Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 10 2083305 2047764 2026-08-02T22:37:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083305 wikitext text/x-wiki {{Kurd}} '''Dîroka Kurdistanê'''<ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:destpêk</ref>, dîroka Kurdistanê ye ku yek ji welatên herî kevnar ên [[Rojhilata Navîn]] e. [[Kurdistan]], welatekî [[jeoçandî]] yê li [[rojhilata navîn]] e ku piranî ya [[kurd]]an li vir dijîn û di [[dîrok]]ê de, hemî [[çand]], [[Zimanê kurdî|ziman]] nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/646789877 |sernav=Jewish subjects and their tribal chieftains in Kurdistan : a study in survival |paşnav=Zaken |pêşnav=Mordechai |tarîx=2007 |weşanger=Brill |isbn=978-90-474-2212-9 |cih=Leiden |oclc=646789877 }}</ref> Li gorî hinek dîrokzanan du hezarsala berî zayînê qewmên [[Malbata zimanên hind û ewropî|Hindûwropî]] koçî [[Îran]]ê û [[Kurdistan]]a niha kirin. Bi vî şeklî gelê [[ermen]] belaveyî bakurê Îranê bû û qewmên din jî belaveyî başûrê Îranê bûn. Her wisa 9emîn sedsala berî zayînê de dagirkirina qewmên [[aryan]] destpê kir bo herêmê. Di encamê de 3yemîn sedsala berî zayînê de arîbûna herêmê temam bû. Êdî ji wî wextî heta niha gelên aryan li herêmê jiyan û belav bûn. Peydabûna bavkalên kurdan di 5emîn sedsala berî zayînê de peyda dibin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:19</ref>. Jixwe [[Ksenofon]] di berhema xwe [[Anabasîs|Anabasisê]] de behsa bavkalên kurdan digehîne sedsala 5emîn ya berî zayînê. Her wisa piştî van bûyeran etnisîteya kurdan jî pêk dihê. Di navbera sedsalên 200 û 600 de ya piştî zayînê etnisîteya kurd çêdibe <ref name="ReferenceA">Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:14</ref>. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera [[Gola Wanê]] û [[Gola Ûrmiyeyê]] de pêkhatiye <ref name="ReferenceB">Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:16</ref> Li gorî hinek dîrokzanan jî bingeha kurdan digehe Medan. Minorsky berevajî dîrokzanên din, dîroka kurdan ji Medan dide destpê kirin. Li aliyê nijadî ve dinirxîne û dibêje ku kurd ji eşîrên bra pêk tê bi navên ''kurtî'' û ''mard''<ref>Neolitik Çağdan 1. Dünya Savaşı'na Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Weşanên Özgürlük Yolu, 2020, r:50</ref>. Her wisa dibbêje ku dema Med ji bo rojava diçin hinek gelên xwecihî jî dixin nav xwe. == Nav û sinor == === Nav === Peyva "Kurdistan" di sedsala 12emîn yekem car hate bikaranîn. Siltanê Selcukiyan, [[Siltan Sencer]] yekem car navê Kurdistanê wek welatek bikaranî. Her wisa li sala 1298ê ji layê gerokê ewropayî [[Marco Polo]] ve jî peyva Kurdistan an jî Kardistan hatiye bikaranîn. Di çavkaniyên mongolan de di sedsala 14ê de behsê Kurdistanê tê kirin. Reşîdûdîn Fezlullah Hemedanî jî di sala 1318ê de peyva Kurdistanê bikartîne.<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşana Avesta,2010, r:35</ref> [[Melayê Cizîrî]] jî di navbera salên 1567 û 1640ê de wiha behsa Kurdistanê dike; {{Jêgirtin|Gula baxê îrem û botan im<br> Şebçiraxê şevên Kurdistan im}} Gerokê tirk [[Ewliya Çelebî]] di pirtûka xwe de dibêje ku parêzgehên Kurdistanê çêdikin ev in; Erzerom, Wan, Hekarî, Amed, Cizîr, Amêdiye, Şehrezûr û Erdelan <ref>Kerkük, Tarih, politika ve etnik yapı-Kemal Mazhar Ahmed, Weşanên Avestayê, r:49</ref> === Sinorên Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Sinorên Kurdistanê}} Berî koça tirkan bo Rojhilata Navîn xelkê kurd li devera [[Kîlîkya]] û Sûrî bi awayeke berbelav dijîya. Jixwe bi dûçûna [[Vladîmîr Mînorskî]] piştî şerê 1185ê di navbera tirkmen û kurdan de, kurdên herêma [[Sûrî]] û [[Kîlîkya]] ji layê tirkan ji van herêman hatin derxistin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:38</ref> Bi dûçûna efserê Brîtanî [[Leonard Woolley]] sinorên Kurdistanê wiha ye; Kurdistan ji Qers û Tiflîsê heta Edeneyê, ji Trebzonê heta Meletî û Rewandizê dirêj dibe <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:113</ref>. [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]]de sinorên Kurdistanê wiha kifş dike; Kurdistan ji bakur ji Zivenê(hidûdê Qefqasyayê) destpê dike, ber bi rojava Erzirom, Erzîncan, Kemah, Arapkîr, Behismi, Divikê diçe. Li başûr Herran, çiyayên Sincarê, Tel Asfar, Erbîlê, Kerkûkê, Silêmaniyê, Akelmanê, Sînayê teqîp dike. Li rojhilat ji Rewanduz, Elbakê, Wezîrqeleyê dibuhure û xwe digehîne hidûdê Îranê <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:130</ref>. Wezîrê Mistemlekeya Hindîstanê Sir Arthur Hirtzel di derbarê Kurdistanê de raportekê amade dike û wiha dibêje; Kurdistan ji başûrê Çemê Botanê heta çiyayê Dîjleyê û Herranê dirêj dibe û li rojhilat heta Îranê diçe. Kurdistan Bedlîs, Wan û Mûsilê dihundirîne lê navenda Mûsilê rojavayê çemê Dîcleyê daxilî Kurdistanê nîne <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:171</ref> Li sala 1919ê heyeta kurd [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] li Stenbolê li gel nûnerên DYA û Brîtanyayê hevdîtinan dike. Di wê hevdîtinê de [[Seîdê Nûrsî]] jî hebû ku teleb dikir divê sinorên Kurdistanê bigihîje [[Deryaya Spî]] <ref>Ortadoğu'da İslam ve Çatışan Miliyetçilikler, Weşanên Peywendê, 2019, Stenbol, r:274</ref> == Kurd kî ne == {{Gotara bingehîn|Kurd}} {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} === Etnisîte === [[Mikhail Semenovich Lazarev]] dibêje ku kurd wek etnisîte li derdora salên navîna 500an çêbûye <ref name="ReferenceA"/>. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera [[Gola Wanê]] û [[Gola Ûrmiyeyê]] de pêkhatiye <ref name="ReferenceB"/> Neteweyê kurd ê modern ji 7 qewman pêk tê. Ev her heft qewm xwe wek [[kurd]] didin nasîn. Qewmên kurd û zimanên wan; {| class="wikitable" |- ! Gel !! Ziman |- | [[Kurmanc]] || [[Kurmancî]] |- | [[Soran]] || [[Soranî]] |- | [[Zaza]] || [[Zazakî]] |- | [[Hewram (gel)|Hewram]] || [[Hewramî]] |- | [[Kurdên başûr (gel)|Kurdên başûr]] || [[Kurdiya başûr]] |- | [[Lek]] || [[Lekî]] |- | [[Lor (gel)|Lor]] || [[Lorî (ziman)|Lorî]] |} === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} * [[Îslam]] ([[Sunîtî]], [[Şiîtî]], [[Elewîtî]]) * [[Êzdîtî]] * [[Yarsan]] * [[Zerdeştî]] * [[Cihûtî]] * [[Şebek]] Pirtûk: * Kürdistan Tasavvuf Tarihi, Muhammed Rauf Tavakkolî, Weşanên Hîvdayê * Yezidiler, [[Roger Lescot]] == Nêrîna giştî == [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Împaratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî girîng di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên girîng hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî girîng yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê ji Ajkatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliykmFçElamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[Xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên Kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana Kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împaratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împaratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împaratoriyê de man. Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împaratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dirokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împaratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împaratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cîh digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Serdema Antîk == [[Wêne:Map of Roman dependency of Sophene, Corduene, Commagene, and Osrhoene as of 31 BC.png|200px|thumb|Korduen]] {{Gotara bingehîn|Karduk}} {{Gotara bingehîn|Kardox}} {{Gotara bingehîn|Ancewasî}} {{Gotara bingehîn|Zawdex}} {{Gotara bingehîn|Mox}} {{Gotara bingehîn|Xanîgalbat}} {{Gotara bingehîn|Waşşûkanî}} {{Gotara bingehîn|Mardpetakan}} {{Gotara bingehîn|Kîrtî}} {{Gotara bingehîn|Tapurî}} {{Gotara bingehîn|Manan}} {{Gotara bingehîn|Hezewan}} Di serdema antîk de gengeşiyên li ser mêjûya neteweyên modern berdewam e. Dîrok wek mîrasekî ye ku divê hinek xwedî li wî mîrasî derkevin. Ji ber wê jî dîroka Mezopotamyayê û Zagrosan rasterast têkildarî bi kurdan re heye. Mafê kurdan heye ku xwedî li mîrasê vê herêmê derkevin. Çûnkî kurd çend hezar sale li van herêman dijîn. Her çend çavkanîyên nivîskî nebin jî jixwe li ti herêman nivîs nebû, elametên mezin hene ku têkiliya gelên antîk rasterast bi kurdan re heye. Hem elametên cografyayî hem jî elametên zimanî nîşanî me didin ku miletê kurd ji van gelên antîk çêbûye. 2 hezar sal berî zayînê di kevirên [[Sumer]]iyan de behsa welatekê bi navê ''Kardaka'' tê kirin. Hinek dîrokzan îdîa dikin ku peyva kurd ji karda tê û Kardaka jî welatê kurda ye. Lêkolîner G.R Driver dibêje ku ev welat li başûrê [[Gola Wanê]]ye <ref>Neolitik Çağdan 1. Dünya Savaşı'na Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Weşanên Özgürlük Yolu, 2020, r:48</ref>. Bi dûçûna dîrokzanê kurd hinek delîl hene ku vê tezê bihêz dikin. Hezar sal piştî Sumeriyan, hkûmdarê Asûrî Tiglath Pileser behsa gelekê bi navê ''Kurtie'' dike. Berî zayînê li sala 400ê efserê Yewnanî [[Ksenofon]] di pirtûka xwe ya bi navê ''Anabasis'' de behsa gelekê bi navê Kardok dike. Di pirtûka xwe de bi dirêjahî behsa şerên xwe li gel vî gelî dike ku li rojhilatê Botanê dijîn. Peyvên wek Kardok, Kardokoy bikartîne. Her wisa lêzêde dike ku ev gel girêdayî persan an jî ermenan nîne. Ev jî delîlek mezin ku kurd in. Ev herêm di metnên klasîk de wek ''Gordyene'' an jî ''Korduene'' tê behs kirin. Gelê aramî di çavkaniyên xwe de ji vî herêmî re dibêjin; Beth Kardu, ji cizîra niha jî wek Girava Kardu behs dikin. Ermen ji vê derê re dibêjin ''kardox'', ereb jî ''karda'' dibêjin. Strabone herêma ''korduene'' ji herêmên çiyayî yên di navbera Amed û Mûşê de bikartîne <ref>Neolitik Çağdan 1. Dünya Savaşı'na Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Weşanên Özgürlük Yolu, 2020, r:49</ref> === Subarto (3000 BZ) === {{Gotara bingehîn|Subarto}} === Gutî (2300 BZ) === {{Gotara bingehîn|Gutî}} Deme Mîtaniyan û Hûriyan, wê demeka xanadanî bê. Piştî deme Uriyan re ku ew demna bixanadanî yên li dûvhevdû jîna, wê weke ku di berdewama wan de, li herême botanê ya rojavayê bakûrê Kurdistanê dikeve û ku başûr rojavavayê Kurdistanê dike nava xwe de, wê di qadeka mazin de pêşketina wan bibe. Ew der, wê heta ku bigihê herêma Rehayê ku di wê demê de jê re "kalden-Ur" dihate gotin, wê ji wan re herêmeke navendî bê. Firat bilindbûna wê ava wê, li ber wê, temenê jiyaneka xurt û pêşketî diafirêne û jiyan jî li wir pêş dikeve û pêşketineka mezin dijî. Di deme Uriyan de jî, di deme Hûrî û Mîtaniyan de jî, em dizanin ku xwediyê zanîn û kevneşopîyeka mazin in û pirtûkxaneyên wan hene. Zanebûneka wan ya pirr mezin heya. Gûtî, wê bidest bikaranîna ayaran bikin, weke rûpelên nivîsandinê. Wê Medî jî, wê kevneşopiya wan ji wan bigirin û bidina berdewam kirin. Navenda Gûtiyan herêma Cizîre Botan bû. Wan, wê demê ji Cizîre Botan re digotin "gerzûbaqarta". Cizîr, ew kelehe wê ya mazin, hê ji deme wan maya. Di deme Gûtiyan de hatiya çêkirin. Ji xaynî wê kelehê, em dizanin ku gelek beşên wê ku îro ji holê rabûna hene. Herême dora wê jî hatiya rastkirin û hatiya vekirin ji jiyanê re. Ji vê yekê re hin sedemna pir mazin hena. Tirba Nebî Nuh di wê demê de cihê herî xweş jê re tê dîtin û li wir tê çêkirin. Ew tirba wî ya ku îro, weke ku li nîvê Cîzîrê ya. Di deme ku hatîbû çêkirin de li ber ava Diclê hatibû çêkirin. Çend ku av çiqandin pêre çêdibe û bi ber kêmbûnê ve diçê, êdî navber dikeve nava tirbê û çemê diclê de. Nebî Nuh, weke pîroziyeka her demê ya. Di deme wan (Gûtiyan) de jî ew pîroziya wî heya û mirov di têgihiştina wê de na. Di deme Gûtiyan de ew nirxîtiya Nebî Nuh heya. Hingî, ola Êzdatîyê heya û serdesta û pergaliya yek-xwûdayiyê diafirêne. Gûtî, wê demeka wê ya pirr pêşketî û bi têgihiştin bê. Deme Gûtiyan, wê li Kurdistanê, pêşketineka mezin bide çêkirin. Awayê rêxistinbûna wan li ser temenê herêmbûnê ya. Herêm bi herêm rêxistiniya wan heya. Her herêm mîrê wê heya. Her herêm, mîrê wê, weke keyê wê ya. Ya ku di ast bilind de wan digihêne hevdû, pergale olî û nirxîtiya wan ya bi wê ya ku ew hemû li dora wê gihiştina hevdû ya. Zanebûna wan, wê wan hertimî di bîra hevdû de bihêle. Têkiliya herêman jî, weke ya êlîtiya ku hate roja me, bi kurdan re jîn dibê ya. Her herêm bi êlîtiya xwe re xwediyê hêzê xwe ya jî. Di bin mîr de bi rêxistin a. Her mirovê ku dijî bi mîr ve girêdayî ya û ji wê wirdetir, ku pêdivî pê hebe, şervanekî parastîna herême xwe ya jî. Ji bo wê diçê mirinê jî. Hate ku dem tê deme [[Naîriyan]] wê ev wilo berdewam bê. Lê di wê navberê de li herême hin bi hin hêzeka din jî bilind dibe. Ew jî, hêz û mazinbûna Asûriyan a. Ew jî, wê êdî ji sadsalên 16. û 15 min pê de bidest mazinbûna xwe bikin. Bi wê re, çend ku ew bihêz dibin wê bixwezin ku li herêmê serdest bibin. Piştî [[Gûtî]]yan re li herêmê Naîrî êdî hin bi hin mazin bûna û ji qadeka ku ji ber Zagrosan digihê hate herêmê Botanê ber Diclê û ji wir jî hate ber Firatê serdestiya wan heya. Destpêka wan, wê herême Botanê bê. Piştre wê navenda wan xişiqê herême [[Sêrt]], [[Wan]] û [[Mûş]]ê û hwd. Lê di demên wan dawiyê de wê Zagorosan bê navenda wan. Bi wê re, serdestiya wan li çiyayê mazin Agirî jî dibe. Wekî din jî, ev der, ji wan re parastinekê jî dike. Asûrî, piştî ku mazin bûn, wê êdî bi Naîriyan re bikevina şer de û wê di sala 1128an de wê şerekî mazin bi Naîriyan re bikin. Deme ku Asûrî têne ber Naîriyan, êdî ji her herêmê her mîrê wê yan jî keyê wê, wê hêze xwe bide dora xwe, were qada şer û bi hev re bikevina şer de, bi Asrûiyan re. Lê wê têk herin. Bi wê re, wê Asûrî, weke ku bûya malê dîrokê jî, wê 43 keyên Naîrî dîl bigirin û wê ji berdêla bêşan de wan serbest berdin. Ev dem, piştre wê Naîriyan ji dîrokê nebe. Lê wê serweriya wan ya gîştkî ji holê rakê. Wê êdî ji wê deme hate sadsale 8. min, wê tekoşîneka mazin bi awayê raperînî wê li ber Asûriyan bidina kirin. Hate ku têne sadsale 7. min, wê bi raperîn û serhildanên ku dibin re wê li ber wan bi serbikevin û wê desthilatdariya Asûriyan ji holê rakin. Ku weke ku di nav kurdan de hate îro, weke "serketina [[Kawa]]yê Hesinkar" tê zanîn bibe û wê ew serketin, ku weke rojeka pîroz ya ola Êzdîtiyê ya, wê di roja 21 ê adarê de pêk were û wê êdî weke ku hate îro di nav kurdan de tê gotin wê ew roj "[[Newroz]]" bê. Piştî wê serketina kurdan re, wê deme û serdestî ya Mediyan bi desthilatdarî wê dest pê bike. === Lolo (2000 BZ) === {{Gotara bingehîn|Lolo}} === Kasayî (1700 BZ-1155 BZ) === {{Gotara bingehîn|Kasayî}} === Hurî (1700 BZ-1300 BZ) === {{Gotara bingehîn|Hurî}} === Mîtanî (1600 BZ-1350 BZ) === {{Gotara bingehîn|Mîtanî}} === Ûrartû (1400 BZ-612 BZ) === {{Gotara bingehîn|Ûrartû}} === Naîrî (1100 BZ-650 BZ) === {{Gotara bingehîn|Naîrî}} === Mêd (800 BZ-585 BZ) === {{Gotara bingehîn|Mêd}} === Serdema Sasaniyan === Xanedaniya Sasanî û dewleta Sasanî bi gelemperî wekî xanedaniyek Îranî û dewletek Îranî têne hesibandin.<ref>Garthwaite, Gene R., ''The Persians'', p. 2</ref>Li ser eslê Erdeşîr, damezrînerê Sasaniyan, îdiayên cûrbecûr hene. Em yekem agahî li ser koka Sasaniyan ji bapîrê Erdeşîr, Sasan, digirin. '''Sasan''' Ew wekî bav û kalê pêşî yê xanedana Sasanî tê hesibandin."şervan û nêçîrvanekî mezin" û kahînek Zerdeştî li Parsê. Ew nêzîkî hilweşîna Împeratoriya Arsacid (Partî) di destpêka sedsala 3-an de jiya. Sasan bavê Erdeşîr bû û jinek bi navê Rodak ji xanedana Bazrengiyan wek jina xwe anî. Dihate îdiakirin ku jina bi navê Rodak Kurd bû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Ardashir_I/ |sernav=Ardashir I |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. }}</ref> Li gorî pirtûka Pehlewî ya Karnamak-i Artaxshir-i Papakan, jina Sasan keça esilzadeyekî bi navê Papak bû. Zewac ji hêla Papak ve piştî ku wî bihîst ku Sasan "xwîna Axamenî (Axamenî) hebû, hate saz kirin. Kurê wan Ardeşîr I bû. Sasan demek kurt piştî xuyabûna Ardeşîr di çîrokê de winda dibe, û Papak "wek bavê Ardeşîr tê hesibandin".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran: Vol. 3 ; 1: Seleucid, Parthian and Sasanian periods |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-20092-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}</ref> Em di pirtûka "el akhbarut tival" a Ebû Henîfe Dinaverî, dîroknasê dîroka Îslamê, de agahiyên li ser eslê bavê Erdeşîr, Sasan, dibînin.Dema ku Dîneverî behsa Sasan dike, ew leqebên wekî "şivanê pez", "Kurd Sasan", "Sasan el Kurdî" lê dike û her wiha destnîşan dike ku Sasan keşîşek Medlî bû.<ref>''Ahbâr'üt-Tivâl ebu hanife dineveri''</ref> Ji aliyê Bîzansiyan ve gelek caran Sasaniyan wekî Med dihatin binavkirin.Bo nimûne, dîroknasê Bîzansî yê Filistînî Procopius di pirtûka xwe ya "Dîroka Veşartî ya Bîzansê" de bi berdewamî behsa Sasaniyan wekî Medî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bizans'ın gizli tarihi |paşnav=Procopius |weşanger=Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları |tarîx=2010 |isbn=978-9944-88-454-9 |çap=2 .baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Duru |pêşnav2=Orhan |series=Genel yayın Hasan Ali Yücel klasikler dizisi }}</ref>Her wiha, Erdeşîr xwe wekî kesekî nêzîktirê Partî û Medan ji Farisan didît.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Greek narratives of the Roman Empire under the Severans: Cassius Dio, Philostratus and Herodian |paşnav=Kemezis |pêşnav=Adam M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-06272-6 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Greek culture in the Roman world }}</ref> Îran di rastiyê de di Serdema Navîn de aboriyek bû. Eşkere ye ku Sasanî ne Faris lê Medî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Greek epigram from the hellenistic to the early byzantine era |paşnav=Kanellou |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-19-883682-7 |çap=First edition |cih=Oxford (GB) |paşnav2=Petrovic |pêşnav2=Ivana |paşnav3=Carey |pêşnav3=Christopher }}</ref> Şedadî, xanedaneke Kurd, xwe li ser bingeha nesla Sasaniyan ava kirin û navên kurên xwe li gor serwerên Sasaniyan danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-Muslim provinces under early Islam: Islamic rule and Iranian legitimacy in Armenia and Caucasian Albania |url=https://archive.org/details/nonmuslimprovinc0000vacc |paşnav=Vacca |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-18851-8 |cih=New York, NY |series=Cambridge studies in Islamic civilization }}</ref> Dîroknasê Ermenî yê bi navê Horenli Musa Ardeshire wekî "Mede Ardaches" bi nav kir.<ref>Mosis Chorenensis Historiae Armeniacae Libri III: Accedit Ejusdem Scriptoris Epitome Geographiae (1736)</ref> Zanyar Kaveh Farrokh pêşniyar dike ku baweriya bi xwe û serkeftina Ardeşîr a paşê ji ber karîzmaya wî ya kesane û têkiliyên malbata wî bi Kurdên çiyayî re bûn: Beşek ji serkeftina Ardeşîr di bidestxistina piştgiriya Med û Kurdan de di serhildana xwe ya li dijî Partan de dibe ku ji ber mîrateya wî ya muhtemel wekî çiyager be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shadows in the desert: ancient Persia at war |paşnav=Farrokh |pêşnav=Kaveh |weşanger=Osprey ; Osprey Direct c/o Random House Distribution Center |tarîx=2007 |isbn=978-1-84603-108-3 |cih=Oxford, U.K. ; New York : Westminster, MD |url=https://www.worldcat.org/title/ocm76936414 |oclc=ocm76936414 }}</ref><ref name=":1"/> === Pirtûk === * Ksenofon- Anabasis * Strabo- Strabonis Geographica == Serdema îslamiyetê == {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Ebasiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Umeye}} Berî ku artêşên îslamê bikevin herêmên kurdî û îranî, ev hemû herêm di bin destê dewleta Sasaniyan de bûn. Beşek ji Kurdistanê jî di destê împeretoriya Romayê de bû. Di rewşeke wiha de, artêşên îslamê hêdî hêdî welat zeft dikirin û dînê îslamê belav dikirin. Îslam ji girava ereban derket û belavî dinyayê bû. Li hinek cihan b aştiyane, li hinek cihan jî bi zor û zordarî bidest xistin. Yek jivan cihan jî Îran bû.Hêjayî gotinê ye ku wê demê navê Kurdistanê nebû. Lê ji bo axa kurdan navên wek Med, Mîdya, Korduen dihate bikaranîn. Lê bi giştî ev hemû herêm di bin kontrola dewleta Sasaniyan de bû. Dewleta Sasaniyan ji xelkê îranî pêk dihat. Zimanê wan ê hevpar zimanê pehlewî bû û dînê wan jî [[zerdeştî]] bû. Dînê îslam hêdî hêdî li herêmê belav dibû, lê piştî şerê Qadisiyê,bileztir belaveyî herêmê bû. Piştî vî şerî nêzî 300 salan miletê kurd li dijî artêşên ereb berxwe da. Li Botanê, Mûsilê, Urmiyê li her deverê kurdî serhildanên mezin çêbûn. Di encamê de giştiya miletê kurd dînê îslamê qebûl kirin û aramî ket herêmê. Her wisa grûbeke mezin a kurdan ji wî wextî ta niha dînê îslamê qebûl nekirin. Heta niha jî di dînê êzidîtiyê de mane. Lê hêjayî gotinê ye ku wî wextî êzidîtî tine bû. Zerdeştî hebû. Dibe ku dînê êzidî, mîrasê zerdeştiyê wergirti be. Piştî qebûlkirina dînê îslamê entegrasyona miletê ereb û miletên din çêbû. Li tevahiya Kurdistanê mîrektiyên kurd hatin ava kirin û bi rêya van mîrektiyan dewleta îslamê bi asanî diket nav herêmê. Jixwe dewleta îslamê jî xwe têkilî karûbarên mîrektiyên kurd û eşîrên kurd nedikir. Hinek demografiya herêmê ji lehê ereban ve hate guherîn. Miletê ereb heta bakurê Kurdistanê belav bûn. Wî wextî kurd, ereb, romayî, ermen û asûrî cînarên hev bûn. Artêşên îslamê çiqas mezin dibû ewqas jî pêwistiya leşkeran hebû. Ji ber wê li cihên feth dikirî leşker ji xwe re dianîn. Li rojhilatê îranê wî wextî penaberiya tirkan hebû. Bi lihevhatina penaberiyê û pêwistiya leşkeran, gelek tirk wek leşker diketin nav refên artêşa îslamê. Lê piştî 300 salan demografiya herêmê ji nû ve hate guhartin û jimara tirkan qasî miletên din zêde bû. Her wisa rola tirkan jî di dewletan de. Piştî hatina tirkan di dîroka hemû miletên rojhilata navîn de aktorekê din peyda bû û heta şerê cîhanî yê yekem jî tesîra wan li hemû rojhilata navîn heye. Her wisa heta niha jî tesîra tirkan a neyînî li ser miletê kurd berdewam e. === Şerê Qadisiyê (636) === {{Gotara bingehîn|Şerê Qadisiye}} [[Îslam]]iyet di sedsala 7an de derket. Wê demê [[kurd]] di navbera [[Împeratoriya Sasanî]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] de perçekirî dijiyan. Hêjmara wan pir kêm be jî hinekî kurd di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de bûne misilman, lê pirraniya kurdan di dema [[Omer|Xelîfe Omer]] de ku dema artêşên [[misilman]] an di sala 637an Împeratoriya Sasaniyan hilşandin û erdê [[Kurdistan]]ê feth kirin, pirraniya kurdan Îslamiyetê pejirandin û bûne misilman, û êdî kurd di nav [[Dewleta Îslamî]] de jiyan. Piştî sedsalekê kurdan gelek dewlet jî ava kirin. Dewleta herî pêşî ji aliyê [[Sadaqê Elî]] ve li [[Rojhilata Kurdistanê]] li [[Ûrmiye]]yê û bajarên derdora wê de, di sedsala 8an de [[Sadakiyan|Dewleta Sadakiyan]] ava kirin. Piştre [[Dewleta Eysanî]], [[Şedadî]], [[Hezarhespî]] û [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] û wekî din hatin avakirin. Hêjayî gotinê ye ku peyvên wek ''Kurd, Kurdî, Ekrad'' yekem car di çavkaniyan de tên dîtin. Bi taybetî jî di çavkaniyên ereban de. Berî îslamiyetê bikaranîna van peyvan bi vî halî ne zelal e. Hewceyî lêkolînê ye. === Serhildanên li dijî ereban === ==== Serhildana Şehrezorê (746) ==== ==== Serhildana Ebu Mûslîm(747) ==== ==== Serhildana Mûsilê (764) ==== ==== Serhildana Cizîrê (795) ==== ==== Serhildana Babek (816) ==== {{Gotara bingehîn|Raperîna Babek}} ==== Serhildana Mîr Ceferê Mûsilî (838) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Cafer Faracis}} === Pirtûk === * [[Arshak Poladian]]: 7-10. yüzyıllarda Kürtler * Fîrdewsî: Firdevsi'nin Şahnamesi'nde Kürtler (Weşanên Avestayê) == Serdema mîrektiyên kurd == [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|Hemû mîrnişîn û xanedanên kurdan ji salên 770î heta sala 1868ê mîladî]] === Xanedana Sadakiyan (770 - 827) === {{Gotara bingehîn|Sadakiyan}} === Xanedana Eysaniyan (912–961) === {{Gotara bingehîn|Eysanî}} === Xanedana Selariyan (919-1062) === {{Gotara bingehîn|Xanedana Selariyan}} === Xanedana Hecbaniyan (906-1080) === {{Gotara bingehîn|Xanedana Hecbaniyan}} === Xanedana Biweyhiyan === {{Gotara bingehîn|Xanedana Biweyhiyan}} === Xanedana Şedadiyan (951-1075) === {{Gotara bingehîn|Şedadî}} === Xanedana Rewadiyan (955–1071) === {{Gotara bingehîn|Rewadî}} === Xanedana Hesnewiyan (961-1015) === [[Wêne:Hasanwayhids map.png|200px|thumb|Nexşeya Hesnewiyan]] {{Gotara bingehîn|Hesnewî}} === Xanedana Enaziyan (990–1116) === {{Gotara bingehîn|Enazî}} === Xanedana Merwaniyan (999-1085) === {{Gotara bingehîn|Merwanî}} === Xanedana Kakûyî (1008-1274) === {{Gotara bingehîn|Xanedana Kakûyî}} === Mîrektiya Kilîsê (1000-?) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Kilîsê}} {{Gotara bingehîn|Kurdên Kilîsê}} === Xanedana Hezarhespiyan (1155–1424) === {{Gotara bingehîn|Hezarhespî}} [[Wêne:Atabegên Lurê Biçûk.png|250px|thumb|Mîrektiyên Atabegên kurdên lur]] === Mîrektiya Erdelan (1169–1867) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Erdelan}} Qacariyan li sala 1868ê de mîrektiya Erdelanê ji holê rakir. Pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin. === Xanedana Eyubiyan (1171–1260) === {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} [[Wêne:AyyubidGreatest.png|250px|thumb|Dewleta Eyûbî ya kurdan a herî mezin]] === Mîrektiya Bedlîsê (1182–1847) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Bedlîsê}} === Xanedana Xurşîdiyan (1184-1597) === {{Gotara bingehîn|Xurşîdiyan}} === Êrîşên mongolan (1241-1259) === {{Gotara bingehîn|Êrîşên mongolan li ser Kurdistanê}} === Mîrektiya Botan (1338-1855) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Botan}} Mîrektîya Botan yek ji mezintirîn Mîrên [[Kurd]] e ku di navbera salên 1338-1855 de Mîrîtî kirine û di nav axa [[Bakurê Kurdistanê]] de hatî ye nas kirin . Navçeya îdarî ku navçe [[Dih]] navçeyên [[Cizîr]], [[Şirnex]] û [[Sêrt]]ê digire navê wê herêmê Botan e .<ref name=":0">M. Streck, “Bohtan”, MEBİA, C. 2, MEB, İstanbul 1979, s. 773.</ref> [[Botî (devok)|Kurdên Botî]] , ku navê wî Mîrektîyê ne, di navbera parêzgeha [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] ya nûjen û [[Mûsil]]ê de dijîn . Jî Botî Kurdan, li ber çavên hin dîroknasên ku bi eslê xwe [[Merwanî]] damezrînerê ji xanedana Kurdên Humeydî bi têkildarî dîbinîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/33354388/Cizre_Buhti_Beylig_i.pdf |sernav=ULUSLARARASI ŞIRNAK VE ÇEVRESİ SEMPOZYUMU”, |tarîxa-gihiştinê=2020-06-18 |tarîxa-arşîvê=2020-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200225190959/https://www.academia.edu/33354388/Cizre_Buhti_Beylig_i.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bernameya xwe ya bi sernavê [[Şerefname]] ku ji hêla dîroknasê Kurd [[Şerefxanê Bedlîsî]] ve ku di sedsala 16-an de jiyaye nivîsandiye; "Ew diyar dike ku Mîrektîya Botan navê xwe ji eşîra Bûhtî girtî ye, ku ew aşîr bi cesaret û şerê xwe tê zanîn".<ref>Şeref Han, Şerefname Kürd Tarihi, Cev: M.Emin Bozarslan, Deng Yayınları, İstanbul 2006,s. 94.</ref> Lê Mîrektîya Botan tenê ne li ser eşîra Bûhtîya bû. Digel eşîra Bohtî, eşîrên [[Dimbiliyan|Dumbılî]], [[Nûkî]], [[Mehmûdî]], [[Şêx Taranî]], [[Masakî]], [[Raşkî]], [[Pînkan]], [[Dalam]], [[Bîasturaî]], [[Şîruyan]], [[Dûdêran]] di nav êlên eşîrên Botan de bûn. Herêma Botan li 14 deveran hate dabeş kirin, ku her yek ji navenda xwe û qesra xwe ve girêdayî bû.<ref>Celile celil, age, 78.</ref> Fermanên Botan, bi navê Mîrê Azîzan an Begîtîya Azîziye jî tête zanîn, dibe ku xwe li bingeha [[Xalid bin Welîd]] binasin da ku di serdemên xwe yên klasîk de ji eşîrên di nav herêmê de sererast bibin.<ref>Şeref Han, a.g.e s.94</ref> Di heman demê de, sedemên fermanên Botanê ku bi navê Mîrê Azîzan têne zanîn ji ber navê Îzzeddînê Bûhtî, damezrênerê vê mîrîtî ye.<ref>Süreyya Bedirhan, Kürt Davası ve Hoybun, Çev: Dilara Zirek, Med Yay., İstanbul 1994, s. 76</ref> Di dema [[Şerê Çardiran]] de di navbera hêzên [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|Safewî]] di 1514 de, Mîrektîya Botan li tenişta [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] bû. Mîrektîya Botanê ji vê dîrokê heya niha hebûna xwe wekî banek hukumeta [[Împeratoriya Osmanî]] domand. Mîrektîya Botan, ku di heyama [[Bedirxan Beg]] de serdema herî geş bû, paşê 19. ss Reformên navendîparêz û siyasetên çewt ên ku di sedsala 18an de di [[Împeratoriya Osmanî|Î Împeratoriya Osmanî]] de pêk hatin, di 1855an de jî di dema serhildana Bedirxan Beg de serhildana dijî Împeratoriya Osmanî di serdema Êzdînşêr Beg de hate qewirandin. === Mirektiya Badînan (1376–1843) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Badînan}} === Mîrektiya Hekarî (1258-1845) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Hekarî}} === Mîrektiya Mukriyan (1400-1850) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Mukriyan}} === Mîrektiya Soran (1530-1835) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} === Mîrektiya Qûçanê (1600?-1800?) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Qûçanê}} === Dagirkirina Kela Dimdimê (1610) === {{Gotara bingehîn|Şerê Dimdimê}} === Qetlîama Mûkrî (1611) === == Parçebûna Kurdistanê ya yekem (1639) == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistana Osmaniyan}} ==== Peymana Zehabê ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Zehabê}} Piştî peymana di navbera dewletên Osmanî û Sefewiyan de li sala 1639ê welatê kurdan bû du parçeyên sereke. Kurdistana Osmaniyan û Kurdistana Îranê. Heta ku Kurdistana Osmaniyan jî dibe sê parçe, ji bilî Rojhilata Kurdistanê her sê parçeyên din em ê wiha binav bikin. Kurdistana Îranê û kurdên Qefqasyayê di nav desthilata Sefewiyan de man. Kurdistana Osmaniyan jî di nav desthilata Osmaniyan de ma. Ev parçebûn heta [[şerê cîhanî yê yekem]] bi hindek guherînan dewam kir. Piştî şer jî her çend hewlên kurdan û hêzên din hebin jî, ev hidûd her wekî xwe ma. Hêjayî gotinê ye ku ev peymana parçekirina Kurdistanê bi awayeke formel ma ye, yanî kurd berî peymanê jî piştî peymanê jî di bin desthilata mîrektiyan de dijiyan. Piştî peymanê mîrektiyên di bin axa Osmaniyan û Eceman de hatin kifş kirin. === Mîrektiya Baban (1649–1850) === {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Baban}} === Xanedana Zendan (1747-1794) === {{Gotara bingehîn|Dûgela Zend}} === Mîrektiyên din === {{Gotara bingehîn|Mîrneşîniya Biradost}} {{Gotara bingehîn|Mîrgeha Banê}} {{Gotara bingehîn|Emîrxan Lepzêrîn}} {{Gotara bingehîn|Şivankaran}} {{Gotara bingehîn|Dimdim}} {{Gotara bingehîn|Ûştinî}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Heskîfê}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Çewlig}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Şirwane}} {{Gotara bingehîn|Begitiya Erzen}} {{Gotara bingehîn|Mîrîtiya pazokî}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Mahmudan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Serab}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Pinyanişi}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Mansur}} {{Gotara bingehîn|Mîrê Xerza}} === Rûxandina mîrektiyên kurdan === == Serdema serhildanên kurd == === Serhildana Ebdurehman Paşayê Babanî (1806-1808) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Ebdurehman Paşayê Babanî}} === Serhildana Ehmed Paşayê Babanî (1812) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Ehmed Paşayê Babanî}} === Serhildana eşîrên Zazayan(1918) === === Serhildana Êzidiyan (1830) === === Serhildana Mîr Mihemedê Soran (1832-1839) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Mîr Mihemedê Soran}} Bi dûçûna hinek lêkolîneran yekem serhildana neteweyî ya kurdan ev serhildan e<ref>Barzan'dan Bağdat'a Kürtler, Ekrem Sunar, Weşanên Dozê, r: 25</ref> === Serhildana Garzanê (1839) === === Serhildana Xan Mihemed (1840) === === Serhildana Bedirxan Beg (1842-1846) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Bedirxan Beg}} === Serhildana Êzdînşêr (1854) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Êzdînşêr}} === Qanûnnameya Xaka Osmanî (1858) === Li sala 1858ê Siltan Ebdulmecîd xaka Osmanî bi qanûnnameyekê veçêkir. Bi dûçûna vê qanûnnameyê xaka Osmanî ji destê dewletê ket bin destê serokeşîran. Piştî rûxandina mîrektiyên Kurd, serokeşîrên kurd li herêmên xwe ewlehiya xwe û eşîrên xwe pêk tînan. Piştî vê qanûnê jî, gelek xaka Osmanî ango ya dewletê li navbera serokeşîran hate parve kirin. === Parêzgeha Kurdistanê (1847-1864) === Li sala 1847ê ji axa kurdnîşîn re navê Kurdistanê lê hat danîn ji aliyê Mistefa Reşît Paşa ve. Wek sîstema Osmaniyan wiha hate dabêşkirin. Li sala 1864ê parêzgeha Kurdistanê ji holê hate rakirin. Şûna wê parêzgehên Wan û Amedê hatin ava kirin <ref>Türki Korkunun Anatomisi Irak Kürdistanı ve Etkilerî, Zeynel Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:55</ref> === Serhildana Bedirxaniyan (1878) === Kurên Bedirxan Beg, Huseyn Beg û Osman Beg li sala 1878ê li dijî Osmaniyan serhildanek da destpê kirin û gelek axa Kurdistanê rizgar kirin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:150</ref> === Serhildana Şêx Ubeydela (1880) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî}} === Rapora Islahetê ya Reşkotaniyan (1890) === Ev raporte ji aliyê Salih Safî Paşa ve ji bo ıslahetkirina eşîra Reşkotan hatiye çêkirin.<ref>https://hyetert.org/2016/01/15/reskotan-asireti-ve-1915-soykirimi/</ref> === Avabûna Hengên Hemîdiyeyê === {{Gotara bingehîn|Hengên Hemîdiye}} Li sala 1891ê Sultanê Osmaniyan [[Ebdulhemîd II]] bi navê Hengên nîvsiwarî yên Hemîdiyeyê komeke çekdarî ji eşîrên Kurd ava kir û hinek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. Bi 36 hengan ev artêş tê ava kirin. Osmaniyan hem meaş dida van hem jî ji bacê miaf digirt. Derfetên serokeşîr û leşkerên Hemîdiye her roja diçû zêde dibûn. Li sala 1892yê de 40, 1893ê de 56, 1899ê de jî 63 heng hatin ava kirin<ref>Ağa,Şeyh,Devlet-Martin Van Bruinessen, r:286</ref>. === Serhildana Bişarê Çeto (1906) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Bişarê Çeto}} Li sala 1906ê vê serhildanê rû da. Paşî bi alîkariya hinek [[ereb]]an diçe [[Yemen]]ê <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:152</ref> Her wisa li Dêrsimê, Bazîdê û gelek herêmên din yên kurdnişîn li dijî osmaniyan serhildan tên destpê kirin. === Rewşa giştî ya kurdan === ==== Rewşa Kurdistana Osmaniyan ==== Li sala 1881ê Siltan Ebdulhemîd navên Kurdistanê û Ermenistanê qedexe dike <ref>Ortadoğu’da İslam ve Çatışan Milliyetçilikler, Kamal Soleimani, Weşanên Peywendê, 2019, r:138</ref> ===== Şoreşa Makezagonî ===== Piştî şoreşa makezagonî li sala 1908ê li Stenbolê yekemîn rêzxistina kurdan bi navê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] hate vekirin. Bi navê [[Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi (rojname)|Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi]] jî rojnameyek weşandin. Di nav nivîskaran de [[Seîdê Nûrsî]], [[Îsmaîl Heqî Babanî]], [[Seyîd Ebdulqadir]], [[Pîremêrd]] hebûn. Pistî îlamkirina Meşrutiyeta 2yê, ji layê Emîn Alî Bedîrxan, Seyid Ebdulqadir û Şerîf Paşa ve [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] tê ava kirin. Di heman salê de 1908ê, ji bo perwerdehiya zarok û ciwanan jî [[Kürt Neşri Maarif Cemiyeti]] tê damezrandin. Ji ber nakokiyên di cemiyetê de Seyîd Ebdulqadir bi navê [[Hetavî Kurd]] kovarekê derdixe. Li sala 1910ê de ji aliyê xwendevanên kurd [[Hêvî (rêxistin)|Hêvî]] tê damezrandin. Li sala 1912ê de di dema şerê Balkanan de Kürt Teali ve Terakki Cemiyeti tê girtin. Piştî vê girtinê bernasiya rêxistina Hêvî zêdetir dibe. Rêxistina Hêvî bi rêberiya Dr. Şukru Mustafa Sekban kovara Roja Kurd derdixe. Her wiha Dr. Abdullah Cevdet jî endamekê Hêviyê ye. Li sala 1912ê rêxistinên bi navê Muhibban Cemiyeti û Mucedded Firkasi jî hatin ava kirin. Serokê Mucedded Firkasiyê Lutfî Fikrî bû. Rewşenbîrên kurd li dijî Osmaniyan piştgiriya [[Îtihad û Teraqî|Partiya Îtîhad û Teraqî]] dikirin lê piştî zêdebûna nijadperestiyê di nav endamên Îtîhad û Teraqiyê de jş vê rêxistinê dûr ketin û berê xwe dan [[Firqeya Azadî û Hevpeymanê]]. Li sala 1910ê de ji aliyê xwendekarên kurd rêxistina [[Hêvî (rêxistin)|Hêvî]] hate ava kirin. Avakerên vê rêxistinê; [[Fûad Temo]], Xelîl Koyaliyê Mutkiyê, Emer û Qedrî ji malbata Cemîlpaşazadeyan, Zekî Begê Diyarbekirî. Heta [[kemalîst]]an Stenbol standî jî dewam kir. Yanî heta sala 1923yê. Her wisa bi navê [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] kovarek derxist. Li sala 1911ê Jon Tirkan hemû rêxistin, rojname û pêkhateyên din yên kurdan girtin Berî şerê cîhanî yê yekem destpê bike, li sala 1913ê [[Ebdulrezaq Bedirxanî]] banga hemû eşirên kurd dike ku li dijî Osmaniyan serhildanekê bikin. Lê ev bang negihist armanca xwe. Di destpêka sala 1914ê de li Bedlîsê ji layê Mela Selîm de serhildanek dijî Osmaniyan hâte destpêk kirin. Hêjayî gotinê ye ku ermenên herêmê jî tevlî vê serhildanê bûn. ==== Rewşa Rojhilatê Kurdistanê ==== Li sala 1905ê serokê eşîra Şikakan Cewher Axayê Şikakî ji aliyê eceman ve tê kuştin. Piştî vê bûyerê [[Rojhilata Kurdistanê]] jî germ dibe. [[Simkoyê Şikakî]] derdikeve meydanê === Serhildana Îbrahîm Paşayê Millî (1908) === === Serhildana Hemawendiyan (1908) === === Serhildana Barzaniyan (1909-1914) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî}} [[Wêne:Abdul Salam Barzani 1908.jpg|thumb|Ebdulselam Barzanî li gel pêşmergeyên xwe, 1908]] Li herêma Barzan, bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] serhildan hate destpêkirin. Di encamê de hêzên barzanî têkçûn û şêx revî nav çiyayên Hekarîyê li herêma Tîyarîyê. Hêjayî gotinê ye ku li herêma Tîyarê bêhtir Nestûrî dijiyan. Têkiliyên Barzanyan û Nestûriyan baş bûn. Paşî vegerî Barzan û bi hikûmeta Osmanî re têkiliyên baş danî. Lêbelê Osmanî, ji fealiyetên Şêx Ebdulselam her ditirsî. Li sala 1914ê Şêx Ebdulselam Barzanî diçe ber bi herêma Şikakan ku li gel [[Simkoyê Şikak]] hevdîtinan bike. Li gundê [[Gengeçîn]]ê dibe mêvanê Sofî Ebdula Axa. Lê Sofî Ebdula xiyanetê li Şêx Ebdulselam dike û wî digire bi çar zêrevanên wî ve. Paşî teslîmî Osmaniyan dikin. Li Mûsilê tê darve kirin<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:228</ref><ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:149</ref> === Serhildana Garzanê (1914) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Garzanê}} Berî destpêka [[şerê cîhanî yê yekem]] ji aliyê Mela Selîm, Seyîd Elî û Şêx Şabetîn ve ev serhildan tê destpê kirin. [[Ebdulrezaq Bedirxanî]], [[Yusuf Kamil]], [[Şêx Seyîd Tahayê Hekarî]] û [[Simkoyê Şikak]] jî bi awayeke aktîf alîkariya serhildanê dikir <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:181</ref> == Parçebûna Kurdistanê ya duyem (1914-...) == [[Wêne:The Great war (1915) (14784957683).jpg|thumb|Leşkerên kurd di şerê cîhanî yê yekem de]] === Rewşa Kurdistanê === Dema [[şerê cîhanî yê yekem]] destpê kirî, wek hemû Rojhilata Navîn, Kurdistan jî di bin kaoseke mezin de bû. Li her derê Kurdistanê rêvebirinên herêmî hebûn, têkiliya kurdan bihev xurt nebûn. Avêtina pêngavan hevra nebû, herkes bi aqlê xwe hereket dikir. Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem, li Kurdistanê gelek hêzên leşkerî û dîplomatîk tesîr li gelê Kurdistanê dikir; ==== Tehcîra kurdan (1915-1916) ==== {{Gotara bingehîn|Sirgûnkirina kurdan}} {{Gotara bingehîn|Qereyilan}} Bi fermana padîşahê Osmaniyan kurd hatin sirgûn kirin. 700 hezar kurdên Kurdistanê tehcîrê rojavayê anatolyayê kirin.<ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:188</ref> ==== Hewlên Simkoyê Şikak ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}} Li Urmiyeyê Simko Axayê Şikakî bi fersende zeîfbûna otorîteya hikûmeta navendî ya Îranê, li Urmiyeyê xist bin desthilata xwe. Li sala 1919ê heta sala 1921ê herêm di bin kontrola xwe de hêla. Her wisa li sala 1921ê serokeşîrê Şirnexiyan Ebdurehman jî dixwazt ku li gel Emir Faysal hevdîtinê pêk bîne. Armanca wî ew bû ku li bakurê Iraqê serxwebûna xwe îlan bike û li gel Simko Axa yekitiya xwe çêke <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:219</ref>. ==== Dagirkirina Brîtanî a Başûrê Kurdistanê (gulan 1918) ==== Piştî êrîşên Brîtanî li ser Başûrê Kurdistanê, li Başûrê Kurdistanê serhildan û nerazîbûnên tevgerên kurdan dest pê kirin. ==== Hewlên Şêx Mehmûd Berzencî ==== {{Gotara bingehîn|Keyaniya Kurdistanê}} Li Silêmanî Bi pêşengiya [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li Silêmanî desthilata kurdan destpê kir. Li sala 1918ê Brîtanî, Şêx Mehmûd wek hikûmdarê Silêmanî tayîn kirin. Lê ev rewş wiha dewam nekir. Şêx Mehmûd xwest hemû Kurdistanê rêve bibe, ji ber wê li dijî Brîtanî serhildan da destpê kirin. Di encamê de Brîtanî serhildan vemirand û desthilata xwe li Silêmanî îlan kir. Piştî [[Peymana Lozanê]] ji bo ku Brîtanî îdiayên xwe bihêz bikin, rê li ber Şêx Mehmûd vekir û li sala 1924ê dîsa vegerî welat. ==== Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê ==== {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Tealiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} Li Stembolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stembolê dest bi xebata kirin. [[Seyîd Ebdulqadir]], [[Emîn Alî Bedirxan]] û gelek endamên ji malbata Bedîrxaniyan û Babaniyan bi hevra [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] ava kirin. Her wisa endamên vê cemiyetê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] jî ava kirin. Li Helebê, Nisêbînê, Şirnexê, Cizîrê û li Mûsilê propagandayên xwe dikirin. Heta ku li navbera Zaxo û Cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa Osmaniyan û Kemalîstan şer bikin. Li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê Cizîrê bû <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:84</ref>. Xebatên van kurdan berevajî Şêx Mehmûd û Simkoyê Şikak, tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn. Bi vê helwestê li 7ê çiriya paşîn a 1918ê de kovara [[Jîn(kovar)|Jînê]] weşandin. Navenda siyasetê ya kurdan li Stembolê bi giştî li gel Osmaniyan û dewletên Ewropî hevdîtin dikir. Di encama hevdîtinê li gel Osmaniyan 1ê xizîrana 1919ê ev biryar hat girtin. Hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên Ewropayî, serokê heyeta kurdan [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] bû<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:371</ref>: # Ji bo Kurdistanê otonomeke fireh # Ji bo vê otonomê, amadekirina qanûnan # Bicîhanînan qanûnan # Kurdistan dê wek parçeyê Osmaniyan bimîne Lê ev hevgirtina kurdên Stembolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. [[Seyîd Ebdulqadir]] û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din [[Emîn Alî Bedirxan]] bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya Brîtanî dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan [[Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd]] ava kirin. [[Memduh Selîm]] Beg jî [[Partiya Demokrata Kurd-1919]] ava kir<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:373</ref> . * Fraksiyonên rewşenbîrên kurd li Stembolê ev bûn; # Cudahîxwaz: Hewla van kesan ew bû ku Kurdistana Serbixwe ava bikin. [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] û Sireya Bedîrxan serkêşiya vê grûbê dikir. Ev grûbeke gelek biçûk bû di nav rewşenbîran de. # Otonomxwaz: Hewla van kesan jî ew bû ku di nava Osmaniyan de herêmeke otonom ji bo kurdan were ava kirin. Serkêşên wê Seyîd Ebduqadir û hinek endamên malbata Bedîrxaniyan bûn. Lê ev grûb zêde nejiya û di nax xwe de bûn du parçe; Kesên piştgiriya Siltan Mihemedê 6emîn dikin ku serokê wan Seyîd Ebdulqadir bû. Kesên din jî serxwebûna Kurdistanê diparastin ku Emîn Alî Bedîrxan, Memduh Selîm, Ekrem Cemîlpaşa hwd. di nav de bûn. Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê [[Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê]] ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:135</ref>. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin. [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] li sala 1921ê ji aliyê Meclîsa tirkan ve hate girtin. ==== Rewşa ermenan ==== {{Gotara bingehîn|Nîjadkujiya ermeniyan}} {{Gotara bingehîn|Têkiliyên kurd û ermenan}} === Proseya parçebûna Kurdistanê (1914-...) === ==== Peymana Sykes–Picot (16 gulan 1916) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Sykes–Picot}} Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj [[şerê cîhanî yê yekem]] berdewam dikir, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] û [[Fransa]]yê axa [[Osmanî]]yan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê [[Peymana Sykes–Picot]]; [[Rojhilata Navîn]] û [[Kurdistan]] di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina [[Cemiyeta Neteweyan]] hate parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê [[Libnan]], [[Suriye]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] ji bo mandateriya [[Fransa]]yê ma. Li dijî vê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] jî li ser [[Iraq]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Filistîn]] û [[Urdun]]ê mandaterî qezenc kir. Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hate nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe. Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî. Di proseyeke wiha de kurd jî betal neman. Berpirsiyarê kurdan li [[Ewropa]] [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]], têkiliyên dîplomatîkî dikir. Bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji Brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel Brîtanyayê hevkariyê bike. Şerîf Paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel Brîtanyan bixebitin. Dixwast Kurdistan dibin rêvebirina prensekê Hînd de bibe, çûnkî Hînd jî wekî kurdan gelekê [[Aryan]]in <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:336</ref>. 12ê kanûna paşîn a 1918ê [[Mark Sykes]] di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:350</ref>. Lê ev tenê wek fikr ma. ==== Serhildana Elî Batı (gulan 1918) ==== Ev serhildana di gulana 1918ê de li herêma Mêrdînê rû da. ==== Peymana Agirbesê ya Mondrosê (30 cotmeh 1918) ==== ==== Avabûna Cemiyeta Wîlayetên Şerqiyye (2 berfanbar 1918) ==== ==== Avabûna Cemiyeta Tealiya Kurd (17 berfanbar 1918) ==== {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Tealiya Kurd}} ==== Rûdana Elî Galîb û eşîrên kurdan (xizîran 1919) ==== ==== Serhildana Cemîlê Çeto (7ê çileya 1920-20 nîsana 1920) ==== Cemîlê Çeto serokeşîrê Pêncinariyan bû li herêma [[Misirc]]ê. ==== Destpêka dijêrîşa tirkan (19 gulan 1919-1922) ==== {{Gotara bingehîn|Şerê Rizgariya Tirkiyeyê}} 19 gulana 1919ê hêzên tirk li dijî dewletên dagirker dest bi berxwedanê kir. 23yê nîsana 1920ê bi pêşengiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] hevalên wî [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê|meclîs]] vekirin. Piştî vekirina vê meclîs hemû erkên rêvebirina dewletê di pratîkê de ket bin destê meclîsê. Vekirina vê meclîsê konsolîdasyona [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] dikir. Mistefa Kemal û hevalên wî di meclîsê de her daxuyand ku dewlet ya kurdan û tirkan e û gelek eşîrên kurd bi bi van gotinan xapandin. Heta ku 23yê çiriya pêşîn a 1923yê ev rewşa bratî berdewam kir. Piştî Tirkiye ji dewletên Ewropayî hate parastin, Tirkiyeyê berê xwe da nav hidûdên xwe û dest bi qîrkirina kurdan û gelên din kir. ==== Hewlên Mustafa Kemal ==== {{Gotara bingehîn|Kongreya Erzîromê}} {{Gotara bingehîn|Kongreya Sêwasê}} Piştî şerê cîhanî bidawî hat, [[Mustafa Kemal Atatürk]] û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erzeromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn<ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008">İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:442</ref>. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda sîyaseta kurd ya Stenbolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin <ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008"/>. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendîyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:139</ref>. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî [[Kuvayî Milliye]]yê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi [[Edward Noel]] dixwazin êrîş bibin ser [[Kongreya Sêwazê]]. Lê biserneketin.<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:141</ref>. Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan [[Peymana Gumruyê]] destnîşan kir. Bi vê peymanê [[Qers]], [[Erdêxan]] û [[Artvin]] bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde [[Peymana Enqereyê-1921|Peymana Enqereyê]] destnîşan kir ku sinorê [[Suriye]] û yê [[Tirkiye]]yê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji [[Peymana Sevrê]] vekêşe û hêvîyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel Brîtanî sekinî. Brîtanî mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin [[Peymana Lozanê|Lozanê]]. ==== Konferansa Aştiyê ya Parîsê (18-21 kanûna paşîn 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa Aştiyê ya Parîsê}} Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat. 7ê gulana 1918ê Brîtanî Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li gel Brîtanî ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê Brîtanî li heman salê bû waliyê [[Silêmanî]]yê <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:339</ref>. Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] hem jî [[Seyîd Ebdulqadir]] têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot; {{Jêgirtin|Gotegotên di derbarê Kurdistanê de ku Kurdistan dê wek bakur û başûr were parçekirin zêde dibin. Dixwazim bala ekselansê hêja bikêşim vir ku parçebûna Kurdistanê bi vî şeklî, ewlehiya Rojhilata Navîn bihêz nake|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351</ref>. {{Jêgirtin|Ne ji layê etnîkî ne ji layê erdnigarî Kurdistan nayê parçe kirin. Lê di bin mandateriya hêzeke bibawer de Kurdistaneke yek parçe dê bibe sedema nîzam û aştiyê. Her wiha di Asyaya Biçûk de jî dê rola tampon bilîze|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Bi dûçûna [[Necat Ebdula]] di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:353</ref> # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Kemalîstan li Bakurê Kurdistanê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Bolşevîk # Navenda jeopolîtîk ya artêşên Fransa û Brîtanyayê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Ermeniyan Ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de [[Îran]]ê jî hewl dida ku hinek parçeyên Kurdistanê û [[Qefqasya]] bixe bin kontrola xwe. Îranê diparast ku li Kurdistanê gelekê misliman, nijad û zimanê wan jî [[fars]] dije. Diparast ku ev memleket di navbera Osmaniyan û Farsan de hate parve kirin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:376</ref>. [[Lord Curzon]] jî di vê derbarê de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Wezîrê Derve yê Farsan hat cem min û fikrên min yên derbarê Kurdistanê û Turkistanê pirsîn, paşî dewam kir; Behskirina Kurdistana Osmaniyan û Kurdistana Farsan çewtî ye. Çûnkî herdu parçe jî yek Kurdistanê in û hidûdên di navbera van herdu parçeyan de sexte ye, çêkirî ye|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin. ==== Konferansa San Remoyê (18-26 nîsan 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa San Remoyê}} Konferansa San Remoyê, gelek li ser mijara kurdan sekinî. Her çend gelek biryarên têkildarî kurdan wergirtibin jî, gelek rexne li civaka kurd jî hate kirin. [[Lord Curzon]] digot ku şexsiyetek tine di nav kurdan de ku rêberiya kurdan bike, her wisa digot her kurd tenê berpirsiyaretiya eşîra xwe dike <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:361</ref> Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin; # Li rojhilatê çemê Feratê, li jêrî Ermenistanê û li bakurê Mezopotamyayê herêmeke otonom ji aliyê komîsyonekê ve were ava kirin. Ev herêm ji bo keldanî-asûriyan dê hinek temînatan bide # Dewleta Osmanî dê xebatên vê komîsyonê qebûl bike # Piştî destpêkirina peymanê de di salekê de eger Miletê Kurd bixwaze, dikare ser li [[Cemiyeta Neteweyan]] bide ji bo destxistina serxwebûnê. Tirkiye jî mecbûre ku mafê kurdan qebûl bike. # Eger kurdên di parêzgeha Mûsilê de bixwazin dikarin tevlî Kurdistanê bibin, dewletên mitefiq li dijî vê yekê dernakevin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:362</ref>. ==== Serhildana Eşîra Millî (1 xizîran 1920) ==== ==== Peymana Sevrê (20 tebax 1920) ==== [[Wêne:Kurdistan1920.png|200px|thumb|Bi dûçûna Peymana Sevrê Kurdistan]] {{Gotara bingehîn|Peymana Sevrê}} Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hevalbendan]] û Osmanî de Peymana Sevrê hate destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn. * Şertên Axê: # Axa Ereban: Divê hemû axa ereban ji Osmaniyan were standin. Hîcaz dibe dewleteke serbixwe; Sûrî, Filistin û Mezopotamya jî dikeve bin mandateriyê de # Axa Osmaniyan ya li Ewropayê:Heta Çatalcayê hemû divê bide Yewnanan # Îzmîr û giravên li derdora wê dê bide Yewnanan, 12 giravan jî bide Îtaliyan # Ermenistan: Dewleta Osmaniyan, serxwebûna Ermenistanê dipejirîne û hakemtiya Wilson qebûl dike # Kurdistan:Dewleta Osmaniyan otonoma Kurdistanê ya li rojhilatê Feratê dipejirîne. * Şertên desthilatê # Kêmkirina leşkerên artêşa Osmaniyan # Aboriya Osmaniyan dê di bin kontrola komîsyona hevabendan de be # Kapîtolasyon dê berdewam bikin # Dewleta Osmaniyan hemû mafên minorîteyan dê biparêze Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin. Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. [[Necat Ebdula]] li ser helwesta Fransayê wiha dibêje; {{Jêgirtin|Polîtîkaya Fransayê bêhtir li ser piştgirîkirina mesihîyên Rojhilatî bû û piştî ku Mûsil ji bo Brîtanyayê hêla, ne eleqedariya wan bi Kurdistanê ma ne jî li ser pirsgirêka kurd sekinîn|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:438}} ==== Serhildana Qoçgirîyê (adara 1921ê) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} ==== Pevçûn li Stembolê ==== Di destpêka sala 1921ê de li Umraniyeya bi ser Stembolê ve hêzeke tirk û hêzeke kurd dijî hev tên û pêvçûn derdikeve. Di navbera kemalîst û kurdan de şerek mezin qewimî bû <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:217</ref> ==== Konferansa Lozanê (11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923 ==== Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera Brîtanî û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel Brîtanî tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin ==== Peymana Lozanê (23 tîrmeh 1923) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Lozanê}} Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, [[Peymana Sevrê]] pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û [[Iraq]]ê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, [[Cemiyeta Neteweyan]] dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin. * Pirsa Tengavên Marmarayê * Pirsa Xetayê * [[Pirsa Mûsilê]] Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe; # [[Bakurê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Tirkiye]]yê de # [[Başûrê Kurdistanê]] di bin mandateriya Brîtanî de # [[Rojavayê Kurdistanê]] di bin mandateriya Fransayiyan de # [[Rojhilatê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Îran]]ê de ==== Konferansa Xalîcê ==== 19 gulana 1924ê li Stenbolê Tirkiye û Brîtanya rûniştin ku pirsgirêka Mûsilê çareser bikin. Lê pirsgirêk çareser nabe û rê ji bo çareseriya Cemiyeta Neteweyan vedibe. ==== Li Cemiyeta Neteweyan ==== 6ê tebaxa 1924ê hikûmeta Brîtanyayê ji bo çareserkirina Mûsilê miraceeta Cemiyeta Neteweyan dike. Cemiyeta Neteweyan bi navê [[Xeta Brûkselê]] hidûdên van herdu dewletan kifş dike. ==== Peymana Enqereyê (1926) ==== Li sala 1926ê de Iraq, Tirkiye û Brîtanya peymanekê destnîşan dikin. Bi dûçûna wê peymanê hidûdê Tirkiye û Iraqê aşkera dibe. Bi vê peymanê parçebûna Kurdistanê temam bû. Êdî li her parçeyê Kurdistanê siyaseteke cûda tê meşandin. Lê bersiva hemû kurdan eynî ye: Serhildan. == Serdema serhildanên modern == [[Wêne:Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg|thumb|Parçekirina Kurdistanê]] === Bakurê Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} [[Wêne:kurdmap mezin.gif|thumb|rast|150px|Nexşeya Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|150px]] [[Bakurê Kurdistanê]], qate herî mezin ya beşa Kurdistanê ya. Li vê qate nêzî 15 û an jî 20 milyon [[kurd]] dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-19 |sernav=Turkey (Turkiye) |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-29 |roja-arşîvê=2022-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220828085706/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku pêvajoyeka bişavtinê ya herî mezin li ser serê kurdan di vê qatê de hate meşandin, êdî pirraniyên kurdên vê qatê ji ziman û çanda xwe hatina dûrkirin. Bi vê yekê re jenosîdeka çandî bi hebûna xwe re û bi qadaxaya li ser zimanê xwe re jîn. Lê kurdên vê qatê jî, weke yên qatên din jî ti carî bindestî herê ne kirin û hertimî li berxwedan. Lê [[Tirkîye|dewleta tirk]] jî hertimî çû bi ser wan de. Komkujiyên bi jenosîdî weke yên "[[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Zîlan]]", "[[Komkujiya Dêrsimê|Dêrsim]]", "[[Komkujiya Agirî|Agirî]]" û hwd bi wan dana jînkirin. Ti mafê wan ne hate naskirin. Weke ku li [[Îraq]]ê û li herêmê Kurdistanê ya di bindest [[Sûrî]] de hate hiştin, zimanê wan jî hate qadaxakirin û ew zor li wan hate kirin ku weke ku li Îraq û sûrî ku li ser wan bi arabitiyê mazin bibin li wir jî bi tirkitiyê li ser wan hate ferzkirin. Kurdan, lê ti carî ev yek herê nekir. Zimanê xwe parastin bi bahayê bi hezaran kuştin û êş û elaman. Piştî [[Peymana Lozanê]] re ku ew hate mohrkirin û kurdan dît ku êdî mafî wan ji wan hate standin, êdî bidest serhildanê kirin. [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranê]], [[Serhildanên Agiriyê|agirî]] û hwd bûn. Kurdên vî bi dehan caran serî hildan û serhildan. Lê her carê jî têkçûn. Lê di salên 1970 yî de tekoşîna azadiya kurdan [[PKK]] dest pê kir. û wê bi fikrekî hemdem dest pê kir û bi serket. Hem civate kurd li gor demê di deme xwe ya tekoşînê de perwerde kir û ji nû ve rakir û hem jî hêzê wan ya civatî derxista holê. Bi wê re îro kurd, bi hezaran tekoşîna xwe didin. Tirkiye ji bo ku wê tekoşîna kurdan ji holê rakê, pirr tahbê dide xwe. Ji rojava ji welatên rojava yên weke [[Almanya]], [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Fransa]] û hwd, piştgiriyê distêne ji bo ku li ber kurdan bi serkeve. Amarika jî piştgiriyê dide tirkî li ber kurdan, da qan tirkî bi serkeve û kurdan têk bibe. hate roja me jî wê rewşê bi vî awayî berdewam kir. Tirkiye, bi gotina ku di destûra xwe ya bingihîn de bicihkiriya û ku dibêje ku "yên ku di nav sînorê tirkî dijîn û bi gîrêdana hemwelatiyê ku bi tirkî ve girêdayîna tirk in" re herkeskî tirk di hasibêne û mafê wan yên ji hebûna wan û cudatiya wan tê yên ziman û civatiyê nasnakê. Îroje me jî, di hewldana ku kurdan di nav tirkiyetiyê de bi halêne, hewlda. Îro jî, wê hewldanê dide. Zimanê wan yê kurdî hê jî qedexe ye. Hê jî, hate roja me jî kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibînin. === Başûrê Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Li [[Başûrê Kurdistanê]] nêzî 7 û an jî 8 milyon kurd dijîn. Ev qatê Kurdistanê, piştî peymane Lozanê re, ku Kurdistan bu çar qat, qat di nav sînorê Îraqê wê demê ya ku ji nû ve hate avakirin de hate hiştin. Hingî, hê hêzên Brîtanî li li wir bûn. Berî ku hêzên Brîtanî vekişihin, li wir, dewleteke ku nû bi navê îraqê avakirin. Ew qate Kurdistanê jî, ne bi navê xwe bi navê ku bigiştî lê îraqê hate kiirn, ew di nav de hate hasibandin. Kurdên wê derê jî, weke yên qatên yên Kurdistanê ti carî ew yek herê ne kirin. Piştî wê rewşê re pêşî serhildana [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ya li ber Brîtanî, wê baxtê wê demê kiş bike. Lê ew li wir bi sernakevê. Piştî wê re jî, mîreteye Şêx Mahmudê Berzencî, wê berdewam bike û wê hertimî serhildan bibe. Rêveberiya îraqê ku hate avakirin, bi piştgiriya rojava hertimî li ber kurdan bû xwediyê serketinekê. Hate ku dem tê salên 1970 û hwd, wê kurd,di rewşeka bixwe bijîn. Piştre hertimî rêveberiyê ji ji ber ku wê rewşê ji holê rakê tevgeriya ya. Lê bi serneketiya. Piştî levkirina 1970 û hwd, kurd, wekeku di gihihina xweseriya li herêmên xwe. Lê bi [[Peymana Cezayirê]] ya ku li Cezayirê hate mohrkirin re, wê kurd, derbeyekê li wê rewşa xwe ya ramyarî bixwûn. Rojava, û amarika jî hewldidin ku derbeyekê li kurdan bixin û dixin jî. Piştre jî, wê tekoşîna kurdan berdewam bike. Hate ku dem tê salên 1990 û hwd. Di vê demê de bi xurîxîna Yekîtiya Sovyet re wê demeka nû biafirê. Wê Amerîka bikeve Îraqê de û wê herême kurdan bi xweriya xwe re bigihê biserê xwe. Lê berî wê demê di sala 16 adare 1988an de wê kurd, derbeyeke mezin bi jenosîdeka ku dijîn wê bixwûn. Rejîma baasê ya ku li ser kar û ku ew haft salin ku bi îranê re di şer de ya ji bo herêmên wele "şat-ul arab" û hwd. PIştî ku şer bi dawî dibe, piştre bi sê çar mehan wê serokê rejima baasê Sedam Huseyn, wê bi çekên kimyewî ku wê sadsalê weke çeke mirinê ya herî xadar kifşkiriya wê li ser serê kurdan bêne bi kar hanîn. Wê tenê li bajerê Helebçê wê ser 5 hezar mirov re bêne kuştin. Kurd, wê piştre bi deh salan wê di bin bandûra wê jenosîda ku hate de bin. Lê piştî ku Amerîka kete Îraqê, de êdî kurd jî, gihiştina serbixwebûna li herêmên xwe. Hukumete xwe avakirn û parlamene xwe damazrandin. === Rojavayê Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojavaya Kurdistanê}} Li [[Rojavayê Kurdistanê]] nêzî 3 an jî çar milyon kurd dijîn. Ev qate Kurdistanê, ji destpêkê çendî û çawa pirsgirêkên wê bûn, piştre jî wilo berdewam kirin û hate roje ma jî ew pirsgirêkên wê berdewam dikin. Gelek pirsgirêkên wê bi qate Kurdistanê yê ku di nav sînorê tirkiyê de hate hiştin de hevpar in. Ji ber ku deme ku sînor hate xatkirin, nîvê malbatan li wî aliyê ku jê re "binxat" tê gotin li wir ma. Nîvê malbatan ji li vî aliyê tirkîtyê ku jê re "serxat" tê gotin li wir ma. Di wê deme ku sînor hatina xatkirn, li sûriyê hêzên Firensa li wir serdest bûn. Wan jî, ew qate Kurdistanê di nav wî sînorî de hişt. Piştre ku Hêzên firensa bi şûn vekişiyan, çend ku ji kurdan soza serbixwebûna wan ya li ser herêmên wan û avakirina hukumetê ya wan li herêmên wan da jî, piştre ew soz ti carî ne hate li cih. Kurdên wê qatê, ji her aliyê mafê xwe hatina dûrkiirn. Ji welatên xwe ji bo ku bêne ravandin, çi pêdivî pê hebû, ew kirin. hemwelatîtiya wan ji ji wan hate standin. Herêmên wan bi arabkirnê re hate roje me jî rû bi rû dimênin. Ji xaynî wê jî rejoma baasê ya li ser kar, komkujiyên wê yên [[Amûdê|Amudê]] û [[Kobanî]] û hed bi wan dana jînkirin û hê jî ew di wê rewşê de na. [[Wêne:Map detail showing Syrian Kurdistan in 1935.jpg|thumb|Nexşeya Rojavaya Kurdistanê li 1935an. Xetên kesk ên horizontî nîşan didin deverên ku Kurd piranî ne.]] === Rojhilatê Kurdistanê === [[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|200px|thumb|Hinek mîrektiyên kurd li Xorasanê]] {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} [[Rojhilatê Kurdistanê]] nêzî 14 û an jî 15 milyon kurd lê dijîn. Îran jî weke tirkî, sûrî zimanê kurdi qedexe kiriya. Kurd û îranî bi hev re xwediyê dîrokeka pir mezin demdirêj in. Ji deme Mediya ve dîrokeka wan ya bi hev re heya. Di deme [[Împeratoriya Sasanî|Sasanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] de jî bi hev re împarator avakirin. Gelek nixrên wan bûna wekhev. Zanistên kurd yên ku weke [[Dînewerî]] û[[Baba Tahirê Uryan]] hwd ku biqasî ku ji kurdan bûna zanist ji persan re jî ji wan mirovên wl axê re jî bûna zanist. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku nirxeke wan ya weke hev afirêya bi demê re. Lê ku dem hate van demên dawiyê Îranê rêveberiya rêz û hûrmet ji vê pêşketina bi hev re nekir û zimanê kurdî qadaxa kir û kurd weke tirkî tûna hesibandin. Bi mohrkirina peymane Lozanê re qrteka mrzin ye Kurdistanê di nav wê sînorê wê de ma. Piştre Îranê çendî ku mafê kurdan di destûra xwe de bicih kir jî, û navê herêmeka wan kira "Kurdistan" jî, wê piştre ew ne hanî bicih. Wê jî, piştre xwe tevlî şerê li dijî kurdan kir bi tirkî û Sûrî re. Piştî wê peymanê û mohrkirina wê re, êdî kurdan li wir jî ji ber ku mafê wan hatina ji wan standin bi serhildanên weke yên Simko re serî hildan û serhildan. Piştre ku yektiya sovyet ava bû, Kete herême Kurdistanê de û bi navê" [[Komara Mehabadê]] ya kurd" re ew qate Kurdistanê bû dewlet. Lê ew dewlete kurd ne hate naskirin û tenê 11 mehan jiya. Piştre ku hêzên sovyetê bi şûn ve kişiyan, êdî hêzên Îranî ketina wirde û bi serokê komare kurd ya Mehabadê [[Qazî Mihemed]] re gelek kurdên pêşand bidarve kirin. Piştre, êdî bêdengiyak bû. Piştî wê xurîxîna komara kurd re, êdî hin pêşengên kurd ravina derve û piştre serhildana Kurdistanê dana dest pê kirin. Yê ku ew destpêkirin da dest pê kirin û piştre li başûrê Kurdistanê bi serket lê ku wî bixwe ew ne dît, weke damazrînerê dewletê kurd Merwanî badê kurê dostik ku wê avabûna [[Merwanî]]yan ne dît. [[Mele Mistefa Barzanî]] jî, ew avabûna "[[Başûrê Kurdistanê]]" ya weke dewletekê ne dît. === Kurdên li Qefqasya === [[Wêne:Red kurdistan 1923 1929.png|200px|thumb|Hidûdên Kurdistana Sor]] {{Gotara bingehîn|Kurdên Qefqasyayê}} Kurdên Qefqasyayê li herêmên Sovyeta berê de dijîn. Bingeha van kurdan digehe [[Şedadî]]yan. Bi giştî li Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê de dijîn. Her wisa li Rûsyayê û hinek dewletên din yê Asyaya Navîn de jî dijîn. Ev kurdên van herêman têkildarî hev in ku bi rêya sirgûnan cihê wan hatiye guherandin. === Diyasporaya kurdan === {{Gotara bingehîn|Diyasporaya kurdan}} [[Nûredîn Zaza]] wextê ku li Ewropa [[Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropa]] didamezrîne. [[Îsmet Şerîf Wanlî]] di navbera salên 1958 û 1962yê serokatiya komeleyê dike <ref>Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:75</ref> == Paşeroja Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Dîplomasiya kurdan}} {{Gotara bingehîn|Kurdperwerî}} == Hinek malbatên girîng di dîroka Kurdistanê de == {{Gotara bingehîn|Malbatên girîng}} * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Malbata Barzaniyan]] * [[Malbata Babaniyan]] * [[Malbata Geylaniyan]] == Dîroka leşkerî ya Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Dîroka leşkerî ya kurdan}} * [[Hengên Şemsedînov]] * [[Hengên Hemîdiye]] * [[Lîwayên Eşîran]] * [[Pêşmerge]] * [[Hêzên Parastina Gel]] * [[YPG]] * [[Cerdewan]] == Pirtûk û lêkolîn == * Kürt Millet Hareketleri ve Irak'ta Kürdistan İhtilali, Dr. Şivan, Weşanên APEC 1997, Weşanên El 2014 * Kürt Dosyası, Rafet Ballı, Weşanên Cem 1993 * Kürdistan Ulusal Sorunu ve Türkiyenin Stratejik Önemi, Mahmut Kılınç * People without a Country, [[Gerard Chaliand]] 1993 * Muhtasar Kürdistan Tarihi, Ekrem Cemilpaşa, Weşanên Avestayê * Kurdistan During The First World War, Kamal Mazhar Ahmad * Hatıralar, Ebubekir Hazım Tepeyran * Meleklerin Küllerinden, Andrew Collins * Ninova Kalıntıları, [[Austen Henry Layard]] * Kürt’ler, Türkler, Araplar, [[Cecil J. Edmonds]] * Mezopotamya ve Kürdistan’a gizli yolculuk, [[E. B. Soane]] * Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language, E. B. Soane * Kürdistan 1919, [[Edward Noel]] * Kürt’ler, [[Vladimir Minorsky]] * Kürt’ler Sosyolojik Tarihi bir İnceleme, Basil Nikitin * İnsanlığın Beşiği Kürdistan’da Yaşam, [[William Ainger Wigram|W. A. Wigram]] & Edgar T. A. Wigram * Memê Alan Destani, Roger Lescot == Binêre == * [[Lîsteya Serhildanên Kurdan]] * [[Kronolojiya dîroka Kurdistanê]] * [[Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan]] * [[Kurdolojî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn]] hvqe5hil4d0nc8bkug31ctqyztl6l0r 0 12 2083423 2062857 2026-08-03T00:38:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083423 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Tarîx}} [[Wêne:Herodotus_Massimo_Inv124478.jpg|thumb|[[Hêrodotos]] (nêzîkî  484 b.z — nêzîkî 425 b.z.), gelek caran wek "bavê tarîxê" tê nasîn]] {{Quote box|width=250px|quote=Ên ku demên berê bi bîr nayînin, mecbûr in ku serpêhatiyên berê dubare bikin.<ref>George Santayana, "The Life of Reason", Volume One, p. 82, BiblioLife, {{ISBN|978-0-559-47806-2}}</ref>|source=—[[George Santayana]]}} '''Dîrok''', '''tarîx''' an jî '''mêjû'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://ferhengkurdi.org/ |sernav=mêjû (II) (m) • Ferheng Kurdî |malper=ferhengkurdi.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |sernav=History Definition |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202111248/http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |tarîxa-arşîvê=2 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.siena.edu/pages/3289.asp |sernav=What is History & Why Study It? |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201183734/http://www.siena.edu/pages/3289.asp |tarîxa-arşîvê=1 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref> ku bûyerên berê li gorî konteksta [[Kronolojî|kronolojiyê]] û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history |sernav=History {{!}} discipline |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Pisporên dîrokê [[dîroknas]] (dîrokzan, dîrokvan) in. Tarîxnas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, [[tecrube]]yên devkî, nîşanên tebiî û objeyên maddî wekî eserên [[huner]]î bi kar tînin.<ref name="Arnold2000">{{Jêder-kitêb |sernav=History: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |paşnav=Arnold |pêşnav=John H. |weşanger=Oxford University Press |sal=2000 |isbn=019285352X |cih=New York }}</ref> Tarîxnas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi giştî li ser kîjan vegotin weqayekê herî baş îzah dike û li ser muhîmiya sebeb û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin. [[Hêrodotos]], dîroknasekî [[Yewnaniya kevn|yewnan]] ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê"<ref name="fordham">{{Jêder-malper |url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |sernav=Ancient History Sourcebook: 11th Brittanica: Herodotus |paşnav=Halsall |pêşnav=Paul |malper=Internet History Sourcebooks Project |weşanger=Fordham University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127014859/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2020 |ref=fordham }}</ref> tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/vivesoneducation00viveuoft |sernav=Vives, on education : a translation of the De tradendis disciplinis of Juan Luis Vives |paşnav=Vives |pêşnav=Juan Luis |paşnav2=Watson |pêşnav2=Foster |tarîx=1913 |weşanger=Cambridge : The University Press |kesên-din=Robarts - University of Toronto }}</ref> Li gel [[Tûkûdîdes]]î, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. == Etîmolojî == Kelîmeya "''dîrok''" herî pêşî di salên 1930î de wekî [[neolojîzm]]ekê ketiye [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]].<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=en&id=fP9jAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=dîrîk |sernav=Nationalism and language in Kurdistan, 1918-1985 |paşnav=Hesenpûr |pêşnav=Emîr |tarîx=1992 |weşanger=Mellen Research University Press |isbn=0-7734-9816-8 |cih=San Francisco |rr=432 |oclc=25317598 |jêgirtin=The coined work ''mêjû'' 'history' (replacing the Arabic loanword ''tarîx'') dislodged the rival coinage ''dîrîk/dîrok'' and gained currency in Soranî due to its use in the book (''dîrok'' is, however, used in Kurmanji because it appeared in Kurmanji literature of Syria in the 1930s and 1940s). |lînka-nivîskar=Emîr Hesenpûr|ziman=en}}</ref> Du teorî li ser [[etîmolojî|etîmolojiya]] vê kelîmeyê hene, li gorî yekê ji wan kelîmeya ''dîrok'' ji gotina "dûr" tê ku di hin devokên kurmancî de wek "dîr" yan "dwîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-weje.com/ceribandin/ |sernav=Etîmolojiya peyva dîrok û mêjû |paşnav=Tîgrîs |pêşnav=Amed |malper=e-weje.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170328010053/http://e-weje.com/ceribandin/ |tarîxa-arşîvê=2017-03-28 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Teoriya din bawer e ku "''dîrok''" ji gotina "[[çîrok]]" hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |sernav=Rehnas - dîrok |paşnav=Muhammed |pêşnav=Husein |malper=zimannas.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214304/https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kelîmeya "''hîstorî''" di gelek [[Zimanên Ewropayê|zimanên ewropî]] de hem tê maneya dîrokê û hem jî çîrokê.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref> == Tarîf == [[Wêne:Ancientlibraryalex.jpg|thumb|Wênenîgariyeke [[Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê]]]] Dema tarîxnas zemanê berê îzah dikin û tarîxê dinivîsin, çarçoveya dema xwe û fikrên serdest ên wê demê ber bi çav digirin. Carinan jî ji bo ku civaka xwe dersan peyda bikin dinivîsin. Bi hilberîna vegotin û analîzkirina weqayên berê yên têkildarî mirovahiyê di ilmê tarîxê de "vegotina rast a zemanê berê" tê çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=wrACAAAAIAAJ&redir_esc=y |sernav=The Century Dictionary: An Encyclopedic Lexicon of the English Language |paşnav=Whitney |pêşnav=William Dwight |tarîx=1889 |weşanger=Century Company |ziman=en }}</ref> Dîsîplîna tarîxê ya modern ji bo çêkirina vê vegotinê hewl dide. Adeten, tarîxnasan hedîseyên berê yan bi nivîskî yan jî bi devkî tomar kirine û hewl dane ku bi riya lêkolîna belgeyên nivîskî û vegotinên devkî cewaba pirsên tarîxî bidin. Ji destpêkê ve tarîxnas çavkaniyên wekî abîde, kîtabe û resman jî bi kar anîne. Bi giştî çavkaniyên tarîxî dikarin di nav sê kategoriyan de werin veqetandin: ên hatine nivîsandin, ên ku hatine gotin û ên ku hatine parastin. Dîroknas bi gelemperî her sêyan didin ber çavan.<ref>Michael C. Lemon (1995). The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. p. 201. {{ISBN|0-415-12346-1}}</ref> Lê nîvîs nîşanek e ku dîrokê ji [[pêşdîrok]]ê vediqetîne. == Dîrok û pêşdîrok == {{Gotara bingehîn|Pêşdîrok}} {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} Tarîxa cîhanê hemû bîra [[tecrube]]yên ''[[mirov|Homo sapiens sapiens]]'' ên berê ye, ku ew tecrube bi piranî di qeydên nivîskî de hatine parastin. Lê belê pêşdîrok di deverên ku li wir qeydên nivîskî yan kultura nivîsînê hîn tinebû dikole.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=Cy32SWNprDUC&printsec=frontcover&dq=prehistory&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwig3uKjqPnwAhURhP0HHQh1CvkQ6AEwAXoECAkQAg#v=onepage&q=prehistory&f=false |sernav=Prehistory: The Making Of The Human Mind |paşnav=Renfrew |pêşnav=Colin |tarîx=2012-12-20 |weşanger=Orion |isbn=978-1-78022-581-4 |ziman=en }}</ref> Bi xwendina nîgar, resm, neqş û objeyên din ên hunerî re, mirov dikare hin agahî li ser jiyana berî nivîsandinê jî peyda bike. == Dîroknivîsî == Dîroknivîsî yan hîstorîografî tê çend maneyên ku têkildarî hev in.<ref name="culturahistorica.org">{{Jêder-malper |url=https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |sernav=What is Historiography? – Culturahistorica.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210127195859/https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |tarîxa-arşîvê=27 kanûna paşîn 2021 |tarîxa-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 }}</ref> Ya yekem, tê maneya dîrok çawa hatiye hilberandin: çîroka pêşxistina [[Rêbaza Dîrokî|metodolojî]] û pratîkan (nimûne, çûyîna ji vegotina biyografîk a demkurt ber bi analîzeke tematîk a demdirêj). Ya duyem, tê maneya çi tişt hatine hilberandin: beşeke taybet a nivîsandina dîrokê (nimûne, "Dîroknivîsiya [[Serdema Navîn|çaxa navîn]] di salên 1960î de" de tê maneya "Berhemên dîroka çaxa navîn ên di salên 1960î de hatine nivîsandin").<ref name="culturahistorica.org" /> Ya sêyem, tê maneya çima dîrok tê hilberandin: [[felsefeya dîrokê]]. == Rêbazên dîrokî == Rêbaza dîrokî ji wan teknîk û rêgezan pêk tê ku [[dîroknas]] ji bo lêkolînê û paşê jî ji bo nivîsandina dîrokê [[jêderên pileya yekem]] û delîlên din bi kar tînin. [[Herodot]] (484 b.z. — nêz. 425 b.z.)<ref name="lamberg-karlovsky-p5">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb |paşnav=Lamberg-Karlovsky, C.C. |paşnav2=Jeremy A. Sabloff |weşanger=Benjamin-Cummings Publishing |sal=1979 |isbn=978-0-88133-834-8 |rûpel=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb/page/5 5] }}</ref> bi gelemperî wekî "bavê dîrokê" tê pejirandin. Lê belê [[Tûkûdîdes|Thukîdîdes]] (nêz. 460 b.z. — nêz. 400 b.z.) kesê yekem e ku di xebata xwe ya bi navê ''History of the Peloponnesian War (Dîroka Şerê Peloponnesî)'' de rêbazeke dîrokî ya pêşketî bi kar aniye. Berevajiya Herodotî, Thukîdîdesî dîrok wekî encama bijarde û kiryarên mirovan hesiband, û li sedem û encamên bûyeran nêrî.<ref name="lamberg-karlovsky-p5" /> Di destpêka serdema navîn de [[Augustînus]] li ser ramana [[xiristiyanî]] û ewropayî bibandor bû. Di serdema navîn û [[ronesans]]ê de dîrok bi nêrîneke dînî dihat lêkolandin. Li dora 1800an, fîlozof û dîroknasê alman [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] awireke laîk, û felsefeyê anî xebatên dîrokî.<ref name="graham-ch1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Shape of the Past |paşnav=Graham, Gordon |weşanger=[[University of Oxford]] |sal=1997 |beş=Chapter 1 }}</ref> Dîroknas û [[Civaknasî|civaknasê]] ereb [[Îbn Xeldûn]] di pêşgotina pirtûka xwe ya [[Mûqadîme]] (1377) de dîqatê dane heft xeletiyên ku li gorî wî dîroknasan gelek caran dikirin. Di vê rexneya xwe de, Xeldûnî gotiye raborî tiştekî ecêb û hewcedara şirovekirinê ye. Xeldûnî digot ku divê nirxandina materyaleke dîrokî li gorî cudahiya çandî ya serdema xwe were pêkanîn, divê ji bo nirxandinê hin prensîb werin bijartin, û di dawiyê de, ji bo ku çandeke raboriyê binirxînin divê hewcedariya tecrubeyan û herwiha prensîbên maqûl hebin. Îbn Xeldûnî gelek caran "xurafeyên batil û pejirandina daneyên dîrokî bêyî tenkîdê" rexne kiriye. Di encamê de Xeldûnî rêbazeke zanistî ya lêkolîna dîrokê pêşkêş kiriye û bi gelemperî jê re "zanista min a nû" gotiye.<ref>[[Îbn Xeldûn|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N.J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Çapxaneya Zanîngeha Princeton|Princeton University Press]], {{ISBN|0-691-01754-9}}.</ref> Rêbaza wî ya dîrokê bingehek ji bo çavdêrîkirina rola [[dewlet]], ragihandin, [[Bangeşe|propaganda]] û pêşhikûma sîstematîkî amade kiriye.<ref name="Mowlana2">H. Mowlana (2001). "Information in the Arab World", ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref> Lewra ew wekî "bavê dîroknivîsînê"<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. {{ISBN|1-85065-356-9}}.</ref><ref name="Enan">{{Jêder-kitêb |sernav=Ibn Khaldun: His Life and Works |paşnav=Enan |pêşnav=Muhammed Abdullah |weşanger=[[The Other Press]] |sal=2007 |isbn=978-983-9541-53-3 |rûpel=v }}</ref> an "bavê felsefeya dîrokê" tê hesibandin.<ref name="Akhtar2">Dr. S.W. Akhtar (1997). "The Islamic Concept of Knowledge", ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref> Li Ewropayê, dîroknas di sedsalên 17 û 18an de, nemaze li Fransa û Almanyayê, rêbazên nûjen ên dîroknasiyê bi pêş xistin. Di xebatên nûjen de pirsên li jêr ên ku ji aliyê Gilbert J. Garraghan û Jean Delanglez ve wek rexneya çavkaniyê hatiye pêşkêşkirin<ref>Gilbert J. Garraghan and Jean Delanglez ''A Guide to Historical Method'' p. 168</ref> tên bikaranîn: # ''Kengî'' jêder hatiye nivîsandin an hilberandin (tarîx)? # ''Li ku derê'' hatiye hilberandin (herêmîkirin)? # ''Ji hêla kê ve'' hatiye çêkirin (nivîskarî)? # ''Ji kîjan materyala'' ''berê'' ''heyî'' hatiye hilberandin (analîz)? # ''Di kîjan forma orîjînal de'' hatiye hilberandin (yekpareyî) # ''Nirxa eşkere'' ya naveroka wê çi ye (pêbawerî)? Çar ji yên pêşîn wekî rexneya bilind; pêncem, rexneya jêrîn; û bi hev re wekî rexneya derveyî tên zanîn. Ji lêpirsîna şeşem û ya dawîn a derbarê çavkaniyekê de re rexneya navxweyî tê gotin. Bi hev re ev lêpirsîn wekî rexneya çavkaniyê tê zanîn. Rexneya çavkaniyê (an nirxandina agahiyê) pêvajoya nirxandina kalîteyên çavkaniyeke agahiyê ye, wekî rastî, pêbawerî û pêwendiya wê bi mijara di bin lêpirsînê re. == Zanistên alîkar ên dîrokê == * [[Arkeolojî]], lêkolîna aktîvîteya mirovahiyê bi riya vejandin û analîzkirina kultura maddî * [[Zanista arşîvê|Arşîv]], lêkolîn û teoriya afirandin û domandina arşîvan * [[Dîplomasî]], lêkolîn û analîzkirina metnî ya belgeyên tarîxî * [[Epîgrafî]], lêkolîna nivîsarên li ser [[kevir]] û [[mermer]]an * [[Fîlolojî]], lêkolîna zimanê çavkaniyên 1983 * [[Heraldî]], lêkolîna alavên zirxî * [[Numîzmatîk]], lêkolîna pereyên kevn * [[Sîcîlografî]], lêkolîna mohran == Senifandina beşên dîrokê == Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfire ye Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfireh e, piraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşeke dîrokê radiwestin. Dîrok dikare li ser van beşan were parvekirin:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} * kronolojî (li gor [[serdem]]an yan [[dem]]ê) * cografî (li gor herêman) * welatî (li gor welatan an dewletan) * neteweyî (li gor gelan an miletan) * mijarî (li gor mijarekê) == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Portal|Dîrok}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|History}} {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok| ]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] h7jf4gpxwcmka3glieddciu68l1f73u 0 27 2083249 2082250 2026-08-02T21:36:52Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |year=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url= |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] hj8b0sj8p1j14falqt9wc7a5d1qy4p5 2083262 2083249 2026-08-02T21:53:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2083262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |year=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url= |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] rb07c9yn48jzosbfz4mpdw3h9327bkn 2083280 2083262 2026-08-02T22:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083280 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |sal=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url= |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] c3wsv7gs7gyxg6kxd2yd6armc3zxarj 0 682 2083248 2003151 2026-08-02T21:35:14Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083248 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Logo Portail Sociologie.svg|thumb|Logoya ku ji bo portala civaknasiyê hatiye sêwirandin.]] '''Civaknasî''', '''sosyolojî''' yan jî '''zanista civakî''', lêkolîna zanistî û sîstematîk a civaka mirovan e ku civakê, tevgerên civakî yên mirovî, awayên pêwendiya civakî, danûstandina [[civak]]î û aliyên çandê yên bi jiyana rojane re ye lêkolîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/sociology |sernav=Dictionary.com {{!}} Meanings & Definitions of English Words |malper=Dictionary.com |tarîx=2024-04-17 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-04-20 |roja-arşîvê=2017-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171018181236/https://www.colgate.edu/docs/default-source/default-document-library/sociology-a-21st-century-major.pdf?sfvrsn=0 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wekî beşeke hem zanistên civakî hem jî zanistên mirovahiyê, civaknasî ji bo peydakirina zanyariyek li ser nîzama civakî û guhartina civakî rêbazên cihêreng ên lêkolîna empîrîk û analîza rexneyî bi kar tîne. Mijarên sosyolojiyê yên sereke ji analîzên têkilî û tevgera takekesî ya di asta mîkro de bigire heya analîzên pergalên civakî û awayê civakî ya di asta makro de diguhere. Lêkolîna sosyolojîk a sepandî dibe ku rasterast li ser siyaseta civakî û refahê were bikaranîn lê nêrînên teorîk dikarin li ser têgihiştina pêvajoyên civakî û rêbaza fenomenolojîk bisekinin. Çavkaniyên kevneşopî yên sosyolojiyê di nav xwe de tebeqebûna civakî, [[çîna civakî]], [[tevgera civakî]], [[dîn]], [[sekûlerîtî]], [[dadwerîtî]], [[zayendî]], [[zayendîtî]] û [[jirêderketin]]ê (tevgerên ji derveyê normê) vedihewîne. Lêkolînên dawî yên aliyên sosyo-teknîkî yên dabeşkirina dîjîtal wekî beşeke nû li sosyolojiyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yang |pêşnav=Jianghua |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Mengzhu |tarîx=2023-11-13 |sernav=Beyond structural inequality: a socio-technical approach to the digital divide in the platform environment |url=https://www.nature.com/articles/s41599-023-02326-1 |kovar=Humanities and Social Sciences Communications |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1057/s41599-023-02326-1 |issn=2662-9992 }}</ref> Ji ber ku hemî qadên çalakiyên mirovî di bin bandora hevkarîgeriya di navbera pêkhateyên civakî û dezgeha takekesî de ne civaknasî gav bi gav bala xwe ber bi mijar û saziyên din ve daye ku di nav de [[tenduristî]] û [[saziya bijîşkiyê]], [[aborî]], [[leşkerî]], [[ceza]] û [[pergalên kontrolê]], [[înternet]], [[civaknasiya perwerdehiyê]], [[sermayeya civakî]] û rola çalakiya civakî di pêşvexistina zanîna zanistiyê de hene. Ji ber ku lêkolînerên civakî li ser cûrbecûr teknîkên bi kalîte sekinî ne rêbazên zanistî yên civakî jî berfireh bûye. Bi taybetî veguherînên zimanî û çandî yên di nîveka sedsala 20an bûye sedema nêzîkatiyên şirovekarî, [[hermeneutîk]] û felsefî yên ji bo analîzkirina civakê. [[Max Weber]], [[Karl Marx]] û [[Emile Durkheim]] sosyologên klasîkên herî naskirî yên cihanê ne. == Etîmolojî == === Civaknasî === Navê sosyolojiyê di [[zimanê kurdî]] de ji du peyvên hevgirtî yên ''civak'' û ''nasî'' yê pêk tên. Di zimanê kurdî de peyva ''civak'' komên mirovan rave dike, peyva ''nasî'' jî (di heman demê de hevwateya naskirinê ye) tê wateya naskirin yan jî tê wateya ravekirina şaxên zanistiyan. Bi vê awayê di zimanê kurdî de ''civaknasî'' zanista sosyolojiyê rave dike. === Sosyolojî === Beşek ji peyva sosyolojiyê navê xwe ji peyva latînî ya ''socius'' werdigire ku wateya "heval" an "hevalbendî"yê.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |tarîx=2024-04-11 |sernav=Sociology |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sociology&oldid=1218418712 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Paşgira -lojî jî (ku tê wateya 'lêkolînê') ji peyva yewnanî ya -λογία (''-logía''), ku ji peyva λόγος (lógos, 'peyv' an 'zanîn') zêde bûye derketiye holê.<ref name=":0" /> == Dîrok == Birêvebirina aqilmendiya sosyolojîk beriya damezrandina bingeha dîsîplînê de hebûye. Analîzên civakî bi koka xwe komkirinên hevparên gerdûnî ye ku zanîn û felsefeya gerdûnî ya hevpar e ku ji heyama helbesta pêkenok a kevnar a ku rexneya civakî û siyasî vedihewîne û ji heyama feylesofên yewnaniya kevnare yên wekê [[Sokrates]], [[Platon]] û [[Arîstoteles]] ve heye. Wek mînak koka vekolînê bi kêmanî ve ji pirtûka ''Domesday'' ya sala 1086an ve hatiye dîtin ku feylesofên kevnar ên wekî [[Konfucius]] li ser girîngiya rolên civakî di pirtûkên xwe de nivîsiye. === Auguste Comte === [[Wêne:Auguste Comte2.jpg|thumb|[[Auguste Comte]] (1798–1857)]] Têgîna civaknasiyê yekem car di sala 1780an de ji aliyê esayîstê fransî Emmanuel-Joseph Sieyès ve di destnivîsek neçapkirî de hatiye danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Des manuscrits de Sieyès. 1: 1773 - 1799 |paşnav=Sieyès |pêşnav=Emmanuel Joseph |weşanger=Champion |tarîx=1999 |isbn=978-2-7453-0260-1 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Fauré |pêşnavê-edîtor=Christine |series=Pages d'archives }}</ref> Piştre jî sosyolojî ji hêla fîlozofê zanistê ya fransî [[Auguste Comte]] (1798–1857) ve di sala 1838an de bi awayekî serbixwe hatiye pênase kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comte, Auguste |paşnav=Scott |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-953300-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199533008.001.0001/acref-9780199533008-e-357 |paşnav2=Marshall |pêşnav2=Gordon |doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001/acref-9780199533008-e-357 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/434559397 |sernav=Sociology {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-04-22 |ziman=en }}</ref> Comte berê têgîna fîzîka civakî bikar aniye lê piştre ew ji hêla kesên din ve bi taybetî ji aliyê statîstîknasê belçîkayî [[Adolphe Quetelet]] ve hatiye veqetandin. Comte ji bo ku zanista civakî bê fem kirin hewl daye ku [[dîrok]], [[psîkolojî]] û [[aborî]] yê bi têgihîştina zanistî ya jiyana civakê yek bike. Comte di demek kurt ê piştî nexweşiya [[Şoreşa Fransayê]] nivîsiyê ku di nivîsên xwe de wî pêşniyar kiriye ku nexweşiyên civakî dikarin bi rêya pozîtîvîzma sosyolojîk werin çareser kirin ku nêzîkatiyek epîstemolojîk di Perwerdeya Felsefeya Pozîtîv de (1830–1842) de hatiye destnîşan kirin û piştre jî di Nêrîna Giştî ya Pozîtîvîzmê (1848) de cih girtiye. Comte bawer kiriye ku qonaxeke pozîtîvîst dê serdema dawîn a pêşveçûna têgihîştina mirovî, piştî qonaxên teolojîk û metafizîkî yên konjekturel nîşan bide. Di dîtina girêdayîbûna dorhêla teorî û çavdêriyê ya di zanistê de û bi dabeşkirina zanistan, Comte dikare di nêrîna nûjen a îro de wekê yekem feylesofê zanistê were dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Auguste Comte |paşnav=Bourdeau |pêşnav=Michel |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |tarîx=2023 |çap=Spring 2023 |paşnavê-edîtor=Zalta |pêşnavê-edîtor=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/comte/ |paşnavê-edîtor2=Nodelman |pêşnavê-edîtor2=Uri }}</ref> <blockquote>Comte ji bo pêşveçûna civaknasiyê lezek hêzdar da ku di dehsalên paşîn ên sedsala nozdehan de feydeyê daye. Gotina vê bê guman nayê îdiakirin ku civaknasên fransî yên wekî Durkheim şagirtên dilsoz ên kahînê pozîtîvîzmê bûn. Lê bi xwesteka li ser kêmnebûna her yek ji zanistên xwe yên bingehîn ji bo zanista taybetî ya zanistan a ku di hiyerarşiyê de pêşwaziya wî dikir û bi girankirina xwezaya sosyolojiyê wekî lêkolîna zanistî ya diyardeyên civakî, Comte sosyolojî xistiye ser nexşeyê. Bê guman destpêka [wî] dikare ji Montesquieu re, mînak û ji Condorcet re were şopandin, ne ku qala Saint-Simon, pêşiyê yekser ê Comte bike. Lê eşkerebûna Comte ya sosyolojiyê wekî zanistek taybetî, bi karakterê xwe yê taybet, Durkheim rewa kiriye ku wî wekî bav an damezrînerê vê zanistê bihesibîne, tevî ku Durkheim fikra sê dewletan qebûl nekir û nêzîkatiya Comte ya li ser civaknasiyê rexne kiriye. —Frederick Copleston, A History of Philosophy: IX Modern Philosophy (1974), r. 118 </blockquote> === Karl Marx === [[Wêne:Karl Marx.jpg|thumb|[[Karl Marx]] (1818–1883)]] Hem Comte û hem jî [[Karl Marx]] li pêy pîşesazkirin û laîkbûna ewropî ji tevgerên cihêrengên dîrokî felsefe û zanistî îlham wergirtine bi awayeke zanistî dest bi pêşxistina sîstem û pergalên zanistî kirine. Mark pozîtîvîzma Comte red kiriye lê di hewldana pêşxistina "zanista civakê" de ji ber ku peyvên wî wateyên berfireh wergirtiye dîsa jî wek damezrînerê sosyolojiyê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Sociological Theory |paşnav=Calhoun |pêşnav=Craig |weşanger=Wiley |tarîx=2002-04-10 |isbn=978-0-631-21348-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C |paşnav2=Gerteis |pêşnav2=Joseph |paşnav3=Moody |pêşnav3=James |paşnav4=Pfaff |pêşnav4=Steven |paşnav5=Schmidt |pêşnav5=Kathryn |paşnav6=Virk |pêşnav6=Indermohan }}</ref> Li gorî [[Isaiah Berlîn]], her çend Marx xwe wekê civaknas nebîne jî "bi qasî ku her kes dikare vê sernavê bixwaze" dibe ku ew wekî "bavê rastîn" ê sosyolojiya nûjen were dîtin. <blockquote>Bersivên zelal û yekgirtî bi şert û mercên empirîkî yên nas ji bo wan pirsên teorîk ên ku di wê demê de herî zêde bala mirovan dikişand û ji wan derxistina rêwerzên pratîkî yên zelal bêyî ku di navbera her duyan de girêdanên eşkere çêkirî çêbike, destkevtiya bingehîn a teoriya Marx bû. Başkirina sosyolojîk a pirsgirêkên dîrokî û exlaqî ku Comte û piştî wî Spencer û Taine nîqaş kirin û rênexşeya wî derxistibûn tenê dema ku êrîşa Marksîzma milîtan ku encamên wî dibe pirsgirêkeke wêrankar bûye sedema lêkolînek rastîn û berbiçav û ji ber vê yekê lêgerîna delîlan zêde dibe û baldariya li ser rêbazê zexmtir dike.</blockquote> === Herbert Spencer === [[Wêne:Spencer-detail.png|thumb|[[Herbert Spencer]] (1820–1903]] Herbert Spencer yek ji civaknasên sedsala 19an ên herî populer û civaknasên herî bi bandorê sedsala 19an bû. Tê texmîn kirin ku Spencer di heyama jiyana xwe de nêzîkî milyonek pirtûk firotiye ku ji pirtûkên hemî civaknasên din ên di wê demê de pir zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herbert Spencer |paşnav=Mingardi |pêşnav=Alberto |weşanger=Continuum |tarîx=2011 |isbn=978-0-8264-2486-0 |cih=New York, NY |paşnav2=Meadowcroft |pêşnav2=John |series=Major conservative and libertarian thinkers / ser. ed.: John Meadowcroft }}</ref> Bandora wî yê li ser civaknasiyê ewqasî bi tesîr bûye ku gelek ramanwerên din ên sedsala 19an ku di nav wan de Émile Durkheim jî hebû ramanên xwe bi wî re diyar kirine. Di derbarê pirtûka Durkheim a bi navê ''Division of Labour in Society'' de bi rêjeyek mezin nîqaşeke berfireh e li ser pirtûkê heye ku Durkheim sosyolojiya xwe bi berfirehî ji Spencer deyn wergirtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perrin |pêşnav=Robert G. |tarîx=1995 |sernav=Émile Durkheim's Division of Labor and the Shadow of Herbert Spencer |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x |kovar=The Sociological Quarterly |ziman=en |cild=36 |hejmar=4 |rr=791–808 |doi=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x |issn=0038-0253 }}</ref> === Bingehên dîsîplîna akademîk === [[Wêne:Emile Durkheim.jpg|thumb|Émile Durkheim.]] Yekem beşa fermî ya civaknasiyê li cîhanê di sala 1892n de ji aliyê [[Albion Small]] ve bi vexwendina [[William Rainey Harper]] li [[Zanîngeha Şîgagoyê]] hatiye damezrandin. Kovara Sosyolojiyê ya Amerîkî (American Journal of Sociology) piştî demek kurt di sala 1895an de ji aliyê Small ve hatiye damezrandin. Lê belê sazîbûna civaknasiyê wekî dîsîplînek akademîk bi giranî ji aliyê [[Émile Durkheim]] ve hatiye birêvebirin ku pozîtîvîzm wekî bingehek lêkolîna civakî ya pratîkî pêş xistiye. Dema ku Durkheim gelek hûrguliyên felsefeya Comte red kiriye di heman demê de rêbaza wî diparêze û berfireh dike ku zanistên civakî berdewamiya mentiqî ya yên xwezayî ne di qada çalakiya mirovan de û israr dikin ku ew dikarin heman objektîvbûn, rasyonalîzm û nêzîkatiya sedemîtiyê biparêzin. Durkheim di sala 1895an de li [[Zanîngeha Bordeauxê]] beşa yekem a civaknasiyê ya ewropî saz kiriye û xebata xwe yê bi navê ''Rules of the Sociological Method'' (1895) weşandiye. Li gorî Durkheim civaknasî dikare wekî "zanistiya saziyan, çêbûna wan û fonksiyona wan" were binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rules for the Demonstration of Sociological Proof |paşnav=Durkheim |pêşnav=Emile |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1982 |rr=147–163 |isbn=978-0-333-28072-0 |cih=London |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-16939-9_7 }}</ref> Monografiya Durkheim ''Suicide'' (1897) ji hêla civaknasên hevdem ve di analîzên statîstîkî de wekî xebateke bingehîn hatiye hesibandin. ''Suicide'' lêkolîna dozek e ku cûrbecûr rêjeya xwekuştinê di nav nifûsa Katolîk û Protestan de ye û ji bo veqetandina analîzên sosyolojîk ji psîkolojî yan jî ji felsefeyê re xizmet dike. Di heman demê de xebat di têgîna teorîkî ya fonksiyonalîzma awayî de jî beşdariyek mezin nîşan daye. Civaknasî bi awayekê bi lez wekî bersiveke akademîk li hemberê kêşeyên têgihîştî yên modernîteyên wekê pîşesazîbûn, bajarîbûn, sekûlerîbûn û pêvajoya rasyonelibûnê pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The philosophical discourse of modernity: twelve lectures |paşnav=Habermas |pêşnav=Jürgen |weşanger=Polity Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7456-0830-3 |çap=Reprinted |cih=Cambridge |paşnav2=Lawrence |pêşnav2=Frederick |paşnav3=Habermas |pêşnav3=Jürgen }}</ref> Digel ku antropolojî û statîstîkên Brîtanî bi gelemperî li ser rêgezek cûda dişopînin ev qad li parzemîna Ewropayê serdest bû. Lêbelê bi destpêka sedsala 20an re gelek teorîsyen di cîhana îngilîzîaxêvan de çalak bûn. Çend sosyologên destpêkê bi mijarê ve girêdayî bûn ku bi aborî, huqûq, psîkolojî û felsefeyê re jî têkilî danîbûn û teoriyên ku di cûrbecûr qadên cûda de ne hatine bicih kirin. Ji destpêka vê yekê ve epîstemolojiya sosyolojîk, rêbaz û çarçoveyên lêkolînê pir berfireh bûne û ji hev cuda bûne. Durkheim, Marx û teorîsyenê Alman Max Weber bi gelemperî wekî sê mîmarên sereke yên civaknasiyê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Max Weber |paşnav=Kim |pêşnav=Sung Ho |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |tarîx=2022 |çap=Winter 2022 |paşnavê-edîtor=Zalta |pêşnavê-edîtor=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/weber/ |paşnavê-edîtor2=Nodelman |pêşnavê-edîtor2=Uri }}</ref> [[Herbert Spencer]], [[William Graham Sumner]], [[Lester F. Ward]], [[W.E.B. Du Bois]], [[Vilfredo Pareto]], [[Alexis de Tocqueville]], [[Werner Sombart]], [[Thorstein Veblen]], [[Ferdinand Tönnies]], [[Georg Simmel]], [[Jane Addams]] û [[Karl Mannheim]] bi gelemperî wekî teorîsyenên damezrîner di nav koma akademîk de cih girtine. Di bernameyê de hatiye pêşniyarkirin dibe ku [[Charlotte Perkins Gilman,]] [[Marianne Weber]], [[Harriet Martineau]] û [[Friedrich Engels]] wekî damezrînerên kevneşopiya femînîst di civaknasiyê de cih bigirin. Her fîgurek sereke bi perspektîf û rêgezek teorîkî ya taybetî ve girêdayî ne. <blockquote>Marx û Engels derketina civaka nûjen beriya her tiştî bi pêşketina kapîtalîzmê ve girê didin; li gorî Durkheim ev yek bi taybetî bi pîşesazîbûn û dabeşkirina kar a civakî ya nû ve girêdayî bû; li gorî Weber ev yek bi peydabûna şêwazek ramanê ya cihêreng ve girêdayî bû ku hesabkirina maqûl a ku wî bi exlaqa protestanî ve girêdide. Bi hev re xebatên van civaknasên klasîk ên mezin pêşniyar dikin ku Giddens vê dawiyê wekî 'nêrîneke piralî ya sazûmanên modernîteyê' bi nav dike û ne tenê kapîtalîzm û endustriyalîzm wekî saziyên sereke yên modernîteyê lê li ser 'çavdêriyê' (bi maneya 'kontrolkirina agahî û çavdêriya civakî') û 'hêza leşkerî'yê jî wekî sazûmanên modernîteyê binav kiriye (kontrolkirina amûrên şîdetê di çarçoveya pîşesazkirina şer de). —[[John Harriss]], ''The Second Great Transformation? Capitalism at the End of the Twentieth Century'' (1992)</blockquote> === Pêşveçûna berdewam === Yekem perwerdehiya zanîngehê ya bi navê "Sosyolojî"yê di sala 1875an de li Dewletên Yekbûyî ya li Yaleyê ji aliyê [[William Graham Sumner]] ve hatiye dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O119-Sociology.html |sernav=Sociology – FREE Sociology information {{!}} Encyclopedia.com: Find Sociology research |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-04-23 |roja-arşîvê=2010-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100705113641/http://www.encyclopedia.com/doc/1O119-Sociology.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1883an de, Lester F. Ward, ku paşê bûye yekem serokê Komeleya Civaknasî ya Amerîkî (ASA), Sosyolojiya Dînamîk-An Zanista Civakî ya Serlêkirî ku li ser bingehê civaknasiya statîkî û zanistên kêmtir tevlihev hatiye weşandin ku dijberî ya civaknasiya ''laissez-faire'' ya Herbert Spencer û Sumner dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The American Mind: An Interpretation of American Thought and Character Since the 1880's |paşnav=Commager |pêşnav=Henry Steele |weşanger=Yale University Press |tarîx=1950-01-01 |isbn=978-0-300-00046-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=De5sdTFRt5YC&q=commager+the+american+mind&pg=PA199 }}</ref> Pirtûka 1200-rûpelî ya Ward di gelek perwerdehiyên sosyolojiya amerîkî yên destpêkê de wekî materyalek bingehîn hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ku.edu/~socdept/about/ |sernav=The University of Kansas Department of Sociology |malper=web.archive.org |tarîx=2006-06-27 |roja-gihiştinê=2024-04-23 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627062640/http://www.ku.edu/~socdept/about/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1890an de perwerdeya herî kevn a berdewam a amerîkî di kevneşopiya nûjen de li [[Zanîngeha Kansasê]] dest pê kiriye ku ji hêla [[Frank W. Blackmar]] ve hatiye destpêkirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.journals.uchicago.edu/AJS/home.html |sernav=American Journal of Sociology: Home |malper=web.archive.org |tarîx=2007-11-11 |roja-gihiştinê=2024-04-23 |roja-arşîvê=2007-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071111141221/http://www.journals.uchicago.edu/AJS/home.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Beşa Sosyolojiyê li [[Zanîngeha Şîgagoyê]] di sala 1892an de ji aliyê Albion Small ve hatiye damezrandin ku di heman demê de yekem pirtûka sosyolojiyê jî weşandiye. George Herbert Mead û Charles Cooley ku di sala 1891ê de li [[Zanîngeha Michiganê]] (bi John Dewey re) hevdu nasdikin û di sala 1894an de koçê Şîkagoyê dibin. Bandora wan psîkolojiya civakî û danûstendina sembolîk a Dibistana Şîkagoyê ya nûjen kiriye. Kovara Amerîkî ya Sosyolojiyê di sala 1895an de hatiye damezrandin piştre jî di sala 1905an de Komeleya Civaknasî ya Amerîkî (ASA) hatiye damezrandin.<ref name=":1"/> Kanona sosyolojîk a klasîkên ku Durkheim û Max Weber di serî de ne, hebûna xwe hinekî deyndarê Talcott Parsons e ye ku bi giranî bi danasîna herduyan ji temaşevanên amerîkî re tê hesibandin. Parsons kevneşopiya sosyolojîk bihêztir kiriye û rojeva sosyolojiya amerîkî di xala mezinbûna herî bilez a dîsîplînê de destnîşan kiriye. Civaknasî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji hêla dîrokî ve kêmtir ji hevtayê xwe yê ewropî di bin bandora Marksîzmê de maye û heya roja îro bi berfirehî di nêzîkatiya xwe de statîstîkîtir dimîne. Yekem beşa sosyolojiyê ya ku li [[Keyaniya Yekbûyî]] hatiye damezrandin di sala 1904an de li Dibistana Aborî û Zanistên Siyasî ya Londonê (mala kovara Brîtanî ya Sosyolojiyê) bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lse.ac.uk/serials/Bjs/ |sernav=The British Journal of Sociology Online |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-23 |roja-gihiştinê=2024-04-23 |roja-arşîvê=2007-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071023090913/http://www.lse.ac.uk/serials/Bjs/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Leonard Trelawny Hobhouse û Edvard Westermarck di sala 1907an de li [[Zanîngeha Londonê]] bûne mamosteyên dîsîplînê. Wergêra îngilîzî ya [[Comte Harriet Martineau]] wekî yekem civaknasa jina îngilîzî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Leonard Trelawny Hobhouse Summary |ziman=en |url=https://www.bookrags.com/biography/leonard-trelawny-hobhouse/ }}</ref> Di sala 1909an de Komeleya Sosyolojiya Alman ji hêla [[Ferdinand Tönnies]] û [[Max Weber]] ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Harriet Martineau: theoretical and methodological perspectives |url=https://archive.org/details/harrietmartineau0000mich |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-94528-8 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York, NY London |paşnavê-edîtor=Hill |pêşnavê-edîtor=Michael R. |series=Women and sociological theory }}</ref> Weber di sala 1919an de li Zanîngeha Ludwig Maximilian a Munchenê beşa yekem li Almanyayê ava kiriye ku sosyolojiya nû ya antîpozîtîvîst a bi bandor pêşkêş kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Max Weber: An Intellectual Portrait |paşnav=Bendix |pêşnav=Reinhard |weşanger=University of California Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-520-03194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA1 }}</ref> Di sala 1920an de [[Florian Znaniecki]] beşa yekem a sosyolojiyê li [[Polonya]]yê ava dike. Enstîtuya Lêkolînên Civakî li Zanîngeha Frankfurtê (paşê bûye Dibistana Frankfurtê ya teoriya rexneyî) di sala 1923an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Frankfurt-School |sernav=Frankfurt School {{!}} History, Features, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-04-12 |roja-gihiştinê=2024-04-23 |ziman=en }}</ref> Dema ku René Worms Enstîtuya Navnetewî ya Civaknasiyê damezrand, saziyek ku paşê ji hêla Komeleya Civaknasî ya Navneteweyî (ISA) ya pir mezin ve hatiye dorpêç kirin ku di sala 1949an de hatiye damezrandin hevkariya navneteweyî ya di sosyolojiyê de di sala 1893an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isa-sociology.org//en |sernav=International Sociological Association |malper=www.isa-sociology.org |roja-gihiştinê=2024-04-23 |ziman=en }}</ref> == Awayên lêkolînê == [[Wêne:Social Network Diagram (large).svg|thumb|Diagramek tora civakî ya xeyalî.]] Rêbazên lêkolîna sosyolojîk her çend pir caran her du kategorî hev temam bikin bin jî dikarin li du kategoriyan bêne dabeş kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |sernav=Welcome to World Bank Intranet |malper=message.worldbank.org |roja-gihiştinê=2024-04-25 }}</ref> * Rêbaza '''sêwiranên kalîteyê''' bi çavdêriya rasterast, danûstendina bi beşdaran re têgihîştina bûyerên civakî, an jî analîzkirina metnan û dibe ku rastbûna kontekstî (girêdayî) û subjektîfê li ser giştîbûnê bisekine. * Rêbaza '''sêwiranên çendanayî''' bi navgîniya delîlên pîvanbar nêzikî diyardeyên civakî dibin û bi gelemperî xwe dispêrin analîzên îstatîstîkî yên gelek bûyeran (yan jî li ser dermankirinên bi mebest di ceribandinek de hatine sêwirandin) dikin ku îdîayên gelemperî yên derbasdar û pêbawer derxin holê. Civaknas bi gelemperî ji bo teknîkên lêkolînê yên taybetî li kampên piştgiriyê têne dabeş kirin. Ev bi nakokiyên di bingeha dîrokî ya teoriya civakî de bi nîqaşên epîstemolojîk ve girêdayî ne. Her çend di gelek aliyan de pir cûda be jî hem nêzîkatiyên kalîteyî û hem jî yên çendanayî têkiliyeke sîstematîk a di navbera teorî û daneyan de pêk tîne. Rêbazên çendanayî di sosyolojiyê de nemaze li Dewletên Yekbûyî pozîsyoneke serdest werdigire. Di du kovarên dîsîplînê yên ku herî zêde gitrbêje jê têne wergirtin, di dîrokê de gotarên çendanayî ji gotarên kalîteyî bi rêjeya du caran zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Laura |paşnav2=Leahey |pêşnav2=Erin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Collaborative Research in Sociology: Trends and Contributing Factors |url=https://doi.org/10.1007/s12108-008-9042-1 |kovar=The American Sociologist |ziman=en |cild=39 |hejmar=4 |rr=290–306 |doi=10.1007/s12108-008-9042-1 |issn=1936-4784 }}</ref> (Li aliyê din piraniya gotarên ku di kovara herî mezin ê brîtanî de têne weşandin kalîteyî ne.) Piraniya pirtûkên perwerdehiyên li ser metodolojiya lêkolîna civakî ji perspektîfa çendanayî ve hatine nivîsandin û pir caran peyva "metodolojî"yê bi "statîstîk"ê re hevwate bikar anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hanson |pêşnav=Barbara |tarîx=2008-02-01 |sernav=Wither Qualitative/Quantitative?: Grounds for Methodological Convergence |url=https://doi.org/10.1007/s11135-006-9041-7 |kovar=Quality & Quantity |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=97–111 |doi=10.1007/s11135-006-9041-7 |issn=1573-7845 }}</ref> Bi pratîkî hemî bernameyên PhD-ya sosyolojiyê li Dewletên Yekbûyî hewceyê perwerdehiya rêbazên statîstîkî ne. Her çend ev daraz ji hêla antîpozîtîvîstan ve berdewam dike jî xebata ku ji aliyê lêkolînerên çendanayî ve hatiye çêkirin ji aliyê raya giştî ve zêdetir 'pêbawer' û 'bêalîgir' hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grant |pêşnav=Linda |paşnav2=Ward |pêşnav2=Kathryn B. |paşnav3=Rong |pêşnav3=Xue Lan |tarîx=1987 |sernav=Is There An Association between Gender and Methods in Sociological Research? |url=https://www.jstor.org/stable/2095839 |kovar=American Sociological Review |cild=52 |hejmar=6 |rr=856–862 |doi=10.2307/2095839 |issn=0003-1224 }}</ref> Hilbijartina rêbazê pir caran bi piranî bi tiştê ku lêkolîner dixwaze vekolîne ve girêdayî ye. Wek mînak lêkolînerek ku bi xêzkirina giştînameyek îstatîstîkî li ser tevahî nifûsek têkildar e dibe ku bi pirsa pirsnameyê ji nifûsa nimûneyek nûner re birêve bibe. Berevajiya vê yekê lêkolînerek ku li têgihîştina tevnehevî ya tevgerên civakî yên kesek digere dibe ku çavdêriya beşdarê etnografî an hevpeyivînên vekirî hilbijêrin. Lêkolîn dê bi gelemperî rêgezên çendaneyî û kalîteyî wekî beşek ji sêwirana 'pir-stratejî' li hev bikin yan jî "sêaîlîyî" bikin. Wek mînak dibe ku lêkolînek hejmarî were kirin ku nimûneyên statîstîkî li ser nimûneyek armanc werbigire û piştre re bi hevpeyivînek kalîteyê re were berhev kirin ku rola ajansê diyar bike. (di sosyolojiyê de ajans kapasîteya kesan e ku ji bo pêkanîna potansiyela xwe xwedî hêz û çavkaniyên xwe bin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology: themes and perspectives |paşnav=Haralambos |pêşnav=Michael |weşanger=HarperCollins |tarîx=2004 |isbn=978-0-00-715447-0 |çap=6 |cih=London |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-00-715447-0 |paşnav2=Holborn |pêşnav2=Martin }}</ref> === Mînakkirin === Rêbazên çendaneyî bi gelemperî ji bo ku pirsên li ser nifûsên pir mezin were pirsîn têne bikar anîn, serjimêrek an hejmartina tevahî ya endamên wê nifûsê ne pêkan e. Piştre 'mînakek' ji bo birêvebirina binkomeke nifûsê tê çêkirin. Di lêkolîna çendaneyî de statîstîk têne bikar anîn ku ji vê nimûneyê der barê nifûsê de bi tevahî encaman bê derxistin. Pêvajoya hilbijartinê wekî 'mînak' tê binavkirin. Digel ku bi gelemperî çêtir e ku mirov bi awayeke ketoberî têne nimûneyek bide ku xema cûdahiyên di navbera binpopulasyonên taybetî de carinan pêwîstiya nimûneyên tebeqeyî dike. Berevajî vê yekê nemimkûniya nimûneya ketober carinan hewcedariya nimûneya ne-îhtîmalî dike ku yan nimûneya hêsan yan jî nimûneya giroka berfê pêwîst dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology: themes and perspectives |url=https://archive.org/details/sociologythemesp0000hara |paşnav=Haralambos |pêşnav=Michael |weşanger=HarperCollins |tarîx=2004 |isbn=978-0-00-715447-0 |çap=6 |cih=London |paşnav2=Holborn |pêşnav2=Martin }}</ref> === Rêbaz === ''Lêkolînên di lîsteya jêrîn de ne taybetî ye ne jî lêkolînên berfireh e:'' * Lêkolînên arşîvan (yan jî rêbazên dîrokî): Lêkolîneke ku li ser daneyên duyemîn ên ku di arşîv û tomarên dîrokî de cih digirin tê sekinandin ku di nav de daneyên jînenîgarî, bîranîn, kovar û hwd hene. * Analîzkirina naverokê: Lêkolîneke ku naverokên hevpeyvîn û metnên din bi awayekî sîstematîk têne analîzkirin. Bi gelemperî daneyan wekê beşek ji nêzîkatiya "teoriya zemîn" bi karanîna nermalava analîzkirina daneya kalîte (QDA), wekê Atlas.ti, MAXQDA, NVivo yan QDA Miner, 'kodkirî' têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Patricia Yancey |paşnav2=Turner |pêşnav2=Barry A. |tarîx=1986 |sernav=Grounded Theory and Organizational Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002188638602200207 |kovar=The Journal of Applied Behavioral Science |ziman=en |cild=22 |hejmar=2 |rr=141–157 |doi=10.1177/002188638602200207 |issn=0021-8863 }}</ref> * Lêkolîna ceribandinî: Lêkolîneke ku lêkolîner pêvajoyek civakî ya yekane îzole dike û lêkolînê di laboratuareke de ji nû ve hildiberîne (wek mînak, bi afirandina rewşek ku pêşdarazên zayendîparêz ên bênezanî tê de heye) ku hewl didin ku diyar bikin ka hinek guhêrbarên civakî dikarin bibin sedema, an bi guhêrbarên din ve girêdayî bin an na (wek nimûne, dîtina ka hestên mirovan di derbarê rolên zayendî yên kevneşopî de dikarin bi aktîvkirina stereotipên zayendî yên berevajî werin manîpule kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.willettsurvey.org/TMSTN/Gender/ComplementaryGenderSterotypes.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-04-28 |roja-arşîvê=2013-09-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130904015351/http://www.willettsurvey.org/TMSTN/Gender/ComplementaryGenderSterotypes.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her çend bêyî ku li ber guhêrbarên berjewendiyê yên serbixwe werin xuyang kirin — yan jî yek an zêdetir dermankirinê bistînin beşdarî bi awayeke ketober ji komên cihêreng ên ku yan wekî kontrolê kar dikin — wekî xalên referansê tevdigerin ji ber ku ew li gorî guhêrbara girêdayî têne ceribandin têne destnîşan kirin, her çend bêyî ku hûn li ber guhêrbarên berjewendiyê yên serbixwe werin xuyang kirin — yan jî yek an zêdetir dermankirinê bistînin. * Lêkolîna dirêjî: Lêkolîneke berfireh a kesek an komek taybetî ku di demek dirêj de tê berdewam kirin. * Çavdêrî: Lêkolîneke ku bi karanîna daneyên ji hestan, lêkolîner agahdariya li ser diyardeya civakî an tevgerê tomar dike. Teknîkên çavdêriyê dibe ku beşdarî beşdarbûnê bibin an jî nebe. Di çavdêriya beşdaran de lêkolîner diçe nav qadan (wek mînak civakek an cihek kar) û ji bo ku têgihîştinek kûr jê werbigire, ji bo demek dirêj beşdarî çalakiyên qadê dibin. Daneyên ku bi van teknîkan hatine bidestxistin dibe ku bi rêbazên çandeneyî yan jî bi rêbazên kalîteyî ve bêne analîz kirin. Di lêkolîna çavdêriyê de dibe ku civaknasek germbûna gerdûnî li hinek devera cîhanê ku kêm niştecî ye lêkolîn bike. * Nirxandina Bernameyê rêbazeke sîstematîkê ji bo berhevkirin, vekolandin û bikar anîna agahî yên ji bo bersivdana pirsên li ser projeyê, siyaset û bernameyan ku bi taybetî li ser bandor û bikêrhatina wan e. Hem di sektora giştî û hem jî di sektora taybet de aliyên peywendîdar bi gelemperî dixwazin bizanibin ka bernameyên ku ew fînanse dikin, pêk tînin, deng didin an îtiraz dikin, bandora ku armanc dikin bibînin çêdikin an na. Dema ku nirxandina bernameyê pêşî li ser vê pênaseyê disekine, ramanên girîng bi gelemperî di nav xwe de vedihewîne ka bername her beşdarekî çiqas lêçûn e, bername çawa dikare were baştir kirin, gelo bername hêja ye, gelo alternatîfên çêtir hene, heke encamên nexwestî hebin û gelo bername armancên guncaw û bikêrhatî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fataar |pêşnav=S. |tarîx=1988 |sernav=Ultrasound in chest disease: 1. Pleura |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3060080 |kovar=Australasian Radiology |cild=32 |hejmar=3 |rr=295–301 |doi=10.1111/j.1440-1673.1988.tb02742.x |issn=0004-8461 |pmid=3060080 }}</ref> * Lêkolîna pirsnameyê: Lêkolîneke ku lêkolîner daneyan bi karanîna hevpeyivîn, pirsname, an bertekên mîna wan ji komek mirovên ku ji nifûsek taybetî ya balkêş hatine, mînak berhev dike. == Civaknasên naskirî == {| class="wikitable" |- |bgcolor="#ececec"| '''A''' | [[Theodor W. Adorno]], [[Raymond Aron]], [[Hans Albert]] |- |bgcolor="#ececec"| '''B''' | [[Zygmunt Bauman]], [[Ulrich Beck]], [[Daniel Bell (Soziologe)|Daniel Bell]], [[Reinhard Bendix]], [[Peter L. Berger]], [[Peter Blau|Peter M. Blau]], [[Raymond Boudon]], [[Pierre Bourdieu]] |- |bgcolor="#ececec"| '''C''' | [[Robert Castel]], [[Dieter Claessens]], [[James Samuel Coleman|James S. Coleman]], [[Auguste Comte]], [[Charles Cooley]], [[Lewis Coser]] |- |bgcolor="#ececec"| '''D''' | [[Ralf Dahrendorf]], [[W. E. B. Du Bois]], [[Émile Durkheim]] |- |bgcolor="#ececec"| '''E''' | [[Shmuel N. Eisenstadt]], [[Norbert Elias]], [[Jon Elster]], [[Hartmut Esser]], [[Amitai Etzioni]] |- |bgcolor="#ececec"| '''F''' | [[Michel Foucault]], [[Hans Freyer]], [[Gilberto Freyre]] |- |bgcolor="#ececec"| '''G''' | [[Harold Garfinkel]], [[Arnold Gehlen]], [[Theodor Geiger]], [[Anthony Giddens]], [[Erving Goffman]], [[Ludwig Gumplowicz]] |- |bgcolor="#ececec"| '''H''' | [[Jürgen Habermas]], [[Maurice Halbwachs]], [[George C. Homans]], [[Max Horkheimer]], [[Klaus Hurrelmann]] |- |bgcolor="#ececec"| '''I''' | [[Eva Illouz]] |- |bgcolor="#ececec"| '''J''' | [[Marie Jahoda]] |- |bgcolor="#ececec"| '''K''' | [[René König]] |- |bgcolor="#ececec"| '''L''' | [[Paul Felix Lazarsfeld|Paul F. Lazarsfeld]], [[M. Rainer Lepsius]], [[Siegwart Lindenberg]], [[Seymour Martin Lipset]], [[Thomas Luckmann]], [[Niklas Luhmann]] |- |bgcolor="#ececec"| '''M''' | [[Bronisław Malinowski]], [[Michael Mann (Soziologe)|Michael Mann]], [[Karl Mannheim]], [[Herbert Marcuse]], [[Karl Marx]], [[Marcel Mauss]], [[George Herbert Mead]], [[Robert K. Merton]], [[Robert Michels]], [[Charles Wright Mills]], [[Richard Münch (Soziologe)|Richard Münch]] |- |bgcolor="#ececec"| '''O''' | [[William Fielding Ogburn|William F. Ogburn]], [[Mancur Olson]], [[Franz Oppenheimer]] |- |bgcolor="#ececec"| '''P''' | [[Vilfredo Pareto]], [[Robert Ezra Park|Robert E. Park]], [[Talcott Parsons]] |- |bgcolor="#ececec"| '''R''' | [[David Riesman]], [[Stein Rokkan]], [[Hartmut Rosa]] |- |bgcolor="#ececec"| '''S''' | [[Henri de Saint-Simon]], [[Saskia Sassen]], [[Helmut Schelsky]], [[Wolfgang Schluchter]], [[Alfred Schütz]], [[Richard Sennett]], [[Alphons Silbermann]], [[Georg Simmel]], [[Werner Sombart]], [[Pitirim Sorokin]], [[Herbert Spencer]], [[William Graham Sumner]] |- |bgcolor="#ececec"| '''T''' | [[Gabriel Tarde]], [[William Isaac Thomas|William I. Thomas]], [[Ferdinand Tönnies]], [[Alain Touraine]] |- |bgcolor="#ececec"| '''V''' | [[Thorstein Veblen]], [[Michael Vester]] |- |bgcolor="#ececec"| '''W''' | [[Immanuel Wallerstein]], [[Lester Frank Ward]], [[Alfred Weber]], [[Max Weber]], [[Edvard Westermarck]], [[William Foote Whyte|William F. Whyte]], [[Leopold von Wiese]] |- |bgcolor="#ececec"| '''Z''' | [[Wolfgang Zapf]] |} <div align="center"> <gallery> UlrichBeck.jpg|[[Ulrich Beck]]<br />(1944–2015) WEB DuBois 1918.jpg|[[William Edward Burghardt Du Bois|W. E. B. Du Bois]]<br />(1868–1963) Emile Durkheim.jpg|[[Émile Durkheim]]<br />(1858–1917) Gilberto Freyre.JPG|[[Gilberto Freyre]]<br />(1900–1987) Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|[[Vilfredo Pareto]]<br />(1848–1923) Simmel 01.JPG|[[Georg Simmel]]<br />(1858–1918) Ferdinand Toennies Bueste Husum-Ausschnitt.jpg|[[Ferdinand Tönnies]]<br /> (1855–1936) Veblen3a.jpg|[[Thorstein Veblen]]<br />(1857–1929) Max Weber 1894.jpg|[[Max Weber]]<br />(1864–1920) </gallery></div> <center></center> == Mijarên tekildar == * [[Tevkariya kurdan ji zanistê re]] * [[Civaknasiya ziman]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Sociology}} * [https://m.youtube.com/playlist?list=PL4yabjyKSQMSP4u77onlRo6mOF-wdjQ7M Kurdish Philosophy studies: Civak û Civaknasî] * [https://m.youtube.com/watch?v=S2UreJcD7Tg&list=PL4yabjyKSQMSP4u77onlRo6mOF-wdjQ7M&index=1&pp=iAQB Kurdish Philosophy studies: Bernameya Marksîzma Rojava] * [https://www.rupelanu.com/service/amp/civaknasi-bi-gisti-ci-ye-u-kurd-21379h.htm Rûpela nû: Civaknasî bi giştî çi ye?] {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Civaknasî| ]] [[Kategorî:Zanist]] 4pnj09k5nqy5lhlztwn5fugtcjasckb 0 687 2083258 2068390 2026-08-02T21:48:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083258 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |url=https://archive.org/details/dictionaryofmyth0000cole |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |url=https://archive.org/details/introductiontohi00eves_0 |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|220px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|220px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |url=https://archive.org/details/dictionaryofmyth0000cole |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000bert |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajarekî serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |url=https://archive.org/details/pelicanhistoryof0000unse_f1m5 |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|220px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |url=https://archive.org/details/babylonians0000sagg |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] 8pgg7aknky8k7uc5bnpn9oqr0mq2wbl 0 693 2083302 2051959 2026-08-02T22:32:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:linux-ku.png|thumb|Tux, logoya Linuxê]] [[Wêne:Ubuntu 16.10 English.png|thumb|220x220px|Linux [[Ubuntu GNU/Linux|Ubuntu]] 16.10]] '''Linux''' (wekî Lînuks tê gotin) [[pergala xebatê]] ya [[kompûter]]ê ye. Sembola Linuxê pengûenek bi navê '''Tux''' e. == Dîroka Linuxê == Linux (an jî [[GNU/Linux]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gnu.org/gnu/gnu-linux-faq.en.html |sernav=GNU/Linux FAQ |paşnav=Stallman |pêşnav=Richard |tarîx=Richard |malper=https://www.gnu.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130907132420/http://www.gnu.org/gnu/gnu-linux-faq.html |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref>) pergaleke xebitandina kompûterê ya bê xwedî û bê pere ye. Xwediyekî Lînuxê tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Linux+ Guide to Linux Certification |url=https://archive.org/details/linuxguidetolinu0003ecke |paşnav=Eckert |pêşnav=Jason W |weşanger=Cengage Learning |sal=2012 |isbn=978-1111541538 |cih=Boston, Massachusetts |rr=[https://archive.org/details/linuxguidetolinu0003ecke/page/33 33] }}</ref> Ev bername ji bo her kesî vekirî ye. Cara yekem xwendekarekî fînlendî bi navê [[Linus Torvalds]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zdnet.com/article/twenty-years-of-linux-according-to-linus-torvalds/ |sernav=Twenty Years of Linux according to Linus Torvalds |paşnav=Vaughan-Nichols |pêşnav=Steven J. |tarîx=13/04/2019 |malper=https://www.zdnet.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191225012634/https://www.zdnet.com/article/twenty-years-of-linux-according-to-linus-torvalds/ |tarîxa-arşîvê=2019-12-25 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22/12/2019 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> di sala 1990î de sûde ji [[Minix]]ê wergirt û bi pêş xist. Ji dendika vê [[pergala xebatê]] û guhertoyên wê yên hatine belavkirin<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major |sernav=Top Ten Distributions |paşnav=https://distrowatch.com |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=22/12/2019 }}</ref> re bi tevahî '''linux''' tê gotin. Torvalds, ji bo dersa xwe ya mastirê sêwirandiye û li ser vê malperê xebitiye û pişt re xwestiye ku vê bernameyê mezin bike. Bi vê baweriyê bernameya xwe ji her kesê ku xwestiye re şandiye û alîkarî xwestiye. Di demek kin de bi alîkariya gelek kesan bûye bernameyek ku îro hevrikiya [[Microsoft Windows|Windowsê]] dike. == Taybetiyên Linuxê == Pergaleke ji her kesî re vekirî ye, ango her kes dikare ji bo mezinkirina wê beşdarî xebatan bibe. Ji ber vê yekê jî wekî [[nivîsbariya azad|bernameyeke azad]] û bê sînor tê binavkirin. Kesên ku di hêla teknîka kompûterê de jêhatî bin, dikarin hin tiştan lê zêde bikin û wê bi pêşdetir bixin. Ev [[pergal]] bi awayekî kolektîf derketiye holê. Bi lîsansa GPL tê belavkirin. Guhertoya wê ya herî dawî 2.6e. == Guhertoyên Linuxê == Gelek belavkirinên ku dendika "[[GNU/Linux]]" ([[GNU]] + Linux) wekî bingeh girtine hene. Yên herî girîng<ref name=":0" />: * [[Debian]] * [[Slackware]] * [[Gentoo]] * [[Mandriva]] * [[Redhat]] * [[SuSE]] * [[Ubuntu]] === Belavkirina GNU/Linuxê === Niha, gelek xebatên ku nivîsbariyên GNU û nivîsbariyên din ên azad tînin cem hev û van bi dendikeke Linuxê, biawayekî sererastbûyî belav dikin hene. [[Debian]], [[Fedora]], [[Gentoo]], [[Mandriva]], [[Pardus]], [[Redhat]], [[Slackware]], [[SuSE]] û [[Ubuntu]], tenê çend hebek ji wan in ku zêde tên nasîn in. Hemû bi awayekî ku hemû bikarhênerên komputeran dikarin bi awayekî hêsan saz bikin, tên belavkirin. Ev nivîsbarî, arşîvên nivîsbariyê yên endezyariyên komputeran û ji malperên ku belavkirina van nivîsbariyan dikin, peyda dibin == Têgehên bingehîn ên Linuxê == === Nivîsbariya azad (free software) === * ''Nivîsbariya azad,'' cureya ew nivîsbariyê ye ku mafên xebitandinê, kopîkirinê, belavkirinê, vekolandinê, guherandinê û pêşvexistinê dide bikarhênerên xwe. Di vê xalê de peyva free ya îngilîziya vê têgehê tê wateya “azadî”yê. ''Hişyarî'': Nivîsbariya azad nayê wateya nivîsbariya “bêpere/belaş”. Nivîsbariya azad, li gorî pêşdebiran wateya xwe ava dike. Ango, nivîsbariyeke azad pêkan e ku bi pere were firotin. Çavkaniya vê pirsgirêkê peyva free ya îngilîzî ye him tê wateya “belaş” û him jî “azad”. === Nivîsbariya çavkaniya vekirî (open-source software) === * Nivîsbarî bi zimanên cur bi cûr a bernameyan (C++, Python, Java...hwd.) bi riya kodan tê çêkirin. * Nivîsbariya çavkaniya vekirî, ew nivîsbarî ye ku kodên xwe ji pêşdebir û bikarhêneran venaşêre û herkes dikare bibîne. ''Hişyarî'': Nivîsbariyeke azad di heman demê de çavkaniyeke vekirî ye. * Nivîsbariyeke azad divê herî kêm bi GPL-ê ([[GNU Public License]] – Lîsansa Gelî ya GNU) bê lîsanskirî. Lîsansa [[BSD]] û yên din jî -ên ku azadîxwaz in- dibe ku ji bo nivîsbariya azad bê bikaranîn. Bi van lîsansan bikarhêner dibin xwediyê van mafan (bi kurtasî) : # Dikare bigihije kodên çavkaniyê yên nivîsbariyê (ji herkesî re vekirî ye) # Di kodên çavkaniyê yên nivîsbariyê de guherînan pêk bîne. # Dikare nivîsbariyê bi rewşa xwemalî -bi pere yan jî bêpere- belav bike kesên din (ev li gorî taybetiya lîsansê diguhere) # Dikare nivîsbariyê bi guherandinan -bi pere yan jî bêpere- belav bike kesên din (ev li gorî taybetiya lîsansê diguhere) * Nivîsbariyeke çavkaniya vekirî ne mecbûr e ku van mafan bide bikarhêneran. Ji bo binavkirina çavkaniya vekirî gihiştina kodên wê tenê bes e lê ji bo binavkirina nivîsbariya azad ev têr nake. * Nivîsbariya Azad, li gorî Nivîsbariya Çavkaniya Vekirî wateyek firehtir dihewîne. === Linux === * ''Linux'', îro wekî peyvek hevdengî tê bikaranîn: # Bi wateya yekemîn, Linux dendika pergaleke xebatê ye ku bi bingeha [[Unix|UNIX]]-ê ye û ji aliyê Linus Torvalds hatiye avakirin. # Bi wateya duyemîn, Linux, ew pergala xebatê ye ku li ser Linux-ê hatiye avakirin. === Dendik (kernel) === * ''Dendik'', (carinan kakîl an jî bi [[soranî]] korek) pêkhateya navendî ya gelek pergalên xebatê ne (Windows têde). Dendik, ragihandina li nav nivîsbarî û hişkalavê pêk tîne ango dilê pergala xebatê ye. === Qalik an jî rêza fermanê (shell or commandline) === * ''Qalik'', mekanîzmayên kontrolê ya fermanê ne ku di heman demê de derfet dide ku ferman bixebitin/saz bibin/bên xwendin. Du cure ne: # Dendikên “rêza fermanê” ku ferman li ser dîmendereke reş de tê nivîsandin û xebitandin. # Dendikên grafîkî ku dema hûn fîlm temaşe dikin, dikarin li aliyekî din ferman binivîsînin û bixebitînin. * Bikarhênerên Windowsê bi sepana “Agahdarê Fermanê” digihijin dendikekê grafîkî. Li bin Linuxê gelek sepana dendikê hene. Di gelek reşaneyên Linuxê de BASH - “Bourne Again Shell”, wekî dendika jixweber bi cih digire. Di derdora KDE-yê de konsole, di GNOME-ê de gnome-terminal sepanên jixweber ên dendikan in. === “Pergala Paceyê ya X”, “X”, “X11” ("X window system", "X", "X11") === * ''Pergala Paceyê ya X'', binesaziya navrûyê ya grafîk e ku di pergalên xebatê yên GNU/Linux û wekî Unix-ê de tê bikaranîn. Bi gelemperî karên xêzandinê ya li dîmenderê û paşvegera bikarhêneran dike û ajokarê X-ê û pirtûkxaneya X-ê dihewîne ya ku sepan dikarin wê ji bo ragihandina bi bikarhêner bi kar bîne. Ji xeynî fermanan, karên mişkê û fîlm temaşekirinê hwd. bi saya vê pêkhateyê ye.. == Têgehên gelemperî == === Reşane ("distribution" or "distro") === * ''Reşane'' yan jî ''reşaneya Linux-ê'', pergala xebatê ye ku li ser dendika Linux-ê (an jî dendikên din ên mîna BSD) bi tevlîkirina gelek sepanan ve tê avakirin û ji bo bikaranînê tê amadekirin. Sebeba gotina “pergala xebatê” ew e ku Linux ji xwe bi seranserî wateya “pergala xebatê” hilgirtiye. Berhema herî baş a ramana çavkaniya vekirî û nivîsbariya azad reşane ne. Îro sedan reşane ji bo ecibandina bikarhêneran tê pêşkeşkirin. Her yekî xwediyê armanc û cudahiya taybetiyê ne. Hinin reşane ji bo rajekariyê, hinin ji bo pergala ewlehiyê û hinin jî ji bo karên rojane (nivîsandin, temaşekirin, lîstin û hwd.) tê avakirin. Mîna Mageia, Ubuntu, Fedora, OpenSuse, Arch, Gentoo li navnetewiyê belav bûne lê hinin jî hene mîna Pardus xitabî bikarhênerên xwecihî dikin. Hinin reşane ji aliyê [[dewlet]] an jî fîrmayan ve, hinin ji aliyê komel û weqfan ve û hinin jî bi tevlîbûna pêşdebir û bikarhêneran ve li ser [[înternet]]ê têne avakirin. === Derdorên sermaseyan (desktop environments) === * ''Derdorên sermaseyan'', navrûya grafîk in û mîna qalikan li ser pergalên xebatê dinixumînin û bikarhêner karên xwe yên rojane li ser wan çêdikin. Pace, sembol, pelrêç (=indeks û peldank) hwd. Hemû li ser vê qalikê dixebitin. Li Windowsê tenê “explorer” derdora sermasê ye. Lê li ser Linux-ê gelek hene: [[KDE]], [[GNOME]], [[LXDE]], [[Xfce]] û hwd. === CD an jî DVDyaJînde (LiveCD/LiveDVD) === * ''CDyaJînde'' an jî ''DVDyaJînde'' (an jî ''USB''), derdorek e ku li nav xwe pergaleke xebatê dihewîne ya ku ji bo bikaranînê amade ye û tu guherîn li ser kombersê nake. Bi rêbazekî tengkirinê pergaleke xebatê ya temam lê tê barkirin. Heke pirsgirêka hişkalava kombersê tune be, di destpêka kombersê de bikarhêner dikare CD/DVD-ya li ajokarê ne, bixebitîne û dest bi karanînê bike (wekî têketina înternetê, çêkirina pelên nû yên mîna nivîs, wêne û hwd.) Ew pergala xebatê bi temamê li ser wê DC/DVD-yê dixebite. Pêkhateyên pergalê li bîrê ([[RAM]]) tê barkirin û hemû çalakî li ser bîrê tê meşandin. Ji ber ku tu carî çalakî li ser kombersê nayê kirin, piştî derxistina CD/DVDyaJînde, komber bêpirsgirêk xebata xwe ya normal didomîne, tu dane jî winda nabe. ''Hişyarî'': Piştî derxistina CDyaJîndî, çalakiyên ku li ser wê hatine kirin (pelên çêkirî, wêneyên daxistî, hemû mîheng û hwd.) winda dibe. === Reh an jî bikarhênera super (Root or Super User) === * ''Reh'' (bi soranî ''reg'') an jî ''Bikarhênera Super,'' rêvebira pergalê ya pergalên xebatê ya Linux-ê ye. Bikarhênera Reh (an jî bikarhênera ku xwediyê rayeyan) hemû tiştên li pergalê ne dikare biguherîne, jê bibe an jî tiştên nû ava bike. Reh, her tiştê pergalê ye. Bi saya pergala destûrên pel û pelrêçan a pêşketî a Linux-ê bikarhêner tenê li ser pelên li nav pelrêça xwe ya ''/home/''-ê xwediyê rayedar û destûrdar in. Lê reh, dikare pel û pelrêçên li nav hemû pergalê biguherîne. === Bestekî (Dependencies) === * Ji bo xebitandina her cure nivîsbariyê hin nivîsbariyên din ên diyarkirî divê hatibe sazkirin. Wekî mînak ji bo ku lîstikekî di [[Microsoft Windows|Windowsê]] de bê xebitandin, divê guhertoyeke DirectX li pergalê sazkirî be. * Di Linux-ê de ji van nivîsbariyên hewcekirî û pirtûkxaneyên sepanan re “''bestekî'' (~''girêkî'')” tê gotin. * Di Windows û pergalên xebatê yên din de, bi gelmeperî sepan û pirtûkxaneyên zêdek ên ku ji bo xebitandina nivîsbariyên din pêwîst in, bi wê nivîsbariyê tên pakêtkirin û li pergalê tê sazkirin. Lê van pelên pirtûkxaneyê û nivîsbariyên zêdek di rewşa rawestarê de ne. Yanî, tenê ji bo wê sepanê ne a ku dê bê sazkirin û ji bo her nivîsbariya nû guhertoyên nû yên wan nivîsbariyên zêdek dîsa li pergalê tê sazkirin. ''Mînak:'' Bi nivîsbariya A-yê re pelê x.dll li pergalê tê sazkirin. Nivîsbariya B jî bi xwe re guhertoya kevn an jî nû ya x.dll-yê li pergalê saz dike. Wiha, pir caran nepixandina Windowsê pêk tê. Belkî di pergalê de 50 heb pelên x.dll-yê hene û x.dll-yê ku bi nivîsbariya A-yê hatibû sazkirin heke bê rakirin dê nivîsbariya A-yê nexebite. * Ji bo bikarhênerên nû yên cara yekem GNU Linux-ê bi kar tînin, tiştê ku herî tirsnakî ev bestekî ne. Di pergalên xebatê yên Linux-ê de nivîsbarî tenê pelên pêwîst saz dike yên ku di pirtûkxaneya kodên çavkaniya nivîsbariyê de ne, pelên derî van pirtûkxaneyan in, tu carî nayê pakêtkirin. (cureya van pelan .so ne û a rastî di Linux-ê de tu wateya van nav û cureyan tune ye.) û heke van pelan (yên .so) berê hatibin sazkirin dê di navbera nivîsbariyan de werin parvekirin. Bi saya vê parvekirinê, di pergalê de tenê yekî tê sazkirin. ''Mînak'': # Derdora sermaseyê ya KDE, pirtûkxaneya navrûyê ya QT bi kar tîne û pakêtên KDE hemû pelên pirtûkxaneya QT nahewîne. Pelên pirtûkxaneya QT-yê yên ku dihewînin tenê ew pel in ku KDE bi kar tîne, ne zêdetir. Pergala pirtûkxaneya parvekirî kêrhatî be jî ji ber ku tenê pelên sazkirî bi kar tînî, dibe sebeba nepixandina reşaneyên GNU/Linux-ê. Ji ber ku; # Heke reşaneya A-yê pelê x.so-yê di nav pelrêça /lib-ê bi cih kiribe, nivîsbariyên ku girêdayî wê ne li gorî vê cihkirinê têne berhevkirin. Dê nivîsbariya A-yê pela x.so-yê di pelrêça /lib-ê de bigere. Lê reşaneya B-yê, dibe ku ev pela x.so-yê di /usr/lib-ê de bi cih kiribe. Di vê rewşê de, nivîsbariya ku li gorî reşaneya A-yê hatiye amadekirin, dê reşaneya B-yê de neyê xebitandin. * Ji bo kêmasî û neyîniyên bestekiyan bêne astengkirin, reşaneyên Linuxê pergala “pakêtên nivîsbariyê” çêkiriye. === Pakêtên nivîsbariyê (Software Packages) === * Pekêteke nivîsbariyê, nivîsbariyake bi rêbaza arşîvkirinê hatiye pakêtkirin û ji aliyê pergaleke rêvebira pakêtan ve yan jî ji aliyê sazker (installer) ve tê li pergalê sazkirin. * Her sepan an jî nivîsbarî, ji aliyê pêşdebira xwe ve bi zimanekî bernameyan (C++, Python, Java...hwd.) tê nivîsandin. Nivîsbariyên tescîlkirî, dîsa ji aliyê xwediyê ve tê berhevkirin û pakêtkirin (wekî mînak setup.exe) û wiha digihêjîne bikarhêneran. * Nivîsbariyên çavkaniya vekirî, wekî koda çavkaniyê ya seretayî tê weşandin. Ev kodên çavkaniyê ji aliyê kesan ve yên ku dê berhevkirinê bikin (pêşdebirên reşaneyeke, takekesên sêyemîn, belkî hûn) tên berhevkirin û di vê pêvajoyê de pelên jînde (binary executables), pelên pirtûkxaneyê yên ku nivîsbariyê hewce dike (libraties, li Windowsê pelên .dll) û pelên din jî tên çêkirin. * Divê van pelan bi hêsani li pergalê bên sazkirin. Ev sazkirin ji aliyê pergala rêveberiya pakêtê (Package Managers) ve tê kirin. Nivîsbariyên berhevkirî, li gorî reşaneyê tên pakêtkirin û li depoyên reşaneyê tên barkirin. * Bikarhêner, ji aliyê navgînên sazkirin/rakirin a pakêtan ve pakêtên ku dixwaze bi hêsanî li pergala xwe saz dikin û bi kar tînin. Peywira bingehîn a pakêtên nivîsbariyê ev bin jî ya duda ku ew jî pir girîng e, çareserkirina pirsgirêkên bestekiyê ye. * Îro ji tevlihev heta hêsan gelek pergalên rêveberiya pakêtê û pakêtên ku girêdayî wan hene. Lê du heb ji wan gelek berbelav in: # '''Pakêtên Debian''': Reşaneyên wekî [[Ubuntu]], [[Sidux]], [[Debian]] hwd.tên bikaranîn û pelên wan bi .deb xelas dibin. Bi navrûya fermanê ya “apt” û bi pergala “dpkg” tên bikaranîn. # '''Pakêtên RPM (Redhat Package Manager)''': Pergaleke rêveberiya pakêtan e û ji aliyê reşaneyên mîna [[Mageia]], [[OpenSuse]], [[Fedora]], [[Red Hat]] hwd. ve tê bikaranîn. Li Megeia-yê ''Urpmi'', li OpenSuse-ê ''Zypper'', li Fedora-yê ''Yum'' wekî navrûya fermanê tê bikaranîn û bi pergala [[RPM]] tê xebitandin. === Avahiya pel û pelrêçên Linux-ê === ''Avahiya pel û pelrêçên pergalên GNU/Linux-ê'' ji pergalên xebatê yên din gelek cuda ne. Wekî mînak di Windowsê de li bin ajokarê C:/-yê pelên pergalê, pelrêça Windowsê, daneyên takekesî, pelrêça Documents and Settings hene; pelrêça sepanan jî li bin Program Files-ê ne. Lê di GNU/Linux-ê pel û pelrêçan li bin pelrêça “/”yê ne. Pelên pêwîst ên pêşbarkirinê -yên ku ji bo vekirina pergalê ne- li bin /boot/-ê ne, daneyên takekesî li bin /home/-ê ne. == Saziyên ku piştgirî didinê == Niha, nêzî tevahiya navendên agahî û kiryariyan ên zanîngehan û dezgehên wekî [[NASA]], [[IBM]], [[HP]], [[Boeing]], [[HSBC]], [[SonyEricsson]], [[Nokia]], [[Siemens]], [[Samsung]], [[General Motors]], [[Hyundai]], [[Oracle]], [[EToys]] Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didinê. Ji bo Ubuntu GNU/Linux a kurdî jî Komeleya [[Karger]] piştgiriyê di warê werger û danasînê de dike. == Wergera kurdî == Çend projeyên ji bo wergerandina [[Linux a kurdî|Linuxê bi kurdî]] heye. Binêre: [[Linux a kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.ubuntu-ku.org Ubuntu, Linux a kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212233039/http://www.ubuntu-ku.org/ |date=2007-12-12 }} * Projeya "[http://linux.ferheng.org/linux.html Linux bi kurdî]" {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên fînlendî]] [[Kategorî:Linus Torvalds]] [[Kategorî:Linux| ]] [[Kategorî:Nivîsbariya 1991ê]] [[Kategorî:Pergala xebitandinê]] [[Kategorî:Platformên komputeran]] 8sxmwazzb51ch63ehn71tudebiv7cc8 0 773 2083229 2065026 2026-08-02T21:12:13Z InternetArchiveBot 45060 Add 9 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒆠𒂗𒄀, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2009-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090125180534/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/sumer.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê [[bajar-dewlet]]an danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507 }}</ref><ref name="Day1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125 }}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |url=https://archive.org/details/sumeriangrammar0000edza |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik }}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517 }}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2014-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo }}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054 }}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufiyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054 }}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25 }}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431 }}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert }}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Rêveberî û polîtîka == Di dawiya hezarsala 4ê a berê zayînê de, Sumer veguheriye duwanzdeh dewlet-bajar ên serbixwe ku sinorên wan bi qenal û nîşaneyên sinoran ve hatibûn destnîşankirin. Ev bajar her yek navendeke bazirganiyê yên mezin bûn. Her yek ji van bajaran li dora perestgehekê hatibû avakirin ku ji xwedawendê taybetê bajêr re hatibû veqetandin û bajar ji aliyê rêvebereke (Ensî), an hinek caran jî ji aliyê padîşaheke (lugal) ve dihatin birêvebirin. Rêveber (Ensî) kahînên bilind û serokên leşkerî yên mayînde bûn ku arîstokrasiyeke ji burokratê û kahînên li bajêr alîkarê wan bûn. Pateşiyan çêkirina bendavan, qenalên avdanê, perestgeh û sîloyan kontrol dikirin û bacên ku li tevahiya nifûsê hatibû ferz dikirin û birêve dibirin. Ji ber ku sumeriyan bawer dikirin ku xwedawendan bajaran damezrandiye ku bibin navendên baweriyê, bajar-dewletên Sumerê bi kevneşopî bajarên perestgehê bûn. Paşê li gorî dînê, wekê xwedawendan wekê ku bi tenê planên perestgehan ji serweran ragihînîn hatiye bi sinor kirin. Girêdana di navbera perestgeh û rîtûelên dînî li bajaran gelek nêzîk bûn. Perestgeh (ku di nav wan de zîguratên pîramîdî derdiketin pêş) bi desthilatdariya dewletê ve girêdayî bûn û dewlemendiya wan ji aliyê serweran ve dihat bikar anîn ku wekê navbeynkarên di navbera xwedawendan û mirovan de dihatin hesibandin. Li gel perestgehên bajaran, ji bo rêzgirtina xwedayên ne neasayî zîgguratan, pîramîdên ku ji kerpîçên zexm ên di bin tavê de pijandî hatibûn avakirin ku wekê perestgeh û gihîştina xwedayan ku di dema ku ew di cejnan de dadiketin ba gelê xwe, xizmet dikirin. Bi pêşketina bajaran re hewldanên serdestiya bajarekî li ser bajarekî din derkevin hole. Bi qasê heyama hezar salan, têkoşînên ji bo kontrolkirina mafên avê, rêyên bazirganiyê û berhevkirina bacên ji eşîrên koçer berdewam kiriye. === Bajar-dewletên Sumerê === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | header = Zîgûrata Anû û Perestgeha Spî | image2 = The White Temple 'E at Uruk, 3500-3000 BCE.jpg | image1 = White Temple ziggurat in Uruk.jpg | footer = Zîgûrata Anu û Perestgeha Spî ya li Urûkê. Avahiya pîramîd a resen "Zîgurata Anû" ku dîroka perestgehê li dora 4000 {{bz}} vedigere û Perestgeha Spî li ser zîgûratê {{nêzîkî}} sala 3500ê {{bz}} hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Crüsemann |pêşnav1=Nicola |paşnav2=Ess |pêşnav2=Margarete van |paşnav3=Hilgert |pêşnav3=Markus |paşnav4=Salje |pêşnav4=Beate |paşnav5=Potts |pêşnav5=Timothy |sernav=Uruk: First City of the Ancient World |tarîx=2019 |weşanger=Getty Publications |isbn=978-1-60606-444-3 |rûpel=325 |url=https://books.google.com/books?id=muCvDwAAQBAJ&pg=PT325 |ziman=en }}</ref> Sêwirandina zîgûratê dibe ku pêşengiya pîramîdên Misirê bû ku pîramîdên herî kevintir in ku dîroka zîgûratan li dora sala 2600ê {{bz}} vedigere.<ref>"The stepped design of the Pyramid of Zoser at Saqqara, the oldest known pyramid along the Nile, suggests that it was borrowed from the Mesopotamian ziggurat concept." in {{Jêder-kitêb |paşnav1=Held |pêşnav1=Colbert C. (University of Nebraska) |sernav=Middle East Patterns, Student Economy Edition: Places, People, and Politics |tarîx=2018 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-429-96199-1 |rûpel=63 |url=https://books.google.com/books?id=fOlgDwAAQBAJ&pg=PA63 |ziman=en }}</ref> }} {| style="background:transparent" |- valign="top" | Pênc bajarên pêşîn ên berî xanedaniyê:&nbsp;&nbsp;&nbsp; # [[Erîdû]] # [[Bad-tîbîra]] # [[Larsa]] # [[Sîppar]] # [[Şûrûppak]] Bajarên din ên mezin: <ol start="6"> <li> [[Kîş]] <li> [[Urûk]] <li> [[Ur]] <li> [[Nîppûr]] <li> [[Lagaş]] <li> [[Ngîrsû]] <li> [[Uma]] <li> [[Hamazî]] ¹ <li> [[Adab]] <li> [[Marî]] ² <li> [[Akşak]] ¹ <li> [[Akad]] ¹ <li> [[İsin]] </ol> <small>(¹Cihê wan ne diyar e)</small><br /> <small>(²Bajarên ku li bakurê Mezopotamyayê ne.)</small> | Bajarên biçûk (ji başûr ber bi bakur ve): # [[Kuara (Sumer)|Kuara]] # [[Zabala (Sumer)|Zabala]] # [[Kîsûrra]] # [[Marad]] # [[Dîlbat]] # [[Borsîppa]] # [[Kutha]] # [[Der (Sumer)|Der]] # [[Eshnuna]] # [[Nagar]] ² <small>(²Bajarên li bakurê Mezopotamyayê ne.)</small> |} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka sumeran}} [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urûkê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urûkê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urûkê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urûkê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urûkê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Urûk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah }}</ref> === Serdema Urûkê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urûkê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi curbicur seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urûkê berdewamiya serdema Ubeyd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31 }}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta koloniyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga }}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urûkê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114 }}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urûkê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Urûk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berê lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |url=https://archive.org/details/climatehistorymo0000lamb |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London }}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên giring ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002 }}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên giring û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |url=https://archive.org/details/ancientiraq0000roux_h6g4 |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref name="Leick2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248 }}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadiyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8 }}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hikumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke giring ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910 }}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia }}</ref> === Dawiya sumeriyan === [[Wêne:Laments on the ruin of Ur AO6446 mp3h9137.jpg|thumb|çep|240px|Nivîsara şîna li ser wêrankirina Urê, li Muzexaneya Louvre]] Dawiya sumeran bi gelek şer navxweyî şerên derveyê li dijî xanedaniya dawî ya Urê û bi bûyerên ekolojîk bileztir bûye. Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251 }}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X }}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard }}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series }}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === [[Wêne:Reconstructed sumerian headgear necklaces british museum.JPG|thumb|230px|Di serdemê Urê de serpoş û gerdaniyên jinên çîna jorîn a sumerî]] Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin:<ref name="Sayce1908"/> * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gilgamesh And The Literary Traditions Of Ancient Mesopotamia |paşnav=George |pêşnav=A. R. |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-94623-7 |url=https://doi.org/10.4324/9780203946237.ch31 }}</ref> Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. Koma di bin ''lu-gal'' ("mirovê mezin" an padîşah), hemî endamên civakê yek ji du tebeqeyên bingehîn bûn ku di nav wan de "lu" an kesê azad û kole (mêr, ''arad''; ''geme'' jin) hebûn. Kurekî luyan (kesên çîna jêrîn) heta ku bizewice wekê ''dumu-nita'' hatiye binavkirin. Jin (''munus'') dema ku ne zewicî bû wekê ''dumu-mi'' hatibû binavkirin û piştê ku keçek dizewice wekê ''dam'' hatibû binavkirin. Piştre dema ku jineke mêrê wê dimire û dibe jinebî wekê ''numasu'' dihate binavkirin û piştre ew jina jinebî dikarî bi mêreke din ê ji heman eşîrê re bizewiciya. Di nav sumerên destpêkê de jinan wekî kahîn roleke giring ê sazûmanî dilîstin. Di heman demê de jinan dikaribûn bibin xwedî milk, karsaziyê bikin û mafên wan ji aliyê dadgehan ve dihatin parastin. Keç û kurên sumerî bi şertên wekhev mîrasên ku ji dêûbavê wan dimanî werdigirtin. Rewşa jinan di sedsalên piştî sala 2300ê {{bz}} de her ku çûye xirabtir bûye ku mafê wan ê birêvebirina milkê xwe bi sinor bûye û xwedawendên jin jî giringiya xwe ya berê winda kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Germanic City States |paşnav=Glassman |pêşnav=Ronald M. |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2017 |rr=1517–1526 |isbn=978-3-319-51693-6 |cih=Cham |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_128 }}</ref> Nivîsên ku reformên padîşah Urukagina ya Lagaşê ({{nêzîkî}} 2350 {{bz}}) vedibêjin diyar kiriye ku wî edeta berê ya ku jineke bi çend mêran re dizewice li welatê xwe betal kiriye û ferman daye ku jineke ku gelek mêran bizewice were kevir kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gender and the Journal: Diaries and Academic Discourse |paşnav=Gannett |pêşnav=Associate Professor of English and Director of Core Writing Cinthia |weşanger=SUNY Press |tarîx=1992-01-01 |isbn=978-0-7914-0683-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mpjk74blFDgC&dq=urukagina+%22two+men%22&pg=PA62 |paşnav2=Gannett |pêşnav2=Cinthia }}</ref> Zewac bi gelemperî ji aliyê dê û bavê bûk û zavayê ve dihatin sazkirin ku nişana wan bi gelemperî bi pejirandina peymanên ku li ser tabletên axê hatine tomar kirin dihatin temam kirin.<ref name="Kramer1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago }}</ref> Ev zewac dema ku zava diyariyek bûkê dida bavê bûkê qanûnî dibûn. <ref name="Kramer1995" />Gotineke ji gotinên pêşiyên sumerî zewaca îdeal û bextewar, bi devê mêrekî vedibêje ku pesnê xwe dide ku jina wî heşt kur ji wî re aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood Press "Daily life through history" series }}</ref> === Nivîs û ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} [[Wêne:P1150884 Louvre Uruk III tablette écriture précunéiforme AO19936 rwk.jpg|thumb|Dîmeneke tabletek bi nivîsa pêş-mîxî ya pîktografîk ku di dîroka tabletê ji dawîya hezarsala 4ê a berî zayînê vedigere ku ji kevirê kisilî hatiye çêkirin]] Sumerî civakeke dîrokî bûn ku bi dîtina nivîsandinê ji bo miroviyê nûvedanên giring bidest xistine. Vedîtinên arkeolojîk ên herî giring ê li Sumerê hejmareke zêde yê ji tabletên gil ên bi tîpên mîxî ne ku zimanê sumerî hatine nivîsandin. Nivîsa sumerî ne tenê şiyana hilanîna tomarê dîroka mirovahiyê pêşvexistiye, di heman demê de di afirandina berhemên wêjeyî ya hem bi nivîsandina destan û çîrokên helbestî û hem jî bi nivîsandina rîtûel û qanûnanê, wekê qonaxek giring hatiye qebûlkirin. Her çiqas pergala nivîsandina sumeriyan di destpêkê de hiyeroglîfîk bû ku îdeograman bikar dianî jî, nivîsandina kunîformî ya logosîlabîk di demek kurt de li pey wê hatiye. Sumeriyan qamîşên sêgoşeyî yên tûjik ji bo nivîsandinê li ser tabletên axa şil bikaranîne. Di serdema îro de bi sedhezaran nivîsên bi zimanê sumerî hatine dîtin ku di nav wan de nameyên şexsî û nameyên karsaziyê, lîsteyên ferhengî, qanûn, beyt, rîtûel, çîrok û tomarên rojane hene. Li Sumerê pirtûkxaneyên tijî yên tabletên ji heriyê hatine dîtin. Li seranserê Sumerê nivîs û nivîsên mezin ên li ser tiştên cuda, wek peyker an kerpîçan jî pir gelemperî ne. Ji ber ku ew bi berdewamî ji aliyê nivîskarên di perwerdeyê de hatine nivîsandin, gelek nivîs di gelek nusxeyan de mane. Demek dirêj ê piştî ku axaftvanên semîtî li Mezopotamyayê serdest bûne, zimanê sumerî li Mezopotamyayê wekê zimanê rîtûelî û wekê zimanê hiqûqê berdewam kiriye. Mînakên sereke yên nivîsa mîxî helbestek dirêj e ku di kavilên Urûkê de hatiye dîtin. Destana Gilgameşê ku berhemeke wêjeyî ya navdarê sumerî ye, bi nivîsandina mîxî ya standard a sumerî hatiye nivîsandin. Destana Gilgameşê behsa padîşahekî ji serdema destpêkê ya xanedaniya duyem kiriye ku navê wî Gilgamêş an jî "Bilgamêş" a bi sumerî bû. Destana Gilgamêşê çîroka xeyalî ya Gilgameş û hevalê wî Enkîdû ya ku bi xwîn û şîrînî diaxivin, vedibêje. Destan li ser çend tabletên axê hatiye nivîsandin û hatiye texmînkirin ku mînaka herî kevin ê mayî ya wêjeya xeyalî ye. Ji ber ku zimanê sumerî girêdayî ti malbateke zimanî nîne, bi gelemperî di zimannasiyê de wekê zimanekî îzolekirî hatiye qebûlkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Russell |pêşnav=James R. |tarîx=2008 |sernav=Roger D. Woodard (ed.), The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2004), XX + 1162 pp. |url=https://doi.org/10.1007/s12138-008-0031-0 |kovar=International Journal of the Classical Tradition |cild=15 |hejmar=1 |rr=136–140 |doi=10.1007/s12138-008-0031-0 |issn=1073-0508 }}</ref><ref name="Day1997"/> Ji bo girêdana zimanê sumerî bi malbatên zimanên din re, gelek hewldanên têkçûyî çêbûne. Zimanê sumerî zimanekî agglutinatîf e. Bi gotineke din morfem e ("yekîneyên wateyê") ku li hev tên zêdekirin ku peyvan çêbikin ku berevajiyê zimanên analîtîk ku morfem bi tenê li hev tên zêdekirin da ku hevokan çêbikin. Hinek zanyaran pêşniyar kirine dibe ku delîlên zimanekî binesazî an tebeqeyî ji bo taybetmendiyên erdnîgarî û çalakiyên curbicur ên hunerî û çandiniyê hebin ku bi awayên cûda wekê proto-firatî an proto tigreyî hatiye binavkirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=SPACE PHILOSOPHY OF THE ANCIENT EAST |paşnav=Bakina |pêşnav=Valentina |weşanger=LCC MAKS Press |tarîx=2025-11-13 |isbn=978-5-317-07482-1 |url=https://doi.org/10.29003/m4813.978-5-317-07482-1 }}</ref><ref name="Bailkey1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Bailkey |pêşnav=Nels |tarîx=1963-10-01 |sernav=The Sumerians: Their History, Culture, and Character. By ''Samuel Noah Kramer''. (Chicago: University of Chicago Press. 1963. Pp. xiv, 355. $7.95.) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/69.1.92 |kovar=The American Historical Review |cild=69 |hejmar=1 |rr=92–93 |doi=10.1086/ahr/69.1.92 |issn=1937-5239 }}</ref> lê hinek zanyarên din jî vê yekê bi nakok diyar kirine.<ref name="Bailkey1963" /> === Dîn === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = Dînî sumeriyan | image1 = Wall plaque showing libation scene from Ur, Iraq, 2500 BCE. British Museum (adjusted for perspective).jpg | caption1 = Plaqeyek dîwêrê ku qurbanê ji xwedawendeke rûniştî re û perestgehekê nîşan dide. [[Ur]], 2500 {{bz}} | image2 = Wall plaque showing libation scene from Ur, Iraq, 2500 BCE. British Museum (libation detail).jpg | caption2 = Rehîbeke tazî li perestgeheke sumerî xwarina qurbaniyê pêşkêş dike, [[Ur]], 2500 {{bz}} | footer = }} Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên giring [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]] û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture and character |url=https://archive.org/details/sumerianstheirhi0000kram_i6b4 |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=University of Chicago press |tarîx=1963 |isbn=978-0-226-45238-8 |cih=Chicago (Ill.) }}</ref> Nirxandina mijarek wekê dînê sumerî dikare tevlihev be, ji ber ku pratîk û baweriyên ku ji aliyê van gelan ve hatine pejirandin û li gorî dem û cihî pir diguherin ku her bajarek xwedî nêrîna xwe ya cîhanê ya mîtolojîk an teolojîk bû. Hatiye texmînkirin dibe ku sumeriyên pêşîn di warê bawerî û mîtolojiyê de edet û kevneşopiyên gelên din ên pêş sumerî wergirtine. Sumeriyên pêşîn li ser baweriyên xwe nivîsandine ku paşê li ser gelek mîtolojî, dîn û astrolojiya Mezopotamyayê de bandora sumeriyên pêşîn di warê bawerî û mîtolojiyê de çêbûye. Sumeriyan di derbarê hemî mijarên têkildarî xwe de bi xwedawendên xwe bi ewleh bûn û li hember hêzên kozmîk ên wekê mirin û xezeba Xwedayî, dilnizmiya xwe nîşan dane.<ref name="Kramer1995"/> Wisa dixuyê ku dînê sumerî li ser du evsaneyên kozmojenîk ên cuda hatiye damezrandin. Ya yekem afirandinê wekê encama rêze zewacên pîroz an jî hieroi gamoi didîtin ku lihevhatina dijberan vedihewîne ku wekê hatina hev a hebûnên xwedayî yên mêr û jin ên xwedawend, hatiye texmînkirin. Vê şêwaz bandor li ser efsaneyên herêmî yên Mezopotamyayê kiriye. Ji ber vê yekê, di Enuma Elish a akadî ya paşîn de, afirandin wekê yekîtiya ava şirîn û ava şor ê di navbera Abzu yê nêr û Tîamata mê de hatiye dîtin. Berhemên vê yekîtîyê, Lahm û Lahmu "yên bi çemûr" bûn ku navên yekem ên dergevanên perestgeha E-Abzu ya Enkî ya li bajarê Erîdûyê bû. Her yek ji xwedawendên sumerî (bi zimanê xwe, dingir û di pirjimar de, dingir-dingir an dingira-ne-ne) bi bajarên cuda ve girêdayî bûn û giringiya dînî ya ku ji wan re dihat dayîn li gorî hêza siyasî ya bajarê têkildar zêde an kêm dibû. Li gorî kevneşopiya sumeriyan, xwedawendan mirov ji axê afirandine ku xizmeta wan bikin. Dema ku xwedawend hêrs an bêzar dibûn, xwedayan hestên xwe bi rêya erdhej an karesatên xwezayî diyar dikirin. Ji ber vê yekê bingeha despêka dînî sumerî li ser baweriya ku hemî mirovahî di bin destpêşxêriya xwedawendan de ye, ava bûye. ==== Xwedawendên sumerî ==== [[Wêne:Ea (Babilonian) - EnKi (Sumerian).jpg|thumb|Mohra silindirî ya akadî ku li dora sala 2300ê {{bz}} ku xwedawendên sumerî yên Înanna, Utû, Enkî û Îsimûd nîşan dide]] Sumeriyan baweriya xwe bi polîteîzma antropomorfîk aniye, an jî wekê din baweriya bi gelek xwedayên di ku dişibûna mirovan aniye. Komek xwedayên hevpar tune bûn ku her bajar-dewletek xwedî xwedawendeke parastvan, perestgeh û padîşahên xwe yên taybet bû. Bi yekê re xwedayên bajarekî din di heman demê de pir caran li cihek an li bajareke din dihatin pejirandin. Axaftvanên sumerî di nav gelên herî pêşîn de bûn ku baweriyên xwe bi nivîskî tomar kirine û îlhama sereke yê mîtolojî, dîn û astrolojiya Mezopotamyaya paşîn bûn. Xwedawendên serekeyên ku sumeriyan dihebandin ev bûn: * [[Anu]] di nav sumeriyan de wek xwedayê tamdemî ya bihuştê hatiye zanîn. Di heman demê de peyva ''an'' di zimanê sumerî de tê wateya ezman û navê Kî ku hevjîna Anu bû tê wateya erdê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/an/ |sernav=Anu }}</ref> * [[Enkî]] li başûr li perestgeha li Erîdûyê bû. Enkî xwedawendê xêrxwazî û şehrezayiyê bû û hikumdarê kûrahiyên ava şirîn ên bin erdê de, şîfakar û dostê mirovahiyê bû ku di mîtolojiya sumerî de hatiye bawerkirin ku huner û zanist, pîşesazî û rêbazên şaristaniyê daye mirovan û pirtûka qanûnan a yekem wekê afirandina wî hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Gott Ea/Enki in der akkadischen Überlieferung. Eine Bestandsaufnahme des vorhandenen Materials. Dissertationen der Universität Graz 58. Graz: dbv-Verlag 1983. |paşnav=Galter |pêşnav=Hannes D. |tarîx=1983-01-01 |url=https://www.academia.edu/45092567/Der_Gott_Ea_Enki_in_der_akkadischen_%C3%9Cberlieferung_Eine_Bestandsaufnahme_des_vorhandenen_Materials_Dissertationen_der_Universit%C3%A4t_Graz_58_Graz_dbv_Verlag_1983 }}</ref> * [[Enlîl]] di mîtolojiya sumerî de xwedayê ba, baran û bahozê bû. Di heman demê xwedawendê sereke yê panteona sumerî bû û xwedayê parêzvan ê bajarê Nîppurê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |tarîx=1983 |sernav=The Sumerian Deluge Myth |url=https://www.cambridge.org/core/journals/anatolian-studies/article/abs/sumerian-deluge-myth/04DEE2B5D84A0BF01B4D4E782DB49464 |kovar=Anatolian Studies |ziman=en |cild=33 |rr=115–121 |doi=10.2307/3642699 |issn=2048-0849 }}</ref> Hevjîna wî xwedabanû [[Ninlîl]] bû ku xwedawenda bayê başûr bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a1W2mTtGVV4C&pg=PA106 }}</ref> * [[Înanna]] xwedawenda evîn, zayendî û şerê bû.<ref name="Black2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia: an illustrated dictionary |url=https://archive.org/details/godsdemonssymbol0000blac |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-292-70794-8 |cih=Austin |paşnav2=Green |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Rickards |pêşnav3=Tessa }}</ref> Bi awayekî din apoteoza (xwedawendî kirin) Venûsê bû ku stêrka sibehê (rojhilat) û êvarê (rojava), li perestgehê (ku bi An re parvekirî bû) li Urûkê bû. Dibe ku padîşahên hatine xwedawendî kirin zewaca Înanna û Dumuzîd bi kahînan re ji nû ve pêk anîne.<ref name="Black2014" /> * [[Şamaş]] xwedawendê rojê ye ku peykerê wî li Larsayê li başûr û li bakur jî li Sipparayê heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publikationen.badw.de/en/rla/index |sernav=BAdW · Reallexikon der Assyriologie |malper=publikationen.badw.de |roja-gihiştinê=2026-05-28 }}</ref> * [[Sîn (xwedawend)|Sîn]] xwedawendê heyvê bû ku li Urê bû.<ref name=":5"/> Ev xwedawendên ku li jor hatine destnîşan kirin panteona sereke yê sumeriyan pêk anîne û ji xeynî van xwedawendan sereke bi sedan xwedawendên din ên piçûk jî hebûn. Xwedawendên sumerî pir caran bi bajarên cuda ve girêdayî bûn û giringiya wan a dînî pir caran bi hêza siyasî ya van bajaran re zêde bûye an an jî kêm bûye. ==== Kozmolojî ==== Sumeriyan Dinyayê wekê qadeke çargoşeyî ku ji çargoşeyan pêk hatiye xeyal kirine.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia: an illustrated dictionary |url=https://archive.org/details/godsdemonssymbol0000blac |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-292-70794-8 |cih=Austin |paşnav2=Green |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Rickards |pêşnav3=Tessa }}</ref> Jiyana piştî mirinê ya sumeran wekê daketina nav dinyayeke tarî û derbaskirina bêdawîyê di jiyaneke belengaz ê wekê Gidim (rih) hatiye ravekirin.<ref name=":3" /> Sumeriyan gerdûnê li çar beşan dabeş kiribûn. * Li bakur xelkê çiyayî yên [[subarto]]yî hebûn ku dem bi dem welatên wan ji bo dar û materyal din ên xam dihatin talankirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frangipane |pêşnav=Marcella |tarîx=2018-03-01 |sernav=Different Trajectories in State Formation in Greater Mesopotamia: A View from Arslantepe (Turkey) |url=https://doi.org/10.1007/s10814-017-9106-2 |kovar=Journal of Archaeological Research |ziman=en |cild=26 |hejmar=1 |rr=3–63 |doi=10.1007/s10814-017-9106-2 |issn=1573-7756 }}</ref> * Li rojava martû hebûn ku gelên kevnar ên semîtîaxêv ên ku wekê koçerên şivanî dijiyan û keriyên pez û bizinan xwedî dikirin. * Li başûr welatê Dilmunê hebû ku dewletek bazirganî bû ku bi welatê miriyan û cihê afirandinê ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Looking for Dilmun |paşnav=Bibby |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Stacey Publishing Limited |tarîx=2012 |isbn=978-0-905743-90-5 |cih=London |paşnav2=Crawford |pêşnav2=Harriet E. W. |series=Origins of Arabia }}</ref> * Li rojhilat elamî hebûn ku gelekî reqîbê sumeriyan bûn ku sumerî gelek caran bi wan re di şer û pevçunan de bûn. Cîhana ku sumeriyan dizaniya ji Deryaya Jorîn an jî peravên [[Deryaya Navîn]] bigire heta Deryaya Jêrîn, [[Kendava Farsê]] û welatê Meluhha (dibe ku Geliyê Îndus) û Magan (Oman) ku bi kanên xwe yên sifirê navdar bû, pêk hatibû. ==== Evsaneya afirandinê ==== Li gorî mîtolojiya sumeriyan di destpêkê de erd û ezman yek bûn. Paşê ji aliyê xwedayan ve ezman û erd ji hev hatine veqetandin. Bingeha gerdûnê di baweriya sumeriyan de wiha hatiye ravekirin: * Di destpêkê de, deryayeke seretayî hebû ku li ser deryayê an jî çêbûna deryayê ti tiştek nehatiye gotin, dibe ku Sumeriyan xeyal kiribin ku ew her tim hebûye. * Deryaya seretayî bûye sedema rabûna çiyayê kozmîk ku ji yekîtiya erd û asîman pêk hatiye. * Dema ku xwedawend veguherîne bi şiklê mirovan Anu (ezman) nêr bû û Ki (erd) jî mê bû. Ji yekîtiya wan xwedawendê hewayê Enlîl ji dayik bûye. * Xwedawendê hewayê Enlîl erd ji asîman veqetandiye û di demekê de ku bavê wî Anu kontrola asîman girt destê xwe, Enlîl kontrola dayîka xwe Kî girtiye destê xwe ku erdê dagir kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kramer, Samuel Noah (1897-1990), Sumerologist and historian |paşnav=Van De Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2000 |url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.2001461 |series=American National Biography Online }}</ref> ==== Perestgeh û birêvebirina perestgehan ==== Zîgurat (perestgehên sumerî) her yek xwedî naveke cuda bûn û xwedî hewşeke xwedî goleke biçûk bûn ku ji bo paqijkirinê dihatin bikaranîn.<ref name="Leick2009"/> Perestgeh xwedî nefek navendî bûn ku li her du aliyên wê korîdor hebû. Li kêleka korîdoran odeyên kahînan hebûn. Li seriyekê qadeke û maseyek ji kerpîçên heriyê bûn ku ji bo bexşkirina heywanên qurbanî û sebzeyan dihatin bikaranîn. Cebilxane û embar bi gelemperî li nêzîkî perestgehan bûn. Piştê demekê sumeriyan dest bi li ser avahiyên çargoşe yên pir-qatî dest bi çêkirina perestgehan kirine ku bi awayên rêze terasên bilind hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jarzombek |pêşnav=Mark |paşnav2=Prakash |pêşnav2=Vikramaditya |tarîx=2025-01-10 |sernav=Modern architecture: A house deconstructed |url=https://doi.org/10.56367/oag-045-11759 |kovar=Open Access Government |cild=45 |hejmar=1 |rr=258–259 |doi=10.56367/oag-045-11759 |issn=2516-3817 }}</ref> === Cotkarî û nêçîrvanî === [[Wêne:Issue of barley rations.JPG|thumb|çep|Nivîsek li ser rasyonên ceh ên mehane ku dane kesên mezinan û zarokan ku bi tîpên mîxî li ser tabletek axê hatiye nivîsandin ku di sala 4ê qiral Urukagina de, li dora sala 2350 yê {{bz}} de hatiye nivîsandin.]] Dibe ku sumeriyan di destpêka salên 5000 - 4500ê {{bz}} de dest bi çandiniyê kirine. Herêmê hejmarek teknîkên bingehîn ên çandiniyê nîşan daye ku di nav de avdana organîzekirî, çandiniya zeviyên berfireh û bikaranîna hêzeke kar a pispor a çandiniya di bin kontrola burokrasiyê hebûn. Pêwîstiya birêvebirina hesabên perestgehê bi vê rêxistinê re bûye sedema pêşketina ({{nêzîkî}} 3500 {{bz}}) nivîsandinê. Pîktogramên kevnar nîşan dane ku di serdema despêka sumera Urûkê de ji aliyê sumeran ve pez (mêşin), bizin, dewar û beraz hatine kedîkirin. Di heman demê de sumeran ga wekê ajalên sereke yên birina barên giran bikar anîne û ker an hespan jî wekê heywanên sereke yê çûnûhatinan bi kar dianîn û "cil û bergên hirî û her wiha xalîçe ji hirî û ji pirçên ajalan dihatin çêkirin". Li kêleka xaniyan wan baxçeyekî dorpêçkirî hebû ku lê dar û nebat hatibûn çandin. Genim li zeviyan hatibûn çandin û ji bo avdanê ''şaduf'' (bîrên ku şêwaza sumeriyan hatibûn çêkirin) hatine bikaranîn.<ref name="Sayce1908">{{Jêder-kitêb |sernav=The archæology of the cuneiform inscriptions |paşnav=Sayce |pêşnav=A. H. (Archibald Henry) |weşanger=London : Society for Promoting Christian Knowledge ; New York : E. S. Gorham |tarîx=1908 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/archaeologyofcun00sayc |paşnav2=Society for Promoting Christian Knowledge (Great Britain). General Literature Committee }}</ref> Sumeriyan ji bo cotkariyê qenal û teknîkên avdaniyê pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Jack, Alexander G. Mackenzie, (1851–2 Aug. 1927), retired |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u198405 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Antropologê amerîkî Robert McCormick Adams dibêje ku pêşkevtina avdanê bi bajarvaniyê ve girêdayî ye ku di serdema sumeran de ji %89ê nifûsa welat li bajaran jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grayson |pêşnav=A. Kirk |tarîx=1982-06-01 |sernav=Robert Mcc. Adams. ''Heartland of Cities: Surveys of Ancient Settlement and Land Use on the Central Flood-plain of the Euphrates''. Chicago: University of Chicago Press. 1981. Pp. xx, 362 |url=https://doi.org/10.1086/ahr/87.3.752 |kovar=The American Historical Review |cild=87 |hejmar=3 |rr=752–753 |doi=10.1086/ahr/87.3.752 |issn=1937-5239 }}</ref> Sumeriyan ceh, nok, nîsk, genim, xurme, pîvaz, sîr, xas û xerdel çandine. Sumeriyan gelek caran masî girtine û nêçîra mirîşk û xezalan kirin. Çandiniya sumeran bi giranî bi avdanê ve girêdayî bû. Avdanî bi şaduf, qenalên avê, cihukên avê û bi bendavokên biçûk dihat kirin. Lehiyên dijwar ên ku gelek caran ji ber bilindbûna Dîcleyê pêk dihat û hinek caran jî ji ber bilindbûna Firatê pêk dihat ziraran daye qenalên ava sumeriyan ku gelek caran paqij kirin nûjen kirina qenalan hewce kiriye. Her çiwas dewlemendan dikariyan xwe ji vê yekê azad bikin, hikûmetê ji bajariyan dixwest ku ji bo paqijkirin û nûjen kirina qenalên avê bi awayekê ''corvée'' bixebitin. Wekê ku di "salnameya cotkarên sumerî" de hatiye diyarkirin, piştê demsala lehiyê û piştî ekînoksa biharê û ekîtû an cejna sersalê, bi bikaranîna qenalan, cotkar zeviyên xwe bi avê tije dikirin û piştre jî avê vala dikirin. Piştre dewaran zeviyên xwe pêpes dikirin ku kokê giyayên biyanî bikujin. Piştê vê yekê piştre zeviyên xwe bi cotan şov dikirin. Berê sumerî winda bibin ji ber rêje avdana zêde û rêjeya bilind dûkeliya ava rûyê zeviyan bû sedema zêdebûna hêdî hêdî ya şorbûna zeviyan. Ji ber ku ceh dikaribû di axa şorbûyî de şîn bibe di serdema Ur III de cotkaran ji çandiniya genimê derbasê çandiniya cehê bûne.<ref name="Thompson2004" /> Lê ji bo xwedîkirina nifûsê tenê çandiniyê cehê têrê nekiriye ku ev bûyera ekolojîk bûye sedema encameke dramatîk ku sumerî hêza xwe winda bikin di nav gelên din ên semîtîk de asîmîle bibin.<ref name="Thompson2004" /> === Huner === Sumerî di warê hunerê de civakeke pêşketî bûn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalmapsoftheancientworld.com/ancient-art/sumerian-art/ |sernav=Sumerian Art |malper=Digital Maps of the Ancient World |tarîx=2020-10-26 |roja-gihiştinê=2026-05-28 |ziman=en }}</ref> Berhemên sumerî bi hûrgilî û xemilandinên mezin nîşan dane ku kevirên nîv-qîmet ên ji welatên din anîne ku dav de kevirên wekê lapis lazuli, mermer û dîorît hebûn û bi metalên hêja yên wekê zêrê hatine xemilandin ku di encamê de sêwiranên hêja derketine holê. Ji ber ku kevir gelek kêm bûn tenê ji bo peykersaziyê hatiye bikaranîn. Materyalê herî berbelav ê li Sumerê gil bû û ji ber yekê gelek tiştên sumerî ji gilan hatibûn çêkirin. Metalên wekê zêr, zîv, sîfîr û bronz, digel qalik û kevirên hêja, ji bo peykersaziyên herî baş û xemilandinan hatine bikaranîn. Kevirên biçûk ên bi her cûre ku di nav de kevirên hêja yên wekê lapis lazuli, alabaster û serpentîn hebûn ji bo mohrên silindirî hatine bikar anîn.<ref name=":4" /> Hinek ji hunerên hêja yên herî navdar lîrên Urê ne ku wekê amûrên bi têl ên herî kevin ên cîhanê hatine pejirandin. Ev lîr ji aliyê Leonard Woolley ve dema ku goristana qraliyeta Urê di navbera salên 1922 û 1934an de hate kolandin, hatine dîtin. <gallery widths="170px" heights="170px"> Cylinder seal and modern impression- ritual scene before a temple facade MET DP270679.jpg|Mohra silindirî û çapa ku tê de dîmenek ayînî li ber rûyê perestgehê xuya dike; 3500–3100 BZ; kevirê kilsinî li Muzexaneya Hunerê ya Metropolitan (Bajarê New Yorkê) Raminathicket2.jpg|Peykerê beraneke ku di nav daristanekê de daye nîşan; 2600–2400 {{bz}}; zêr, sîfîr, qalik, lapis lazuli û kevirê kisilî li Muzexaneya Brîtanî (London) Denis Bourez - British Museum, London (8747049029) (2).jpg|Standarda Urê; 2600–2400 {{bz}}; qalik, kevirê sor ê kilsinî û lapis lazuli û li ser darê hatiye çêkirin, li Muzexaneya Brîtanî. Bull's head ornament for a lyre MET DP260070.jpg|Xemilandina serê gayekî ji lîrê; 2600–2350 {{bz}}; ji bronza bi qalik û bi lapis lazuli hatiye xemilandin, li Muzexaneya Hunerê ya Metropolitanê </gallery> === Mîmarî === [[Wêne:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|thumb|Demeke Zîgurata Mezin ya Urê ku di dema xanedana sêyem a Urê de ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) hatiye avakirin ku diyariyê ji bo xwedawenda heyvê Nannayê hatiye kirin]] Li gorî deverên din ên herêmê li deşta Dîcle û Firatê de dar û kevir gelek kêm in. Ji ber vê yekê sumeriyan bi gelemperî avahiyên xwe ji kerpîçên heriyê çêkirine. Avahiyên ku ji kerpîçên heriyê hatibûn çêkirin bi demê re xira dibûn. Ji ber vê yekê ew dem bi dem hatine hilweşandin, nûjen kirin û li heman cihê ji nû ve hatine avakirin. Ev ji nû ve avakirina berdewam hêdî hêdî rêjeya bajaran qonax bi qonax zêde kiriye û bi vî awayî cihê bajaran li gorî ji deştên derdorê bilindtir bûne. Girên ku ji vê yekê çêbûne ku wekê girên arkeolojîk têne zanîn, li seranserê Rojhilata Nêzîk û Kurdistanê têne dîtin. Li gorî Archibald Sayce, pîktogramên destpêka serdema sumerî ya destpêkê (an Urûk) nîşan didin ku "Kevir kêm bû û kevirên mayî jî bi awayên blokan û hatibûn birîn." Kerpîç materyalê avahîsaziyê ya qanûnî bû û bi kerpîçan bajar, keleh, perestgeh û xanî dihatin çêkirin. Bajar bi birc hatibûn hatibûn avakirin ku li ser platformeke çêkirî disekinîn û xanî jî mîna bircan hatibûn avakirin. Deriyeke avahiyan hebû ku bi menteşeyekê dizivirî û bi cureyekî mifteyê dihat vekirin. Deriyê bajêr mezintir bû û xuya ye ku duderî bû. Kevirên bingehîn - bi hinek tiştên pîroz ku di bingeha an jî di binê kerpîç ên xaniyekê dihatin danîn ku xêr ji avahiyan bibînin.<ref name="Sayce1908"/> === Bîrkarî === Sumeriyan li dora sala 4000ê {{bz}} sîstemeke tevlihev a metrolojiyê (zanista pîvanê) pêş xistine ku ev metrolojiya pêşketî bûye sedema afirandina aritmetîkê, geometrî û cebrê. Ji dora sala 2600ê {{bz}} û vir ve sumeriyan tabloyên caranan (têgeheke matematîkî) li ser tabletên axê nivîsandine û bi xêzkirinên geometrîk û pirsgirêkên paran ê (têgeheke matematîkî) re eleqedar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html |sernav=Bîrkarî li Sumerê |malper=it.stlawu.edu |roja-gihiştinê=2026-05-28 |roja-arşîvê=2018-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180707213616/http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di qonaxa 2700 – 2300ê {{bz}} de, abakus û tabloyek ji stûnên li pey hev ku rêzên mezinahiya li pey hev ên ku pergala hêjmarên şêşstî diyar dikirin, cara yekem xuya bûne. Sumerî yekem kes bûn ku sîstema hêjmartina bi nirxê xaneyî (têgeheke matematîkî) bi kar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The universal history of computing: from the abacus to the quantum computer |url=https://archive.org/details/unset0000unse_w3q2 |paşnav=Ifrah |pêşnav=Georges |weşanger=John Wiley |tarîx=2001 |isbn=978-0-471-39671-0 |cih=New York }}</ref> Her wiha delîlên anekdotîk hene ku sumeriyan dibe ku di hesabên astronomîkî de cureyeke qaîdeya slaytê bi kar anîne. Di heman demê de sumerî yekem kes bûn ku rûbera sêgoşeyê û qebareya kupê (m³) dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sherlock Holmes in Babylon: And Other Tales of Mathematical History |paşnav=Anderson |pêşnav=Marlow |weşanger=MAA |tarîx=2004-10-14 |isbn=978-0-88385-546-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BKRE5AjRM3AC&q=sherlock+holmes+in+babylon |paşnav2=Katz |pêşnav2=Victor |paşnav3=Wilson |pêşnav3=Robin }}</ref> === Bijîşkî === Li Sumerê sîstema dermankirin sîstemeke tevlihev bû ku tê de çavdêriyên ceribandinî û baweriyên gîyanî bi hev ve girêdayî bûn. Baweriya wan ew bû ku nexweşî ji ber hêzên şeytanî an jî cezayên xwedayan çêdibin. Ji ber vê yekê rêbazên dermankirinê hem dermanên fîzîkî û hem jî ji bo başkirina nexweşiyan rîtûelên efsûnî bi awayekê wekhev hatiye bikaranîn.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-01-26 |sernav=Medicine in Ancient Mesopotamia: A Gift of the Gods to Their People |url=https://www.worldhistory.org/article/687/medicine-in-ancient-mesopotamia/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Bijîjkên bi navê Asu nexweşiyan bi rêbazên fizîkî û ceribandinî yên wekê dermanên giyayî, melhem û bi pêçandinan derman dikirin.<ref name="Mark2026"/> Tabletek ku li Nîpûrê hatiye dîtin hatiye texmîn kirin dibe ku wekê yekem pirtûka bijîşkî ya cîhanê were pejirandin. Ev tablet ku formulên kîmyewî û efsûnî (sêr) vedihewîne ku termînolojiyeke bi heman şêwaza taybet bikar aniye ku wergerandina tabletê alîkariya kîmyageran hewce kiribû.<ref name="Mark2026" /> == Miras == Delîlên wesayîtên bi çerxe di nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de, hema hema di heman demê de li Mezopotamya, Qefqasyaya Bakur (çanda Maykop) û Ewropaya Navendî xuya bûye. Çerxe di destpêkê de bi awayê çerxa seramîkê bû. Ev têgeha nû bûye sedema wesayîtên bi çerxe û kevirên aşê. Nivîsa mîxî ya sumeriyan nivîsa herî kevn e ku hatiye deşîfrekirin (rewşa nivîsên hêj kevintir ên wekê sembolên Jiahu û tabletên Tartaria bi nakok e). Sumerî di nav stêrnasên pêşîn de bûn ku stêrkan di nav komstêran de dabeş kirine ku gelek ji wan di zodyakê de heya roja mane û ji aliyê yewnaniyên kevnar ve jî hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page11-4.html |sernav=History of Constellation and Star Names |malper=members.optusnet.com.au |roja-gihiştinê=2026-05-28 |paşnav=Thompson |pêşnav=Gary |roja-arşîvê=2012-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120821025411/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page11-4.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de sumerî hay ji ji pênc gerstêrkên ku bi çavê tazî bi hêsanî dihatin dîtin hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sumerian.org/sumerfaq.htm#s39 |sernav=Sumerian Questions and Answers |malper=www.sumerian.org |roja-gihiştinê=2026-05-28 }}</ref> Sumeriyan bi karanîna çend sîstemên hejmarên cûda ku di nav de sîstemeke radîks a tevlihev ê bi bingehên 10 û 6 ên alternatîf ên aritmetîk îcad kirine û pêş xistine. Ev sîstema şêştî li Sumerê û Babîlê bûye sîstema hejmartina standard. Dibe ku wan formasyonên leşkerî îcad kiribin û dabeşkirinên bingehîn di navbera piyade, siwar û tîrvanan de destnîşan kiribin. Di heman demê de sumeriyan sîstemên qanûnî û îdarî yên kodkirî yên yekem ên naskirî, digel dadgeh, girtîgeh û tomarên hikûmetê, pêşxistine. Yekem bajar-dewletên rastîn ku li Sumerê derketine holê, bi qasî hevdemî bi hebûna dewletên wekhev ên li Mezopotamyayê û li Lubnana îro yek bûn. Çend sedsalan piştî îcadkirina nivîsa mîxî, bikaranîna nivîsandinê ji belgeyên deyn/dravdanê û navnîşên envanterê wêdetir berfireh bûye û cara yekem li dora sala 2600ê {{bz}} de ji bo peyam û radestkirina nameyan, dîrok, efsane, matematîk, tomarên astronomîk û lêgerînên din hatiye bikaranîn. Li gel belavbûna nivîsandinê, yekem dibistanên fermî hatine damezrandin ku bi gelemperî di bin sîwana perestgeha sereke ya bajar-dewletê de hatine xebitandin. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] j7w3qx562nv4c2apqyzzlckoq1h7kgu 0 841 2083426 2081756 2026-08-03T00:42:11Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083426 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser damezrînerê PKKê ye. Ji bo kesên din bi navê "Ocalan", li [[Öcalan (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank mirov | çînaser = siyaset | nav = Abdullah Öcalan | wêne = Abdullah Öcalan.png | sernavê_wêne = Abdullah Öcalan | navê_jidayikbûnê = Abdullah Öcalan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|4|1949|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = * [[Zanîngeha Stembolê|Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stenbolê]] (1971) * [[Zanîngeha Enqereyê|Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê]] (1971-1984) | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Îdeolojî|Îdeolog]] * [[Nivîskar]] * [[Siyasetmedar]]}} | salên_çalak = 1970-1999 | xebatên_navdar = [[Parastina Gelekî]] (2004)<br>[[Edduba]] (2004) | tevger = {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) | hevjîn = [[Kesire Yıldırım]] <small>(24ê gulanê 1978)</small> | dê = Öveyş Öcalan | bav = Ömer Öcalan | xizm = [[Dîlek Öcalan]] <small>(xwerzî)</small><br>[[Ömer Öcalan]] <small>(xwerzî)</small> | malbat = Mehmet Öcalan<small> (bira)</small><br />[[Osman Öcalan]] <small>(bira)</small> | malper = {{URL|abdullah-ocalan.com|Malpera fermî}} | bernav = Apo<br>Serok<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Violence against Americans 1999 |weşanger=DIANE Publishing |isbn=978-1-4289-6562-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=B6aqciIXBdQC&pg=PA123&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdistan-Workers-Party |sernav=Kurdistan Workers’ Party (PKK) {{!}} Kurdish Militancy, History, Disbanding, & Ideology {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-05-13 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=en }}</ref> | cîwar = }} '''Abdullah Öcalan''' an jî bi tenê '''Ocalan'''<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ({{Jidayikbûn|4|4|1949|j=1}} li gundê [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha (parêzgeh)|Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]), îdeolog, [[felsefe]]van, [[siyasetmedar]] û damezrînerê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKKê) ye. Ocalan di 15ê sibata 1999an de ji aliyê sîxurên [[DYA]]yê bi komployek hatiye revandin û di 16ê sibata 1999an de radestî dewleta tirk hate kirin.<ref>{{Jêder |paşnav=32.Gün |sernav=Abdullah Öcalan çawa hate radest kirin? {{!}} 15. Reşemî 1999 {{!}} Roja 32 Arşîv |tarîx=2019-02-12 |url=https://www.youtube.com/watch?si=Ab3bEFuiT2YHKKrO&v=bnLTVx1ZrEw&feature=youtu.be |roja-gihiştinê=2025-02-15 }}</ref> Abdullah Öcalan niha wekê girtiyek siyasî ji 1999an ve li girava [[Îmrali]]yê girtî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-03-20 |sernav=Rebel Kurdish leader's treatment criticised by Welsh Assembly |url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-47646773 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Öcalan ji sala 1979 heta 1998an xebatên xwe yê siyasî li [[Sûrî|Sûriyê]] dimeşand û li wir dijiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/030320202 |sernav=Salên Abdullah Ocalan li Suriyê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}</ref> Öcalan piştî ku neçar ma ji [[Sûrî|Sûriyê]] derkeve, di sala 1999an de li [[Nairobî|Nayrobiyê]] ji aliyê dezgeha [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)]] ve bi alîkariya sixûrên DYAyê ve hate revandin û wî anîne Tirkiyeyê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=The New York Times |ziman=en-US }}</ref> Abdullah Öcalan li girtîgeha girava Îmraliyê bi caran hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî pêk aniye û ji 1993an vir ve li ser daxwaza wî bi caran ji bo çareseriya Pirsgirêka Kurdî li [[Bakurê Kurdistanê]], [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] agirbest ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds : a theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan |paşnav=Özcan |pêşnav=Ali Kemal |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-203-01959-8 |cih=London |url=https://www.worldcat.org/oclc/62456367 |oclc=62456367 }}</ref> Li gel hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî li girava Îmraliyê heta niha 21 pirtûk ji aliyê Öcalan ve hatiye nivîsandin. Ji girtîgehê, Öcalan çend pirtûk weşandine. [[Jineolojî]], ku wekî zanista jinan jî tê zanîn, cureyek [[femînîzm]]ê ye ku ji hêla Öcalan ve tê piştgirî kirin<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û paşê prensîbek bingehîn a [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Felsefeya konfederalîzma demokratîk a Öcalan di [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] de tê sepandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ku herêmekî xweser e ku di 2012an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] hat damezrandin. == Jiyana berê == Abdullah Öcalan di sala 1949an de li gundê [[Amara, Xelfetî|Amara]] yê bi ser navçeya [[Xelfêtî|Xelfetiyê]] ya girêdayî parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |sernav=Jînenîgari ya Abdullah Ocalan Kurdistan - PKK Official Site |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924073807/http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 }}</ref> Dibistana seretayî li [[Cîbîn]]ê xwendiye. Dema ku ji birayê wî [[Osman Öcalan]] li ser paşnavê wan hat pirsîn, wî got ku "öc" bi tirkî tê wateya "tolhildan" û piştî ku rayedarên osmanî hatin gundê wan û daxwaza jinan kirin, bapîrê wî Hüseyin Axa daxwazên wan red kiriye û dest bi şerê li dijî rayedarên osmanî kiriye ku di vê şerê de birayê wî yê biçûk Abdî Axa hatibû kuştin. Piştî mirina Abdî Axa, Hüseyin Axa êrîşên tolhildanê yên zêdetir li dijî osmaniyan kiriye û rayedaran ji gund durxistiye. Dûr ve malbat ji aliyê kurdên din ve dihat pîrozkirin û wekê "Mala Ocê" ("Mala Tolhildanê") dihat nasîn. Piştî Qanûna Paşnavê ya sala 1934an, paşnavê wan wekê "Öcalan" hatiye qebûl kirin ku tê wateya "tolhildêr".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di sala 1966an de li Enqereyê li lîseya pîşeyî ya tapiyê ya Enqereyê dest bi xwendina xwe ya lîseyê dike. Di salên xwendekariya lîseyê de beşdarî civînên antî-komunîstan dibe û di heman demê de beşdarî derdorên ku di siyaseta çepgir dibe ku ku di wî demê de daxwaza pêşdebirina mafên [[kurd]]an dikirin.<ref name="Brauns2010">{{Jêder-kitêb |sernav=PKK - Perspektiven des kurdischen Freiheitskampfes: zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam |paşnav=Brauns |pêşnav=Nikolaus |weşanger=Schmetterling Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-89657-564-7 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=qT3dQgAACAAJ |paşnav2=Kiechle |pêşnav2=Brigitte }}</ref> Öcalan di ciwanî ya xwe de misilmanek pir dîndar bû û ji [[Necip Fazıl Kısakürek]] hez dikir.<ref>Uğur Mumcu (Haziran 2020). ''Kürt Dosyası. SBF'de Şafak Bildirisi Dağıtılıyor''. Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı. r 7. ISBN 978-605-4274-51-2</ref> Abdullah Öcalan piştî ku di sala 1969an de ji lîseyê dîplomaya xwe werdigire, li [[Amed]]ê wekê karmendê tapiyê dest bi kar kiriye.<ref name="Brauns2010" /> Di vê dema karmendiyê de fikirên wî yên siyasî derdive holê.<ref name="Brauns2010" /> Piştî salekê koçê bajarê [[Stenbol]]ê dibe û li wir beşdarî [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] dibe. Piştre diçe [[Fakulteya Hiqûqê]] ya [[Zanîngeha Stenbolê]] û li vir jî piştî sala yekem ji bo xwendina zanistên siyasî derbasî [[Zanîngeha Enqereyê]] dibe. Vegera wî ya Enqereyê ji bo parçekirina [[Federasyona Ciwanên Şoreşger ên Tirkiyeyê]] (Dev-Genç) ku komên kurd ji komeleyê derkevin ji aliyê dewletê ve hatiye hêsankirin. Paşê serokkomarê wî demê [[Süleyman Demirel]] ji vê biryarê poşman bûye ku ji ber ku ew pêşbînî dike ku [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] ji Dev-Gençê zêdetir ji sîstema dewletê re dibe xetere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |sernav=Çûyîna Abdullah Ocalan li Enqereyê |malper=web.archive.org |tarîx=2008-08-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080809132845/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |tarîxa-arşîvê=2008-08-09 }}</ref> Ji ber ku di Abdullah Öcalan di 7ê nîsana sala 1972an de beşdarî mîtînga li dijî qetilkirina Mahîr Çayan dibe tê girtin ku jiber vê girtinê xwendina wî ya zanîngehê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas nabe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/fd2a765c10d8f6cd54a7a46596714608 |sernav=Ocalan Used Charisma, Guns, Bombs |malper=AP NEWS |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |ziman=en }}</ref><ref name="Brauns2010" /> Bi hinceta belavkirina kovara siyasî ya çepgir a Şafak'ê ku ji aliyê Doğu Perinçek ve dihate weşandin hatiye sûcdarkirin û 7 mehan li girtîgeha Mamakê ya Enqereyê girtî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-15 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-11-15 }}</ref> Di mijdara sala 1973an de Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê (ADYÖD) hatiye damezrandin û piştî demeke kurt Abdullah Ocalan wekê endamê rêveberiya komeleyê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejts/4613 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK’s memorial text on Haki Karer |malper=web.archive.org |tarîx=2020-02-16 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216022147/https://journals.openedition.org/ejts/4613 |tarîxa-arşîvê=2020-02-16 }}</ref> Di kanûna sala 1974an de komeleya ADYÖD ji aliyê dewletê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di sala 1975an de bi Mazlum Dogan û Mehmet Hayri Durmuş re pirtûkeke siyasî ya ku tê de armancên sereke yên Şoreşa Kurdistanê vedibêje weşandine.<ref name="Stein1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Endkampf um Kurdistan? : die PKK, die Türkei und Deutschland |paşnav=Stein |pêşnav=Gottfried |weşanger=Aktuell |tarîx=1994 |isbn=3-87959-510-0 |cih=München |url=https://www.worldcat.org/oclc/31480644 |oclc=31480644 }}</ref> Di hevdîtinên li Enqereyê yên di navbera salên 1974-1975an de Ocalan û hevalên wî yên din gihîştin wê qenaetê ku Kurdistan bûye kolonî û divê amadekariyên şoreşê bêne kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=La formation de la nation kurde en Turquie |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Presses universitaires de France |tarîx= |isbn=978-2-940503-17-9 |cih=Paris |kesên-din=Miroslav,. Hroch |url=https://www.worldcat.org/oclc/863119682 |oclc=863119682 }}</ref> Komê biryar da ku li bajarên cuda yên Bakurê Kurdistanê belav bibin ku bingehek ji alîgirên şoreşa çekdarî ava bikin.<ref name=":1" /> Di destpêkê de tenê çend alîgirên vî fikirê hebûn lê piştî gera Ocalan di sala 1977an de li bajarên wekê Agirî, Êlih, Amed, Çewlik, Qers û Rihayê pêk hatiye, kom gihişte 300 kesên alîgir û nêzîkî sîh şervanên çekdarên organîzekirî ya komê çêdibe.''<ref name=":1" />'' == Partiya Karkerên Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Partiya Karkerên Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|thumb|Alayê Partiya Karkerên Kurdistanê (1978-1995)]] Bi derbeya leşkerî ya sala 1971ê gelek aktivîstên çepên şoreşger ji derketina hemberê raya giştî bêpar hatine hiştin ku di nav de tevgerên wekê Artêşa Rizgariya Gel a Tirkiyê (THKO) an Partiya Komunîst a Tirkiyê/Marksîst-Lenînîst (TKP-ML) hebûn hatine çewisandin û hatine qedexe kirin.<ref name="Jongerden2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2017-10-01 |sernav=Gender equality and radical democracy: Contractions and conflicts in relation to the “new paradigm” within the Kurdistan Workers’ Party (PKK) |url=https://journals.openedition.org/anatoli/618 |kovar=Anatoli. De l’Adriatique à la Caspienne. Territoires, Politique, Sociétés |ziman=en |hejmar=8 |rr=233–256 |doi=10.4000/anatoli.618 |issn=2111-4064 }}</ref> Piştî vê yekê çend aktorên siyasî yên çepên tirk ên ku demekê dirêj e ji siyasetê dûr in li dûrî raya giştî li wargehên zanîngehan an jî di civînên li avahiyên hevpar de xwe birêxistin dikin.<ref name="Jongerden2017" /> Di salên 1972 û 1973an de koma bingehîn a îdeolojîk a Partiya Karkerên Kurdistanê ku bi giranî ji xwendekarên bi pêşengiya Abdullah Öcalan pêk dihatin li [[Enqere]]yê bûn ku xwe wekê Şoreşgerên Kurdistanê bi nav dikirin.<ref name="Jongerden2017" /> Ev koma nû di cîhana kapîtalîst de bal dikişîne ser nifûsa kurdên bindest ên li [[Bakurê Kurdistanê]]. Di sala 1973an de gelek xwendekarên ku piştre ku di demên pêş de bibin damezrînerên Partiya Karkerên Kurdistanê rêxistina xwendekaran a [[Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê]] ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PKK Pre-conflict Mobilisation (1974–1984) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=66–106 |isbn=978-1-108-83850-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=O'Connor |pêşnavê-edîtor=Francis |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/understanding-insurgency/pkk-preconflict-mobilisation-19741984/D7965C34E09A1ACAD789790208CA5D1D }}</ref> Komeleya ku ji aliyê vê koma xwendekarên kurd ve hatiye damezrandin piştê çend mehan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Piştre komekê li derdora Öcalan ji çepên tirk veqetiyan û nîqaşên berfireh li ser kolonîzekirina [[Kurdistan]]ê ku ji aliyê dewleta tirk ve pêk hatiye dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |malper=NY Times }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya sala 1980an de [[zimanê kurdî]] di jiyana giştî û taybet de bi awayekî fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin.<ref name="Aslan2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-05460-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ }}</ref> Gelek kurdên ku bi zimanê kurdî diaxivîn, kesên ku weşanên bi kurdî dikirin, stranên kurdî digotin hatine girtin û hatine zîndanî kirin.<ref name="Aslan2015" /> Di vê demê de li Tirkiyeyê û li Bakurê Kurdistanê [[çanda kurdî]], bikaranîna zimanê kurdî, cil û berg, [[folklor]] û navên bi zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk hatibûn qedexe kirin.<ref name="Hannum2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-10-12 |isbn=978-0-8122-0218-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=28PEGfCDiZEC }}</ref> Di pêvajoya înkarkirina hebûna kurdan de, heta sala 1991ê hebûna kurdan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye înkarkirin û kurdan wekê “tirkên çiyayî” bi nav kiribûn.<ref name="Hannum2011" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-11-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1999-09-30 |isbn=978-0-275-96590-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y9PXcwFOLNcC&pg=PA3 }}</ref> Piştre re ji bo ji nû ve avakirina mafên zimanî, çandî û siyasî ya ji bo kurdan Partiya Karkerên Kurdistanê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the European Union: Internal Dynamics and External Challenges |paşnav=Joseph |pêşnav=J. |weşanger=Springer |tarîx=2006-11-28 |isbn=978-0-230-59858-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=G06BDAAAQBAJ }}</ref> Di 26 û 27ê çiriya paşîn a sala 1978an de li gundê Fîsê yê Licê ya Amedê Partiya Karkerên Kurdistanê piştî amadekariyên çend salan di kongreya bingehîn de hatiye damezrandin. Di 27ê mijdara sala 1978an de komîteyek navendî ku ji 7 kesan pêk dihat, bi serokatiya Abdullah Öcalan hatiye hilbijartin ku di nav wan de [[Şahin Dönmez]], [[Mazlum Doğan]], [[Baki Karer]], [[Mehmet Hayri Durmuş]], [[Mehmet Karasungur]] û [[Cemîl Bayik]] endamên din ên Partiya Karkerên Kurdistanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/leading-pkk-commander-cemil-bayik-crosses-into-iran/ |sernav=Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/arife-dogan-kardesi-mazlum-dogan-i-anlatiyor-172801 |sernav=Arife Doğan, Kardeşi Mazlum Doğan'ı Anlatıyor |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=tr }}</ref> Di sala 1978an de di nava nakokiyên rastgir û çepgiran de ku bi derbeya leşkerî ya sala 1980an bi dawî dibe, Öcalan Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) damezrandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |sernav=CNN - Kurdish leader Ocalan apologizes during trial- May 31, 1999 |malper=web.archive.org |tarîx=2001-12-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011209065557/http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |tarîxa-arşîvê=2001-12-09 }}</ref> Di [[27ê çiriya paşîn a sala [[1978]]an de Öcalan û hevalên xwe li [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] li gundê [[Fîs, Licê|Fîsê]] ya navçeya [[Licê]]yê li hev kom dibin û biryara avakirina [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) didin. Xebatên rêxistinê yên Öcalan û partiya wî PKK yên li [[Kurdistan]]ê di demeke kin de bala dewleta tirk dikişîne. Li ser vê şêweya nû ya Öcalan a li hemberî Tirkiyeyê ji bo pirsgirêka kurd zextên xwe zêde dike. Dewletê bi awayekî eşkere li hemberî koma Öcalan şer dide destpêkirin û ji ber vê yekê Öcalan di 1979an derdikeve derve û diçe [[Libnan]]ê. PKKê bi damezrandina xwe ve giranî da ser perwerdeya îdeolojîk.<ref name="Kemal2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds in perspective : a theoretical analysis of Abdullah Öcalan and the PKK. |paşnav=Kemal. |pêşnav=Özcan, Ali |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-415-36687-9 |url=http://worldcat.org/oclc/217856301 |oclc=217856301 }}</ref> [[Marksîzm-Lenînîzm]], dîrok û milkê Kurdistanê di nava PKKê de xwedî roleke navendî bû.<ref name="Kemal2006" /> Öcalan li ser giringiya îdeolojiyê heta radeya ku bê îdeolojiyê şermezar kiriye û îdeolojî bi dînê re ku li gorî wî şûna îdeolojiyê girtiye, wekhev kir.<ref name="Kemal2006" /> "Eger hûn têkiliya xwe û îdeolojiyê bişkînin hûn ê bibin cinawir." Bi piştgiriya Hikûmeta Sûriyê, Öcalan du kampên rahênanê ji bo PKKê li Libnanê ava kir ku tê de gerîlayên kurd perwerdeya siyasî û leşkerî bibînin.<ref name="Stein1994" /><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Enter the PKK |weşanger=Routledge |tarîx=2012-10-12 |rr=94–107 |isbn=978-0-203-01959-7 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019597-9 }}</ref> PKKê li Libnanê di 1982an de kongreya xwe ya duyem pêk anî û biryara vegera nava axa welêt girt.<ref name=":0" /> Milîtanên PKKê di bin pêşengiya Öcalan de perwerdehiya xwe ya [[îdeolojî]]k û [[leşker]]î qedandibûn.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê li [[Bakurê Kurdistanê]] li hemberî dewleta tirk dest bi şerê çekdarî ya li dijî hêzên dewleta tirk kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema |malper=Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |ziman=en }}</ref> Ji damezrandina partî ve, partî bal kişand ser perwerdehiya îdeolojîk.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê bi destpêkirina şerên çekdarî li hemberî hêzên dewletê şerê çekdarî hatine desteserkirin ku dewlet an rêveberiyeke kurdî ya serbixwe ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema {{!}} Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Öcalan hewl daye ku tevgerên azadîxwaz ên kurd ên PKKê û tevgerên din ku li dijî [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bibin yek. Di biryarên di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) û PKKê de, li hev kirine ku PKKê dikare bi serbestî li [[Başûrê Kurdistanê]] bisekîne. Herwiha ew du caran bi [[Mesûd Barzanî]] ku serokê Partiya Dêmokrat a Kurdistanê re li Şamê re civiya da ku hinek pirsgirêkên biçûk ên ku wan hebûn çareser bikin. Hevdîtinên bi rayedarên PYDê carekê di 1984an de û carekê din jî di 1985an de pêk hatiye.<ref name="UfheilSomers1994">{{Jêder-malper |url=https://merip.org/1994/07/mad-dreams-of-independence/ |sernav=Mad Dreams of Independence |malper=MERIP |tarîx=1994-07-15 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Ufheil-Somers |pêşnav=Amanda }}</ref> Lê ji ber zextên Tirkiyeyê hevkarî ne encam dimîne. Di hevpeyvînekê de ku di sala 1988an de bi rojnameya [[Milliyet]] re hatiye kirin de Abdullah Ocalan behs kiriye ku armanc ne bi her awayî ji Tirkiyeyê cuda bûn e lê di mijara mafên kurdan de israr kir û pêşniyar kiriye ku ji bo damezrandina federasyonê li Tirkiyeyê danûstandin bên kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di sala 1988an de ew li Şamê bi [[Celal Talebanî]] ku di wî demê de serokê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] bû (YNK) civîneke pêk aniye ku bi wî re peymanek îmze kiriye û piştî hinek nakokiyan piştî damezrandina hikûmeteke kurdî li Başûrê Kurdistanê ku di 1992an de hatiye damezrandin têkiliyeke wî ya baştir çêbûye.<ref name="UfheilSomers1994" /> Di destpêka salên 1990an de di hevpeyvînên ku ji [[Doğu Perinçek]] û Hasan Bildirici re hatine dayîn de, wî behsa amadebûna xwe ya ji bo çareseriyek aştiyane ya ji bo şer û pevçûnan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement in Turkey: from protest to resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2012 |isbn=978-1-136-58798-6 |cih=Abingdon, Oxon |series=Exeter studies in ethno politics }}</ref> Di hevpeyvînek din a ku ji [[Oral Çalışlar]] re hatiye dayîn de, wî cudahiya di navbera serxwebûn û cudaxwaziyê de tekez kiriye. Wî ev nêrîna xwe anî ziman ku ger neteweyên cuda xwedî mafên wekhev bin dikarin di nav heman dewletê de bi awayeke serbixwe bijîn.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=127-128}} Piştre di sala 1993an de li ser daxwaza serokkomarê Tirkiyeyê [[Turgut Özal]], Öcalan ji bo danûstandinan bi Celal Talabanî re civiya û piştî wê Öcalan agirbestek yekalî ragihandibû ku ji 20ê adarê heya 15ê nîsanê berdewam kiribû.<ref name="Deutsches1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Nahost Jahrbuch 1993: Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Nordafrika und Dem Nahen und Mittleren Osten |paşnav=Deutsches Orient-Institut |pêşnav=Deutsches |weşanger=VS Verlag fur Sozialwissenschaften GmbH |tarîx=1994 |isbn=978-3-322-95968-3 |cih=Wiesbaden }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primitive rebels or revolutionary modernizers? the Kurdish national movement in Turkey |paşnav=White |pêşnav=Paul J. |weşanger=Zed Books : Distributed in the USA exclusively by St. Martin's Press |tarîx=2000 |isbn=978-1-85649-822-7 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm44851347 |oclc=ocm44851347 }}</ref> Piştre carek din dîsa agirbestê dirêj kiriye ku danûstandinên bi hikûmeta Tirkiyeyê re gengaz bike. Piştî mirina Özal di 17ê Nîsana 1993an de ev destpêşxerî ji aliyê Tirkiyeyê ve bi hinceta ku Tirkiyeyê bi PKKê re danûstandin nekiriye ji aliyê hikûmeta Tirkiye ve hatiye rawestandin.<ref name="Deutsches1994" /> Di Konferansa Navneteweyî ya Kurd de ku di adara sala 1994an li [[Bruksel]]ê hatiye lidarxistin de înîsiyatîfa wî ya ji bo mafên wekhev ji bo kurd û tirkan li Tirkiyeyê hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Gottfried Stein ragihandiye ku herî kêm di nîvê yekem ê salên 1990an de, Öcalan bi piranî li taxeke parastî ya Şamê jiyan kiriye.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Di 7ê gulana sala 1996an de di nîvê agirbesteke yekalî ya din de ku ji aliyê PKKê ve hatibû ragihandin, hewldanek ji bo kuştina wî di maleke li Şamê de, bi ser neket.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=134}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/confessions-of-a-former-turkish-national-intelligence-official/ |sernav=Confessions of a former Turkish National Intelligence official |malper=Medya News |tarîx=2021-11-05 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî xwepêşandanên li dijî qedexekirina PKKê li Almanya, Öcalan çend caran bi siyasetmedarên almanî re civiriya.<ref name="Cigerli2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: les mutations de la question kurde en Turquie et au Moyen-Orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=222 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di havîna sala 1995an de serokê Ofîsa Federal a Parastina Destûrê (''Verfassungsschutz'') Klaus Grünewald hat serdana wî<ref name="Cigerli2005" /><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=1995-12-24 |sernav=Tips vom PKK-Chef |url=https://www.spiegel.de/politik/tips-vom-pkk-chef-a-d6534b65-0002-0001-0000-000009247432 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Dema ku wan çalakiyên PKKê li Almanya nîqaş kirine Abdulah Ocalan bi endama parlamenterê Almanyayê Heinrich Lummer ê [[Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] (CDU) re di cotmeha sala 1995an de li Şamê û di adara sala 1996an de hevdîtin pêk anîbû.<ref name="Cigerli2005" /> Öcalan piştrast kir ku PKK dê piştgiriya çareseriyek aştiyane ji bo pevçûnê dike. Lummer dema ku vegeriyaye Almanyayê ji bo piştgirî danûstandinên zêdetir ên bi Abdullah Öcalan re daxuyaniyeke daye.{{Sfn|Özcan, Ali Kemal|2006|p=206}} Şandeyek parlamenterê Yewnanistanê ji PASOKê di 17ê cotmeha 1996an de li geliyê Beqaayê serdana Abdullah Öcalan kiriye. Di dema mayîna xwe ya li Sûriyeyê de wî çend pirtûk li ser şoreşa kurd weşandine.<ref name="Cigerli2005" /> Bi kêmanî carekê di sala 1993an de ew ji aliyê Rêveberiya Îstîxbarata Giştî ya Sûriyeyê ve hate girtin lê paşê dîsa hatiye berdan.<ref name="Cigerli2005" /> Heta sala 1998an Öcalan li Sûriyeyê dimîne. Her ku rewş li Tirkiyeyê xirabtir dibe, hikûmeta Tirkiyeyê bi hinceta ku Sûriye piştgiriyê dide Partiya Karkerên Kurdistanê bi eşkereyî gef dixwe ku êrîşê Sûriyeyê bikin.<ref name="Ünver2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Ünver |pêşnav=H. Akın |tarîx=2016 |sernav=Schrödinger’s Kurds: Transnational Kurdish Geopolitics in the Age of Shifting Borders |url=https://www.jstor.org/stable/26494339 |kovar=Journal of International Affairs |cild=69 |hejmar=2 |rr=65–100 |issn=0022-197X }}</ref> Di encamê de, hikûmeta Sûriyeyê radestkirina Öcalan a ji bo Tirkiyeyê red dike û ji Öcalan dixwaze ku êdî ji Sûriyeyê derkeve.<ref name="Ünver2016" /> Di cotmeha sala 1998an de, Öcalan ji bo derketina xwe ji Sûriyeyê amadekarî dike û di civînekê de li [[Kobanî]], wî hewl daye ku bingehên partiyek nû deyne lê ji ber astengiya îstîxbarata Sûriyeyê ev hewl têk diçe.<ref name="Ünver2016" /> == Sirgûnkirina wî == Di 9ê cotmeha sala 1998an de, Abdullah Ocalan ji Sûriyê derdikeve û çar mehên din li gelek welatên Ewropayê geriya û ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd daxwaza çareseriyê kiriye.<ref name="Boudreaux1999"/> Öcalan pêşî ji Sûriyeyê derbasê Rûsyayê dibe û li wir parlementoya Rûsyayê di 4ê mijdara sala 1998an de deng dide ku mafê penaberiyê bide Öcalan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dilemmas of Democracy and Dictatorship: Place, Time and Ideology in Global Perspective |paşnav=Radu |pêşnav=Michael |weşanger=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2171-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 }}</ref> Di 6ê mijdarê de 109 parlamenterên yewnanî Öcalan vexwend Yewnanîstanê ku li Yewnanistanê bimîne, ev daxwaz ji hêla Panayioitis Sgouridis ku wê demê cîgirê serokê Parlementoya Yewnanistanê bû hatibû dubarekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 |sernav=Sirgûnkirina Abdulah Ocalan }}</ref> Piştre Ocalan berê xwe dide Îtalyayê û di 12ê mijdara sala 1998an de digihîje Balafirgeha Romayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Traynor |pêşnav=Ian |paşnav2=Traynor |pêşnav2=By Ian |tarîx=1998-11-28 |sernav=Italy 'may expel Kurd leader' |url=https://www.theguardian.com/world/1998/nov/28/kurds.iantraynor |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 1998an de piştî ku Öcalan digihîje Îtalyayê û li wir daxwaza penaberiya siyasî dike, hikûmeta Tirkiyeyê daxwaza radestkirina Öcalan ji Îtalyayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |sernav=Your Projects {{!}} Questia, Your Online Research Library |malper=www.questia.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120801002834/http://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/amnesty/1999/en/23329 |sernav=Amnesty International Report 1999 - Italy |malper=Refworld |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Ji ber fermana girtinê ya ku ji aliyê Almanya ve hatibû dayîn, Öcalan ji aliyê rayedarên Îtalyayê ve demek hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gökkaya |pêşnav=Hasan |tarîx=2019-02-15 |sernav=Abdullah Öcalan: Der mächtigste Häftling der Türkei |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2019-02/abdullah-oecalan-pkk-fuehrer-20-jahre-inhaftierung-tuerkei-kurdenkrieg |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070 }}</ref> Ji ber Almanya darizandina Öcalan li Almanyayê napejirîne Îtalyayê wî radestî Almanya nekiribû. Şansolyeyê Alman Gerhard Schröder û Wezîrê Karên Hundir Otto Schily dixwestin ku Öcalan ji aliyê "Dadgeha Ewropî" ya nediyar ve were darizandin. Li gel van hemî nakokiyan Îtalyayê Öclan radestî Tirkiyeyê nake.<ref name=":3"/> Serokwezîrê Îtalyayê Massimo D'Alema ragihandibû ku radestkirina kesekî bo welatekî ku cezayê darvekirinê lê tê birîn, li dijî qanûna Îtalyayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stanley |pêşnav=Alessandra |tarîx=1998-11-21 |sernav=Italy Rejects Turkey's Bid For the Extradition of Kurd |url=https://www.nytimes.com/1998/11/21/world/italy-rejects-turkey-s-bid-for-the-extradition-of-kurd.html |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lê Îtalyayê jî nexwest ku Öcalan bimîne û gelek astengiyên dîplomatîk bikar anî ku Öcalan neçar bimîne ku welêt biterikîne. Di 16ê çileyê de Abdullah Öcalan ji Îtalyayê derdikeve bi hêviya dîtina cihekî bi ewlehê li Rûsyayê diçe Nizhny Novgorodê.<ref name="Boudreaux1999">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-feb-19-mn-9634-story.html |sernav=A Most Unwanted Man |malper=Los Angeles Times |tarîx=1999-02-19 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Boudreaux |pêşnav=Richard }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M |tarîx=2000-10-01 |sernav=The continuing Kurdish problem in Turkey after O¨calan's capture |url=https://doi.org/10.1080/713701074 |kovar=Third World Quarterly |cild=21 |hejmar=5 |rr=849–869 |doi=10.1080/713701074 |issn=0143-6597 }}</ref> Lê li Rûsyayê wî wekê cara destpêkê pêşwazî nekir û ew neçar din ku hefteyekê li Balafirgeha Navneteweyî ya Strigino li Nîjnî Novgorodê bisekine. Carek din dîsa Abdulah Öcalan neçar dimîne ku j Rûsyayê bi balafirê ji Saint Petersburgê ber bi Yewnanistanê ve here û li wir di 29ê çileya sala 1999an de li ser vexwendina Nikolas Naxakis ku amîralekî teqawîtbûyî bû gihîştiye Atînayê. Ew şev wek mêvanê nivîskara yewnanî ya navdar Voula Damianakou li Nea Makriyê dimîne.<ref name="Boudreaux1999" /> Piştî vê yekê Öcalan hewl dide ku biçe Den Haagê, da ku rewşa xwe ya qanûnî li Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî çareser bike lê Holandayê nehişt ku balafira wî dakeve û wî dişîne Yewnanistanê ku balafira wî diçe girava Korfuyê ya li Deryaya Îyonê. Piştre li ser vexwendina dîplomatên yewnanî, Öcalan biryar dide ku bi balafirê here Nairobiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/ocalanturkey18.htm |sernav=Washingtonpost.com: Turkey Celebrates Capture of Ocalan |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 }}</ref> Di wê demê de Britta Böhler ku parêzereke alman a navdar bû parastina wî dikir. Wê digot divê sûcên ku ew pê dihat tawanbarkirin di dadgehê de werin îspatkirin û hewl dide ku Dadgeha Navneteweyî ya li Den Haagê dozê bigire ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/print-welt/article565718/Von-der-RAF-Sympathisantin-zur-Anwaeltin-Oecalans.html |sernav=Von der RAF-Sympathisantin zur Anwältin Öcalans - WELT |malper=DIE WELT |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=de }}</ref> == Girtina wî == Abdullah Öcalan di 15ê sibata 1999an de dema ku ji balyozxaneya Yewnanistanê ber bi Balafirgeha Navneteweyî ya Jomo Kenyatta ya li Nairobiyê ve diçû, li [[Kenya]]yê bi alîkariya [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIAyê]] ve hatiye revandin û piştre jî radestî Tirkiyeyê tê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî rojnameya ''Vatan'' a tirk, rayedarên amerîkî Öcalan girtine û radestî rayedarên tirk kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |sernav=ABD Apo'yu teslim etti çünkü bağımsız Kürt devletine engeldi |malper=haber.vatanim.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî girtina wî hikûmeta Yewnanistanê di nav aloziyê de bû û Wezîrê Derve Theodoros Pangalos, Wezîrê Navxweyî Alekos Papadopoulos û Wezîrê Pergala Giştî Philipos Petsalnikos ji karên xwe îstifa kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/greece021899.htm |sernav=Washingtonpost.com: Three Greek Cabinet Ministers Resign Over Ocalan Affair |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Costoulas, balyozê Yewnanistanê ku di wî demê de Ocalan diparast, diyar kiribû ku jiyana wî piştî operasyona girtina wî di xetereyê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber,025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |sernav=SABAH - 17 Temmuz 2007, Salı - Türkiye Öcalan için Kenya'ya para verdi |malper=www.sabah.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080112170002/http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber%2C025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî Nûcan Derya ku wergêrê Öcalan a li Kenyayê bû, rayedarên Kenyayê balyozê Yewnanistanê hişyar kiribûn ku "tiştek" dikare bibe ger ew çar roj berê neçe û Pangalos garantî dabû wan ku Öcalan dê bi ewlehî biçe Ewropayê. Öcalan bi biryar dide ku biçe [[Amsterdam]]ê û bi tohmetên tundî yê re rû bi rû bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/ocalan-interpreter-tells-how-trap-was-set-1.155018 |sernav=Ocalan interpreter tells how trap was set |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtina Öcalan dibe sedem ku bi hezaran Kurd li seranserê cîhanê li balyozxaneyên Yewnanistan û [[Îsraêl]]ê xwepêşandanên şermezarkirina girtina wî li dar bixin. Kurdên ku li Almanya dijîn gef li wan hat xwarin ku eger ew xwepêşandanên piştgiriya Öcalan bidomînin, ew ê bi dersînorkirinê werin şandin. Ev hişyarî piştî ku di êrîşa 1999an a li ser konsulxaneya Îsraêlê li [[Berlîn]]ê de sê kurd hatin kuştin û 16 kes birîndar bûn, hatibû dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |sernav=CNN - Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe - February 17, 1999 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2023-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230130074315/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ |sernav=Yannis Kontos's story |malper=www.akakurdistan.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Komeke bi navê Bazên Tolhildanê yên Apo li [[Kadıköy]], [[Stembol]], firoşgehek mezin şewitand û bû sedema mirina 13 kesan.<ref name="Shatzmiller2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism and Minority Identities in Islamic Societies |paşnav=Shatzmiller |pêşnav=Maya |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2847-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=_nfskxBPwg8C&q=Revenge+Hawks+of+Apo+and+istanbul&pg=PA249&redir_esc=y }}</ref> Li gelek paytext û bajarên mezin ên ewropî{{Sfn|Gunter, Michael M.|2000|p=851}} û herwiha li [[Iraq]], [[Îran]] û li Tirkiyeyê xwepêşandan li dijî girtina wî hatibûn lidarxistin.<ref name="Shatzmiller2005" /> === Darizandin === [[Wêne:Pkk supporters london april 2003.jpg|thumb|500px|Dilsozên Öcalanê li Londonê, 2003]] Öcalan anîn [[Îmralî|girava Îmraliyê]], li wir 10 rojan bêyî ku destûr bê dayîn parêzerên xwe bibîne û bi wan re biaxive an parêzvaniya wî bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html |sernav=University of Minnesota Human Rights Library |malper=hrlibrary.umn.edu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Dadgeheke ewlehiyê ya dewletê ku ji yek dadwerê leşkerî û du dadwerên sivîl pêk dihat li girava Îmraliyê ji bo darizandina Öcalanê hat damezrandin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Şandeyek ji sê parêzerên holendî ku dixwestin wî biparêzin, destûr nehat dayîn ku bi muwekîlê xwe re hevdîtin bikin û ji bo lêpirsînê li balafirgehê hatin girtin bi hinceta ku ew wekî "milîtanên PKKê" tevdigerin û ne wekî parêzer; ew hatin vegerandin Holendayê.<ref name=":11" /> Di roja heftemîn de dadwerek beşdarî lêpirsînan bû û nivîsek jê amade kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/ |sernav=Latest |malper=Amnesty International |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Doz di 31ê gulana 1999an de li girava Îmraliyê<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/trial-of-abdullah-ocalan-1.192720 |sernav=Trial Of Abdullah Ocalan |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> li [[Deryaya Mermereyê]] dest pê kir û ji hêla Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya [[Enqere]]yê ve hat organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/eca/turkey/security.htm |sernav=Human Rights Watch: Ocalan Trial Monitor |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di dema darizandinê de, ew ji hêla Nivîsgeha Hiqûqî ya Asrınê ve hate temsîlkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://eldh.eu/wp-content/uploads/2018/08/Asrin-Office-Lawyers-Case-I-October-2018.pdf |sernav=Turkey Report, Trial of Kurdish Lawyers |malper=eldh.eu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Parêzerên wî di temsîlkirina wî ya têrker de zehmetî kişandin ji ber ku destûr ji wan re hat dayîn ku heftê tenê du hevpeyvînên ku di destpêkê de 20 deqê û paşê 1 saet dom dikirin, werin kirin, ku çend ji wan ji ber "hewaya xirab" an jî ji ber ku rayedaran destûra pêwîst nedane, hatin betalkirin.<ref name=":13" /> Herwiha parêzerên wî ji sûcdariyên ku dibe ku bibin bêxeber bûn û tenê piştî ku perçeyên wê ji çapemeniyê re hatibûn pêşkêşkirin, îdianameya fermî wergirtin.<ref name=":12" /> Doz bi girtina bi dehan siyasetmedarên kurd ên ji [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) re pêk hat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laizer |pêşnav=Sheri |tarîx=1999 |sernav=Abdullah Ocalan: A plea for justice |url=https://www.jstor.org/stable/42949064 |kovar=Socialist Lawyer |hejmar=31 |rr=6–8 |issn=0954-3635 }}</ref> Di nîvê hezîrana 1999an de, [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] ji bo çareserkirina rexneyên ji Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/372727.stm |sernav=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Military judge barred from Ocalan trial |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> derxistina dadwerên leşkerî ji Dadgehên Ewlehiya Dewletê pejirand<ref name=":13" /> û dadwerekî sivîl posta dadwerê leşkerî girt ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/380845.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Monitoring {{!}} Text of the Ocalan verdict |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di heman rojê de, Rêxistina Efûya Navneteweyî daxwaza ji nû ve darizandinê kir û [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] jî pirsa ku şahidên ku ji hêla parastinê ve hatine anîn di darizandinê de nehatine bihîstin, pirsî.<ref name=":12" /> Di 1999an de parlamenterê Tirkiyeyê li ser Pêşnûmeqanûna Tobekirinê nîqaş kir ku dê cezayê mirinê yê Öcalan veguherîne 20 sal cezayê girtîgehê û rê bide çekdarên PKKê ku bi efûyek sînorkirî teslîm bibin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1988&dat=19990629&id=uEYiAAAAIBAJ&pg=1200,5352234&hl=en |sernav=The Argus-Press - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> lê ji ber berxwedana rastgirên tundrew ên li dora [[Partiya Tevgera Neteweparêz]] (MHP) ew nehat pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/bill-to-spare-life-of-ocalan-withdrawn-by-ecevit-1.202569 |sernav=Bill to spare life of Ocalan withdrawn by Ecevit |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di çileya 2000an de, hikûmeta Tirkiyeyê ragihand ku cezayê darvekirinê heta ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) biryarê ji nû ve binirxîne, hatiye paşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |sernav=CNN - Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan - January 12, 2000 |malper=archives.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2006-05-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî rakirina cezayê darvekirinê li Tirkiyeyê di tebaxa 2002an de, di cotmeha wê salê de,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey abolishes death penalty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Independent |ziman=en-GB }}</ref> dadgeha ewlehiyê cezayê wî ji bo heyatê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International and Transnational Criminal Law |paşnav=Luban |pêşnav=David |weşanger=Wolters Kluwer |tarîx=2014-07-11 |isbn=978-1-4548-4850-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=NAXfDgAAQBAJ&q=%C3%B6calans+sentence+commuted+to+life+in+prison&pg=PT433&redir_esc=y }}</ref> Ji bo ku biryarek ji bo Öcalan guncawtir bi dest bixe, wî serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) ya li [[Strasbourg]]ê da, ku doz di hezîrana 2004an de qebûl kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.wdr.de/stichtag/stichtag300.html |sernav=29. Juni 2004 - Vor 5 Jahren: Abdullah Öcalan wird zum Tod verurteilt |malper=www1.wdr.de |tarîx=2004-06-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=de }}</ref> Di 2005an de, DMMEyê biryar da ku Tirkiyeyê bi redkirina îtîrazkirina girtina Öcalan û bi mehkûmkirina mirinê bêyî darizandineke adil, madeyên 3, 5 û 6 ên Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê binpê kiriye. Daxwaza Öcalan a ji bo ji nû ve darizandinê ji aliyê dadgehên Tirkiyeyê ve hat redkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2013/03/29/justice-minister-abdullah-ocalan-will-in-no-way-be-given-a-retrial |sernav=There will absolutely be no retrial for Abdullah Öcalan |malper=Daily Sabah |tarîx=2013-03-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref> === Şertên binçavkirinê === [[Wêne:PKK Verbot.jpg|thumb|Protestoyê ji bi azadkirina Öcalanê li Almanyayê 2016]] Piştî girtina wî, Öcalan wekî yekane girtiyê girava Îmraliyê ya li Deryaya Mermereyê di hucreya yek-kesî de hate girtin. Piştî ku di 2002an de cezayê mirinê bo cezayê heyatê hate guhertin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-oct-04-fg-briefs4.3-story.html |sernav=Kurd's Death Sentence Commuted to Life Term |malper=Los Angeles Times |tarîx=2002-10-04 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Archives |pêşnav=L. A. Times }}</ref> Öcalan li Îmraliyê girtî ma û li wir tenê girtiyê wî bû. Her çend girtiyên berê yên li Îmraliyê ji bo girtîgehên din hatin veguheztin jî, ji bo parastin û tirsa êrîşan zêdetirî 1000 leşkerên tirk li giravê hatin bicihkirin. Di mijdara 2009an de, rayedarên tirk ragihandin ku ew bi veguheztina çend girtiyên din bo Îmraliyê, hucreya yek-kesî ya wî bi dawî dikin. Wan got ku dê destûr bê dayîn ku Öcalan heftê deh saetan wan bibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Top_News/Special/2009/11/17/PKK-leader-Ocalan-gets-company-in-prison/17541258484776/ |sernav=PKK leader Ocalan gets company in prison - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtîgeha nû piştî ku [[CPT|Komîteya Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Konseya Ewropayê]] serdana giravê kir û li dijî şert û mercên ku ew tê de dihat girtin nerazîbûn nîşan da, hate çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thescotsman.scotsman.com/world/Company-at-last-for-Kurdish.5833050.jp |sernav=Company at last for Kurdish inmate alone for ten years - The Scotsman |malper=thescotsman.scotsman.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/11/10/feature-02 |sernav=Turkey building new prison for PKK members |malper=www.setimes.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Ji 27ê tîrmeha 2011 heta 2ê gulana 2019an destûr nehat dayîn ku parêzerên wî Abdullah Öcalan bibînin.<ref name=":15"/> Ji tîrmeha 2011 heta kanûna 2017an parêzerên wî ji bo serdanan zêdetirî 700 serlêdan kirin, lê hemî hatin redkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Lawyers’ appeal to visit Öcalan rejected for the 710th time |url=https://anfenglish.com/human-rights/lawyers-appeal-to-visit-Oecalan-rejected-for-the-710th-time-23510 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Ji bo hişyarkirina li ser tecrîda Öcalan, civaka kurd bi rêkûpêk xwepêşandan li dar xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Demonstrations for Öcalan in Europe |url=https://anfenglish.com/news/demonstrations-for-Oecalan-in-europe-28818 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Di cotmeha 2012an de, bi sedan girtiyên siyasî yên kurd ji bo şert û mercên girtina baştir ji bo Öcalan û mafê bikaranîna zimanê kurdî di perwerde û hiqûqê de dest bi greva birçîbûnê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The PKK: coming down from the mountains |paşnav=White |pêşnav=Paul Joseph |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=88 |isbn=978-1-78360-037-3 |cih=London, England |series=Rebels }}</ref> Greva birçîbûnê 68 rojan dom kir heta ku Öcalan daxwaza bidawîanîna wê kir. Nêzîkî du salan, ji 6ê cotmeha 2014 heta 11ê îlona 2016an, dema ku birayê wî Mehmet Öcalan ji bo [[Cejna Qurbanê]] serdana wî kir, serdana Öcalan qedexe bû.<ref name=":14">{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-12 |sernav=Abdullah Öcalan: Inhaftierter PKK-Chef darf nach zwei Jahren Besuch empfangen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/abdullah-oecalan-inhaftierter-pkk-chef-darf-nach-zwei-jahren-besuch-empfangen-a-1111890.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Di 2014an de, DMMEyê biryar da ku binpêkirina madeya 3an di derbarê wê yekê de ku ew heta 17ê mijdara 2009an tenê li girava Îmarliyê girtî bû û herwiha ne gengaziya îtîrazkirina biryara wî de heye.<ref name=":14" /> Di 6ê îlona 2018an de, ji ber cezayên berê yên ku di salên 2005-2009an de lê hatibûn birîn, ji ber ku parêzeran danûstandinên xwe bi Öcalan re eşkere dikirin û ji ber ku ew bandor li ser wê yekê dikir ku Öcalan bi rêya danûstandinên bi parêzerên xwe re rêberiya PKKê dike, serdanên parêzeran ji bo şeş mehan hatin qedexekirin.<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |sernav=Öcalan-Anwälte: Kontaktverbot faktisch in Kraft |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Oecalan-anwaelte-kontaktverbot-faktisch-in-kraft-11430 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=de }}</ref> Dîsa heta 12ê çileya 2019an, dema ku birayê wî cara duyemîn serdana wî kir, ji wergirtina serdanan hat qedexekirin. Birayê wî got ku tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kurdistan24 |sernav=PKK's Ocalan visited by family in Turkish prison, first time in years |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/5c5849bf-3f4b-48fb-8c79-0f61260c3a8c |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Kurdistan24 |ziman=en }}</ref> Qedexeya serdana parêzerên wî di nîsana 2019an de hat rakirin û Öcalan di 2ê gulana 2019an de parêzerên xwe dît.<ref name=":15" /> Di 27ê sibata 2025an de, Öcalan ji girtîgehê peyamek weşand û bang li PKKê kir ku [[PKK#Gongreya 12em û bidawîkirina çalakiyên bi navê PKKê|kongreyekê]] li dar bixe û xwe bihelîne û çekên xwe deyne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-pkk-ocalan-peace-talks-68decd55c35fa537f04b117bc9736128 |sernav=Kurdish leader Ocalan issues message from prison, urging PKK to disarm to make peace with Turkey |malper=AP News |tarîx=2025-02-27 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de, PKKê ragihand ku di 1ê adarê de agirbest dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkmg3kmmero |sernav=Kurdish group PKK declares ceasefire with Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-02 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB }}</ref> === Dozgerî li dijî alîgirên Abdullah Öcalan === Di 2008an de, Wezîrê Dadê yê Tirkiyeyê [[Mehmet Ali Şahin]] got ku di navbera 2006 û 2007an de, 949 kes ji ber ku ji Öcalan re gotine "bi rêz" (Sayın) hatine mehkûmkirin û zêdetirî 7,000 kes jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-23 |isbn=978-1-135-14063-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ&q=calling+%C3%B6calan+Sayin+illegal&pg=PA44 |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat }}</ref> === Tecrîda li ser wî === Heta niha gelek caran, bi awayekî bêqanûnî ji aliyê dewleta tirk ve tecrîd li ser Öcalan hatiye kirin. Bi van astengiyan hevdîtinên Öcalan û parêzerên wî û malbata wî hatiye astengkirin. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) li parlamena tirk gelek caran di derbarê tecrîdê û rewşa Ocalan de pirs li Wezareta Dadê ya dewleta tirk pirsî.<ref name="Duvar">{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/politika/2018/09/23/hdpden-bakanliga-ocalana-tecrit-sorusu |sernav=HDP'den bakanlığa Öcalan'a tecrit sorusu |malper= |tarîx=2018-09-23 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Duvar |pêşnav=Gazete }}</ref> ==== Ji bo Öcalan bangawaziya (CPT) ==== Partiya Demokratîk ya Gelan (HDP) ji bo Öcalan bangawaziya Komîsyona Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Ewropayê (CPT)yê kir.<ref name="Duvar" /> Partiya Demokratîk ya (HDP) di bangawaziya xwe de deng li saziyên mafên mirovan ya Ewrûpayê û li CPTyê kir ku derbarê rewşa tenduristiya Ocalan û rewşa wî rojek zûtir dest bi hevdîtinan bike.<ref name="Duvar" /> == Îdeolojî û miletê kurd == [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|thumb|250px|Abdullah Öcalan 1993]] === Beşdarbûna di înîsiyatîfên aştiyê de === Di mijdara 1998an de, Öcalan planeke aştiyê ya 7 xalî pêşxist ku li gorî wê divê êrîşên Tirkiyeyê yên li ser gundên kurdan rawestin, penaber vegerin, gelê kurd di nav Tirkiyeyê de xweserî werbigire, kurd mafên demokratîk ên wekhev werbigirin ji ber ku sîstema cerdevanên gundan a ku ji hêla tirkan û hikûmeta Tirkiyeyê ve tê piştgirîkirin dê bi dawî bibe û ziman û çanda kurdî dê bi fermî were naskirin.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |sernav=Interview with Abdullah Ocalan "Our First Priority Is Diplomacy |malper=www.etext.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2008-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081208150820/http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çileya 1999an de, di dema mayîna xwe ya li Ewropayê de, Öcalan dît ku têkoşîna rizgariyê ya partiya wî ji şerê gerîla ber bi diyalog û danûstandinan ve çûye.<ref name=":16" /> Piştî girtina wî, Öcalan daxwaza rawestandina êrîşên PKKê kir û ji bo çareseriyek aştiyane ji bo nakokiya kurdan di nav sinorên Tirkiyeyê de parêzvanî kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Enzinna |pêşnav=Wes |tarîx=2015-11-24 |sernav=A Dream of Secular Utopia in ISIS’ Backyard |url=https://www.nytimes.com/2015/11/29/magazine/a-dream-of-utopia-in-hell.html |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Kurds_after_capture_Ocalan.pdf |sernav=Turkey, Europe and the Kurds after the capture of Abdullah Öcalan |malper=www.let.uu.nl |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Di cotmeha 1999an de, heşt çekdarên PKKê yên li dora berdevkê berê yê PKKê yê ewropî Ali Sapan li ser daxwaza Öcalan xwe radestî Tirkiyeyê kirin.<ref name="Zaman1999">{{Jêder-nûçe |paşnav=Zaman |pêşnav=Amberin |tarîx=1999-10-07 |sernav=Kurds' Surrender Awakens Turkish Doves |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1999/10/07/kurds-surrender-awakens-turkish-doves/a820b501-c5ba-4e89-9a93-701f502c23af/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Parêzerê wî ragihand ku li gorî muameleya wan, çekdarên din ên PKKê jî xwe radestî Tirkiyeyê dikin.<ref name="Zaman1999" /> Lêbelê ew heşt û herwija komeke din ku çend hefte şûnda li Stembolê teslîm bûn, hatin girtin û destpêşxeriya aştiyê ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hate redkirin. Öcalan daxwaza damezrandina "Komîsyona Rastî û Edaletê" ji aliyê saziyên kurdî kir da ku sûcên şer ên ku ji aliyê hem PKK û hem jî hêzên ewlehiyê yên Tirkiyeyê ve hatine kirin, lêkolîn bike. Pêkhateyeke bi vî rengî di gulana 2006an de dest bi xebatê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |tarîx=2007 |sernav=Turkey's PKK: Rise, Fall, Rise Again? |url=https://www.jstor.org/stable/40210079 |kovar=World Policy Journal |cild=24 |hejmar=1 |rr=75–84 |issn=0740-2775 }}</ref> Di adara 2005an de, Öcalan ''Danezana Konfederalîzma Demokratîk li Kurdistanê''<ref>{{Jêder-malper |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |sernav=PKK ilk adına döndü |malper=webarsiv.hurriyet.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090211135159/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> derxist û banga konfederasyoneke bê sinor di navbera herêmên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], û [[Rojhilata Kurdistanê]] kir. Ev pêşniyar piştî "Kongreya Ji Nû Ve Avakirinê" di nîsana 2005an de ji aliyê bernameya PKKê ve hate pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |sernav=PKK Yeniden İnşa Bildirgesi |malper=www.pkk-info.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090206200234/http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Öcalan di 28ê îlona 2006an de bi rêya parêzerê xwe Ibrahim Bilmez daxuyaniyek da û bang li PKKê kir ku agirbestê îlan bike û bi Tirkiyeyê re aştiyê bixwaze. Daxuyaniya Öcalan got, "Divê PKK çekan bikar neyne heya ku bi armanca tunekirinê neyê êrîşkirin", û "avakirina yekîtiyek demokratîk di navbera tirk û kurdan de pir girîng e. Bi vê pêvajoyê re, rêya diyaloga demokratîk jî dê vebe".<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-09-28 |sernav=Kurdish rebel boss in truce plea |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5389746.stm |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-GB }}</ref> Wî li ser çareseriyek ji bo nakokiya kurd-Tirkiyeyê xebitî, ku dê di çarçoveya Peymana Xweseriya Herêmî ya Ewropî de, ku ji hêla Tirkiyeyê ve jî hatibû îmzekirin, nenavendîkirin û demokratîkkirina Tirkiyeyê jî di nav xwe de bigire, lê pêşniyara wî ya 160 rûpelî ya li ser mijarê di tebaxa 2009an de ji hêla rayedarên Tirkiyeyê ve hate desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Out of nowhere: the Kurds of Syria in peace and war |url=https://archive.org/details/outofnowherekurd0000gunt |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Hurst & Company |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/outofnowherekurd0000gunt/page/64 64]-65 |isbn=978-1-84904-435-6 |cih=London }}</ref> Di 31ê gulana 2010an de, Öcalan got ku ew dev ji diyaloga berdewam a bi Tirkiyeyê re berdide, ji ber ku "ev pêvajo êdî watedar an jî kêrhatî nîne". Öcalan diyar kir ku Tirkiyeyê sê protokolên wî yên ji bo danûstandinê paşguh kirine: (a) şertên wî yên tenduristî û ewlehiyê, (b) serbestberdana wî, û (c) çareseriyek aştiyane ji bo pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê. Her çend hikûmeta Tirkiyeyê protokolên Öcalan wergirtibûn jî, ew qet ji raya giştî re nehatin eşkerekirin. Öcalan got ku ew ê fermandarên payebilind ên PKKê berpirsiyarê pevçûnê bihêle, lê divê ev yek wekî bangek ji bo PKKê ji bo dijwartirkirina pevçûna xwe ya çekdarî bi Tirkiyeyê re neyê şîrovekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkey – PKK steps up attacks in Turkey |malper=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ekolay.net |sernav=Kandil kabul etti Ankara reddetti |url=http://haber.ekolay.net/haber/3/1007462/Kandil-kabul-etti-Ankara-reddetti.aspx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ekolay Haber }}</ref> Di çileya 2013an de, danûstandinên aştiyê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyeyê de destpêkirin û ji çile<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/kurdish-deputies-meet-ocalan-on-imrali-island-143295 |sernav=Kurdish Deputies Meet Ocalan on Imrali Island |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> heta adarê ew çend caran bi siyasetmedarên [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) re li girava Îmraliyê civiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |sernav=Jailed Kurdish PKK rebel leader Ocalan expected to make ceasefire call |malper=ekurd.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2024-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241130130234/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 21ê adarê de, Öcalan agirbestek di navbera PKK û dewleta Tirkiyeyê de ragihand. Daxuyaniya Öcalan li ber bi sed hezaran kurdên li [[Amed]]ê hate xwendin ku ji bo pîrozkirina Sersala Kurdî ([[Newroz]]) kom bûbûn. Di beşek ji daxuyaniyê de wiha dihat gotin, "Bila çek bêdeng bibin û siyaset serdest bibe... deriyek nû ji pêvajoya şerê çekdarî ber bi demokratîkbûn û siyaseta demokratîk ve tê vekirin. Ev ne dawî ye. Ev destpêka serdemeke nû ye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Editorial |pêşnav=Gunther |sernav=Inhaftierter Kurden-Chef stößt Tür zum Frieden auf |url=https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=DE |ziman=de-DE |roja-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818071915/https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 }}</ref> Di demek kurt de piştî daxuyaniya Öcalan, serokê fonksiyonel ê PKKê, [[Murat Karayılan]], bi soza pêkanîna agirbestê bersiv da. Di dema pêvajoya aştiyê de, Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) di hilbijartinên parlamenterê yên [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hezîrana 2015an]] de ket meclîsê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-06-08 |sernav=Turkey's HDP challenges Erdogan and goes mainstream |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33045124 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Agirbest piştî kuştina du polîsên tirk di tîrmeha 2015an de li [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] bi dawî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipa.news/ |sernav=Ipa.news {{!}} Temukan dan Aplly Lowongan Kerja Via URL & Email |malper=ipa.news |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=id |roja-arşîvê=2025-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250617003440/https://ipa.news/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertina îdeolojiya siyasî === Ji dema girtina xwe ve, Öcalan bi rêya têkiliya xwe bi teorîsyenên civakî yên rojavayî yên wekî [[Murray Bookchin]], Immanuel Wallerstein û [[Hannah Arendt]] re, îdeolojiya xwe bi giringî guhertiye.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Öcalan dev ji baweriyên xwe yên [[Marksîzm-Lenînîzm|markzîzm-lenînîst]]<ref name=":18" /> û [[Stalînîzm|stalînîst]] ên kevin berda<ref>{{Jêder-malper |url=https://libcom.org/article/stalinist-caterpillar-libertarian-butterfly-evolving-ideology-pkk-alex-de-jong |sernav=Stalinist caterpillar into libertarian butterfly? The evolving ideology of the PKK - Alex De Jong {{!}} libcom.org |malper=libcom.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":19">{{Jêder-malper |url=http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |sernav=Bookchin, Öcalan, and the Dialectics of Democracy {{!}} New Compass |malper=new-compass.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160401092904/http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û civaka xwe ya îdeal bi navê konfederalîzma demokratîk ava kir.<ref name=":19"/> Di destpêka 2004an de, Öcalan hewl da ku bi rêya parêzerên Öcalan hevdîtinek bi Murray Bookchin re saz bike û xwe wekî "xwendekarê" Bookchin bi nav kir ku dixwaze ramanên Bookchin li gorî civaka [[Rojhilata Navîn]] biguncîne. Lê di ve demê Bookchin pir nexweş bû ku nikarîbû bi Öcalan re hevdîtinê bike.<ref name=":19" /> === Konfederalîzma demokratîk === Konfederalîzma demokratîk îdeolojiyeke li ser bingeha ramanên Abdullah Öcalan e. Konfederalîzma demokratîk "sîstemeke encumenên îdarî yên ji aliyê gel ve hatine hilbijartin e, ku rê dide civakên herêmî ku kontrola xweser li ser milkên xwe bikin, di eynî demê de bi rêya toreke encumenên konfederal ve bi civakên din ve girêdayî ne."<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=Democratic confederalism and the PKK’s feminist transformation |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=126-149 |isbn=978-1-78360-037-3 |url=https://doi.org/10.5040/9781350223394.ch-06 }}</ref> Biryar ji aliyê komunan ve li her tax, gund, an bajar têne girtin. Hemû kes dikarin beşdarî encumenên komunal bibin, lê beşdariya siyasî ne mecbûrî ye. Milkê taybet tune ye, lêbelê "xwedîtiya bi karanînê heye, ku mafên karanîna avahî, erd û binesaziyê dide kesan, lê ne mafê firotin û kirîna li sûkê an veguherandina wan bo karsaziyên taybet".<ref name=":20" /> Aborî di destê encumenên komunal de ye û ji ber vê yekê (bi gotinên Bookchin) 'ne kolektîf e û ne jî taybet e - ev gelemperî ye.'<ref name=":20" /> Femînîzm, [[ekolojî]] û demokrasiya rasterast di konfederalîzma demokratîk de bingehîn in.{{Sfn|Öcalan|2011|p=21}} Bi redkirina hem otorîterîzma dewletê û burokratîzma sosyalîzmê û hem jî nêçîrvaniya [[kapîtalîzm]], ku ji hêla Öcalan ve wekî berpirsiyarê herî mezin ê newekheviyên aborî, [[zayendperestî]] û wêrankirina jîngehê li cîhanê tê dîtin,{{Sfn|Dirik|2016|p=54}}{{Sfn|White|2015|p=126-149}} konfederalîzma demokratîk "cureyek rêxistin an rêveberiyê [ku] dikare wekî rêveberiya siyasî ya ne-dewletî an demokrasiya bêdewlet were binavkirin"{{Sfn|Öcalan|2011|p=27}} diparêze, ku dê çarçoveya rêxistina xweser a "her civak, koma baweriyê, kolektîfek taybetî ya zayendî û/an koma etnîkî ya hindekarî, di nav yên din de" peyda bike.{{Sfn|Öcalan|2008|p=34}} Ew modelek sosyalîzma lîbertîzmê<ref>{{Jêder-malper |url=https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |sernav=Jineology: Kurdish "feminism" in the doctrine of democratic confederalism and the political system of the Democratic Federation of Northern Syria (Rojava) |malper=studiaiuridica.pl |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2025-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250805002817/https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/new-kind-of-freedom-born-in-terror/ |sernav=A new kind of freedom born in terror |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û demokrasiya beşdar{{Sfn|Öcalan|2011|p=16-17}} e ku li ser xwerêveberiya civakên herêmî û rêxistina encumenên vekirî,{{Sfn|Öcalan|2011|p=35}} encumenên bajaran, meclîsên herêmî û kongreyên mezintir hatiye avakirin, ku welatî ajanên xwerêveberiyê ne, ku dihêle kes û civak bandorek rastîn li ser jîngeh û çalakiyên xwe yên hevpar bikin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=11}}{{Sfn|Dirik|2016|p=31}} Bi îlhama têkoşîna jinan di PKKê de, konfederalîzma demokratîk femînîzm wekî yek ji stûnên xwe yên navendî dibîne.{{Sfn|Öcalan|2011|p=8}}{{Sfn|Dirik|2016|p=17}} Bi dîtina baviksalarî wekî "berhemeke îdeolojîk a dewlet û desthilatdariya neteweyî" ku ne kêmtir ji kapîtalîzmê xeternak e,{{Sfn|Öcalan|2011|p=61}} Öcalan vîzyonek nû ya civakê diparêze da ku têkiliyên desthilatdariyê yên sazûmanî û psîkolojîk ên ku niha di civakên kapîtalîst de hatine damezrandin hilweşîne û misoger bike ku jin di hemî astên rêxistin û biryardanê de rolek giring û wekhev bi ya mêran re hebe.{{Sfn|Bookchin|2018|p=18}}{{Sfn|Shilton|2019|p=81}} Prensîbên din ên sereke yên konfederalîzma demokratîk jîngehparêzî, pirçandîbûn (olî, siyasî, etnîkî û çandî), [[Azadiya derbirinê|azadiyên derbirinê]], parastina xwe û aboriyek parveker in ku kontrola çavkaniyên aborî ne ya dewletê ye, lê ya civakê ye.{{Sfn|Malik|2019|p=21}}{{Sfn|Biehl|2012|p=44}} Lêkolînên Öcalan ên ku ji bo bersivdayîna pêdiviyên tevgera kurd li seranserê [[Kurdistan]]ê derketin holê, aliyên curbicur ên civaka kurd di warên [[Mirovnasî|antropolojî]], [[zimannasî]] û [[Têkiliyên navneteweyî|siyaseta navneteweyî]], [[hiqûqa navneteweyî]] de û herwiha nêzîkatiyek femînîst a bi navê [[jineolojî]] destnîşan kirin, ku bi taybetî ji têkoşîna jinan di PKKê de û [[Sakîne Cansiz]] îlham girtiye. Îlhamên wî yên teorîk ên herî mezin ji ekolojiya civakî û şaredariya lîbertaryan ên ku ji hêla anarşîstê amerîkî [[Murray Bookchin]] ve hatine formulekirin, hatin. Di berhemên xwe de, Bookchin dibêje ku serdestî û wêrankirina xwezayê berdewamiya serdestiya mirovan ji hêla hev ve ye, di nav de bi awayên kapîtalîzm û dewleta neteweyî. Fîlozofê amerîkî, girêdanek di navbera krîza ekolojîk û hiyerarşiya civakî de ava dike, dibîne ku avahiya civakî ya mirovahiyê hewce ye ku ji nû ve were fikirîn û ji civatek hiyerarşiya wêranker veguhere civatek civakî ya ekolojîk ku hevsengiyek di navbera beşên xwe de diparêze û civakên wê dikarin jiyana xwe bi serbixwe birêxistin bikin. Bi heyraniya têgehên Bookchin, Öcalan nêrînek rexnegir li ser neteweperwerî û dewleta neteweyî pêşxist ku ev yek bû sedem ku mafê çarenûsî yê gelan wekî "bingeha avakirina demokrasiyeke bingehîn, bêyî ku hewcedariya lêgerîna sinorên siyasî yên nû" şîrove bike. Li ser vê yekê, Öcalan pêşniyar dike ku çareseriyek siyasî ji bo gelê kurd ne avakirina dewleteke neteweyî ya nû, lê avakirina pergaleke demokratîk, nenavendî û xweser a xwerêxistinkirinê bi şêweyê konfederasyonê vedihewîne. {{Quote|text=Ez çareseriyek hêsan pêşkêşî civaka Tirkiyeyê dikim. Em neteweyek demokratîk dixwazin. Em ne li dijî dewleta yekgirtî û komarê ne. Em komarê, avahiya wê ya yekgirtî û laîkîzmê qebûl dikin. Lêbelê, em bawer dikin ku divê ew wekî dewletek demokratîk a ku rêzê li gelan, çandan û mafan digire ji nû ve were pênasekirin. Li ser vê bingehê, divê kurd azad bin ku bi awayekî rêxistin bibin ku bikaribin çand û zimanê xwe bijîn û ji hêla aborî û ekolojîk ve pêş bikevin. Ev ê bihêle ku kurd, tirk û çandên din di bin banê neteweyek demokratîk de li Tirkiyeyê werin cem hev. Lêbelê, ev tenê bi destûrek demokratîk û çarçoveyek qanûnî ya pêşkeftî ku rêzê li çandên cûda digire mimkun e. Fikra me ya neteweyek demokratîk bi al û sînoran nayê pênasekirin. Fikra me ya neteweyek demokratîk modelek li ser bingeha demokrasiyê dihewîne li şûna modelek li ser bingeha avahiyên dewletê û eslê etnîkî. Pêdivî ye ku Tirkiye xwe wekî welatek ku hemî komên etnîkî dihewîne pênase bike. Ev ê modelek li ser bingeha mafên mirovan be li şûna ol an nijadê. Fikra me ya neteweyek demokratîk hemî kom û çandên etnîkî dihewîne.|author=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|cite=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|by=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.}} Her çend xwe wekî modelek li dijî dewleta neteweyî pêşkêş bike jî, konfederalîzma demokratîk di bin şert û mercên taybetî de îhtîmala hevjiyana aştiyane di navbera herduyan de qebûl dike, heya ku destwerdana dewletê di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona çandî de tune be.{{Sfn|Öcalan|2011|p=49}} Her çend di destpêkê de wekî bingehek civakî û îdeolojîk a nû ji bo tevgera rizgariya kurd hatibe teorîzekirin jî, konfederalîzma demokratîk niha wekî tevgerek antî-nijadperestî, pir-etnîkî û navneteweyî tê pêşkêş kirin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=81}}{{Sfn|Öcalan|2008|p=24}}{{Sfn|Maisel|2018|p=347}} Xetên giştî yên konfederalîzma demokratîk di adara 2005an de, bi rêya daxuyaniyekê "ji bo gelê kurd û civaka navneteweyî“{{Sfn|Öcalan|2005|p=15}} hatin pêşkêş kirin û di salên paşîn de, ev têgeh di weşanên din de, wekî çar cildên ''Manîfestoya Şaristaniya Demokratîk'', bêtir hate pêşxistin.{{Sfn|MEPC|2015|p=34}} Di demek kurt de piştî weşandina wê, daxuyanî tavilê ji hêla PKKê ve hate pejirandin, ku civînên veşartî li Tirkiye, Sûriye û Iraqê organîze kir, ku di encamê de [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) hate damezrandin.{{Sfn|Çandar|2012|p=82}}{{Sfn|Maur & Staal|2015|p=174-175}}{{Sfn|Kurban|2014|p=21}} Derfeta yekem a bicîhanîna wê di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Sûriyeyê]] de hat,{{Sfn|Enzenna|2015|p=7}}{{Sfn|White|2015|p=124}}{{Sfn|Pluto|2016|p=61}} dema ku [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) xweseriya sê kantonan li [[Rojavaya Kurdistanê]] ragihand ku di dawiyê de veguherî [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]].{{Sfn|Malik (2019); Krajeski (2019); Marcus (2020); Maisel (2018)||p=16-17}} ==== Niqteyên sereke ==== [[Wêne:Peace for Afrin @ Berlin.jpg|thumb| Xwepêşandanek ji bo piştgiriya konfederalîzma demokratîk û şoreşa Rojava li dijî qirkirinê, li [[Berlîn]], Almanya 2018]] Prensîbên sereke yên konfederalîzma demokratîk dikarin bi van xalan werin kurtkirin: * Nêzîkatiyên nû yên siyasî, felsefî û îdeolojîk ên tevgera rizgariya kurd di sosyalîzma demokratîk de îfadeya xwe ya herî guncaw dibînin. Kurdistaneke azad tenê wekî Kurdistaneke demokratîk dikare were fikirîn. * Tevgera kurd ji bo avakirina dewleteke neteweyî ya kurdî li ser bingeha mafê çarenûsî yê gelan kar nake, lê vî mafî "wek bingeha avakirina demokrasiyên bingehîn" dibîne bêyî ku sinorên siyasî yên nû hedef bigire û li Kurdistanê li pergaleke xwerêxistinkirina demokratîk digere ku taybetmendiyên konfederasyonê hebin ku "çarçoveyek peyda bike ku tê de, di nav de kêmnetewe, [[Dîn|civakên olî]], komên çandî, komên taybetî yên zayendî û komên din ên civakî" dikarin xwe bi awayekî xweser rêxistin bikin. * Pêvajoya demokratîkbûnê li Kurdistanê "projeyek civakî ya berfireh ku armanc dike serweriya aborî, civakî û siyasî ya hemû beşên civakê" dihewîne, û herwiha avakirina saziyên pêwîst û pêşxistina amûrên ku xwerêveberiya civakê û kontrola demokratîk garantî dikin û çalak dikin, ku tê de her pêvajoya biryardanê (ku di encumenên vekirî, encumenên şaredariyan, parlamenterên herêmî û giştî de hatî organîzekirin) divê rasterast beşdariya civakên herêmî hebe. Modelek xwerêveberiyê rê dide pêkanîna nirxên bingehîn ên wekî azadî û wekheviyê bi awayekî guncawtir. * Çareseriya pirsgirêka kurd divê bi pêvajoyeke demokratîkbûnê re ne tenê ji bo hemû welatên ku li ser beşên cuda yên Kurdistanê desthilatdariya hegemonîk bikar tînin, lê di heman demê de li seranserê Rojhilata Navîn jî were ceribandin. Lêbelê, siyaseteke nû ya demokratîk tenê dikare ji partiyên demokratîk û saziyên girêdayî wan "ku ji bo berjewendiyên civakê pabend in, ne ku fermanên dewletê bicîh bînin" hebe. * Her çend ev reformên demokratîk hîn ne mimkun bin jî, heya ku destwerdan di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona civakî de nebe, hevjiyaneke aştiyane bi dewleta neteweyî re tê qebûlkirin, herwiha ev hevjiyan nayê wateya qebûlkirina "avahiya dewleta klasîk bi helwesta wê ya despotîk a desthilatdariyê". Di dawiya vê pêvajoya bindestbûna bi reformên demokratîk re, divê dewleta neteweyî bibe saziyeke siyasî ya nermtir, ku wekî otorîteyeke civakî tevbigere ku tenê di warên ewlehiya navxweyî û di dabînkirina xizmetên civakî de fonksiyonan dişopîne, û mafên wê yên serwer ên têkildarî dewletê tenê sînordar in. * Divê sîstema tenduristiyê û mafê perwerdehiya bi zimanê zikmakî û çandê ji aliyê hem dewlet û hem jî civaka sivîl ve were garantîkirin. * Azadî û mafên jinan divê bibin beşek stratejîk ji têkoşîna azadî û demokrasiyê li Kurdistanê, herwiha parastina jîngehê divê di pêvajoya guhertina civakî de bi ciddî were girtin. * Azadiyên takekesî yên derbirînê û hilbijartinê bêveger in. Azadiya agahdariyê ne tenê mafekî takekesî ye, lê di heman demê de mijarek girîng a civakî ye ku bi hebûna medyayek serbixwe ve girêdayî ye ku têkiliya wê bi raya giştî re bi hevsengiya demokratîk ve girêdayî. * Çavkaniyên aborî ne milkê dewletê ne, lê yê civakê ne, û ji nû ve belavkirina wan a dadperwer jî "ji bo pêvajoya rizgariya civakê" pir girîng e. Aboriyek ku ji bo nifûsê hatiye veqetandin divê li ser bingeha pêkanîna polîtîkayek aborî ya alternatîf be ku ne tenê armanc dike qezencê, lê hilberînek li ser parvekirinê û têrkirina pêdiviyên xwezayî yên bingehîn ji bo her kesî ye. === Mafên jinan === Öcalan alîgirê rizgariya jinan e, ew di Manîfestoya Azadiya Jinan de dinivîse ku hemû koletî li ser bingeha jinamalîkirina a jinan e.<ref name=":21">{{Jêder-kitêb |sernav=Mothers and Martyrs: The Struggle for Life and the Commemoration of Death in Maxmûr Camp |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=130–161 |isbn=978-1-316-51974-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Käser |pêşnavê-edîtor=Isabel |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-womens-freedom-movement/mothers-and-martyrs-the-struggle-for-life-and-the-commemoration-of-death-in-maxmur-camp/AC7E1C0719C2F10170DBAA303EC160F0 }}</ref> Ew jinê pir caran wekî ku di rewşekê de asê maye dibîne ku ew rolên zayendî yên kevneşopî û têkiliyek dezavantaj bi mêrekî re qebûl dike.<ref name=":21" /> Jineolojî cureyekî [[femînîzm]] û wekheviya zayendî ye ku ji hêla Abdullah Öcalan ve û sîwana berfirehtir a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) tê parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://qz.com/467159/these-female-kurdish-soldiers-wear-their-femininity-with-pride |sernav=These female Kurdish soldiers wear their femininity with pride |malper=Quartz |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":22">{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://www.post-gazette.com/opinion/op-ed/2015/02/08/women-vs-the-islamic-state-the-kurds-have-a-secret-weapon-against-the-jihadists/stories/201502080049 |sernav=Women vs. the Islamic State |malper=Pittsburgh Post-Gazette |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Ji paşxaneya rêzikên olî û eşîrî yên li ser bingeha rûmetê ku jinan di civakên Rojhilata Navîn de sinordar dikin, Öcalan got ku "welatek nikare azad be heya ku jin azad nebin" û asta azadiya jinan asta azadiya civakê bi tevahî diyar dike.<ref name=":22" /> Di Kiteba Rizgariya Jiyanê: Şoreşa Jinan (2013) de, Abdullah Öcalan dinivîse:<ref name=":23" /> {{Quote box|Asta ku civak dikare bi tevahî were guhertin, bi asta veguherîna ku ji hêla jinan ve hatî bidestxistin ve tê destnîşankirin. Bi heman awayî, asta azadî û wekheviya jinê azadî û wekheviya hemî beşên civakê diyar dike. ... Ji bo neteweyek demokratîk, azadiya jinê jî pir girîng e, ji ber ku jina azadkirî civaka azad pêk tîne. Civaka azadkirî jî neteweya demokratîk pêk tîne. Wekî din, pêwîstiya berevajîkirina rola mêr xwedî girîngiyeke şoreşgerî ye.}} Jîneolojî dîsîplînek e ku hewl dide zanîna li ser jinan vegerîne û lêkolîn bike da ku baweriya ku jin guhertoyên "kêm" an "qisûrdar" ên mêran in, bişkîne û dûrxistina jinan ji dîroka rewşenbîrî çareser bike. Armanca wê ew e ku aliyên hebûna jinan ên ku bi kevneşopî hatine piçûkxistin, wekî "xebata jinan", ji nû ve ava bike û nirx bide wan.<ref name=":22" /> Jîneolojî qebûl dike ku dewleta neteweyî bi baviksalarî ve girêdayî ye û wê ji nû ve hilberîne ji ber ku ew bi xwezayî hegemonîk û mêrxas e. Ji bo danasîna vê pêwendiya girêdayî, jîneolojî têgeha "dewletparêzî-zayendperestî-desthilatdarî" bikartînin da ku tekez li ser neveqetandina van şêweyên hegemonyayê bikin.<ref name=":23" /> Jîneolojî prensîbeke bingehîn a konfederalîzma demokratîk a KCKê ye<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û wekî wisa di şoreşa civakî ya kurdan de ku li Rojava, herêma wan a xweser a [[de facto]] li bakurê Sûriyeyê, ku ji hêla Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) ve tê birêvebirin, pêk tê, giring e.<ref name=":24" /> Ji ber vê yekê, jin %40ê milîsên kurd pêk tînin<ref name=":24" /> ku di şerê Rojava de li dijî rejîma [[Beşar Esed]] û [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ) di Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de şer dikin.<ref name=":24" /> Jin li kêleka mêran di [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) û herwiha di [[Yekîneyên Parastina Jinê|Yekîneyên Parastina Jinan]] (YPJ) yên xwe de şer dikin. Di YPJê de, jin teoriyên siyasî yên Öcalan lêkolîn dikin, ku bingehên komê li ser îdeolojiya wî hatine danîn.{{Sfn|Öcalan|2013|p=61}} Ji bo beşdarên jin ên di ji nû ve avakirina bakurê Sûriyeyê de, jîneolojî ji femînîzma Rojavayî bilindtir tê dîtin ji ber ku armanc dike ku hemû şêweyên hegemonyayê, di nav de baviksalarî û pozîtîvîzmê red bike, da ku aştiyek domdartir ava bike.{{Sfn|Öcalan|2013|p=62}} Ev ji ber ku jîneolojî wekî holîstîktir û hemî endamên civakê dihewîne tê dîtin.{{Sfn|Öcalan|2013|p=63}} Di dema şoreşa Rojava de, ji mêr û jinan dihat xwestin ku jîneolojî û ekolojiyê bixwînin û jîneolojî di modela rêveberiya herêmê de tê entegrekirin, ne ku wekî mijarek cuda ku li ser mafên jinan disekine were dermankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Feminist Solutions for Ending War |weşanger=Pluto Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-285-87161-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=Megan |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52008 |paşnavê-edîtor2=Wegner |pêşnavê-edîtor2=Nicole }}</ref> == Jiyana taybet == Di zarokatiya Öcalan de, diya wî, Esma Öcalan (Uveys) pir serdest bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=187 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> û rexne li bavê wî dikir û bi gelemperî ji ber ku rewşa wan a aborî ya xirab sûcdar dikir. Paşê wî di hevpeyvînekê de rave kir ku di zarokatiya xwe de fêrî parastina xwe ji neheqiyê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |rûpel=16-17 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di 1978an de, Öcalan bi [[Kesire Yıldırım]] re zewicî, ​​ku ew li [[Zanîngeha Enqereyê]] nas kiribû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence |url=https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc/page/42 42] |isbn=978-0-8147-5956-1 |cih=New York, NY }}</ref> û ji malbateke çêtir ji şoreşgerên asayî yên li dora Öcalan bû.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=43}} Zewaca wan dijwar bû, tê gotin ku gelek nakokî û nîqaş hebûn.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=39}} Di 1988an de, dema ku li [[Atîna]], Yewnanistan, nûnertiya PKKê dikir, jina wî hewl da ku Öcalan ji desthilatdariyê derxîne, piştî vê yekê Yıldırım çû veşartî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=41}} Piştî ku xwişka wî Hewa bi zewaceke rêkxistî bi zilamekî ji gundekî din re zewicî, ​​wî poşman bû. Ev bûyer bû sedema polîtîkayên wî yên ji bo rizgarkirina jinan ji rola jinan a kevneşopî ya tepeserkirî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=36}} Birayê Öcalan, [[Osman Öcalan|Osman]], bû fermandarekî PKKê heta ku ew bi çend kesên din re ji PKKê veqetiya û Partiya Welatparêz û Demokratîk a Kurdistanê ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |sernav=PKK dissidents |malper=www.chris-kutschera.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090207012503/http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Birayê wî yê din, Mehmet Öcalan, endamê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya alîgirê kurdan e.<ref name=":25">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/hdp-mp-dilek-ocalan-sentenced-to-2-years-6-months-in-prison-194777 |sernav=HDP MP Dilek Öcalan Sentenced to 2 Years, 6 Months in Prison |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Fatma Öcalan xwişka Abdullah Öcalan e û [[Dilek Öcalan]], parlamentera berê ya HDPê, biraziya wî ye.<ref name=":25" /> [[Ömer Öcalan]], endamê niha yê parlamenterê yê HDPê, biraziyê wî ye.<ref name=":25" /> == Xelatgîrên Nobelê == Serlêdana Xelata Nobelê ya Aşitiyê ya 2014an ji aliyê Parlamenterê parlamena [[Başûrê Kurdistanê]] ya [[Tevgera Goran]], [[Heval Kwêstanî]] ve li [[Norwêc]]ê serlêdan namzetiya [[Xelata Nobelê ya Aştiyê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] li enstîtuya Xelata Aştiyê ya Nobelê re hat lêdan. Serdema serlêdana xelatê ji bo ku Abdullah Öcalan li ser bingeha peyama Newroza sala 2013an de û kovara [[Time (kovar)|Time]] Abdullah Öcalan wekî yek ji 100 mirovên herî bibandor li cîhanê nîşan da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/54564/timea-gore-ocalan-dunyanin-en-etkili-100-ismi-arasinda |sernav=Time'a göre Öcalan dünyanın en etkili 100 ismi arasında |malper=Evrensel.net |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref> Xelata Aşitiyê ya Nobelê her sal ji li ser vîna [[Alfred Nobel]], ji aliyê Komîteya Nobelê ya ve li bajar [[Oslo]]yê tê dayîn. Xelat, ji kesên an jî rêxistinên ku herî zêde hewl didin ku kongreyên aştiyê û biratiya netewe û gelan, kêmkirina çek û artêşan saz bikin, ji aliyê Komîteya Xelata Aştiyê ya Nobelê ve tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/bianet/siyaset/154923-ocalan-in-nobel-adayligi-kabul-edildi |sernav=Öcalan'ın Nobel Adaylığı Kabul Edildi |malper=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 }}</ref> === Bangewaziya xelatgirên Nobelê === Ji 50 xelatgirên Nobelê ji bo tecrîda li ser Abdullah Ocalan bang li ser saziyên navnetewî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/tr/abdullah-ocalan/50-nobel-odullu-isimden-ocalan-icin-cagri |sernav=Jêderka nûçeyê bi zimanê tirkî |malper= |tarîx= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |paşnav= |pêşnav= }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 50 xwedan xelatên Nobelê nameyek hevbeş ji saziyên navneteweyî re şandine da ku qedexeya dîtinên li dijî Rêberê PKKê Abdullah Öcalan bi dawî bikin. Xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê ya sala 1980an Adolfo Pérez nameya bi navê Esquivel ji aliyê 50 xwediyên Xelata Nobelê ve bi biryarek hevbeş hatiye îmzekirin. Name ji hêla Sekreterê Giştî yê Konseya Ewrûpayê Thorbjørn Jagland, Nûnera Bilind a Yekîtiya Ewropî ya Polîtîkaya Derve Federica Mogherini, Seroka niha ya Rêxistina Ewlehî û Hevkariya Ewropa (OSCE) Miroslav Lajčák, û Sekreterê Birêvebir ê Komîteya Pêşîgirtina ortşkenceyê (CPT) ve hatiye nivîsandin. Nameya bi navê Esquivel di nameyê de bangên hevpar ên 50 xwedanxelatan destnîşan kir. Encûmena Ewropî, EU, OSCE û CPT ji înkara Tirkiyê ya mafên mirovan ên gewre ji wan xwest ku hemî tedbîrên guncan bigirin da ku dawî lê were. == Hemwelatiyên rûmetê == Çendîn deveran Öcalan bi hemwelatîbûna rûmetê xelat kirine: * [[Palermo]], [[Îtalya]]<ref name=":26">{{Jêder-nûçe |sernav='Öcalan factor' in the Italian debate {{!}} Ahval |url=https://ahvalnews.com/italy-turkey/ocalan-factor-italian-debate |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Ahval |ziman=en }}</ref> * Olîmpiya, [[Yewnanistan]]<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Zand |pêşnav=Bernhard |paşnav2=Höhler |pêşnav2=Gerd |tarîx=1999-03-28 |sernav=»Öcalan war eine heiße Kartoffel« |url=https://www.spiegel.de/politik/oecalan-war-eine-heisse-kartoffel-a-93d82304-0002-0001-0000-000010630215 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> * [[Napoli]], Îtalya<ref name=":26" /> * [[Castel del Giudice]], Îtalya<ref name=":27">{{Jêder-malper |url=https://www.ilbenecomune.it/2018/05/02/il-molise-per-il-kurdistan-e-per-la-pace-castelbottaccio-e-castel-del-giudice-danno-la-cittadinanza-onoraria-ad-abdullah-ocalan/ |sernav=Il Molise per il Kurdistan e per la pace: Castelbottaccio e Castel del Giudice danno la cittadinanza onoraria ad Abdullah Öcalan |malper=Il Bene Comune |tarîx=2018-05-02 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT }}</ref> * [[Castelbottaccio]], Îtalya<ref name=":27" /> * [[Pinerolo]], Îtalya<ref name=":28">[https://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html University of Minnesota Human Rights Library] ''hrlibrary.umn.edu''</ref> * [[Martano]], Îtalya<ref name="Gallo2017">{{Jêder-malper |url=https://www.ilgallo.it/dai-comuni/martano/martano-cittadinanza-onoraria-a-ocalan/ |sernav=Martano: cittadinanza onoraria a Ocalan {{!}} Il Gallo |malper=www.ilgallo.it |tarîx=2017-02-14 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT |paşnav=Gallo |pêşnav=Il }}</ref> * [[Reggio Emilia]], Îtalya<ref name=":26" /><ref name=":28" /> * [[Palagonia]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Riace]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Berceto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazzettadellemilia.it/cronaca/item/25274-berceto-pr-cittadinanza-onoraria-per-abdullah-%C3%B6calan |sernav=Berceto (PR) Cittadinanza onoraria per Abdullah Öcalan |malper=gazzettadellemilia.it |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-it |paşnav=Redazione }}</ref> * [[Fossalto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/protest-gegen-tuerkischen-druck-auf-italienische-stadtverwaltungen-17805 |sernav=Protest gegen türkischen Druck auf italienische Stadtverwaltungen |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=de }}</ref> == Pirtûkên wî == Ocalan nivîskarê zêdetirî 40 pirtûkan e ku çar ji wan wî di girtîgehê de nivîsandiye. Gelek ji notên ku ji hevdîtinên wî yên heftane bi parêzerên wî re hatine girtin, hatine sererastkirin û weşandin. Wî herwiha ji bo rojnameya ''[[Özgür Gündem]]'' gotar nivîsandiye, di bin kod-nameya ''Ali Fırat''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |url=https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rr=[https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc/page/191 191] |isbn=978-0-8147-5711-6 |cih=New York }}</ref> === Hinek pirtûkên wî === * ''[[Riya Jiyanê]], (nivîsên hilbijartî)'' [[Weşanên Axîna Welat]] * ''[[Ji Sedsala 19. Heya Îro Rastiya Kurdistan û Tevgera PKK]]'' [[Taybet:BookSources/3930943166|ISBN 3-930943-16-6]] * ''[[Welatparêziya Kurdistan]]'' (1992, bi kurdî 2000) [[Taybet:BookSources/3930943466|ISBN 3-930943-46-6]] * ''[[Perspektîv]]'' - 1996, [[Weşanên Rewşen]] * ''[[Ziman û Çalakiya Rastiyê]]'' * ''[[Di Pirsgirêka Kurd de Manîfestoya Demokrasiyê]]'' [tel:(1999) 3-930943-38-7 (1999) 3-930943-38-7] * ''[[Edduba]]'' (2004) * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1 Em Tevgera Hemdem a Îbrahîmî ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317005939/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1|date=2008-03-17}}, Parêznameya Rihayê (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040411061524/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm|date=2004-04-11}}, Cild I (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011114610/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf|date=2003-10-11}}, Cild I, beşa 1 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407011402/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf|date=2005-04-07}}, Cild I, beşa 2 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html Parastina Gelekî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050216181453/http://abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html|date=2005-02-16}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 1 : Șaristanî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418164906/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf|date=2015-04-18}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 2 : Șaristaniya Kapîtalîst] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923105114/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf|date=2015-09-23}} (kurmancî) * ''Manîfestoya Civaka Demokratîk - Pirtûka 3 : Sosyolojiya Azadiyê'' (tîrmeh 2009) == Binerê == * [[Yalçın Küçük]] * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] * [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1 Jiyana Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031219114426/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1|date=2003-12-19}} * [http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm Malpera Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106181415/http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm|date=2008-01-06}} parêznamên bi kurdî hene * [http://www.freedom-for-ocalan.com/ Înîsyatîfa "Ji Öcalan re azadî, ji Kurdistan re aşitî"] (ne kurdî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Abdullah Öcalan| ]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Femînîstên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Sosyalîstên kurd]] [[Kategorî:Öcalan (malbat)]] a1xa29eogwvaymksbavqo4fobuf0j43 0 1105 2083401 2070441 2026-08-03T00:24:59Z InternetArchiveBot 45060 Add 7 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083401 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 350 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê. }} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 18 û 22 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî ye ku li herêmê gelek deşt û çiyayên bilind hene. Bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya Çiyayê Agiriyê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] (4.116 mêtre) û sêyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Sîpan]]ê (4.058 mêtre) ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav=An Ancient Valley Lost to 'Progress' }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Li dora sala 1835an nexşeya mîrekiyên xweser ên kurd (li gorî Dr Michael Izady)]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî|xanedaniya osmaniyan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|240px|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |url=https://archive.org/details/essaysonoriginso0000unse |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |url=https://archive.org/details/crucialimagesinp0000stro |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |url=https://archive.org/details/isbn_9781842775059 |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] 8tffniiyxu0zhontfn5kn80gi43syxv 0 1381 2083286 1931673 2026-08-02T22:17:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Mehmet Hatîb Dîcle''' (jdb. 1ê kanûna paşîn 1954an, [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî [[kurd]] e ku yek ji damezrîner û endamên [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] bû. == Jînenîgarî == Dîcle di sala 1979an de li Unîversîteya teknîkî a Stenbolê xwendina xwe ya endezyariyê qedand. Di salên 1970î de beşdarî xebatên siyasî dibe. Piştre bûye endamê [[Partiya Kedê ya Gel]]. Ji bo hilbijartinên parlementoya 1991an Partiya Kedê ya Gel bi Partiya Sosyaldemokrat Halkçi ya [[Erdal İnönü]] re ket nava tifaqa hilbijartinê. Hatîb Dîcle, [[Leyla Zana]], [[Orhan Dogan]], [[Ahmet Türk]], [[Sırrı Sakık]], [[Mahmut Alinak]] û [[Selim Sadak]] di nav de, karîn derbasî parlamena Tirkiyeyê bibin. Dema Dîcle di 6ê mijdara 1991an de di sondxwarina parlamenteran de got ku ew tenê ji ber ferzkirina makeqanûnê sond dixwin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |sernav=Who's who in politics in Turkey |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2019 |weşanger=Heinrich Böll Stiftung |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |roja-arşîvê=15 çiriya paşîn 2019 |paşnavê-edîtor=Akça |pêşnavê-edîtor=İsmet |paşnavê-edîtor2=Alp Özden |pêşnavê-edîtor2=Barış |rr=119–120 }}</ref> Di civînê de bertekên tund hatin kirin. Dema ku Leyla Zana hevokeke kurdî li sonda xwe zêde kir, gelek alozî derketin.<ref name=":02" /> Paşê herduyan neçar man ku sonda xwe ya yekem paşve bixin û careke din û li gorî armanca xwe sond bixwe. Di sala 1993an de Partiya Kedê ya Gel hate qedexekirin.<ref name=":02" /> Ji ber qedexeya nêzîk, partiyeke şûngir bêr ve bi navê [[Partiya Demokrasiyê]] hatibû damezrandin. Di 12ê kanûna 1993an de Dîcle ji bo serokatiya partiyê ya Partiya Demokrasiyê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |url=https://archive.org/details/activistsinoffic0000watt |paşnav=Watts |pêşnav=Nicole F. |weşanger=University of Washington Press |sal=2010 |isbn=978-0-295-99050-7 |ziman=en }}</ref> Di 2ê adara 1994an de parlamenteya parêzbendiya siyasî ya Dîcle û parlamenterên din ên kurd ji holê rakirin.<ref name="Gunes2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2013-01-11 |rr=163–164 |isbn=9781136587986 |ziman=en }}</ref> Piştre hatin girtin. Di 8ê kanûna pêşîn a 1994an de dadgeha dewleta tirk 4 parlementerên berê Hatîb Dîcle, Leyla Zana, Orhan Doğan û Selim Sadak bi hinceta endamtiya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] 15 sal cezayê girtîgehê biriye.<ref name=":02" /> Partiya Demokrasiyê di 16ê nîsana 1994an de hatiye girtin.<ref name="Gunes2013" /> Di 9ê hezîrana 2004an de çar mehkûm piştî dadgehkirin û zextên [[Yekîtiya Ewropayê]] hatin berdan. Lê dîsa jî li Dîcle re xebatên siyasî hatin qedexekirin.<ref name=":02" /> Wî alîkarî da damezrandina [[Partiya Civaka Demokratîk]] û piştgirî da berendamên serbixwe di mîtîngên hilbijartinê de ji bo hilbijartinên parlementeya 2007an da.<ref name=":02" /> Dema ku li dijî Partiya Civaka Demokratîk proseya qedexekirina partiyê hat destpêkirin, Hatîb di 2ê gulana 2008an de bi endamên din ên PCD re [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] ava kir.<ref name=":02" /> Di dema pêla girtinê ya li dijî endamên [[Koma Civakên Kurdistanê]] de, Dîcle weke endama Partiya Aştî û Demokrasiyê di kanûna 2009an de hat girtin.<ref name=":02" /> Di hilbijartinên parlementeyê hezîrana 2011an de Dîcle wek namzeta serbixwe ya bajarê Amedê ji girtîgehê derket û ji aliyê PADê ve hat destekkirin. Bi qasî 88 hezar dengan di hilbijartinê de bi ser ket.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=77669-votes-cast-for-dicle-2011-06-28 |sernav=77,669 votes cast for Dicle |tarîx=2011-06-28 |roja-gihiştinê=2011-10-16 |weşanger=[[Hürriyet Daily News]] }}</ref> Çend roj piştî hilbijartinê, Lijneya Bilind a Hilbijartinê ji ber ku ji nîsana 2010an ve bi navê "sûcê propagandayê" 18 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn, lijneya Bilind a Hilbijartinê erka wî betal kir.<ref name=":02" /> Namzeta partiya îktîdara [[Partiya Dad û Geşedanê]] ya Amedê Oya Eronat (bê serketina hilbijartan) ket şûna Dîcle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=tragic-story-emerges-as-akp-candidate-to-replace-banned-bdp-nominee-2011-06-22 |sernav=Tragic story emerges as AKP candidate to replace banned BDP nominee |tarîx=2011-06-22 |roja-gihiştinê=2011-10-16 |weşanger=Hürriyet Daily News }}</ref> Bi vê yekê hejmara kursiyên AKPê yên li parlamena Tirkiyeyê bi yek kursî zêde bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kcd-dtk.org/english-2/ |sernav=English – DEMOKRATİK TOPLUM KONGRESİ |roja-gihiştinê=2019-02-06 |ziman=tr-TR |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200427050815/https://www.kcd-dtk.org/english-2/ |roja-arşîvê=2020-04-27 }}</ref> Piştî ku Dîcle di hezîrana 2014an de ji girtîgehê derket, di meha îlonê de bi [[Selma Irmak]] re weke serokên rêxistina sîwana siyasî ya Kongresa demokratîk a tevger hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europeanforum.net/headlines/turkey_rsquo_s_internal_situation_shaky_after_dtp_rsquo_s_closure |sernav=Turkey’s internal situation shaky after DTP’s closure |malper=European Forum |roja-gihiştinê=2022-05-25 |ziman=en }}</ref> Hatîp di 28ê adara 2017an de ji aliyê 2emîn Dadgeha Cezayên Giran a Amedê ve ji ber endamtiya Koma Civakên Kurdistanê ya qedexekirî (bê îhtîmal) 9 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn.<ref name=":02" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliografî == * Faruk Bildirici: ''Yemin gecesi'' (Jînenîgariyek li ser [[Leyla Zana]]) ISBN 978-975-991-637-4 == Girêdanên derve == {{Commons}} * [http://www.emekdunyasi.net/ed/guncel/7056-16-yil-once-dep-milletvekilleri-boyle-tutuklanmisti-ya-bugun 16 yıl önce DEP milletvekilleri böyle tutuklanmıştı. Ya bugün?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804035050/http://www.emekdunyasi.net/ed/guncel/7056-16-yil-once-dep-milletvekilleri-boyle-tutuklanmisti-ya-bugun |date=2017-08-04 }}, gotarekî ji www.emekdunyasi.net {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 9qrgtimdvsx7pphnxlu38o8pj5ap6fw 0 1469 2083217 2057658 2026-08-02T20:47:41Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083217 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb| Turbîneke buharê bi qutiya vekirî, mînakek ji teknolojiya enerjiyê]] '''Teknolojî''' sepandina zanîna têgehî ye ji bo bidestxistina armancên pratîkî, nemaze bi awayekî dubarekirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The elusive transformation: science, technology and the evolution of international politics |url=https://archive.org/details/elusivetransform0000skol |paşnav=Skolnikoff |pêşnav=Eugene B. |weşanger=Princeton university press |tarîx=1993 |isbn=978-0-691-08631-6 |cih=Princeton (N.J.) }}</ref> Peyva ''teknolojî'' dikare herwiha berhemên ku ji van hewildanan derdikevin holê,<ref name="Mitcham1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking through technology: the path between engineering and philosophy |url=https://archive.org/details/thinkingthrought0000mitc_c3c2 |paşnav=Mitcham |pêşnav=Carl |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-226-53196-0 |cih=Chicago }}</ref> di nav de hem amûrên berbiçav ên wekî amûr an makîneyan û hem jî yên neberbiçav ên wekî nermalavê. Teknolojî di [[zanist]], [[endezyarî]] û jiyana rojane de roleke girîng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://directresearchpublisher.org/drjsses/files/2016/12/Anaeto-et-al1.pdf |sernav=The roles of science and technology in national development |malper=directresearchpublisher.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> Pêşketinên teknolojîk bûne sedema guhertinên girîng di civakê de. Teknolojiya herî kevin a ku tê zanîn amûra kevirî ye, ku di dema [[pêşdîrok]]ê de tê bikaranîn, û piştre jî kontrolkirina agir tê - ku ev jî li gorî hîpoteza çêkirina xwarinê, di [[Pleyîstosen|serdema qeşayê]] de beşdarî mezinbûna [[demaxê mirov]]an û pêşketina ziman bûye. Îcadkirina çerxê di [[serdema bronzî]] de rê da rêwîtiyek mezintir û afirandina makîneyên tevlihevtir. Îcadên teknolojîk ên nûtir, di nav de çapxane, [[telefon]] û [[Înternet]], astengiyên ragihandinê kêm kirine û aboriya zanînê pêş xistine. Her çiqas teknoloji beşdarî pêşveçûna aborî bibe û refaha mirovan baştir bike jî, ew dikare bandorên neyînî yên wekî qirêjî û kêmbûna çavkaniyan jî bike, û dikare zirarên civakî yên wekî bêkariya teknolojîk a ji ber otomasyonê çêbike. Di encamê de, nîqaşên felsefî û siyasî li ser rol û karanîna teknolojiyê, exlaqa teknolojiyê, û rêbazên kêmkirina aliyên neyînî yên wê berdewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Technology, Ethics of |paşnav=Braunack-Mayer |pêşnav=A.J. |weşanger=Elsevier |tarîx=2012 |rr=321–327 |isbn=978-0-12-373932-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-12-373932-2.00027-2 |paşnav2=Street |pêşnav2=J.M. |paşnav3=Palmer |pêşnav3=N. }}</ref> == Etîmolojî == Peyva ''teknolojî'' ji peyva [[yewnaniya kevn]] "τεχνολογία ''technología''" "peyva hunerî li ser [[huner]] an zanistekê" hatiye wergirtin, ku ev peyv jî vedigere "τέχνη, ''téchnē''" û λόγος ''lógos'' (li vir mîna [[Zimanê latînî|latînî]] ''litterae'' tê wateya "zanistan", berawird bike -lojî). Di yewnaniya helenîstîk de ([[Koine]], ji dora 300 {{Bz}}) carinan ji bo wateya "dermankirina sîstematîk a rêziman û retorîkê" dihat bikaranîn.<ref name="Mitcham1994" /> == Taybet == Wateya vê têgehê bi demê re guheriye. Berê, ev peyv hunera hînkirina pîşeyan dida ber çavan. Di demên dawî de, wateyên wekî "lêkolîna hunermendiyê", "zanista teknolojiyê" an "zanîna teknîkî" serdest in, lê carinan pênaseyên cihêreng ên vê têgehê bi girîngî ji hev cuda dibin. Teknolojî, wekî tevahî tê dîtin, zanîna zanistî û teknîkî ye ku bingeha hilber û pêvajoyên hilberînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Innovationsprozeß in westeuropäischen Industrieländern |paşnav=Hetzler |pêşnav=Hans Wilhelm |weşanger=Duncker & Humblot |tarîx=1978 |isbn=978-3-428-44189-1 |url=https://doi.org/10.3790/978-3-428-44189-1 |paşnav2=Müller |pêşnav2=Verena |paşnav3=Schienstock |pêşnav3=Gerd }}</ref> Pêşketina teknolojîk dibe sedema nûbûnên berhem an darayî; kesên ku di sepandina teknolojiyên nû de li ser reqîbên xwe pêşeng in, wekî rêberên teknolojiyê têne binavkirin. == Dîrok == [[Wêne:Faustkeil Nachbau, 2020 PD a-7.jpg|thumb|Mirovekî ku destê xwe de çêkê destanê digire]] === Pêşdîrok === Amûr di destpêkê de ji hêla homînîdan ve bi rêya çavdêrî û ceribandin û xeletiyê hatine pêşxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Discovery Processes: Trial Models |paşnav=Schiffer |pêşnav=Michael Brian |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2013 |rr=185–198 |isbn=978-3-319-00076-3 |cih=Heidelberg |ziman=en |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |doi=10.1007/978-3-319-00077-0_13 }}</ref> Nêzîkî 2 milyon sal berê, wan fêrî çêkirina amûrên kevirî yên pêşîn bûn bi lêdana perçeyan ji keviran, ku bi vî awayî tewereyek destan a tûj çêdikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |sernav=Our earliest technology? – Smarthistory |malper=smarthistory.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2022-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev pratîk 75 hezar sal berê veguherî perçekirina bi zextê, ​​ku rê li ber karekî pir çêtir vekir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Stone Age Toolmakers Surprisingly Sophisticated |url=https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en }}</ref> [[Charles Darwin]] keşfa agir wekî "belkî ya herî mezin a ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin" bi nav kir.<ref name="Crump2002">{{Jêder-kitêb |sernav=A brief history of science: as seen through the development of scientific instruments |paşnav=Crump |pêşnav=Thomas |weşanger=Robinson |tarîx=2002 |isbn=978-1-84119-235-2 |cih=London }}</ref> Delîlên arkeolojîk, xwarin û civakî nîşan didin ku "bikaranîna agir [ya mirovan] ya berdewam" bi kêmî ve 1.5 milyon sal berê ye.<ref name="Crump2002" /> Agir, ku bi dar û komirê dihate sotemenîkirin, rê dida mirovên pêşîn ku xwarina xwe bipijînin da ku şiyana wê ya helandinê zêde bikin, nirxa wê ya xurekî baştir bikin û hejmara xwarinên ku dikarin werin xwarin berfireh bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stahl |pêşnav=Ann Brower |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=R. I. M. |paşnav3=Homewood |pêşnav3=Katherine |paşnav4=Ikawa-Smith |pêşnav4=Fumiko |paşnav5=Kortlandt |pêşnav5=Adriaan |paşnav6=McGrew |pêşnav6=W. C. |paşnav7=Milton |pêşnav7=Katharine |paşnav8=Paterson |pêşnav8=J. D. |paşnav9=Poirier |pêşnav9=F. E. |paşnav10=Sugardjito |pêşnav10=Jito |paşnav11=Tanner |pêşnav11=Nancy M. |paşnav12=Wrangham |pêşnav12=R. W. |tarîx=1984 |sernav=Hominid Dietary Selection Before Fire [and Comments and Reply] |url=https://www.jstor.org/stable/2742818 |kovar=Current Anthropology |cild=25 |hejmar=2 |rr=151–168 |issn=0011-3204 }}</ref> Hîpoteza pijandinê pêşniyar dike ku şiyana pijandinê zêdebûna mezinahiya mêjiyê homînîd zêde kiriye, her çend hin lêkolîner delîlan nezelal dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wrangham |pêşnav=Richard |tarîx=2017-08-01 |sernav=Control of Fire in the Paleolithic |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=58 |hejmar=S16 |rr=S303–S313 |doi=10.1086/692113 |issn=0011-3204 }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên ocaxan vedigerin 790 hezar sal berê; lêkolîner bawer dikin ku ev yek muhtemelen civakîbûna mirovan zêde kiriye û dibe ku beşdarî derketina [[ziman]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1124046527 |sernav=Lucy to language : the benchmark papers {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=de }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Wade |pêşnav=Nicholas |sernav=Early Voices: The Leap to Language |url=http://www.nytimes.com/2003/07/15/science/early-voices-the-leap-to-language.html |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en }}</ref> Pêşketinên din ên teknolojîk ên di [[Paleolîtîk|serdema]] [[paleolîtîk]] de hatine çêkirin cil û berg û stargeh in.<ref name="Shaar2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Shaar |pêşnav=Ron |paşnav2=Matmon |pêşnav2=Ari |paşnav3=Horwitz |pêşnav3=Liora K. |paşnav4=Ebert |pêşnav4=Yael |paşnav5=Chazan |pêşnav5=Michael |paşnav6=Arnold |pêşnav6=M. |paşnav7=Aumaître |pêşnav7=G. |paşnav8=Bourlès |pêşnav8=D. |paşnav9=Keddadouche |pêşnav9=K. |tarîx=2021-05-01 |sernav=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=259 |rr=106907 |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 }}</ref> Li ser dema texmînî ya pejirandina her du teknolojiyan lihevkirinek tune ye, lê arkeologan delîlên arkeolojîk ên cil û bergên 90-120 hezar sal berê<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hallett |pêşnav=Emily Y. |paşnav2=Marean |pêşnav2=Curtis W. |paşnav3=Steele |pêşnav3=Teresa E. |paşnav4=Álvarez-Fernández |pêşnav4=Esteban |paşnav5=Jacobs |pêşnav5=Zenobia |paşnav6=Cerasoni |pêşnav6=Jacopo Niccolò |paşnav7=Aldeias |pêşnav7=Vera |paşnav8=Scerri |pêşnav8=Eleanor M. L. |paşnav9=Olszewski |pêşnav9=Deborah I. |paşnav10=El Hajraoui |pêşnav10=Mohamed Abdeljalil |paşnav11=Dibble |pêşnav11=Harold L. |tarîx=2021-09-24 |sernav=A worked bone assemblage from 120,000-90,000 year old deposits at Contrebandiers Cave, Atlantic Coast, Morocco |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34622180 |kovar=iScience |cild=24 |hejmar=9 |rr=102988 |doi=10.1016/j.isci.2021.102988 |issn=2589-0042 |pmc=8478944 |pmid=34622180 }}</ref> û stargehên 450 hezar sal berê dîtine.<ref name="Shaar2021" /> Her ku serdema paleolîtîk pêşve diçû, xanî sofîstîketir û tevlihevtir dibûn; heta di destpêka 380 hezar sal berê de, mirovan kulubeyên darîn ên demkî ava dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |sernav=Evolution of Modern Humans: Archaic Homo sapiens Culture |malper=anthro.palomar.edu |roja-gihiştinê=2025-08-25 |roja-arşîvê=2007-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070404130017/http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Terra Amata and the Middle Pleistocene archaeological record of southern France |url=https://archive.org/details/terraamatamiddle0013vill |paşnav=Villa |pêşnav=Paola |weşanger=University of California Press |tarîx=1983 |isbn=978-0-520-09662-2 |cih=Berkeley |series=University of California publications in anthropology }}</ref> Cil û berg, ku ji por û çermên heywanên nêçîrkirî hatine adaptekirin, alîkariya mirovahiyê kir ku ber bi herêmên sartir ve berfireh bibe; mirovan li dora 200 hezar sal berê dest bi koçberiyê ji [[Afrîka]]yê kirin, di destpêkê de ber bi [[Ewrasya|Ewrasysyê]] ve çûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://site.voila.fr/rcordaux/pdfs/04.pdf |sernav=South Asia, the Andamanese, and the Genetic Evidence for an 'Early' Human Dispersal out of Africa |malper=site.voila.fr |roja-gihiştinê=2025-08-25 |roja-arşîvê=2009-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091001022940/http://site.voila.fr/rcordaux/pdfs/04.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav='Oldest remains' outside Africa reset human migration clock |url=https://phys.org/news/2019-07-oldest-africa-reset-human-migration.html |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> === Serdema neolîtîk === [[Wêne:Néolithique 0001.jpg|thumb|Gelek berhemên neolotîk, di nav de bazin, serê kêran, kêran û amûrên cilalkirinê]] Şoreşa neolîtîk rê li ber lezandina nûjeniya teknolojîk vekir û di encamê de jî zêdebûna tevliheviya civakî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life in Neolithic Farming Communities |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 }}</ref> Îcadkirina tewereya kevirê cilkirî pêşveçûnek mezin bû ku rê da paqijkirina daristanan û çandiniyê di pîvanek mezin de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/2844356 |sernav=The Evolution of the Axe from Prehistoric to Roman Times on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en }}</ref> Ev karanîna tewereyên kevirê cilkirî di neolîtîkê de pir zêde bû lê di destpêkê de di [[mezolîtîk]] berê de li hin deveran wekî [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hate bikar anîn.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Killian |pêşnav=Driscoll, |sernav=history prehistory research Ireland chapter 2 |tarîx=2006 |weşanger=National University of Ireland, Galway |url=http://lithicsireland.ie/mlitt_mesolithic_west_ireland_chap_2.html}}</ref> Çandinî nifûsên mezintir têr kir û veguherîna ber bi rûniştina civakî rê da mezinbûna bêtir zarokan di heman demê de, ji ber ku pitik êdî ne hewce bûn ku ji hêla koçeran ve werin hilgirtin. Wekî din, zarok dikarin ji beşdarbûna çalakiyên nêçîrvan-berhevkar bêtir bi hêsanî beşdarî çandina berheman bibin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |roja-gihiştinê=2025-08-25 |xebat=ScienceDaily |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sussman |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Hall |pêşnav2=Roberta L. |tarîx=1972 |sernav=Addendum: Child Transport, Family Size, and Increase in Human Population During the Neolithic |url=https://www.jstor.org/stable/2740977 |kovar=Current Anthropology |cild=13 |hejmar=2 |rr=258–267 |issn=0011-3204 }}</ref> Bi vê zêdebûna nifûs û hebûna kedê re, pisporbûna kedê jî zêde bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural Anthropology |url=https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&q=labor+neolithic+population&pg=PA163 }}</ref> Çi sedema pêşketina ji gundên neolîtîk ên destpêkê ber bi bajarên pêşîn, wekî [[Urûk]], û şaristaniyên pêşîn, wekî [[Sumer]], bi taybetî nayê zanîn; lêbelê, tê texmînkirin ku derketina holê ya avahiyên civakî yên ku her ku diçe hiyerarşîktir dibin û keda pispor, bazirganî û şer di navbera çandên cîran de û hewcedariya çalakiya kolektîf ji bo derbaskirina pirsgirêkên jîngehê yên wekî avdanê, hemî rolek lîstine.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The ESSENTIALS of Ancient History |url=https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&q=labor+surplus+neolithic+population&pg=PA7 }}</ref> Pêşketinên berdewam rê li ber firin û kirikan vekirin û ji bo cara yekem şiyana helandin û çêkirina zêr, sifir, zîv û serşokê peyda kir - metalên xwemalî yên ku di xwezayê de bi şiklê nisbeten paqij têne dîtin.<ref name=":3" /> Awantajên amûrên sifir li ser amûrên kevir, hestî û darîn ji bo mirovên pêşîn zû eşkere bûn û sifirê xwemalî muhtemelen ji destpêka serdema neolîtîk (nêzîkî 10 hezar sal berê) ve hatiye bikar anîn.<ref name=":3" /> Sifirê xwemalî bi xwezayî di mîqdarên mezin de tune ye, lê kanên sifir pir gelemperî ne û hin ji wan dema ku di agirê dar an komirê de têne şewitandin bi hêsanî metal çêdikin. Di dawiyê de, xebitandina metalan rê li ber keşfkirina alavên wekî bronz û sifir (nêzîkî 4,000 {{Bz}}) vekir. Bikaranîna yekem a alavên hesinî yên wekî pola vedigere dora 1,800 {{Bz}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |sernav=The Hindu News Update Service |malper=www.hindu.com |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> === Serdema antîkî === [[Wêne:Wheel Iran.jpg|thumb|Çerx nêzîkî sala 4,000 {{Bz}} hatiye îcadkirin.]] Piştî bikaranîna agir, mirovan şêweyên din ên enerjiyê keşf kirin. Bikaranîna herî zû ya enerjiya bayê keştîya yelkenî ye; tomarên herî zû yên keştîyeke di bin yelkenî de, ya qeyikek [[Nîl]]ê ye ku dîroka wê vedigere dora 7,000 {{Bz}}.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvatori |pêşnav=Sandro |paşnav2=Usai |pêşnav2=Donatella |tarîx=2019-08-03 |sernav=The Neolithic and ‘Pastoralism’ Along the Nile: A Dissenting View |url=https://doi.org/10.1007/s10963-019-09132-1 |kovar=Journal of World Prehistory |cild=32 |hejmar=3 |rr=251–285 |doi=10.1007/s10963-019-09132-1 |issn=0892-7537 }}</ref> Ji demên pêşdîrokî ve, misiriyan bi îhtîmaleke mezin hêza lehiyê ya salane ya Nîlê bikar anîne da ku erdên xwe av bidin û yavaş fêr bûne ku piraniya wê bi rêya kanalên avdanê yên bi mebest hatine çêkirin û hewzên "girtinê" birêve bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |sernav=Egypt's Nile Valley Basin Irrigation |malper=www.waterhistory.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> Sumerên kevn li [[Mezopotamya]]yê pergaleke tevlihev a kanal û bendavan bikar anîn da ku avê ji çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ji bo avdanê veguhezînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerian World |url=https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&q=Sumerian+irrigation&pg=PA35 }}</ref> Arkeolog texmîn dikin ku çerx bi awayekî serbixwe û hevdem li Mezopotamyayê (li [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Kurdistan]] îro), [[Qefqasya|Qefqasyaya Bakur]] (çanda Maykopê) û [[Ewropaya Navendî]] hatiye îcadkirin.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |weşanger=Wiley |tarîx=2012-04-14 |isbn=978-1-4051-8988-0 |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=D. T. |url=https://doi.org/10.1002/9781444360790 }}</ref> Texmînên demê ji 5,500 heta 3,000 {{Bz}} diguherin û piraniya pisporan wê nêzîkî 4,000 {{Bz}} dikin.<ref name=":4" /> Berhemên herî kevn ên bi wêneyên ku erebeyên bi teker nîşan didin, ji dora 3,500 {{Bz}} ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horse, the wheel and language: how bronze-age riders from the eurasian steppes shaped the modern world |url=https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-691-05887-0 |cih=Princeton (N. J.) }}</ref> Di demên dawî de, çerxa darîn a herî kevn a cîhanê ya ku heta 2024an tê zanîn li zozana Ljubljana ya [[Slovenya]] hatiye dîtin; pisporên awistiryayî destnîşan kirine ku çerx di navbera 5,100 û 5,350 salî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |sernav=World's Oldest Wheel Found in Slovenia {{!}} Government Communication Office |malper=www.ukom.gov.si |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en }}</ref> Dahênana çerxê şoreşek di bazirganî û şer de çêkir. Zêde dem negirt ku meriv kifş bike ku erebeyên bi teker dikarin ji bo hilgirtina barên giran werin bikar anîn. Sumerên kevn çerxa seramîkê bikar dianîn û dibe ku ew jî îcad kiribin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians |url=http://books.google.com/books/about/The_Sumerians.html?id=IuxIdug8DBUC }}</ref> Çerxek seramîkê ya kevirî ku li bajarê-dewleta Urê hatiye dîtin, vedigere dora 3,429 {{Bz}}<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Materials and Industries |url=https://books.google.com/books/about/Ancient_Mesopotamian_Materials_and_Indus.html?id=P_Ixuott4doC }}</ref> û perçeyên kevintir ên seramîkê yên bi teker hatine avêtin jî li heman herêmê hatine dîtin.<ref name=":5" /> Çerxên seramîkê yên bilez (zivirî) rê li ber hilberîna girseyî ya destpêkê ya seramîkê vekirin, lê karanîna çerxê wekî veguherînerek enerjiyê bû (bi rêya çerxên avê, aşên bayê, û tewra makîneyên bazdanê) ku şoreşek di sepandina çavkaniyên hêza ne-mirovî de çêkir. Erebeyên du-teker ên pêşîn ji Hindistanê hatine wergirtin û cara yekem li Mezopotamya û [[Îran]]ê di dora 3,000 {{Bz}} de hatine bikar anîn.<ref name=":5" /> [[Wêne:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|Wêneya [[Pont du Gard]] li Fransayê, yek ji navdartirîn pîrên romayî yên kevn]] Rêyên herî kevn ên hatine çêkirin kolanên bi kevir ên bajar-dewleta Ûr in, ku dîroka wan vedigere dora 4,000 {{Bz}} û rêyên darîn ên ku di nav zozanên [[Glastonbury]], [[Înglistan]] re derbas dibin, ku dîroka wan vedigere dora heman serdemê.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Complete History of Wheeled Transportation |url=https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&q=paved+road+in+Ur&pg=PA130 }}</ref> Yekem rêya dûr û dirêj, ku dora 3,500 {{Bz}} de dest bi kar kir, 2,400 kîlometre ji [[Kendava Farsê]] heta [[Deryaya Navîn]] dirêj bû, lê nehatibû asfaltkirin û tenê bi qismî hatibû parastin.<ref name=":6" /> Di dora 2,000 {{Bz}} de, [[Gelê mînosê|mînoseyan]] li girava yewnanî ya [[Krît]]ê rêyek 50 kîlometre çêkirin ku ji qesra [[Gortina (şaredar)|Gortina]] li aliyê başûrê giravê, di nav çiyayan re, ber bi qesra [[Knossos]] li aliyê bakurê giravê ve diçû.<ref name=":6" /> Berevajî rêya berê, rêya mînoseyan bi tevahî asfaltkirî bû.<ref name=":6" /> Xaniyên taybet ên mînoseyî yên kevn ava herikî hebû.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Engineering Hydrology |url=https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA174 }}</ref> Li Qesra Knossosê hemamek ku bi rastî dişibiya yên nûjen hat dîtin.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Jêder-kitêb |sernav=Plumbing, Electricity, Acoustics |url=https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA106 }}</ref> Çend xanîyên taybet ên mînoyî jî tuwalet hebûn, ku bi rijandina avê di kanalîzasyonê de dihatin şuştin.<ref name=":7" /> [[Romaya kevnare|Romayiyên kevnar]] gelek tuwaletên şuştina giştî hebûn,<ref name=":8" /> ku di nav sîstemeke kanalîzasyonê ya berfireh de diherikîn.<ref name=":8" /> Kanalîzasiyona sereke li [[Roma]]yê [[Cloaca Maxima]] bû; avakirina wê di sedsala şeşemîn a {{Bz}} de dest pê kir û ew îro jî tê bikar anîn.<ref name=":8" /> Romayiyên kevnar jî sîstemeke tevlihev a pîran hebû, ku ji bo veguhestina avê li ser dûr û dirêj dihatin bikar anîn.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=Guide to the Aqueducts of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&q=Pont+du+Gard }}</ref> Yekem pîra romayî di 312 {{Bz}} de hatiye çêkirin.<ref name=":9" /> Yazdehemîn û dawîn pîra romayî ya kevnar di 226 {{Pz}} de hatiye çêkirin.<ref name=":9" /> Bi hev re, pîrên romayî zêdetirî 450 kîlometrê dirêj bûn, lê kêmtir ji 70 kîlometrê ji vê li ser erdê bû û bi kemeran ve dihat piştgirî kirin.<ref name=":9" /> === Serdema pêş-nûjênî === Nûjenî di [[Serdema Navîn|serdema navînê]] de bi danasîna hilberîna hevrîşimê (li [[Asya]] û paşê li Ewropayê), stûyê hespan û nalên hespan berdewam kirin. Makîneyên hêsan (wek lever, pêç û çerx) di amûrên tevlihevtir de hatin hev kirin, wek erebeya teker, aşên bayê û demjimêr.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-05-23 |sernav=Innovation and Creativity in Late Medieval and Early Modern European Cities |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315588605/innovation-creativity-late-medieval-early-modern-european-cities-karel-davids-bert-de-munck |kovar=Taylor & Francis |ziman=en |doi=10.4324/9781315588605/innovation-creativity-late-medieval-early-modern-european-cities-karel-davids-bert-de-munck }}</ref> Sîstemek zanîngehan raman û pratîkên zanistî pêş xistin û belav kirin, di nav de [[Zanîngeha Oxfordê|Oxford]] û [[Zanîngeha Cambridge]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Universities and Schooling in Medieval Society |url=https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC }}</ref> Serdema ronesansê gelek nûjenî çêkirin, di nav de danasîna makîneya çapkirinê ya tîpên guhêrbar li Ewropayê, ku ragihandina zanînê hêsan kir. Teknolojî her ku diçû ji aliyê zanistê ve bandor dibû û çerxek pêşveçûna hevbeş dest pê kir.<ref name="Deming2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Technology in World History: The Black Death, the Renaissance, the Reformation and the Scientific Revolution |paşnav=Deming |pêşnav=David |weşanger=McFarland & Company, Incorporated Publishers |tarîx=2012 |isbn=978-0-7864-9086-8 |cih=Jefferson }}</ref> === Serdema nûjên === [[Wêne:1885Benz.jpg|thumb|[[Otomobîl]]ê, li vir [[Benz Patent-Motorwagen]]-a orîjînal, di veguhastina şexsî de şoreşek çêkir.]] Di sedsala 18an de li [[Keyaniya Yekbûyî]], keşfkirina hêza buharê bû sedema [[şoreşa pîşesaziyê]], ku tê de keşfên teknolojîk ên berfireh, bi taybetî di warên [[çandinî]], çêkirin, maden, metalurjî û veguhastinê de, û sepandina berfireh a pergala kargehê, çêbûn.<ref name="Deming2012" /> Piştî vê yekê sedsalek şûnda şoreşa pîşesaziyê ya duyem hat ku bû sedema keşfên zanistî yên bilez, standardîzekirin û hilberîna girseyî. Teknolojiyên nû hatin pêşxistin, di nav de pergalên kanalîzasyonê, elektrîk, ampûl, motorên elektrîkê, rêhesin, [[otomobîl]] û balafir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |sernav=The Second Industrial Revolution, 1870–1914 |malper=faculty.wcas.northwestern.edu |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> Van pêşketinên teknolojîk bûn sedema pêşkeftinên girîng di [[bijîşkî]], [[kîmya]], [[fizîk]] û endezyariyê de. Ew bi guhertinên civakî yên encamgir re hatin, bi danasîna avahiyên asîmanan re ku bi bajarvaniya bilez re hat.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=To Have and Have Not |url=https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ }}</ref> Ragihandin bi dahênana [[Telgraf (rojname)|telgraf]], [[telefon]], [[radyo]] û [[televîzyon]]ê baştir bû.<ref name=":11" /> Sedsala 20an gelek nûjenî anîn. Di fizîkê de, keşfkirina dabeşkirina navokî di [[serdema atomî]] de rê li ber hem çekên [[Çeka nukleerî|nukleerî]] û hem jî hêza nukleerî vekir. Komputerên analog hatin îcadkirin û di pêvajoya daneyên tevlihev de serdestiya xwe îspat kirin. Her çend îcadkirina lûleyên valahiyê rê li ber hesabkirina dîjîtal bi komputerên mîna [[ENIAC]] vekir jî, lê mezinahiya wan rê li ber karanîna berfireh girt heta ku nûjeniyên di fîzîka kuantumê de rê li ber îcadkirina [[transîstor]]ê di 1947an de vekir, ku bi girîngî komputeran teng kir û veguherîna dîjîtal rêvebir. Teknolojiya agahdariyê, bi taybetî fîbera optîkî û amplîfîkatorên optîkî, rê li ber ragihandina dûr û dirêj a hêsan û bilez vekir, ku serdema agahdariyê û jidayikbûna [[înternet]]ê vekir. Serdema fezayê bi firandina [[Sputnik 1]] di 1957an de û paşê bi firandina mîsyonên ekîb ber bi heyvê di salên 1960ê de dest pê kir. Hewldanên rêxistinkirî ji bo lêgerîna îstîxbarata derveyî erdê teleskopên radyoyê bikar anîne da ku nîşanên karanîna teknolojiyê, an jî teknoîmzeyên, ku ji hêla şaristaniyên biyanî ve têne dayîn, tespît bikin. Di bijîşkiyê de, teknolojiyên nû ji bo teşhîs ([[Tomografiya kompûterê (CT)|CT]], PET, û MRI), dermankirinê (wek makîneya diyalîzê, defîbrîlator û rêzek fireh ji dermanên nû yên dermansaziyê), û lêkolînê (wek klonkirina interferonê û mîkroçîpên [[asîda deoksîrîbonukleyî]]) hatin pêşxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Science in the 20th Century and Beyond |url=https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC }}</ref> Teknîk û rêxistinên çêkirin û avakirinê yên tevlihev ji bo çêkirin û parastina teknolojiyên nûjen hewce ne û tevahiya pîşesaziyên ji bo pêşxistina nifşên pêşerojê yên amûrên her ku diçe tevlihevtir derketine holê. Teknolojiya nûjen bi zêdeyî xwe dispêre perwerde û - sêwiraner, avaker, parêzvan û bikarhênerên wan pir caran hewceyê perwerdehiyek giştî û taybetî ya sofîstîke ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Race between Education and Technology |url=https://books.google.com/books?id=yGlCFqnakCoC }}</ref> Wekî din, ev teknolojî ewqas tevlihev bûne ku tevahiya warên ji bo piştgiriya wan pêş ketine, di nav de endezyarî, bijîşkî û [[kompûternasî]]; û warên din jî tevlihevtir bûne, wekî avakirin, veguhastin û mîmarî. == Cûdahiyên teknolojiyê == Bi rêzgirtina ji çerxa jiyana berhemê û potansiyela bazarê, sê celeb teknolojî dikarin werin cudakirin: teknolojiyên bingehîn, teknolojiyên sereke û teknolojiyên rêbir. Teknolojiyên bingehîn di qonaxa gihîştina çerxa jiyana xwe de ne, teknolojiyên sereke di qonaxa mezinbûna bazarê de ne, teknolojiyên rêbir çareseriyên pirsgirêkan in û hîn jî di qonaxên destpêkê yên pêşkeftina berhemê de ne.<ref name="Welge1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Planung: Prozesse -- Strategien -- Maßnahmen |paşnav=Welge |pêşnav=Martin K. |weşanger=Springer Gabler. in Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH |tarîx=1992 |isbn=978-3-322-86088-0 |cih=Wiesbaden }}</ref> "Teknolojiyên kujer" ew teknolojî ne ku, di dema gihîştina bazarê de, li şûna teknolojiyên heyî û teknolojiyên sereke wekî kelûpelên cîgir cih digirin.<ref name="Welge1992" /> Teknolojî dikarin hevdu temam bikin (teknolojiyên temamker), wek teknolojiya komputer û [[înternet]]ê, bi hevdu re pêşbaziyê bikin (teknolojiyên pêşbaz, teknolojiyên cîgir), wek teknolojiya analog û teknolojiya dîjîtal, an jî bi hev re di têkiliyek bêalî de bin (ev teknolojiyên cîran ên bi navê) jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmidt |pêşnav=Jan Peter |tarîx=2019 |sernav=Emmerich, Julian: Probleme der Anknüpfung im Rahmen der EuErbVO. Zugleich ein Beitrag zur Kohärenz des europäischen IPR. (Zugl.: Mainz, Univ., Diss., 2015.) – Berlin: Duncker &amp; Humblot 2016. 326 S. (Beiträge zum Europäischen Wirtschaftsrecht. |url=https://doi.org/10.1628/rabelsz-2019-0057 |kovar=Rabels Zeitschrift für ausländisches und internationales Privatrecht |cild=83 |hejmar=3 |rr=681–684 |doi=10.1628/rabelsz-2019-0057 |issn=0033-7250 }}</ref> Wekî din, cûdahiyek dikare di navbera teknolojiyên taybetî yên ku tenê di qadeke xebatê ya teng de di nav pîşesaziyekê de têne sepandin û teknolojiyên xaçerêyî yên bi bandorên xaçerêyî yên pîşesaziyê de were çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Methodik des strategischen Technologie-Managements: Grundlage für erfolgreiche Innovationen |url=https://archive.org/details/isbn_3503024956 |paşnav=Servatius |pêşnav=Hans-Gerd |weşanger=Schmidt |tarîx=1986 |isbn=978-3-503-02495-7 |çap=2., unveränd. Aufl |cih=Berlin |series=Technological economics }}</ref> == Etîkên wê == ''Etîkê teknolojiyê'' jêrbeşek dîsîplînî ya etîkê ye ku bandorên etîkî yên teknolojiyê analîz dike û rêyên kêmkirina bandorên neyînî yên potansiyel ên teknolojiyên nû vedikole. Gelek mijarên etîkî li dora teknolojiyê hene, ji deverên taybetî yên ku bandorê li pisporên ku bi teknolojiyê re dixebitin digirin bigire heya pirsgirêkên civakî, etîkî û qanûnî yên berfirehtir ên di derbarê rola teknolojiyê di civak û jiyana rojane de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ethics of Technology |url=https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&dq=technology+ethics&pg=PR7#v=onepage&q=technology%20ethics&f=false }}</ref> Nîqaşên girîng li ser organîzmayên guhertî yên genetîkî, karanîna leşkerên robotîk, xapandina algorîtmîk, û mijara hevrêzkirina tevgerên jîriya destkarî bi nirxên mirovan re hatine kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Al-Rodhan |pêşnav=Nayef |sernav=The Many Ethical Implications of Emerging Technologies |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Scientific American |ziman=en }}</ref> Etîkên teknolojiyê çend warên sereke digire nav xwe: [[Biyotekîk|Biyoetîk]] li mijarên etîkî yên derdora [[biyoteknolojî]] û dermanê nûjen dinêre, di nav de klonkirin, endezyariya genetîkî ya mirovan û lêkolîna hucreyên reh. [[Etîkên komputerê]] li ser mijarên têkildarî komputerê disekine. [[Sîbertîk]] mijarên têkildarî înternetê yên wekî [[mafên milkê rewşenbîr]]î, [[Nepenîtiyê înternetê|nepenîtiyê]] û [[Sansûrê înternetê|sansûrê]] vedikole. [[Nanoetîkên înternetê|Nanoetîk]] mijarên derdora guhertina madeyê di asta atomî û molekulî de di dîsîplînên cûrbecûr de, di nav de zanista komputerê, endezyariyê û biyolojiyê vedikole. Û [[Etîkên endezyaryiyê|etîkên endezyariyê]] bi pîvanên pîşeyî yên endezyaran, di nav de [[Endezyariya nermalavê|endezyariyên nermalavê]] û berpirsiyariyên wan ên exlaqî yên li hember raya giştî re mijûl dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emerging Field of Technoethics |paşnav=Luppicini |pêşnav=Rocci |weşanger=IGI Global |tarîx=2009 |rr=1–19 |isbn=978-1-60566-022-6 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-60566-022-6.ch001 }}</ref> Şaxek fireh ji etîka teknolojiyê bi etîka [[jîriya destkarî]] ve mijûl e: ew [[etîka robotan]] dihewîne, ku bi pirsgirêkên etîk ên di sêwirandin, çêkirin, karanîn û dermankirina robotan de mijûl dibe û herwiha [[etîka mak]]îneyan, ku bi misogerkirina tevgera exlaqî ya ajanên jîriya destkarî ve mijûl dibe. Di warê [[etîka jîriya destkarî]] de, pirsgirêkên lêkolînê yên girîng ên hîn çaresernebûyî hevrêziya jîriya destkarî (misogerkirina ku tevgerên jîriya destkarî bi armanc û berjewendiyên afirînerên wan re hevrêz in) û kêmkirina xeletiya algorîtmîk vedihewîne. Hin lêkolîneran li dijî xetera hîpotetîk a desteserkirina jîriya destkarî hişyarî dane û ji bo karanîna kontrola şiyana jîriya destkarî ji bilî rêbazên hevrêziya jîriya destkarî parêzvanî kirine. Warên din ên etîkî, di nav wan de [[etîkên leşkerî]], [[etîkên medyayê]] û [[etîkên perwerdehiyê]], bi pirsgirêkên têkildarî teknolojiyê re rû bi rû mane. == Têkiliyên bi zanist û endezyariyê == [[Wêne:Zoom lunette ardente.jpg|thumb|[[Antoine Lavoisier]] ceribandina şewitandina ku ji hêla tîrêjên rojê yên zêdekirî ve çêdibe dike.]] Endezyarî ew pêvajoya ku teknoloji pê tê pêşxistin e. Ew pir caran çareserkirina pirsgirêkan di bin sînorkirinên hişk de hewce dike. Pêşveçûna teknolojîk "çalakiyê-navendî" ye, lê zanîna zanistî bi bingehîn raveker e.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20116729 |sernav=Technology vs. Science: The Cognitive Fallacy on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2025-08-25 |ziman=en }}</ref> Fîlozofê polonî [[Henryk Skolimowski]] wê wiha çarçove kir: "zanistî xwe bi tiştê ku heye, teknoloji bi tiştê ku wê bibe re mijûl dike."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skolimowski |pêşnav=Henryk |tarîx=1966 |sernav=The Structure of Thinking in Technology |url=https://www.jstor.org/stable/3101935 |kovar=Technology and Culture |cild=7 |hejmar=3 |rr=371–383 |doi=10.2307/3101935 |issn=0040-165X }}</ref> Awayê sedematiyê di navbera vedîtina zanistî û nûjeniya teknolojîk de ji hêla zanyar, fîlozof û çêkerên polîtîkayê ve hatiye nîqaş kirin.<ref name=":13" /> Ji ber ku nûjenî pir caran li ber zanîna zanistî tê kirin, piraniya teknolojiyan ne ji zanîna zanistî, lê ji endezyariyê, ceribandinê û şansê têne wergirtin.<ref name=":13" /> Bo nimûne, di salên 1940î û 1950an de, dema ku zanîna şewitandina tevlihev an dînamîkên şilavê hîn jî xav bû, motorên jet bi rêya "rêvebirina cîhazê ber bi hilweşandinê ve, analîzkirina tiştê ku şikestiye [...] û dubarekirina pêvajoyê" hatin îcadkirin. Şirovekirinên zanistî pir caran li dû pêşkeftinên teknolojîk tên ne ku ji wan pêştir in.  Gelek vedîtin jî ji şansê paqij derketine holê, mîna vedîtina penîsîlîn wekî encamek qirêjbûna laboratûarê ya qezayî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Birth of Penicillin, and the Disarming of Microbes |url=https://books.google.com/books?id=hQecpwAACAAJ }}</ref> Ji salên 1960an vir ve, texmîna ku fînansmana hikûmetê ya lêkolîna bingehîn dê bibe sedema vedîtina teknolojiyên bazarkirî baweriya xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between politics and science: assuring the integrity and productivity of research |url=https://archive.org/details/betweenpoliticss0000gust |paşnav=Guston |pêşnav=David H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-65318-3 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> [[Nassem Taleb]], pisporê îhtimalê, dibêje ku bernameyên lêkolînê yên neteweyî yên ku têgehên serendipity û convexity bi rêya ceribandin û xeletiyên dubare bicîh tînin, ji lêkolînên ku armanc dikin bigihîjin encamên taybetî, îhtîmalek mezintir heye ku bibin sedema nûbûnên bikêrhatî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fooledbyrandomness.com/ConvexityScience.pdf |sernav=Understanding is a Poor Substitute for Convexity (Antifragility)" |malper=www.fooledbyrandomness.com |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> Tevî vê yekê, teknolojiya nûjen her ku diçe zêdetir xwe dispêre zanîna zanistî ya kûr û taybetî ya qadê. Di 1975an de, di her sê patentên ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] hatine dayîn de bi navînî yek îqtibas ji wêjeya zanistî hebû; heta 1989an, ev hejmar zêde bû û gihîşt navînî yek îqtibas ji bo her patentekê. Navînî ji ber patentên têkildarî pîşesaziya dermanan, kîmya û elektronîkê ber bi jor ve çû. Analîzek ji 2021an nîşan dide ku patentên ku li ser vedîtinên zanistî ne, bi navînî %26 ji patentên wekhev ên ne-zanistî bi nirxtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/21-128_6a36a0e5-7f30-4d63-a591-3196d4b3fb5e.pdf |sernav=Standing on the Shoulders of Science |malper=www.hbs.edu |roja-gihiştinê=2025-08-25 }}</ref> == Binerê == * [[Teknolojiya bilind]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Technology}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Sîstemên teknolojiyê]] [[Kategorî:Teknolojiya agahiyê]] [[Kategorî:Teknolojî| ]] 261ajqc1gaktwa6wwztjdjql6k6jh99 0 2013 2083343 2069294 2026-08-02T23:25:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083343 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Rojhilata Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Rojhilata Kurdistanê | image1 = Map of Iranian Kurdistan.png | caption1 = Sinorên erdnigarî ya Rojhilata Kurdistanê | image2 = 1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Iranian Kurdistan).jpg | caption2 = Nexşeya Rojhilatê Kurdistanê ya li Qahîreyê ji aliyê Elias Modern Press ve hat çêkirin ku bi zimanê fransî ye | footer= }} '''Rojhilata Kurdistanê''' beşeke Kurdistanê ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav="Bazar û cihên giştî li Rojhilatê Kurdistanê qerebalix dibin" |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-27 }}</ref> Hejmara nifûsa kurdên Rojhilata Kurdistanê zêdetirî 10.000.000 kes e. Nêzîkê 1.500.000 kurd li herêma derveyî Rojhilata Kurdistanê, li herêma [[Xorasan]]ê dijîn. Rojhilata Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî ve ji parêzgehên wekî parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmaşan, Îlam, Loristan û ji beşek parêzgeha Hemedanê pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: an encyclopedia of life, culture, and society |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2018 |isbn=978-1-4408-4257-3 |cih=Santa Barbara, California Denver, Colorado |paşnavê-edîtor=Maisel |pêşnavê-edîtor=Sebastian }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wiesmann |pêşnav=U. N. |paşnav2=DiDonato |pêşnav2=S. |paşnav3=Herschkowitz |pêşnav3=N. N. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Effect of chloroquine on cultured fibroblasts: release of lysosomal hydrolases and inhibition of their uptake |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1338–1343 |doi=10.1016/0006-291x(75)90506-9 |issn=1090-2104 |pmid=4 }}</ref> Kurdên Rojhilata Kurdistanê û [[kurdên Xorasanê]] ji %10ê nifûsa Îranê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/article/time-kurds |sernav=The Time of the Kurds {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |roja-gihiştinê=2024-10-27 |ziman=en }}</ref> Li gor serjimêriya sala 2006an çar parêzgehên sereke yên Îranê ku kurd lê dijîn ev in: Azerbaycana Rojava, Kirmaşan, Kurdistan û Îlamê ku nifûsa parêzgehan bi giştî gihîştiye 6 milyon û 730 hezar kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statoids.com/uir.html |sernav=Iran Provinces |malper=web.archive.org |tarîx=2016-10-22 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2016-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161022043249/http://www.statoids.com/uir.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li derveyî herêma Kurdistanê ya kevneşopî, kurdên Xorasanê li bakurê rojhilatê Îranê ku bi qasî 1000 kîlomêtre dûr ê Rojhilata Kurdistanê ye dijîn. Bervajiyê kurdên Rojhilata Kurdistanê ku bi zaravayê cihêreng ên kurdî diaxivin kurdên Xorasanê tenê bi zaravayê kurmancî diaxivin. == Ziman == Kurdên Rojhilata Kurdistanê bi zaravayên cihêrengên kurdî ku di nav de zaravayên wekê [[soranî]], [[kelhorî]], [[kurmancî]], [[hewramî]], [[lekî]], [[Zazakî|zazak]][[hewramî|î]] û [[lurî]] heye diaxivin. == Dîn == Baweriyên kurdên Rojhilata Kurdistanê sunî, şîe, elewî, yarsan û cihû û zerdeştî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Erdnîgarî == === Rûerd === Rûberê Rojhilata Kurdistanê 204.352 km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Rojhilat herêmke çiyayî ye. Rojhilata Kurdistanê ji van navçan pêk tê: Ji bakur ber bi başûr ve navçeya [[Mako]], [[Urmiye]], [[Somabiradost]], [[Bêlewer]], [[Mukriyan]], [[Erdelan]], [[Hewreman]], [[Kirmanshah]], [[Îlam]] û [[Lekistan]] û [[Loristan]] û [[Hemedan]] û [[Xuzistan]] û [[Şarîkurd]] û [[Yasuc]] û [[Genave]] û [[Kazrûn]]in. Heger mirov wekî ku di balafireke de be fi bi jor ve, li herêma Rojhilat mêze bike, çiyayên bilind û daristanên gurr dibîne. Di navbera van çiyan û baniyan de deştên rast û bi ber, çem û newalên bi av hene. Çiya û deten herî girîng ên van navçeyan jin bakur ber bi başûr ve ev in: Çiyayên [[Çilikan]] û [[Sarîdaş]], deştên Soma û Bêlewar, [[Çiyayê Reş]] (3578&nbsp;m), [[Deştên Wirmiye û Mergewer]]. [[Çiyayên Mukriyan]], deşta Şarwêran, zincîra çiyayê [[Zagros]]ê û li başûr çiyayên [[Şaho]] (3390&nbsp;m), Dalaxanî û Paraw, deştên Kamyaran û Mayîdeşt, çiyayên [[Wuşnrankêw]] (4050&nbsp;m), Mezin û Spî hene. Piranî darên mazî û berû ne. Di nav wan de darên mêwe ji hene. Wekî enab, beyîv û hirmiyê kovî, aqasya, erxewan, spîndar, soreçinar, berû mazî û mêxik. Herweha tû, mêw, xox, qeysî, gûz, hinar, hirmî, guyîj, belalûg, sêv, gelaz, bîhok û sincû ji hene. Li herêma çiyayên Qendil û Zagrosê baran zêdetir dibare. Hebûna baran û berfê li çiyayên Kurdistanê bûne sedem ku çem û kanî pir bi av in. Havînan li Kirmanşahê germahî digihe 35-45 pileyî. Germtirîn bajarê herêmê Qesrêşêrîn û Mêhran in. Sartirîn bajar Bokan û Sine in. Zivistanan li van bajaran serma dikeve binî -30-35 pileyî. ==== Zincîra çiyayên Zagrosê ==== Çiyayên Zagrosê ji geliyê şîn heta geliyê Alan ji Kurdistana Rojhilat û Başûr re dibe wekî tixûb. Zagros rêzçiyayên Kurdistanê ne. Ew ji bakur ve ber bi bashûr, ji Agirî heta Luristanê dom dikin. Ew heta herêma shirazê diçin. Dirêjiya Zagrosê ji 1000&nbsp;km zêdetir e. Bilindiya wan li Wuştrankêw 4700 metreyî derbas dike. Divê herêmê de, ji bakur, ber bi başûr ve çiya paralel in. Li bakur çiyayên Sahend û Sebelan bi berf in. Berfên wan ji payîza pêşîn heta dawiya biharê dimîne. Rêza Zagrosê ber bi Mezopotamyayê ve, di navbera geliyê Şîn û Alan de/ bilind û tûj in. Lê, di navbera Badînan û Mûsilê de nizim dibin. Dadikevin 450 metreyî. Li aliyê rojhilat Ji 1000 metreyî bilintir cîh hene. Geliyê Şîn 2860 metre ye. Ji ber vê yekê di hindava Mûsilê de çemên Rojhilata Kurdistanê dadikevin Başûrê Kurdistanê. Bi taybetî [[Zêyê Biçûk]] li herêma Mukriyan û Bane gelek av û çemên din jî berhev dikin û di herêma Serdeştê de ji geliyê Alan derbasê Başûr dibe. ==== Av û bendav ==== [[Gola Urmiyê]], dikeve rojhilatê bajarê [[Urmiye]]yê. Qerexê rojavayê wê besşek ji tixûbê Rojhilata Kurdistanê ye. Dirêjayiya wê nezîkî 140&nbsp;km û firehiya wê jî 50&nbsp;km ye. Qada wê 6.000 km2 ye. Kûriya wê 6 û hinek cîh digîhe 15 metreyî derbas dike. Di nav golê de çend girav hene. Lê, ya herî mezin girava Şahiye ye. [[Gola Zirêbarê]], li nêzîkî bajarê [[Merîwan]] e. Dor û berê wê deşt û çiya ne. Bi dar û devî ne. Dirêjiya wê 5&nbsp;km û firehiya wê jî 2&nbsp;km ye. 15 metre kûr e. Ava gola Zirêbar şêrîn e û masî tê de dijîn. ==== Bendav ==== [[Bendava bokan]], li rojhalata bajarê Bokanê ye ku 500.000.000 metrekûbîk av digire û 6000 kilowat enerjî dide.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di sîstema îdariya [[Îran]]ê de şûna sîstema wîlayetan de herêm hene. === Herêmên Rojhilata Kurdistanê === Herweha Kurdistan dibe şeş herêm.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} # [[Bakur (herêm)|Bakur]] # [[Mukriyan]] # [[Erdelan]] # [[Kirmanşah (herêm)|Kirmanşah]] # [[Îlam (herêm)|Îlam]] # [[Lekistan]] # [[Gûran (herêm)|Gûran]] # [[Hemedan (herêm)|Hemedan]] # [[Luristan (herêm)|Luristan]] # [[Şarîkurd (herêm)|Şarîkurd]] # [[Yasûc (herêm)|Yasûc]] ==== Herêma Bakur ==== Ev herêm ji çemê [[Aras]] dest pê dike û heta [[Deştebêl]] dom dike. Di ve herêmê de navçeyên [[Urmiye]], [[Bazirgan]], [[Mako]], [[Şot]] ,[[Soma]], û [[Salmas]] hene. ==== Herêma Mukriyan ==== [[Pîranşar]], [[Mahabad]], [[Bokan]], [[Serdeşt]], [[şino]], [[Miyanduaw]], [[Nexede]], [[Tîkab]] û [[Şahîndij]]. ==== Herêma Erdalan ==== Ev herêm ji [[Saqiz]] dest pê dike û heta [[Kamyaran]] dom dike. Di vê herêmê de bajarên Saqiz, [[Bane]], [[Dîwandere]], [[Bicar]], [[Sine]], [[Merîwan]] û [[Kamyaran]] hene. ==== Herêma Kirmanşahê ==== Ev herêm ji Kamyaran dest pê dike û heta Şahabad diçe. Di vê herêmê de bajarên [[Bêstûn]], [[Pawa]], [[Sonqur]], [[Rewanser]], [[Sahane]], [[Serpêlzahaw]], [[Mahîdeşt]], [[Kirênd]], [[Qesrê Şîrîn]], [[Hersîn]], [[Gîlangerb]], [[Şahabad]] û [[Cwanro]] hene. ==== Herêma Îlamê ==== Ev herêm ji Şahabad dest pê dike û heta Serpêl û Zahaw dom dike. Divê herêmê de bajarên Îlam, Neftêsha, Mihran, Melikşahî û Eywandesht hene. ==== Herêma Lekistan ==== Ev herêm ji Sine dest pê dike û heta Kûdeşt dom dike. Di vê herêmê de bajarên [[Sine]], [[Hersîn]], [[Kûdeşt]], [[Nûrawa]], [[Aliştir]], [[Kengawer]], û [[Dirişer]] hene. ==== Herêma Gûran ==== [[Gûran (herêm)|Herêma Gûran]] ji bakurê rojavayê parêzgeha Kirmaşan û devera Xaneqînê li [[Başurê Kurdistanê]] pêk tê. Bajarên giring ên vê herêmê Xaneqîn, Serpêlzahaw, Kirênd, Gîlangerb û Qesrê Şîrîn in. Ev herêm bi kevneşopî warê kurdên kelhûrî, lekî û hewramîaxiv ên yarsan e, yên ku xwe xwemalî wek "gûran" binavdikin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} === Mîrekiyên kurdan û parêzgeha Kurdistanê === [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê.]] Ji sedsala 10an heya sedsala 12an du xanedanên kurdan, xanedanên wekê Hesenweyhî (959-1015) û Eyyariyan (990-1117) (li [[Kirmaşan]], [[Dînewer]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] û [[Xaneqîn]]) hikûm kirine. [[Erdelan|Dewleta Erdelan]] a ku di destpêka sedsala 14an de hatiye damezrandin, herêmên Zerdiawa (Keradag), [[Xaneqîn]], [[Kerkûk]], [[Kifrî]] û [[Hewraman]]ê kontrol kiriye. Paytext a dewletê pêşî li bajarê [[Şehrezûr]] a [[Başûrê Kurdistanê]] bû ye û piştre jî derbasê bajarê Sineyê dibe. Dewleta Erdelanê heya ku serokê qacaran Nasir El-Dîn Şah (1848–1896) di sala 1867an Rojhilata Kurdistanê dagir dike li herêmê desthilatdariya xwe berdewam kiriye. Di sedsala 12an de ji aliyê serekê selçûqî Sancar ve parêzgeha li bakurê rojhilatê Hemedanê parêzgehek bi navê "Kurdistan" hatiye avakirin ku navenda parêzgehê bajarê Baharê bû. Parêzgeha Kurdistanê bajarên wekê Hemedan, Dînewer, Kirmaşan, Sine û Şarezûrê vegirtiye ku parêzgeh ji aliyê Silêmanê biraziyê Sancar ve dihat birêvebirin. Di sala 1217an de kurdên Zagrosê leşkerên Alaaddîn Mihemedê Duyem, padîşahê Xuwerazmî ku ji Hemedan hatibûn şandin têk birine û herêmê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's first Encyclopaedia of Islam: 1913-1936 |weşanger=E. J. Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 |çap=Reprint |cih=Leiden }}</ref> === Serdema safewiyan === Li gor [[Ansîklopediya Îslamê]], malbata sefewiyan ji Rojhilata Kurdistanê hatine pêşî koçî Azerbeycanê bûne û piştre di sedsala 11an de li Erdebîlê bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www1.encislam.brill.nl/data/EncIslam/C4/COM-0964.html |sernav=-AFAWIDS [VIII:765b] |malper=web.archive.org |tarîx=2005-12-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2005-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051216114912/http://www1.encislam.brill.nl/data/EncIslam/C4/COM-0964.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema desthilatdariya sefewiyan de hikûmetê hewl daye ku kontrola xwe li ser herêmên ku kurd lê dijîn li Rojhilata Kurdistanê berfireh bike ku di wê serdemê de li derdora [[Gola Ûrmiyeyê]] û bakurê rojavayê Îranê çend mîrnişînên kurd ên nîvserbixwe wekê eşîrên Mukriyan ([[Mehabad (bajar)|Mehabad]]), Erdelan ([[Sine]]) û Şikak ([[Ûrmiye]]) hebûn. Kurdan li hemberî vê hewldanên ber xwe dan û hewl dan ku xwe bi rê ve bibin ku ev yek bûye sedem ku di navbera sefewî û kurdan de pevçûnên bi xwîn rû bidin. Serhildana kurdan di dawiyê de hatiye şikestin û di encamê de safewiyan biryar dan ku di sedsalên 15 û 16an de bi darê zorê bi koçkirin û sirgûn kirinan kurdên serhildêr ceza bikin. Dagirkirin Rojhilata Kurdistanê di serdema qiralê safewî Tahmasp I (r. 1514–1576) de dest pê kiriye. Di navbera salên 1534 û 1535an de Tahmasp I dest bi wêran kirina sîstematîk a bajarên kevin û gundên kurdan dike û hejmarek mezin ê kurdan ji herêmên Rojhilata Kurdistanê sirgûnî Çiyayên Alborz û [[Xorasan]] û bilindahiyên li deşta navendî ya Îranê kiriye. Di vê demê de paşmayiyên dawîn ên eşîra qedîm a Hadhabanî (Adiabene) ya navendî ya Kurdistanê ji dilê Kurdistanê hatin derxistin û sirgûnî Xorasanê kirine ku di îro de jî li wir têne dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanica.com/english/history/deportation.html |sernav=KEO - HISTORY |malper=web.archive.org |tarîx=2008-05-01 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2008-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501161817/http://www.kurdistanica.com/english/history/deportation.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coe.ohio-state.edu/mmerryfield/global_resources/modules/MECIran.htm |sernav=Iran |malper=web.archive.org |tarîx=2008-04-03 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2008-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080403073522/http://www.coe.ohio-state.edu/mmerryfield/global_resources/modules/MECIran.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Şerê Dimdimê === Şerê Dimdimê şerekî dirêj e ku di navbera [[kurd]]an û safewiyan de di salên 1609 û 1610an qewimiye. [[Şerê Dimdimê]] yek ji dirêj û dîrokî yê [[Kurdistan]]ê ye. Şer li derdora [[Keleha Dimdimê]], li herêma Bradost li derdora [[Gola Ûrmiyeyê]] li qewimiye. Di sala 1609an de avahiya wêrankirî ji aliyê [[Amîr Xan]] Lepzêrîn ("Destê Zêrîn") ve ku mîrê Beradostê ye hatiye avakirin ku xwestiye serxwebûna mîrektiya xwe ya berbelavkirî li hemberê dagirkirina osmanî û safewiyan a nav herêmê biparêze. Ji nû ve avakirina Dimdimê wekê tevgerek ber bi serxwebûnê ve hatiye hesibandin ku dikare hêza safewiyan li Rojhilata Kurdistanê bixe nav metirsiyê. Di nav wan de ku mîrên Mukriyan ([[Mehabad (bajar)|Mehabad]]) hebû gelek kurd li dora Amîr Xan kom bûne. Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi serkêşiya wezîrê mezin ê safewî Hatem Beg ku ji mijdara 1609an heta havîna 1610an berdewam kiriye Dimdim hatiye dagirkirin. Di vê şerê de hemî parastvanên Dimdimê hatine qetilkirin. Şah Ebbas fermana komkujiyek giştî li [[Biradost]] û Mukriyanê dide û eşîra afşar a tirk li herêmê bi cih dike û gelek eşîrên kurd jî sirgûnê [[Xorasane|Xorasanê]] kiriye. Şerê Dimdimê di kevneşopiyên kurdî yên devkî ([[Beyta Dimdimê]]) yên berhemên edebî (Dzhalilov, r. 67-72) û di dîrokê de wekê têkoşîna gelê kurd a li dijî desthilatdariya biyaniyan hatiye nirxandin. Beyta Dimdimê piştî [[Mem û Zîn|''Mem û Zîn'']] a ku aliyê ji aliyê [[Ehmedê Xanî]] ve hatiye nivîsandin destaneke neteweyî kurdan tê dîtin. Yekem çîroka edebî ya şerê Dimdimê ji aliyê [[Feqiyê Teyran]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html |sernav=DIMDIM |malper=web.archive.org |tarîx=2008-10-11 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |roja-arşîvê=2008-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081011033443/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Shah ʿAbbas the Great. 2 |url=https://archive.org/details/historyofshahabb0001iska |paşnav=Iskandar Munshī |weşanger=Westview Pr |tarîx=1978 |isbn=978-0-89158-296-0 |cih=Boulder |series=Persian heritage series }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=A. J. |paşnav2=Hick |pêşnav2=P. E. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase by acidic metabolites of the biogenic amines |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1731–1733 |doi=10.1016/0006-2952(75)90016-7 |issn=0006-2952 |pmid=16 }}</ref> Piştê demek dirêj ê piştê Şerê Dimdimê kurdan di destpêka sedsala 18an de ji êrîşa efxanî ya li ser warê safewiyan sûd werdigirin û [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedanê]] zeft dikin û derbasî devera nêzîkî Îsfehanê dibin. Nadir Şah di sala 1747an de xwestiye ku serhildaneke kurdan bitepisîne lê beriya ku seferê temam bike hatiye kuştin. Piştî mirina [[Nadir Şah]], eşîrên kurdan valahiya hêzê bi kar anîn û beşek ji farsê desteser dikin.<ref name="McDowall2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Tauris |tarîx=2013 |isbn=978-1-85043-416-0 |çap=3., rev. and updated ed., reprint |cih=London }}</ref> Di sala 1880an de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] li dijî dewleta Îranê dest bi serhildanan kiriye. Ev serhildan ji aliyê serokên qacaran ve (eşîreke tirk) hatiye têk birin. Di destpêka sedsala 20an de Smaîl Axa Simko ji rewşa aloz a piştî Şerê Cîhanê yê Yekem sûd wergirt û li dijî hikûmeta Îranê serî hildaye lê serhildana li hemberê Riza Şahê Pehlewî bi serneketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> === Desthilatdariya Simkoyê Şikak === Lewaziya hikûmeta farisî di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de dibe sedem ku hinek serekên kurdan dixwazin ku ji bi vê rewşa kaotîk re [[Kurdistan]]ê azad bikin. Serokê [[Şikak|Eşîra Şikakî]] [[Simkoyê Şikak]] di navbera salên 1918 û 1922an de li rojavayê [[Gola Ûrmiyeyê]] desthilatdariya xwe ava dike. Cefer Siltanê Hewraman herêma navbera Merîwan û bakurê [[Helebce]]yê xistiye bin kontrola xwe û heta sala 1925an serbixwe maye. Di sala 1922an de Reza Şah (ku paşê bûye padîşahê yekem ê pehlewî) li dijî serokên kurdan şer radigihîne. Simko di payîza sala 1922an de neçar dimîne ku dev ji herêma xwe berde û ji bo ku nekeve destê hêzên faris heşt salan xwe veşartiye. Dema ku dewleta Îranê wî razî dike ku teslîm bibe, di sala 1930an de li derdora Uşno (Oşnaviye) dikeve kemînê û ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye kuştin. Piştî vê yekê [[Reza Şah]] siyaseteke xam lê bi bandor li dijî kurdan dimeşîne. Bi sedan serokeşîrên kurd ji Kurdistanê hatine derxistin û hatine sirgûn kirin û erdên Kurdistanê jî ji aliyê dewleta Îranê ve hatiye desteserkirin.<ref name="Elphinston1946">{{Jêder-kovar |paşnav=Elphinston |pêşnav=W. G. |tarîx=1946 |sernav=The Kurdish Question |url=https://academic.oup.com/ia/article-abstract/22/1/91/2687171?redirectedFrom=fulltext |kovar=International Affairs |cild=22 |hejmar=1 |rr=91–103 |doi=10.2307/3017874 |issn=1468-2346 }}</ref> === Şerê Cîhanê yê Duyem === Di îlona sala 1941ê de dema ku leşkerên hevpeymanan ketin Îranê, artêşa farisan bi awayeke bilez têk diçe û cebilxaneyên artêşa farisan dikeve destê kurdên Rojhilata Kurdistanê. zarên giregirên kurdan ku ji aliyê farisan ve hatibûn girtin firsend bi dest xistin û ji sirgûniya xwe ya li [[Tehran]]ê direvin. Li Rojhilata Kurdistanê bajarên wekê [[Serdeşt (bajar)|Serdeşt]], [[Bane (navçe)|Bane]] û [[Merîwan]]ê ji aliyê serleşkerê kurd ê Baneyê [[Hema Reşîd]] ve hatiye kontrol kirin.<ref name="Elphinston1946"/> === Komara Kurdistanê ya Mehabadê === [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|thumb|Merasîma daxuyaniya Komara Mehabadê.]] Tevî ku Îranê di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalîbûna xwe ragihandibe jî ji aliyê hêzên hevpeymanan ve hatibû dagirkirin. Di sala 1946an de bi piştgiriya Yekîtiya Sovyetan li bajarê Mehabadê ji aliyê [[Tevgera Kurd Komeley Jiyanewey Kurd]] ve di bin serokatiya [[Qazî Mihemed]] de dewleteke kurdî hatiye avakirin. Ji ber ku hebûna piçûk ji bajarên piçûk ên Mehabad, [[Bokan]], [[Pîranşar]] û [[Oşnewî|Oşnewiyê]] yên Îranê wêdetir dirêj nedibû, piştgirî ya hemî kurdan hemî wernegirtiye. Paytexta Komara Mehabadê bajarê Mehabadê bû ku herêma rêveberiya komarê ji bajarên [[Mehabad (bajar)|Mehabad]] û [[Bokan]], [[Oşnaviye]], [[Pîranşar]] û [[Nexede]]yê pêk hatiye.<ref name="McDowall2013"/> Di heman demê de her sê bajarên din ên Rojhilata Kurdistanê [[Ûrmiye|Ûrmiyê]], [[Xoy]] û [[Selmas (navçe)|Selmasê]] jî xwestiye. [[Komara Mehabadê]] tenê saleke dikare desthilatdariya xwe berdewam bike. Bidawî bûna şer re [[Yekîtiya Sovyetê]] leşkerên paşve kişandiye û rê daye ku hikûmeta navendî êrîşê Komara Mehabadê bike û Komara Mehabadê hilweşîne. === Şoreşa Îslamî û Rojhilata Kurdistanê === Rêxistinên siyasî yên kurd piştgirên bi coş ên şoreşa li dijî Şah bûn ku [[Ayetula Xumênî|Ayetullah Xumeynî]] di sibata sala 1979an de hatiye ser desthilatê. Şah xwe nîşan dabû ku ne dostê daxwazên kurdan ên ji bo otonomiyeke mezintir û sistkirina kontrola [[Tehran]]ê li ser karên wan e. [[Kurd]] bi ziman û kevneşopiyên xwe yên cuda û bi yekbûnên xwe yên li ser sinor, ji bo îstismarkirina hêzên biyanî yên ku dixwestin îstîqrara deshilatiya nû xira bikin, ji aliyê dewleta nû ve wekê metirsîdar hatiye dîtin. Di sala 1979an de di civîna "[[Meclîsa Pisporan]]" de ku berpirsiyarê nivîsandina makezagona nû bû, cih ji kurdan re nayên dayîn ku di meclisê de cih bigirin. Ev yek dibe sedem her nenaskirina statûya kûrtir bibe û rewşa Rojhilata Kurdistanê zêdetir nediyar dibe. Ayetullah Xumeynî rê li ber [[Ebdurehman Qasimlo|Dr. Qasimlo]] ku nûnerê hilbijartî yê herêmê bû digire û nahêle ku beşdarê civîna yekem ya pisporan bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nourizadeh.com/archives/000267.php |sernav=Ali Reza Nourizadeh (Persian - Arabic - English) |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-04 |roja-gihiştinê=2024-11-03 |roja-arşîvê=2012-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120304210456/http://www.nourizadeh.com/archives/000267.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêla neteweperstiyê ya li Rojhilata Kurdistanê piştî rûxandina xanedana Pehlewî bi rêzek serhildanên dijî desthilata nû li seranserê Îranê belav dibe. Di destpêka sala 1979an de şerê çekdarî di navbera komên çekdar ên kurdan û hêzên Îranê de derketiye. Hêzên Kurdî di serî de ji hêzên [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] (KDPI) û rêxistina çepgir (Rêxistina Şoreşger a Kedkarên Kurd) pêk dihatin. Ayetullah Xumeynî di axavtineke xwe yê di kanûna sala 1979an de aniye ziman û têgeha "kêmneteweyên etnîkî" berevajî doktrînên îslamî bi nav kiriye" û gotiye "ew kesên ku naxwazin welatên misilman bibin yek" tawanbar kiriye ku pirsgirêka neteweperestiyê di nav hindikahiyan de ava dikin. Bi vê awayê nêrînên xwe yê di derbarê komên etnîkî yên din û kurdan de diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=http://dx.doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> === Xwepêşandanên sala 1999an === Di sibata sala 1999an de ji aliyê kurdan ve li çend bajarên Rojhilata Kurdistanê wekê [[Mehabad]], [[Sine]] û [[Ûrmiye]]yê daketin kolanan û ji bo dîlgirtina [[Abdullah Öcalan]] xwepêşandanên girseyî lidar xistine. Ev yek weke "trans-netewebûna" tevgera kurd hatiye dîtin. Di dema vê xwepêşandanê de dewleta Îranê bi tundî êrîşê xwepêşandarên kurd kiriye. Li gorî rêxistinên mafên mirovan di van xwepêşandanan de herî kêm 20 kes ji aliyê hêzên Îranê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/1999/409.htm |sernav=Iran |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2024-11-03 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs }}</ref> == Rewşa niha == {{Gotara bingehîn|Şoreşa Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê [[Îran]]ê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]], [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]], [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]], [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] pêk tê. Her wisa parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin. == Bajarên rojhilat == Mirov dikare bajarên Rojhilat ji bakur ve ber bi başûr ve weha rêz bike: [[Bazirgan]], çaldıran [[Qutûr]], [[Mako]], [[Urmiye]], [[Şino]], [[Nexede]], [[Pîranşar]], [[Mehabad]], [[Shahîndij]], [[Bokan]], [[Tîkab]], [[Seqiz]], [[Serdeşt]], [[Bane]], [[Dîwandere]], [[Bîcar]], [[Merîwan]], [[Sine]], [[Qurwe]], [[Pawe]], [[Rewanser]], [[Kamyaran]], [[Sonqur]], [[Serpêlzahaw]]/ tüysarkan [[Kirin]], [[Mayîdeşt]], [[Kirmanşah]], [[Sehene]], [[Kengawer]], [[Hersîn]], [[Şahabad]], [[Nefteşah]], [[Îlam]], û [[Mêhran]].[[Xurmabad]] , [[Hemedan]] , [[Yasûc]] , [[Şarîkurd]] , [[Dezfûl]] , [[Kazrûn]] , [[Genave]] == Parêzgehên kurdnişîn == # [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Ûrmiye (parêzgeh)]] # [[Kurdistan (parêzgeh)]] # [[Kirmaşan (parêzgeh)]] # [[Îlam (parêzgeh)]] # [[Luristan (parêzgeh)|Luristan (Parêzgeh)]] # [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan (Parêzgeh)]] # [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Şarîkurd (Parêzgeh)]] # [[Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)|Yasuc (Parêzgeh)]] # [[Xûzistan (parêzgeh)|Dezful (Parêzgeh)]] == Siyaset û rêxistin == * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] ([[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKÎ]]) * [[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ([[Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê|Komele]]) * [[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran]] ([[Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran|HDKÎ]]) * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] ([[Partiya Azadiya Kurdistanê|PAK]]) * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] ([[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê|PJAK]]) * [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] * [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Rêxistina Kurdistanî ya Partiya Komûnîst a Îran]] * [[Rêxistina Gelê Kurmanc]] * [[Rêxistina Demokratîk a Yaresan]] * [[Cemaeta Dawet û Islahê a Îran]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên Îranê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê| ]] q1t2xi9o8i3ncqr6ornlj41s490b0wq 0 2074 2083275 2060270 2026-08-02T22:06:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083275 wikitext text/x-wiki {{kanûna paşîn}} == Bûyer == === Kurdistan === * [[1922]] – [[Qetlîama Qoçgiriyê]] pêkhat. * [[1946]] – Di dawiya sala 1946an de [[Komara Kurdistanê]] li Mehabadê ji aliyê rejîma Îranê ve hate hilweşandin. * [[1999]] – [[Kurdistan TV]]'yê dest bi weşana xwe kir. === Cîhan === * [[1819]] – [[Simón Bolívar]] komara [[Kolombiya]]yê îlan kir. * [[1917]] – [[DYA]]'yê ji bo [[Giravên Vîrjînê]] 25 milyon dolar pere dane dewleta [[Danîmarka]]yê. * [[1945]] – [[Şerê cîhanê yê duyem]]; Hêzên Sovyet, heme heme bajarê xerakirî yê polonan [[Warşova]] dagir kirin. * [[1971]] – Dînamît avêtine ber mala rektorê zanîngeha [[ODTÜ]]'yê, [[Erdal İnönü]]. * [[1994]] – Li başûrê [[Kalîforniya]]yê erdhejeke bi mezinahiya 6,7 a li gorî pîvana Richter qewimî. Di encamê de 61 kes mirin û ziyaneke nêzîkê 20 milyar dolaran pêk hat. * [[1991]] – Di [[Şerê Kendavê]] de [[Iraq]]ê 8 maşok avêtine [[Îsraêl]]ê. * [[1995]] – Li bajarê [[Osaka]]-[[Kobe]] ya [[Japon]]ê erdhejeke bi mezinahiya 7,2 a li gorî pîvana Richter qewimî. Di encamê de bêhtirî 6 hezar kesan jiyana xwe ji dest da. * [[1995]] – Parlamena Ewropayê [[Xelata Saxarov]] a mafên mirovan da parlementera [[DEP]]ê [[Leyla Zana]] ku ew di girtîgehê de bû. == Jidayikbûn == * [[1342]] – [[Fîlîp II, Dukê Burgonyayê]] (m. 1404) * [[1429]] – [[Antonio del Pollaiuolo]], wênesaz û peykertiraşê Rênesansê yê talyan (m. nez. [[1498]]) * [[1560]] – [[Gaspard Bauhin]], botanîst, nojdar û akademîsyenê swîsrî (died 1624) * [[1600]] – [[Pedro Calderón de la Barca]], şanonivîs û helbestvanê spanî (m. 1681) * [[1732]] – [[Stanisław August Poniatowski]], qiralê polonî-lîtvanî (m. 1798) * [[1820]] – [[Anne Brontë]], nivîskar û helbestvana inglîz (m. 1849) * [[1853]] – [[Alva Belmont]], çalakvana ji bo mafê dengdana jinan a amerîkan (m. 1933)<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-1500052 |sernav=Belmont, Alva Erskine Smith Vanderbilt (1853-1933), social leader and suffragist |xebat=American National Biography |sal=2000 |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1500052 |roja-gihiştinê=2019-12-02 |paşnav1=Viens |pêşnav1=Katheryn P. |isbn=978-0-19-860669-7 }}</ref> * [[1887]] – [[Ola Raknes]], psîkoanalîst û fîlologê norwêcî (m. 1975) * [[1899]] – [[Al Capone]], serkirdeyê tawankariyê yê amerîkan (m. 1947) * [[1923]] – [[Rangeya Raghav]], Indian author and playwright (died 1962) * [[1927]] – [[Eartha Kitt]], aktrîs û stranbêja amerîkan (m. 2008)<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Jack |pêşnav1=Adrian |sernav=Obituary: Eartha Kitt |url=https://www.theguardian.com/music/2008/dec/26/eartha-kitt-obituary |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2020 |tarîx=26 kanûna pêşîn 2008 }}</ref> * [[1928]] – [[Vidal Sassoon]], kuafêr û bazirganê inglîz-amerîkan (m. 2012)<ref name="UPI">{{Jêder-malper |sernav=Famous birthdays for Jan. 17: Dwyane Wade, Jim Carrey |url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2023/01/17/Famous-birthdays-for-Jan-17-Dwyane-Wade-Jim-Carrey/2041673921313/ |weşanger=[[United Press International|UPI]] |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2024 |tarîx=17 kanûna paşîn 2023 }}</ref> * [[1933]] – [[Dalida]], stranbêj û aktrîsa misrî-fransî (m. 1987) * [[1940]] – [[Nerses Bedros XIX Tarmouni]], patrîkê misrî-ermenî (m. 2015) * [[1942]] – [[Muhammad Ali]], bokser û aktîvîstê amerîkan (m. 2016)<ref>{{Jêder-malper|sernav=Muhammad Ali |url=https://www.biography.com/athlete/muhammad-ali |roja-gihiştinê=2022-01-17 |malper=Biography |tarîx=22 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> * [[1946]] – [[Jessica Benjamin]], psîkoanalîsta [[amerîkî]] * [[1952]] – [[Ryuichi Sakamoto]], piyanîst, bestekar û muzîkçêkerê japonî (m. 2023)<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Sweeting |pêşnav1=Adam |sernav=Ryuichi Sakamoto obituary |url=https://www.theguardian.com/music/2023/apr/03/ryuichi-sakamoto-obituary |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=4 nîsan 2023 |tarîx=3 nîsan 2023 |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404005401/https://www.theguardian.com/music/2023/apr/03/ryuichi-sakamoto-obituary |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> * [[1956]] – [[Paul Young]], stranbêj, strannivîs û gîtarjenê inglîz<ref name="AP"/> * [[1964]] – [[Michelle Obama]], parêzer û aktîvîsta amerîkan, Xanima Serokkomarê DYAyê ya 44em<ref name="AP"/> * [[1964]] – [[John Schuster]], lîstikvanê rugbiyê yê samoayî-nûzelendî * [[1971]] – [[Sylvie Testud]], aktrîs, derhêner û senaryonivîsa fransî * [[1980]] – [[Maksim Chmerkovskiy]], dansker û koreografê ûkraynî-amerîkan<ref name="UPI"/> * [[1987]] – [[Oleksandr Usyk]], bokserê ûkarynî<ref>{{Jêder-nûçe|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/feb/06/oleksandr-usyk-interview-ukraine-world-heavyweight-boxing-champion |sernav=Oleksandr Usyk: 'There had been laughter in that gym. When I got there, only darkness and death' |malper=The Guardian |nivîskar=Donald McRae |tarîx=6 sibat 2023 |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref> * [[1991]] – [[Esapekka Lappi]], ajotkarê raliyê (pêşbirkeya tirombêlan) ê fînî * [[1995]] – [[Indya Moore]], aktor û modelê amerîkan<ref>{{cite tweet|last=Moore|first=Indya|user=IndyaMoore|number=1218129181780992000|title=Thank you all so much for the birthday love!!|date=January 17, 2020|access-date=July 30, 2020}}</ref> == Mirin == * [[395]] – [[Theodosius I]], împeratorê Romayê (jdb. 347) * [[644]] – [[Sulpitius the Pious]], French bishop and saint * [[764]] – [[Yûsivê Freisingê]], metranê alman * [[1040]] – [[Mesûd I]], siltanê împeratoriya Xeznewî (jdb. 998) * [[1329]] – [[Roseline of Villeneuve]], rehbika şartrêz (jdb. 1263) * [[1468]] – [[Skanderbeg]], esker û siyasetmedarê albanî (jdb. 1405) * [[1751]] – [[Tomaso Albinoni]], viyolînîst û bestekarê talyan (jdb. 1671) * [[1834]] – [[Giovanni Aldini]], fizîknasê îtalî * [[1861]] – [[Lola Montez]], aktrîs û danskera îrlendî (jdb. 1821) * [[1888]] – [[Big Bear]] (Hirçê Mezin), şefê êleke kanadayiyên resen (jdb. 1825) * [[1908]] – [[Ferdînand IV]], Dûkê Mezin ê Toskanayê (jdb. 1835) * [[1936]] – [[Mateiu Caragiale]], rojnamevan, nivîskar û helbestvanê rûmen (jdb. 1885) * [[1972]] – [[Betty Smith]], nivîskar û şanonivîsa amerîkan (jdb. 1896) * [[1989]] – [[Baba Merdûxê Rûhanî]], olzanê [[kurd]] * [[1991]] – [[Olav V]], qiralê Norwêcê (jdb. 1903) * [[1994]] – [[Yevgeny Ivanov (spy)|Yevgeni Ivanov]], sîxurê rûs (jdb. 1926) * [[2002]] – [[Camilo José Cela]], nivîskar û siyasetmedarê spanî, xwediyê Xelata Nobel a wêjeyê (jdb. 1916) * [[2013]] – [[Mehmet Ali Birand]], rojnamevan û nivîskarê tirk (jdb. 1941) * [[2015]] – [[Faten Hamama]], aktrîs û fîlmçêkera misrî (jdb. 1931) * [[2017]] – [[Colo]], gorîlê herêma nizm a rojava (''Gorilla gorilla gorilla''), gorîlê pêşîn ê di girtîbûnê de û gorîlê herê temendirêj ê ku hatiye tomarkirin (jdb. 1956)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav1=Lyttle |pêşnav1=Jeff |sernav=Gorillas in Our Midst: The Story of the Columbus Zoo Gorillas |url=https://archive.org/details/gorillasinourmid0000lytt |tarîx=1997 |weşanger=Ohio State University Press |cih=Columbus, Ohio |isbn=9780814207666 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-38659471 |sernav=Colo, the oldest gorilla in captivity, dies aged 60 |weşanger=BBC News |roja-gihiştinê=20 hezîran 2023 |tarîx=18 kanûna paşîn 2017 }}</ref> * [[2021]] – [[Rasheed Naz]], aktorê fîlm û telewîzyonê yê pakistanî (jdb. 1948)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Veteran actor Rashid Naz passes away at 73 |malper=Images |tarîx=2022-01-17 | url=https://images.dawn.com/news/1189260/veteran-actor-rashid-naz-passes-away-at-73 |roja-gihiştinê=2025-08-07 }}</ref> * 2025 – [[Punsalmaagiin Ochirbat]], siyasetmedarê mongol, serokkomarê pêşîn ê Mongolistanê (jdb. 1942)<ref>{{Jêder-malper |tarîx=18 kanûna paşîn 2025 |sernav=Mongolian ex-president passes away |url=https://english.news.cn/20250118/519747f04dcb4470b1abe92c54b5acd8/c.html |roja-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2025 |malper=[[Xinhua News Agency|XinhauNet]] |ziman=en }}</ref> == Cejn û salveger == (Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin) ---- == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Meh û roj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rojên Kanûna paşîn]] [[Kategorî:Rojên salê|kanûna paşîn]] 37au99vfp5dt3r0mv0hxc5fz6tlp4k6 0 2302 2083444 2065428 2026-08-03T00:55:52Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083444 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = [[Dînê huriyan]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1600–1260 {{bz}}) keyanî û dewleteke [[Kurdistan|Kurdistana kevnare]] bû ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi [[hîtît]]iyan re, li aliyê rojava bi misiriyan re li aliyê başûr bi [[kasîtan]] re û ji aliyê rojhilat jî bi asûriyan re sinorê erdnîgarî parvekiriye. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |url=https://archive.org/details/historyofancient0000vand_h4j1 |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 4o2eto7u2tuk0j1wyc84pd0kgwqjhxr 0 2512 2083264 2047245 2026-08-02T21:55:40Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083264 wikitext text/x-wiki '''POP3''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Post Office Protocol 3'', protokola ofîsa postayê) protokoleke standard a [[înternet]]ê ya asta serîlêdanê ye ku ji hêla xerîdarên [[E-Peyam|e-peyamê]] ve tê bikaranîn da ku e-peyaman ji serverek nameyê bistînin.<ref name="Network+ Guide to Networks">{{Jêder-kitêb |sernav=Network+ Guide to Networks |paşnav=Dean |pêşnav=Tamara |weşanger=Delmar |sal=2010 |rûpel=519 |isbn=978-1423902454 |url=https://books.google.com/books?id=UD0h_GqgbHgC&q=network%2B+guide+to+networks }}</ref> Îro, guhertoya POP3 guhertoya herî gelemperî ye. Li gel IMAP, ew yek ji protokolên herî gelemperî ye ji bo wergirtina e-nameyan. == Armanc == Protokola Ofîsa Posteyê bi rêya toreke Protokola Înternetê (IP) ji bo serîlêdanek bikarhêner-muwekîl gihîştinê peyda dike bo qutiyeke nameyan (maildrop) ku li ser serverek nameyan tê parastin. Protokol operasyonên navnîşkirin, wergirtin û jêbirina peyaman piştgirî dike. Muwekîlên POP3ê girêdidin, hemî peyaman digirin, wan li ser komputera muwekîl hilînin, û di dawiyê de wan ji serverê jê dibin.<ref name="Windows to Linux">{{Jêder-kitêb |sernav=Windows to Linux |paşnav=Allen |pêşnav=David |weşanger=Prentice Hall |sal=2004 |rûpel=192 |isbn=1423902459 |url=https://books.google.com/books?id=UD0h_GqgbHgC&q=network%2B+guide+to+networks }}</ref> Ev sêwirana POP û prosedurên wê ji hêla hewcedariya bikarhêneran ve ku tenê girêdanên Înternetê yên demkî hebin, wekî gihîştina dial-up, ku dihêle van bikarhêneran dema ku girêdayî ne e-nameyê bistînin, û paşê dema ku ne li ser înternetê ne, peyamên wergirtî bibînin û manîpule bikin. Xerîdarên POP3 jî vebijarkek heye ku piştî wergirtinê nameyan li ser serverê bihêlin, û di vê moda xebitandinê de, xerîdar tenê peyamên nû yên ku bi karanîna fermana UIDL (lîsteya nasnameya bêhempa) têne destnîşankirin dakêşin. Berevajî vê, Protokola Gihîştina Peyama Înternetê (IMAP) ji bo ku bi gelemperî hemî peyaman li ser serverê bihêle hate sêwirandin da ku destûrê bide rêveberiyê bi gelek sepanên xerîdar re, û ji bo piştgirîkirina modên xebitandinê yên girêdayî (serhêl) û negirêdayî. Serverek POP3 li ser porta TCP-ya bi hejmara porta naskirî 110 guh dide daxwazên xizmetê. Danûstandina şîfrekirî ji bo POP3ê an piştî destpêkirina protokolê, bi karanîna fermana STLS-ê, heke piştgirî hebe, an jî ji hêla POP3Sê ve tê xwestin, ku bi karanîna Ewlekariya Qata Veguhestinê (TLS) an Qata Soketên Ewle (SSL) li ser porta TCP-ya bi hejmara porta naskirî 995 ve bi serverê ve girêdide. Peyamên berdest ji bo xerîdar dema ku danişînek POP3 nameya posteyê vedike têne destnîşankirin, û bi jimareya peyamê ya herêmî ya wê danişînê an jî, bi bijarte, bi nasnameyek bêhempa ya ku ji hêla servera POP ve ji peyamê re hatî destnîşankirin têne destnîşankirin. Ev nasnameya bêhempa ji bo nameya posteyê mayînde û bêhempa ye û dihêle ku xerîdar di danişînên POPê yên cûda de bigihîje heman peyamê. Name bi jimareya peyamê tê wergirtin û ji bo jêbirinê tê nîşankirin. Dema ku xerîdar ji danişînê derdikeve, nameyên ku ji bo jêbirinê hatine nîşankirin ji nameya posteyê têne rakirin. == Mînak == Diyaloga ketina POP3 ya jêrîn mînakek di <nowiki>RFC 1939</nowiki> de ye:<ref><nowiki>RFC 1939</nowiki>, rûpel 19 (https://datatracker.ietf.org/doc/rfc1939/)</ref> <span style="color:blue;font-face=italic">S: <wait for connection on TCP port 110></span> C: <open connection> <span style="color:blue;">S: +OK POP3 server ready <1896.697170952@dbc.mtview.ca.us></span> C: APOP mrose c4c9334bac560ecc979e58001b3e22fb <span style="color:blue;">S: +OK mrose's maildrop has 2 messages (320 octets)</span> C: STAT <span style="color:blue;">S: +OK 2 320</span> C: LIST <span style="color:blue;">S: +OK 2 messages (320 octets)</span> <span style="color:blue;">S: 1 120</span> <span style="color:blue;">S: 2 200</span> <span style="color:blue;">S: .</span> C: RETR 1 <span style="color:blue;">S: +OK 120 octets</span> <span style="color:blue;">S: <the POP3 server sends message 1></span> <span style="color:blue;">S: .</span> C: DELE 1 <span style="color:blue;">S: +OK message 1 deleted</span> C: RETR 2 <span style="color:blue;">S: +OK 200 octets</span> <span style="color:blue;">S: <the POP3 server sends message 2></span> <span style="color:blue;">S: .</span> C: DELE 2 <span style="color:blue;">S: +OK message 2 deleted</span> C: QUIT <span style="color:blue;">S: +OK dewey POP3 server signing off (maildrop empty)</span> C: <close connection> <span style="color:blue;">S: <wait for next connection></span> Serverên POP3 bêyî fermana APOP ya vebijarkî hêvî dikin ku xerîdar bi fermanên USER û PASS têkeve hesabê xwe: C: USER mrose <span style="color:blue;">S: +OK User accepted</span> C: PASS tanstaaf <span style="color:blue;">S: +OK Pass accepted</span> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hughes |pêşnav=L |sernav=Internet e-mail Protocols, Standards and Implementation |url=https://archive.org/details/internetemailpro0000hugh |weşanger=Artech House Publishers |sal=1998 | isbn=0-89006-939-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Johnson |pêşnav=K |sernav=Internet Email Protocols: A Developer's Guide |weşanger=Addison-Wesley Professional |sal=2000 | isbn=0-201-43288-9 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Loshin |pêşnav=P |sernav=Essential Email Standards: RFCs and Protocols Made Practical |url=https://archive.org/details/essentialemailst0000losh |weşanger=John Wiley & Sons |sal=1999 | isbn=0-471-34597-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rhoton |pêşnav=J |sernav=Programmer's Guide to Internet Mail: SMTP, POP, IMAP, and LDAP |url=https://archive.org/details/programmersguide0000rhot |weşanger=Elsevier |sal=1999 | isbn=1-55558-212-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wood |pêşnav=D |sernav=Programming Internet Mail |weşanger=O'Reilly |sal=1999 |isbn=1-56592-479-7 |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/livesofcaptivere00petz }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Post Office Protocol – Version 3 |url=http://www.rfc-editor.org/std/std53.txt |weşanger=IETF |tarîx=May 1996 |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2025-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251206232319/https://www.rfc-editor.org/std/std53.txt |rewşa-urlyê=mirî }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:E-posta]] cjkhqvgpsmta0twbwae2mfzh3l7b1eq 0 2516 2083402 2069939 2026-08-03T00:25:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Qerejdax | navê_din = | wêne = Zanga Qerejdaxê.jpg | wêne_sernav = Zangeke herêma Qerejdaxê | bilindayî = 1.957 | cih = [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | zincîreçiya = | nexşeya_cihan = Riha#Diyarbekir#Mêrdîn | koordînat = {{Koord|37|42|41|N|39|49|45|E|type:mountain|display=inline, title}} | cure = [[Volkana mertalê]] | çalakbûna_dawî = }} '''Qerejdax''' yan jî '''çiyayê Qerejdaxê''' yek ji çiyayên volkanîk ên vemirî ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku deşta [[Amed]]ê û deşta [[Riha]]yê ji hev birî ye. Xala ya herî bilind ê Qerejdaxê 1.952 mêtre ye xwedî cureya volkana mertalê ye ku ji herikîna lavaya şil çêbûye. Çiya bi qasê 120 [[km]] berfireh e û rûbera çiyayê jî 8000 km² ye. Qerejdax xwedî berwariyeke nizm e ku berwariya çiyayê nêzîkî ji %2 ye ku ji lavên bazaltîk pêk hatiye. Çiya di sê qonaxên çalakiyên volkanîk de çêbûye û li ser sinorê Amed, Riha û [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] de berfireh bûye. Çiyayê Qerejdax ji [[Amed]]ê her ku ber bi navçeya [[Wêranşar]]ê diçe nizim dibe û piştre re bi [[deşta Heranê]] re dibe yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wiki.irises.org/bin/view/Spec/SpecMasia |sernav=SpecMasia < Spec < Iris Wiki |malper=wiki.irises.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en}}</ref> == Jeomorfolojî == Çiyayê Qerejdaxê di serdema pleîstosenê de (nêzîkê 2.5 milyon sal berê) dest bi çalakiyên volkanîkî kiriye û bi kombûna herikîna [[lavên bazaltîk]] bilind bûye. Çalakiyên volkanîkî çiyayê heta 100.000 salên berê niha berdewam kiriye. Berevajî volkanên konîk ên klasîk, Qerejdax ji ber lava şil ê herikîn veguheriye [[Çiyayên volkanîk|çiyayeke volkanîk]] a "cureya mertalê" an jî bi naveke din veguheriye cureya Hawaîî yê. Herikîna lavên Qerejdaxê ku bi qasî 120-130 km berfireh bûye, ji rojhilat heta [[Sêwreg]]ê û ji başûr jî heta Wêranşarê berfireh bûye. Xala herî bilind ê Qerejdaxê girê qolîbabayê ye ku bilindahiya vê xalê gihiştiye 1.957 mêtreyê. Girê volkanîk ji aliyê xetên şikestinê yên paralel ve ku ber bi rojhilat-rojava ve dirêj dibin, perçe bûye. Sedema sereke ya çêbûna çiyayê Qerecdaxê ji ber zextên di navbera [[Nîvgirava Erebistanê]] û erdnîgarî ya bilind a [[Kurdistan]]ê çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=213011 |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Qerejdax |malper=Smithsonian Institution {{!}} Global Volcanism Program |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çiya-şitil}} [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çiyayên volkanîk ên Kurdistanê]] [[Kategorî:Diyarbekir]] [[Kategorî:Riha]] hzz34m23n2drznxk781yszxoc4zfunt 0 2642 2083359 2064619 2026-08-02T23:39:02Z InternetArchiveBot 45060 Add 7 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online |roja-gihiştinê=2026-05-12 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/570 570]–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/53 53]–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |url=https://archive.org/details/artofrecitingqur0000nels |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Ehlê Pirtûkê]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêje li ser wêjeyê]] 2htllbkb0rbkha7dp1hns05tl59r01c 0 2929 2083404 1990895 2026-08-03T00:28:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Serhildana Şêx Seîdê Pîranî (1925-1927) | perçeyekî = [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|Şerê Bakurê Kurdistanê]] û [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] | wêne = [[Wêne:Herema Serhildana Şêx Seîd, 1925.png|400px]] | binnivîs = Herêmên dagirkirî yê serhildanê, 1925an | dîrok = 13ê sibata 1925an - {{Derdora}} zivîstana 1927an | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]] | sedem = [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]]<br>[[Kemalîzm|Dij-kemalîzm]]<br>[[Kurdperwerî]] | encam = Tepesekirina serhildanê * Hezaran sivîlên kurd hatin kuştin * Şêx Seîd û 7000 kes ên din hatin dadgeh kirin û gelek ji wan hatin bidarvekirin | şervan1 = [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] * [[Hêzên Çekdar ên Tirk|Artêşa Sêyem]] * Çeteyên Tirk * [[Yurik|Eşîrên Yirik]] | şervan2 = [[Azadî (rêxistin)|Civaka Serxwebûna Kurdistanê]]<br>[[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] * [[Lîsteya êlên kurdan|Eşîrên Kurd]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mustafa Kemal Atatürk|Mistafa Kemal Atatirk]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Fethi Okyar|Fethî Okyar]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[İsmet İnönü|Îsmet Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Kâzım İnanç|Qazim Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Ali Saip Ursavaş Beg|Elî Saîp Ûrsavaş Beg]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mustafa Muğlalı|Mistafayê Muglayê]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mürsel Bakû|Mirsel Bakî]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Naci Eldeniz|Necî Paşa]] | fermandar2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Şêx Seîd]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Şêx Ebdurehîm]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Dr. Fûad|Fûad Beg]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Qaso|Qasim Beg]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Seyîd Ebdulqadir]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Xalîd Begê Cibirî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Şêx Ebdullahê Melekan]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Biroyê Heskî Têlî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Nûrî Dêrsimî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Yûsif Ziya Beg]] | hêz1 = Sibat - adar: 25.000 (12.000 bi çêkan){{Sfn|Olson|1989|p=107}}<br>Nîsan: 52.000 (25.000 bi çêkan){{Sfn|Olson|1989|p=107}} | hêz2 = 15.000{{Sfn|Olson|1989|p=107}} | windahî1 = 13.000+<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Karen |tarîx=2007 |sernav=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923. By Caroline Finkel. New York: Basic Books, 2006. |url=https://doi.org/10.2307/20060234 |kovar=Slavic Review |cild=66 |hejmar=2 |rr=550 |doi=10.2307/20060234 |issn=0037-6779}}</ref> | windahî2 = 9.000 - 10.000 şervan<br>25.000+ sivîlan<br>100.000+ koçber{{Sfn|Olson|1989|p=107}} }} '''Serhildana Şêx Seîdê Pîranî''', serhildaneke [[Kurdperwerî|neteweperwer]] û [[Îslamîzm li Kurdistanê|îslamî]] ya [[kurd]] bû ku di sibata 1925an de li [[Bakurê Kurdistanê]] li dijî [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya [[Laîsîzm|laîk]] a nû damezrandî derketiye holê. Serhildan ji aliyê [[Şêx Seîd]] ve ku şêxekî navdar ê [[Neqşbendî]] bû hatibû birêve birin. Di heman demê de serhildana Şêx Seîd ji aliyê rêxistina veşartî ya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]]{{Sfn|Olson|1989|p=42}}, rayedarên dînî yên herêmî, serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] û ji aliyê hinek efserên berê yên [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] ve jî hatibû piştgirî kirin. Serhildan di çarçoveya veguherîneke siyasî ya berfireh de piştî hilweşandina siyasî ya osmanî û [[Tenzîmat|polîtîkayên navendîkirinê]] yên Enqereyê ku rêxistina siyasî ya kurd û xweseriya herêmî bi tundî sinordar kiribû, derketiya holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History |paşnav=Hassan |pêşnav=Mona |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2017-01-10 |isbn=978-1-4008-8371-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=pqqtDAAAQBAJ&pg=PA168&redir_esc=y}}</ref> Serhildan di sibata sala 1925an de bi êrîşên hevrêzkirî (koordînekirî) li ser saziyên hikumetê û qereqolên [[cendirme]]yê li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê ku di nav de [[Amed]], [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] û [[Çewlîg]] hebûn destpêkiribû. Her çend qonaxa destpêkê ya serhildanê şerên konvansiyonel û girtina demkî ya çend bajaran di nav xwe de digirt jî, [[Artêşa Tirk|artêşa tirk]] hêzên serdest seferber kir da ku serhildanê tepeser bike. Heta adara sala 1925an, qonaxa leşkerî ya rêxistinkirî ya serhildanê di bin êrîşên berdewam ên dewletê de bi piranî hilweşiyabû. Lêbelê berxwedan bi têkçûna hêzên sereke bi tevahî nesekinî û li bi [[Şerê gerîlayî|şerê gerîla]] yên herêmî û perçebûyî li hinek deverên herêmê ku ji hêla serhildêr û alikagirên saxmayî ve dihatin meşandin, berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2009-10 |sernav=Exaggerating and exploiting the Sheikh Said Rebellion of 1925 for political gains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/new-perspectives-on-turkey/article/abs/exaggerating-and-exploiting-the-sheikh-said-rebellion-of-1925-for-political-gains/03B7B58CABB36D04AD7CFCDB3793E35F |kovar=New Perspectives on Turkey |ziman=en |cild=41 |rr=181–210 |doi=10.1017/S0896634600005410 |issn=0896-6346}}</ref> Her çend serhildan wekî serhildanek rêxistinkirî di sala 1925an de bi bandor hatibe tepisandin jî, encamên wê yên siyasî û ewlehiyê ji wê salê wêdetir dirêj bûye. Êrîşên leşkerî yên berfireh, girtinên girseyî û dozên qanûnî ya dewleta tirk li dijî beşdar û alîgirên gumanbar berdewam kiriye. Qonaxa dawî ya tepeserkirinê bi darvekirina Şêx Seîd û kesayetên din ên pêşeng di nîsana sala 1925an de gihîşt lûtkeyê ku piştre darizandin û bidarvekirinên çalakvanên kurd ku di nav de serokên berê yên rêxistina Azadî jî hebû, heta nîsana sala 1927an berdewam kiriye. Ji ber vê sedemê, dîroknas pir caran serhildana Şêx Seîd ne tenê wekî serhildanek demkurt, wekî serdemek dirêj a serhildan û dij-serhildanê ku bi berxwedana gerîla û tepeserkirina sîstematîk a dewletê ya zêdetirî ku du salan berdewam kiriye, bi nav dikin.{{Sfn|Olson|1989|p=153}} Wekî berdewamiyeke cezayî, dewleta tirk piştî tepisandina serhildanê, fermana komkujiya gelê Amedê dabû ku di ve de ji 15 heya 20 hezar kurd hebûn, hatibûn kuştin. == Piştperdeh == Di salên pêşîn ên Komara Tirkiyeyê de, dewleta nû bernameyeke mezin a reformên nû yê navendî û neteweperwer da destpêkirin ku bandorek kûr li ser hemî beşên civakê kiriye ku di nav de nifûsa kurd a Bakurê Kurdistanê hebû. Armanca van reforman ew bû ku mîrasa sazûmanî ya [[Împeratoriya Osmanî]] hilweşînin û li şûna wê dewleteke neteweyî ya yekgirtî û laîk ava bikin. Lêbelê ji bo gelek kurdan, ev polîtîka ne tenê wekî modernîzasyon, lê wekî hilweşandineke sîstematîk a xweseriya herêmî, naskirina çandî û otorîteya dînî hatin jiyîn. Jiholêrakirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî, sinordarkirinên li ser ziman û perwerdehiyê û hebûna zêde ya saziyên dewletê li herêmên kurdan nerehetiyek berfireh çêkiriye. Fikarên li ser pirsa kurd, heta berî îlankirina fermî ya komarê jî, di asta herî bilind a serokatiya Tirkiyeyê de hatibûn gotin. Di gotarekê de ku di 14ê çileya 1923an de li [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] hat dayîn, [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi awayekî zelal mijara kurdbûnê di herêma [[Mûsil]]-[[Kerkûk]]ê de anî ziman û hişyarî da ku hewldanên [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] ji bo damezrandina dewleteke kurdî li [[Başûrê Kurdistanê]] dikarin di nav kurdên di nav sinorên Tirkiyeyê de daxwazên wekhev derxina holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özbilge |pêşnav=Gökhan |paşnav2=Canatan |pêşnav2=Behice |paşnav3=Ipek |pêşnav3=Ozlem |tarîx=2024-04-01 |sernav=Türkiye’de Finansal Kaynak Yönetiminin Finansal Kaygılar Üzerine Etkileri |url=https://doi.org/10.17153/oguiibf.1347848 |kovar=Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi |cild=19 |hejmar=1 |rr=95 |doi=10.17153/oguiibf.1347848 |issn=1306-6730}}</ref> Wî îdia kiriye ku ji bo pêşîgirtina li pêşveçûnek wisa, Tirkiye dê hewce bike ku bandora xwe ber bi başûr ve berfireh bike. Ev gotin nîşan didin ku pirsa kurd çawa ji destpêkê ve bi fikarên ewlehiyê û nakokiyên axê ve girêdayî bûye. Di heman demê de, siyaseta brîtanî li herêmê beşdarî nezelaliya kurdan û seferberiya siyasî bûye. Nameyên dîplomatîk ên brîtanî yên piştî şer nêzîkatiyek pragmatîk û amûrî li hember kurdan eşkere dikin.<ref>"İngiliz Belgelerinde Türkiye" Erol Ulubelen, Çağdaş Yay., 1982, sf.195; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay., 19. Bas., 1995, r.24</ref> Di raporek ku di 28ê mijdara 1919an de ji [[London]]ê re hatiye şandin de, berdevkek brîtanî tê gotin ku her çend baweriya bi kurdan nayê kirin jî, dîsa jî di berjewendiyên brîranî de ye ku wan bikar bînin.<ref>Sevr Anlaşmasına Doğru Osman Olcay, SBF Yay., Ankara-1981, s.121; ak. U. Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay., 19.Bas. 1995, r. 28</ref> Bi heman awayî, di [[Konferansa San Remoyê]] ya di 19ê gulana 1920an de, Serokwezîrê brîtanî [[David Lloyd George]] tê gotin ku kurd bêyî piştgiriya hêzek mezin nikarin bijîn û li ser îhtîmala veqetandina herêma Mûsilê û girêdana wê bi dewletek kurdî ya pêşerojê nîqaş kir - di heman demê de zehmetiyên mezin ên bidestxistina rêkeftinek wisa bi rêkeftinê qebûl kiriye. Van daxuyaniyan hêviyên kurdan xurt kiriye û di heman demê de lawaziya wan a li hember siyaseta hêzên mezin jî destnîşan kiriye. [[Pirsa Mûsilê]] ya di navbera Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê de bû paşxaneyek girîng a navneteweyî ji bo bûyerên ku beriya serhildanê bûne. Di dema [[Peymana Lozanê|Konferansa Aştiyê ya Lozanê]] de, pirsgirêk ji bo danûstandinên dualî hate paşxistin, bi şertê ku têkçûn dê bibe sedema hakemtiya Cemiyeta Miletan. Dema ku danûstandinên li [[Stembol]]ê di 19ê gulana 1924an de têk çûn, Brîtanyayê di 6ê tebaxa 1924an de bi fermî mijar şand Cemiyetê. Di vê serdema aloziya zêde de bû ku rayedarên dagirker ên brîtanî li Başûrê Kurdistanê qanûna leşkerî îlankirin, tevgera efseran sînordar kirin û leşker ji nû ve şandin Mûsilê, di heman demê de fîloyek brîtanî ber bi [[Besre]]yê ve diçûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ER |pêşnav=İlyas |tarîx=2023-12-31 |sernav=Kafkasya Bölgesinde Ermeni ve Kürt Ayrılıkçı Hareketleri Üzerine Türkiye-Sovyet Rusya İstihbarat Vakaları (1924-1955) |url=https://doi.org/10.61348/htde.1329223 |kovar=Harp Tarihi Dergisi |hejmar=8 |rr=53 |doi=10.61348/htde.1329223 |issn=2757-5950}}</ref> Serhildana Şêx Seîd li hember vê paşxaneya leşkerîkirina herêmî û pevçûna dîplomatîk derket holê ku têgihîştina sedemên wê hîn tevlihevtir kiriye. Li hundir, dijberiya li dijî polîtîkayên Enqereyê ne tenê bi derdorên kurdî ve sinordar bûye. Fermandarên navdar ên [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûnê]] fikarên xwe yên zêde li ser tiştê ku ew wekî meyla otokratîk û dij-[[dîn]]î ya hikumetê dibînin, nîşan danine. Di 17ê mijdara 1924an de, wan ''Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'' (TCF) damezrandin ku yekem partiya muxalefetê ya li komarê bûye. Partiyê rêzgirtina ji bo baweriya dînî ragihand û bi eşkereyî rexne li ''Cumhuriyet Halk Fırkası'' (CHF) ya desthilatdar girt ji ber ku îslamê binpê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic |paşnav=Ph.D |pêşnav=Hakan Ozoglu |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-06-24 |isbn=978-0-313-37957-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA147&redir_esc=y}}</ref> Daxuyaniyên kesayetiyên wekî [[Kazım Karabekir|Qazim Qerebekir]] û [[Fethi Okyar|Fethî Beg]] hestek berfirehtir nîşan dan ku rejîma nû beşên muhafezekar û dînî yên civakê ji hev dûr dixe. Ev nîqaş di dawiya çileya 1925an de, dema ku cîgirê TCFê [[Şêxzadê Ziyaedîn Efend]] di parlementerê de hikumetê ji ber teşwîqkirina hilweşîna exlaqî û paşguhkirina adetên dinî şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ERSANLI-BEHAR |pêşnav=Büsra |tarîx=1985-11-01 |sernav=Nurşen Mazıcı, Belgelerle Atatürk Döneminde Muhalefet, 1919-1926, Istanbul, Dilmen Yayınevi, 1984 |url=https://doi.org/10.4000/cemoti.525 |kovar=CEMOTI |hejmar=1 |rr=82–83 |doi=10.4000/cemoti.525 |issn=0764-9878}}</ref><ref> Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, r. 21.</ref> Li herêmên Bakurê Kurdistanê, muxalefeta rêxistinkirî li dora rêxistina veşartî [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] ku ji aliyê [[Xalîd Begê Cibirî]] ve dihat birêvebirin, her ku diçû, kom dibûye.{{Sfn|Olson|1989|p=42}} Azadî bi giranî ji endamên berê yên [[Hengên Hemîdiye]], [[Lîsteya êlên kurdan|milîsên eşîrî]] yên kurd ên ku di destpêkê de di bin siltan [[Ebdulhemîd II]] de hatine damezrandin, sûd werdigirtiye.{{Sfn|Olson|1989|p=43-45}} Van toran hem ezmûna leşkerî û hem jî rewatiya herêmî peyda kirine.{{Sfn|Olson|1989|p=43-45}} Li gorî raporên îstîxbarata brîtanî, efserên Azadî navnîşek ji yanzdeh gilî û gazindan berhev kirin ku tê de daxwazên çandî yên kurdî, îdiayên muameleya xirab a tirkan, tirsa ji sirgûnkirinên girseyî, nebûna [[Kurdistan]]ê di nexşeyan de, qedexeyên li ser ziman û perwerdehiya [[Zimanê kurdî|kurdî]] û giliyên ji îstismara aborî ya herêmên kurdî hebûn. Serhildana Şêx Seîd ji ber berxwedana çekdarî ya berê jî, bi taybetî [[Serhildana Elkê 1924|serhildana Elkê]] ya îlona 1924an de pêk hatiye. Ev serhildana biçûktir û bêserkeftî ku ji aliyê Xalîd Begê Cibirî û [[Îhsan Nûrî Paşa|Îhsan Nûrî]] ve bi fermana endamê Azadî yê navdar [[Yûsif Ziya Beg]] ve hatibû birêvebirin, zû hatiye tepeserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=pure.uva.nl |roja-gihiştinê=2026-01-18}}</ref> Her çend ji aliyê leşkerî ve sinordar bû jî, serhildana Elkê hebûna berxwedana rêxistinkirî ya kurd nîşan da û hem Enqere û hem jî çalakvanên kurd qanih kirine ku pevçûnek mezintir li ber derî ye.{{Sfn|Olson|1989|p=48-50}} Bi vî awayî, ew wekî pêşgotinek rasterast ji bo serhildana Şêx Seîd a ku di destpêka 1925an de li pey wê hat, xebitiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |rr=52-53 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard}}</ref> == Beşdarbûnên serhildanê == [[Wêne:Sheikh Sherif, Sheikh Said, Kasim, Sheikh Abdullah.jpg|thumb|Li pêş, ji çep heta rast: Şêx Şêrîf û Şêx Seîd, li piş: Şêx Hemîd, [[Qaso|Qasim Ataç]] û Şêx Ebdûlah]] Di qonaxa amadekariyê ya serhildanê de, Şêx Seîd bangek berfireh li nifûsa misilman a Tirkiyeyê kiriye û bang li wan kir ku piştgiriyê bidin serhildana ku dihatiye plankirin. Ev bang bi zimanê dînî hatibû amadekirin û armanc dikiriye ku hevgirtinê li seranserê sinorên herêmî û civakî seferber bike. Lêbelê di pratîkê de, beşdarbûn kêmtir ji bersivek dînî ya giştî û bêtir ji torên herêmî, eşîrî û siyasî yên heyî yên li [[Bakurê Kurdistanê]] ve hatiye şekilkirin. Eşîrên ku bi awayekî çalak beşdarî serhildanê bûn, bi piranî [[kurmanc]] û [[zaza]] bûn ku bingeha erdnîgarî û civakî ya serhildanê nîşan didane. Her çend banga Şêx Seîd bi awayekî gerdûnî bû jî, seferberiya rastîn bi piranî bi herêmên Bakurê Kurdistanê ve sinordar maye. Beşdarbûn di navbera eşîran de, li gorî têkiliyên wan ên berê bi dewletê, avahiyên desthilatdariya herêmî û ezmûna dîrokî ya bi şerê çekdarî re, pir diguheriye. Bi taybetî, eşîrên [[Xormekan]] û [[Herkî]], her du jî komên kurdî yê [[Qizilbaş]], wekî di nav dijberên herî çalak û bibandor ên serhildanê de derketin holê.{{Sfn|Olson|1989|p=97-98}} Berxwedana wan a li hember tevgera Şêx Seîd di ezmûna demdirêj a rûbirûbûna bi hikumeta Tirkiyeyê û gerandina desthilatdariya dewletê de kok vedidaye. Van eşîran berê stratejiyên lihevhatin û berxwedanê pêşxistibûn ku wan ji serhildanek ku ji hêla elîtên dînî yên [[Sunîtî|sunî]] ve dihat rêvebirin guman dikir ku cihêrengiya navxweyî ya civaka kurd û sinorên seferberiya yekgirtî nîşan didaye. Di asta rêxistinî de, serhildanê ji Azadî, û herwiha ji çend efserên kurd ên ku berê di artêşa osmaniyan de xizmet dikirin, piştgiriyek girîng wergirtine. Van kesayetan pisporiya leşkerî, ezmûna rêxistinî û torên ku ji avahiyên eşîrî wêdetir diçûn, pêşkêş kirin. Tevlîbûna wan têkiliya di navbera rêxistinkirina siyasî ya veşartî ya kurd û destpêka serhildana vekirî de tekez kir, her çend hevrêziya di navbera plansazên siyasî û şervanên herêmî de ne yeksan mane. Texmînkirina hejmara beşdaran mijara nîqaşeke dîrokî bûye. Dîroknas [[Robert Olson|Robert W. Olson]], bi karanîna gelek çavkaniyên hemdem, pêşniyar dike ku bi qasî 15,000 serhildêr texmînek navînî ya maqûl a kesên ku di serhildanê de beşdar bûne temsîl dikiriye.{{Sfn|Olson|1989|p=102}} Ev hejmar hem mezinahiya girîng a serhildanê û hem jî sinordarkirinên wê nîşan dida, ji ber ku ew li herêmê kom bû û di dawiyê de têrê nekir ku li hember bersiva leşkerî ya tevahî ya dewleta tirkî bisekine. === Civakên Kurdistanê ku li dijî bûn === Sinordariyeke sereke ya serhildana Şêx Seîd redkirina beşdarbûna çend komên kurdî bû, bi taybetî di nav eşîrên Elewî de, piraniya eşîrên ku berê beşdarî [[serhildana Qoçgiriyê]] bûbûn.{{Sfn|Olson|1989|p=96}} Beşdarnebûna wan paşketineke girîng nîşan da, ji ber ku van eşîran bandor li ser komên cîran dikirin. Gelek serokên eşîran tercîh kirin ku xwe ji serhildanê dûr bixin û tercîh kirin ku têkiliyên baş bi hikumeta Tirkiyeyê re biparêzin ji bilî ku bi serhildaneke eşkere tepeseriyê bikin.{{Sfn|Olson|1989|p=45}} Vê biryarê seferberiya berfirehtir bêhêvî kiriye û beşdarî belavbûna erdnîgarî ya sinordar a serhildanê bûye. Ji bilî nerazîbûna eşîrî, beşên nifûsa kurd ên li dora [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]], di nav de hem cotkar û hem jî malbatên navdar, ji piştgiriya serhildanê dûr ketine.{{Sfn|Olson|1989|p=98-99}} [[Malbata Cemîlpaşazade]] ya ku di vê demê bandorekî mezin li Bakurê Kurdistanê hebûye û herwiha neviyên [[Ezîzî (xanedan)|xanedana ezîziyan]] bûn, bi eşkereyî xwe bi hikumeta Tirkiyeyê re girêdan û rewatiya serhildanê di nav elîtên kurd de bêtir qels kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Deutsches Orient-Institut |tarîx=1993 |rûpel=367 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Schriften des Deutschen Orient-Instituts}}</ref> Bi heman awayî, xwediyên hêzên herêmî yên wekî hikumdarê [[Cizîr]]ê [[Şêx Seîda]] û [[Şêx Ziyaedîn]] yê [[Norşîn]]ê red kirin ku piştgiriyê bidina serhildanê, li şûna wê tercîh kirin ku bi rayedarên [[Kemalîzm|kemalîst]] re lihevhatineke bikin.{{Sfn|Behrendt|1993|p=373-374}} Van biryaran hesabên pragmatîk ên ku kok li siyaseta hêza herêmî digirin nîşan didane, ne ku lihevhatina îdeolojîk. Hin çavdêrên hemdem û yên paşê pêşniyar kirine ku serokatiya serhildanê alîkariya brîtanî xwestiye, ji ber ku ew dizanin ku dewletek kurdî dibe ku bêyî piştgiriya derve ji bo zindîmana xwe zehmetiyan bikşîne. Her çend ev îdiya hîn jî di bin nîqaşê de bû, ew têgihîştina di nav beşên serokatiya kurd de tekez dikirin ku çavkaniyên navxweyî bi tena serê xwe ji bo domandina serhildanek serketî ne bes in. Di heman demê de, tevî bangewaziya Şêx Seîd ji bo îslamê, di nav [[Tirk|misilmanên tirk]] de beşdarbûnek girîng tune bû. Daxuyaniya wî ya ku tê ragihandin ku "kuştina yek tirk ji kuştina heft [[Bêbawerî|kefîran]] çêtir e" ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatiye destnîşan kirin ku serhildanê formek nû ya radîkalîzmê afirand ku tundrewiya îslamî bi dijminatiya li hember tirkan re dike yek. Vê retorîkê alîgirên potansiyel bêtir ji hev dûr xist û dibe alîkar ku rave bike ka çima serhildan tenê li hejmareke sinorkirî ya herêmên ku piraniya wan kurd in xurt mane.<ref> Örgeevren, Ahmet Süreyya (2002). Şeyh Sait İsyanı Ve Şark İstiklâl Mahkemesi: Vesikalar, Olaylar, Hatıralar. İstanbul: Temel Yayınları. r. 225.</ref> Bersiva leşkerî ya hikumeta Tirkiyeyê dînamîkên dijberî û berxwedanê jî şekil didaye. Di dema serhildanê de, balafirên Tirkiyeyê ji bo bombebaranê li dijî sivîlan hatin bikaranîn, bi taybetî li herêma [[Palo]]-[[Çewlîg]], û balafirgeha nêzîkî [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] wekî baregeheke operasyonê ya sereke kar dikiriye.{{Sfn|Olson|1989|p=77}} Lêbelê, tomarên Wezareta Hewayî ya Brîtanî nîşan didan ku raporên li ser operasyonên hewayî yên Tirkiyeyê nisbeten kêm bûnê û bi giranî ji Fermandariya Hewayî ya Brîtanî ya li [[Mûsil]]ê ku çavdêriya îstîxbarata Iraqê dikir, hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Die Welt des Islams: Zeitschrift der Deutschen Gesellschaft für Islamkunde |weşanger=D. Reimer |tarîx=2000 |rûpel=77 |ziman=de |url=https://books.google.at/books?id=vIAMAQAAMAAJ&pg=PA77&redir_esc=y}}</ref> Ev rapor nîşan didin ku di destpêka serhildanê de, Tirkiyeyê xwediyê eskadronek bûye ku ji heft balafiran pêk dihat ku tenê du ji wan di operasyonê de bûn,{{Sfn|Olson|1989|p=120}} her çend tê ragihandin ku hejmara balafirên beşdar di dema kampanyayê de gihîştiye zêdetirî heftêyan. Di dawiyê de, hikumeta Tirkiyeyê destûr wergirt ku [[rêhesina Bexdayê]] bikar bîne da ku leşkeran bi rêya [[Sûrî|Sûriyeyê]] ya di bin kontrola [[Fransa]]yê de veguhezîne, bi vî awayî şiyanên xwe yên lojîstîkî bi girîngî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |tarîx=1994 |sernav=The Kurdish Factor in Turkish Foreign Policy |url=https://www.jstor.org/stable/45197497 |kovar=Journal of Third World Studies |cild=11 |hejmar=2 |rr=440 |issn=8755-3449}}</ref> Vê hevkariya navneteweyî rê da Enqereyê ku hêzên xwe bi lez û bez bigihîne herêma şer û tecrîda dîplomatîk a serhildanê tekez kiriye. == Serhildan == Piştî tepeserkirina serhildana Elkê, hikumeta Tirkiyeyê hewlên xwe ji bo pêşîgirtina li serhildaneke berfirehtir a kurdan zêde kiriye.{{Sfn|Olson|1989|p=107}} Di destpêka sibata 1925an de, hêzên ewlehiyê ketin herêma [[Pîran, Diyarbekir|Pîranê]] da ku kesayetiyên navdar ên kurd bigirin ku guman dikirin tevlî torên veşartî yên bi [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] ve girêdayî ne. Ev operasyon ji aliyê alîgirên çekdarên dilsoz yê Şêx Seîd ve hatin astengkirin, û pevçûn zû veguherî serhildaneke vekiriye. Li gelek deveran efserên tirk hatin kuştin an jî dîl hatin girtin ku bi vî awayî desthilatdariya hikumetê li wan deveran bi dawî bû û veguherîna ji komployê bo serhildana çekdarî destpêkiriye.<ref name=":0" /> Di 13ê sibata 1925an de, Şêx Seîd di xutbeyekê de ku li mizgefta Pîranê pêşkêş kir, bi eşkereyî dijberiya xwe ya li dijî polîtîkayên Enqereyê ragihandiye, girtina [[medrese]]yan, rakirina Wezareta Karûbarên Dînî û êrîşên li ser dînê îslamê şermezar kiriye.<ref>Behçet Cemal, Şeyh Sait İsyanı, Sel Yayınları, İstanbul 1955, r.24.</ref> {{Quote|Medreseyan hatin girtin. Wezîrata Karûbarên Dînî hatiye sazkirin û dibistanên dînî bi dibistanên neteweyî hatin girêdan. Di rojnameyan de, hejmarek nivîskarên bêdîn cesaret dikin ku heqaretê li pêxember bikin û zimanê pêxemberê me dirêj bikin. Ger ez îro bikaribim vê bikim, ez ê dest bi şerê xwe bikim û hewl bidim ku dîn û miletê xwe dîsa bilind bikim.|sign=Şêx Seîd di Mizgefta Pîranê, 13ê sibata 1925an}}Roja din, 14ê sibatê, ew ji hêla rêberên serhildêr ên bi Azadî ve girêdayî û bi fermî wekî fermandarê serhildanê hatiye nas kirin, û [[Dara Hênî]] wekî paytexta sembolîk a [[Kurdistan]]ê hatiye ragihandin.<ref name=":0" /> Her çend serhildan di destpêkê de bi şertên dînî hate çarçove kirin jî, dîroknas destnîşan kirin ku armancên wê yên siyasî bi lez ber bi rêveberiya xweser a kurdan ve berfireh bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atam.gov.tr/ |sernav=ATAM {{!}} Atatürk Araştırma Merkezi |malper=ATAM {{!}} Atatürk Araştırma Merkezi |roja-gihiştinê=2026-01-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Medya |pêşnav=Nano}}</ref> Di nîvê duyem ê sibatê de, serhildan bi lez li seranserê deverên mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] berfireh bûye û avahiyên îdarî yên herêmî dorpêç kiriye. Hêzên serhildêr di 20ê sibatê de [[Licê]] girtin ku ev serkeftinek mezin bûye, ji ber rola wê wekî baregeha Kolorduya Artêşa Pêncem.{{Sfn|Olson|1989|p=108}} Serhildêran ku ji herêmên [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] pêşve diçûn, [[Maden (navçe)|Maden]], [[Erxenî]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar, Riha|Wêranşar]] û [[Palo]] girtin, bi vî rengî xetên ragihandinê di navbera çend navendên parêzgehê de bi bandor qut kirin. Li gelek navçeyên gundan, otorîteya dewletê bi tevahî hilweşiya, û rêveberî demkî ji hêla fermandarên serhildêr û serokên eşîran ve hatiye meşandin.{{Sfn|Olson|1989|p=98-99}} Heta dawiya sibatê, deverên berfireh ên ji [[Tetwan]] heta [[Arabkîr]]ê û ji Palo heta derdora [[Midyad]]ê di bin kontrola serhildêran de bûn. [[Bidlîs]] ku demek dirêj wekî navendeke stratejîk û sembolîk a kurdan dihat hesibandin, ket destê hêzên serhildêran, ev yek jî mezinbûna serhildanê nîşan didaye. Her çend [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] bêaramiyê û çalakiyên çekdarî derbas kir jî, ew neketiye bin kontrola serhildêran a domdar. Bi vî awayî, serhildanê ne bi girtina paytextên parêzgehan ên bi keleh, lê bi serdestiya li ser deverên gundewarî yên berfireh, bajarok û korîdorên veguhastinê li seranserê Bakurê Kurdistanê gihîşt asteke pirî mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Rural Revolt: Papers Presented to the Fourth Interdisciplinary Workshop on Peasant Studies, University of British Columbia, 1982 |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester University Press |tarîx=1984 |rr=289-290 |isbn=978-0-7190-0990-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iBS8AAAAIAAJ&q=religion+and+rural+revolt+janos |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard}}</ref> Şerê herî mezin yê serhildanê li [[Amed]]ê bû, navenda sereke ya îdarî û leşkerî ya herêmê.{{Sfn|Olson|1989|p=104}} Di şeva 6-7ê adarê 1925an de, Şêx Seîd bi hêzek texmînkirî ya 5,000-10,000 şervanan dorpêçek berfireh a Amed da destpêkirin.<ref name="Üngör2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The making of modern Turkey: nation and state in Eastern Anatolia, 1913-1950 |url=https://archive.org/details/makingofmoderntu0000ungo |paşnav=Üngör |pêşnav=Uğur Ümit |weşanger=Oxford university press |tarîx=2011 |rr=[https://archive.org/details/makingofmoderntu0000ungo/page/125 125] |isbn=978-0-19-960360-2 |cih=Oxford}}</ref>{{Sfn|Olson|1989|p=202}} Yekîneyên serhildanê di heman demê de êrîşî her çar deriyên bajêr kirin, di heman demê de komên din jî binesaziyê sabote kirin, di nav de [[Balafirgeha Amedê]] ku di 1ê adarê de sê balafir lê hatin hilweşandin.{{Sfn|Olson|1989|p=120}} Lê piştî çend êrîşên têkçûyî û qurbaniyên zêde yê leşkerên tirk, dorpêç di 11ê adarê de hate rakirin ku ev yek xalek werçerxê ya biryardar di serhildanê de nîşan didaye.<ref name="Üngör2011" /> [[Wêne:Cumhuriyet March 30, 1925.jpg|thumb| Leşkerên tirk [[Palo]], [[Çewlîg]], [[Bongilan]], [[Pîran, Diyarbekir|Pîran]], [[Hênê]], [[Licê]], [[Erxenî]], [[Gêl]] û [[Farqîn]]ê dorpêç kirine, Rojnameya [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyetê]], 30ê adara 1925an]] Piştî têkçûna Amedê, hêzên tirkî bi belavkirina leşkerên mezin, bombebarana hewayî û piştgiriya lojîstîkî ya bi Rêhesina Bexdayê ve hatine xurtkirin - dest bi vegerandina sîstematîk a herêmên di bin kontrola serhildêran de kirin. Di dawiya adarê de, piraniya şerên mezin bi dawî bûn û piraniya yekîneyên serhildêr belav bûn, an jî neçar man ku ber bi sinorê [[Rojhilata Kurdistanê]] ve vekişin. Li gorî [[Martin van Bruinessen]], faktora diyarker di tepeserkirina serhildanê de kombûna girseyî ya hêzên dewletê bi operasyonên hewayî yên domdar re bû ku avahiya serhildêr a nenavendî têk biriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and state: the social and political structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |rr=[https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui/page/93 93]-94 |isbn=978-1-85649-019-1 |cih=London}}</ref> === Guhertinên siyasî yên ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve === [[Wêne:Sheikh Said Efendi captured.jpg|thumb|Şêx Seîd (runiştiye) û derûdora wî leşkerên tirk.]] Berfirehbûna bilez a axê û hevgirtina rêxistinî ya serhildana Şêx Seîd zû serokatiya siyasî ya Komara Tirkiyeyê xist nav fikaran. [[Mustafa Kemal Atatürk|Mistafa Kemal Atatirk]] fêm kiriye ku serhildan ne tenê aloziyeke herêmî ye, lê di heman demê de di demekê de ku bingehên wê yên sazûmanî hîn jî nazik bûn, dijwariyeke sîstematîk li dijî desthilatdariya dewleta nû bûye. Raporên ji Bakurê Kurdistanê nîşan didan ku deverên mezin ji bo demekê di bin kontrola hikumetê ya bi bandor de bûne, di heman demê de revîn, firarkirin û asta berxwedana çekdarî tirsa belavbûna berfirehtir zêde kiriye. Di bersivê de, Atatirk bi xwe mudaxeleyî krîzê kiriye û [[İsmet İnönü|Îsmet Inonû]] kir ku li giravek nêzîkî [[Stembol]]ê bêhna xwe vedida ku tavilê vegere [[Enqere]]yê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=pure.uva.nl |roja-gihiştinê=2026-01-18 |rr=234-235}}</ref> Atatirk li Îstasyona Enqereyê pêşwazî li Înonû û malbata wî kiriye, li wir tê ragihandin ku wî bi berfirehî rave kir ka rewş çiqas giran bûye û tekez li ser pêwîstiya çalakiyek siyasî û leşkerî ya biryardar kiriye. Di 24ê sibata 1925an de, Ataturk civînek dirêj û rexnegir bi [[Fethi Okyar|Elî Fethî Okyar]], serokwezîrê wê demê, û Îsmet Înonû re li dar xistiye. Civîn ku li gorî raporan heft saet û nîv dom kiriye, yavaş bi tevahî li ser serhildanê, sedemên wê û têrkeriya bersiva hikumetê sekiniyê.{{Sfn|Olson|1989|p=123}} Li gorî raporan, nîqaş li ser hevsengiya di navbera parastina normên destûrî û pejirandina tedbîrên awarte ji bo pêşîgirtina li hilweşîna desthilatdariya dewletê li parêzgehên Bakurê Kurdistanê de dizivirin. Roja din, hikumeta Elî Fethî belavokek weşand û soza tedbîrên tund û bêtawîz li dijî serhildêran da, bi fermî li parêzgehên rojhilat qanûna leşkerî îlan kir û karanîna motîfên dînî li dijî hikumetê wekî ''xiyanet'' bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |weşanger=Brill |tarîx=2012 |rr=289 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |series=The Ottoman Empire and its heritage : politics, society and economy |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle}}</ref> Tevî van tedbîran, nerazîbûn di nav [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî]] û di nav kesayetên pêşeng ên [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya desthilatdar de bi lez zêde bûye. Gelek parlementeran rexne li hikumeta Elî Fethî kirine, ji ber ku pir bi baldarî bertek nîşan didaye û ji ber ku ew nekarîbû xwezaya hebûnî ya gefên serhildanê fêm bike. Di vê atmosferê de Atatirk krîzê ne tenê wekî pirsgirêkek ewlehiyê, lê di heman demê de wekî ceribandinek serokatiya siyasî jî didîtiye. Her ku bûyer li Bakurê Kurdistanê zêde dibûne, Atatirk bi eşkereyî piştgirî da îstifaya serokwezîr Elî Fethî û îdîa kiriye ku ji bo vegerandina aramiyê desthilatdariyek hişktir û avahiyek fermandariyê ya navendîtir hewce ye. Di 2ê adara 1925an de, Atatiek bi fermî ji Îsmet Înonû xwest ku hikumetekî nû ava bike.{{Sfn|Olson|1989|p=123-124}} Elî Fethî di 3ê adarê de îstifa kir, û Înonû di demek kurt de piştî wê dest bi kar kiriye ku ev yek nîşana veguherînek biryardar ber bi rêveberiya krîzê ya otorîter ve bû ye. Yek ji gavên pêşîn ên hikumeta nû lêgerîna desthilatên qanûnî yên awarte bûye. Di nav çend rojan de piştî tayînkirina Înonû, Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê Qanûna Parastina Aramiyê (''Takrir-i Sükûn Kanunu'') pejirandiye.<ref name=":2" /> Vê qanûnê desthilatek berfireh da hikumetê ku ne tenê serhildana berdewam, lê di heman demê de her çalakiyek ku ji bo aramiya giştî an ewlehiya dewletê tehdît dikiriye jî tepeser bike. Qada qanûnê ji herêma pevçûnê ya rasterast wêdetir dirêj bû, rê da sansur, girtin bêyî prosedurên dadwerî yên standard, û girtina rêxistin û rojnameyên siyasî. Di heman demê de, hikumetê biryar didaye ku Dadgehên Serxwebûnê li Enqere û Diyarbekirê ji nû ve ava bike, dadgehên awarte yên ku desthilata wan heye ku hem sivîl û hem jî personelên leşkerî bi hev re darizandin, pir caran bêyî ewlehiyên prosedurî ​​yên dadgehên asayî, ji nû ve ava bike. Dîroknas tekez dikin ku ev tedbîr di pêşveçûna siyasî ya Komara Tirkiyeyê de xalek werçerxê temsîl dikiriye. Her çend ji hêla hikumetê ve wekî pêwîst ji bo têkbirina serhildanê hatibe rewakirin jî, hikumeta awarte ya ku di bin Qanûna Parastina Aramiyê de hatiye damezrandin, bû amûrek bihêz ji bo jiholêrakirina muxalefetê bi awayekî berfirehtir. Bi vî rengî serhildana Şêx Seîd hem wekî katalîzatorek û hem jî wekî rewakirinek ji bo xurtkirina desthilatdariya otorîter xizmet kiriye, têkiliya di navbera dewlet û civakê de di salên damezrandina komarê de ji nû ve şekil didaye.{{sfn|Ehmed|1993|pp=56–58}}{{sfn|Üngör|2011|pp=88–90}} === Mesrefa darayî û bandora aborî yê Tirkiyeyê === Tepeserkirina serhildanê barekî darayî yê bêhempa danî ser dewleta tirk a ciwan ku çavkaniyên wê yên aborî ji ber encamên şer û avakirina dewletê jixwe pir kêm bûn. Dîroknas [[Hamit Bozarslan]] texmîn dike ku bi qasî ji sedî 35ê budceya dewletê ji bo operasyonên leşkerî, tedbîrên ewlehiyê û piştgiriya lojîstîkî ya têkildarî tepeserkirina serhildanê hatiye veqetandin.<ref name="Özoğlu2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2009 |sernav=Exaggerating and exploiting the Sheikh Said Rebellion of 1925 for political gains |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0896634600005410/type/journal_article |kovar=New Perspectives on Turkey |ziman=en |cild=41 |rr=184-185 |doi=10.1017/S0896634600005410 |issn=0896-6346}}</ref> Ev asta lêçûnê asta ku hikumetê çavkanî seferber kirine da ku kontrola xwe li ser parêzgehên rojhilat ji nû ve ferz bikin, destnîşan dikiriye. Çavdêrên biyanî yên hemdem van nirxandinan piştrast kirin. Ataşeyê leşkerî yê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Tirkiyeyê ragihand ku lêçûna tepeserkirina serhildanê gihîştiye dora 7 milyon [[lîraya tirkî]] ku ji bo dewletek ku hîn jî bi ji nû ve avakirin û aramiya darayî re têdikoşe, mîqdarek pir mezin bû ye.<ref name="Özoğlu2009" /> Ji bilî lêçûnên leşkerî yên rasterast, serhildan û tepeserkirina wê bazirganî, çandinî û veguhastin li seranserê beşên mezin ên Bakurê Kurdistanê têk biriye, û zirara aborî zêde kiriye. Zanyar destnîşan dikin ku zexta darayî ya serhildanê biryardariya hikumetê ya ji bo pêşîgirtina li dubarebûna serhildanek mezin xurt kir, û hêzên awarte û mekanîzmayên zorê yên ku piştî wê hatine destnîşan kirin bêtir xurt kiriye. == Komkujiya Amedê == [[Wêne:Cumhuriyet March 30, 1925 (Tayyarelerimiz Âsilerin Tepesinde).jpg|thumb|Bombardekirina Amedê di rojnameya Cumhuriyetê, 30ê adara 1925an]] Piştî tepeserkirina serhildana Şêx Seîd, di navbera salên 1925 û 1927an de dewleta tirkî kampanyayeke dirêj a tundûtûjiya girseyî pêk aniye ku di wê demê de bi hezaran kes hatin kuştin ku beşek girîng ji wan sivîl bûn. Dîroknas tekez dikin ku ev qonax ji têkçûna serhildêrên çekdar wêdetir çû û siyaseteke berfirehtir a cezakirina kolektîf pêk anî ku civaka kurd li Bakurê Kurdistanê hedef digirtiye. Darvekirin, wêrankirina gundan, sirgûnkirina bi darê zorê û bombebarana hewayî beşek ji hewldaneke hevrêzkirî bûn ji bo jiholêrakirina hem alîgirên rastîn û hem jî yên gumanbar ên serhildanê. Darvekirinên girseyî di bin desthilata Dadgehên Serxwebûnê de dihatin kirin ku bi hêzên awarte û tedbîrên ewlehiyê yên prosedurî ​​yên herî kêm dixebitin. Kesên ku bi beşdarbûn, sempatî, an piştgiriya lojîstîkî ya ji bo serhildanê dihatin tawanbarkirin, pir caran piştî darizandinên kurt cezayê darvekirinê digirtin. Li gorî hesabên hemdem û analîzên dîrokî yên paşê, darvekirin pir caran bi eşkereyî pêk dihatin û armanc ew bû ku wekî astengiyek xizmet bikin. Di gelek rewşan de, tevahiya malbat an gund bi hev re dihatin cezakirin, ku ev yek li seranserê beşên mezin ên Bakurê Kurdistanê atmosferek tirsê xurt dikiriye.{{sfn|Üngör|2011|pp=86–88}}{{sfn|McDowall|2004|pp=216–218}} Ji bilî kuştinên dadwerî, di operasyonên leşkerî yên li deverên gundewarî de tundûtûjiya berfireh li dijî nifûsa sivîl yê kurd pêk hatiye. Hêzên tirkî bi awayekî sîstematîk gundên ku guman dikirin serhildêr lê diman hedef girtin ku di encamê de mal, binesaziya çandiniyê û ajalan bi awayekî berfireh hatin hilweşandin. Kesên sax man, di bin polîtîkayên ji nû ve bicihkirinê yên ku ji bo şikandina torên berxwedana herêmî hatine çêkirin, pir caran ber bi rojavayê Anatolyayê ve hatin sirgûnkirin. [[Martin van Bruinessen]] destnîşan dike ku pîvan û dijwariya vê tepeserkirinê di salên destpêkê yên Komarê de bêhempa bû ku nîşan dide ku ber bi rêbazên zorê yên kontrola dewletê li parêzgehên rojhilat ve diçe.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=303–305}} Aliyekî girîng ê tepeserkirinê, bikaranîna bombebarana hewayî li dijî deverên ku kurd lê dijîn bûye. Balafir ne tenê li dijî komên çekdar, lê di heman demê de li dijî gundan jî hatin bicihkirin, ku ev yek bû sedema qurbanî û koçberiya sivîlan. Her çend hejmarên qurbaniyên berfireh hîn jî ne berdest in jî, çavdêrên biyanî û dîroknasên paşê li hev dikin ku hêza hewayî di serkutkirina herêmên di bin destê serhildêran de û lezandina hilweşîna berxwedanê de roleke girîng lîstiye. Vê şêweyê şer cudahiya di navbera şervan û neşervanan de bêtir nezelal kiriye.{{sfn|Olson|1989|pp=102–104}} Hejmara qurbaniyan di van pêvçûnan hîn jî mijara nîqaşê ye. Çavkaniyên kurdî û bîra kolektîf pir caran behsa 15,000 heta 20,000 mirinan dikin ku tê de îdam, mirinên di dema operasyonên leşkerî de û mirinên ji ber sirgûnkirinê, birçîbûn û nexweşiyan hene. Lêbelê, dîroknas hişyar dikin ku daneyên arşîvê yên pêbawer tune ne ku hejmareke rast piştrast bikin. Ji ber vê yekê piraniya hesabên akademîk bi tenê bi gotina ku çend hezar kes hatine kuştin sînordar dikin, di heman demê de êşa mirovan a berfireh û bandora demografîk a demdirêj a tepeserkirinê tekez dikin.{{sfn|McDowall|2004|pp=218–219}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=304–305}} Ji perspektîfeke dîrokî ve, komkujî û şîdeta girseyî ya piştî Serhildana Şêx Seîd bi berfirehî wekî beşek bingehîn di nêzîkatiya Komara Tirkiyeyê ya li hember pirsa kurd de têne hesibandin. Rêbazên ku hatine bikaranîn - cezakirina kolektîf, dadgehên îstîsnaî, koçberkirina nifûsê û hêza leşkerî ya zêde - şêwazên ku dê di pevçûnên paşîn de, di nav de kampanyayên [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] jî, ji nû ve xuya bibin, ava kirin. Ji ber vê yekê, bûyerên 1925-1927an hem di bîra dîrokî ya Kurdan de û hem jî di nîqaşên akademîk ên li ser şîdeta dewletê û avakirina neteweyê de li Tirkiyeya nûjen cihekî navendî digirin. == Bûyerên paşîn == Piştî serhildana Şêx Seîd, rayedarên tirk bi lez û bez tevgeriyan da ku tiştê ku ew wekî binesaziya siyasî û rewşenbîrî ya berxwedana kurdan dibînin ji holê rakin. Di nav kesayetiyên herî girîng ên ku hatin hedefgirtin de [[Seyîd Ebdulqadir]], serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]], hebû. Seyîd Ebdulqadir û çend hevalên wî li [[Stembol]]ê bi tohmeta piştgiriya serhildanê hatin girtin û ji bo darizandina li Dadgeha Îstiqlalê hatin veguhastin [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]]. Di 23ê gulana 1925an de, dadgehê cezayê darvekirinê da Seyîd Ebdulqedir û pênc hevalên wî; ew çar roj şûnda hatin îdamkirin. Di nav yên ku hatine îdamkirin de îdeolog û nivîskarê kurd [[Kemal Fewzî]] jî hebû, helbestvan û rojnamevanek ku bi rojnameyeke kurdî ya li [[Bidlîs]]ê re têkildar bû ku berfirehiya zexta li dijî kesayetiyên siyasî û çandî yên kurd nîşan didaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering: mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=pure.uva.nl |roja-gihiştinê=2026-01-18 |rr=241-242}}</ref> Dadgehan di havîna 1925an de xebata xwe berdewam kirin. Di 28ê hezîrana 1925an de, Dadgeha Serxwebûnê ya li Diyarbekirê cezayê darvekirinê da Şêx Seîd û 47 rêberên din ên serhildanê. Ceza roja din hatin bicîhanîn û li gorî raporê Şêx Seîd pêşî hatiye darvekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pure.uva.nl |roja-gihiştinê=2026-01-18 |rûpel=243}}</ref> Van darvekirinan dawiya sembolîk û pratîkî ya berxwedana rêxistinkirî ya bi serhildanê ve girêdayî nîşan dan, di heman demê de desthilatdariya pergala dadweriya awarte ya ku di bin Qanûna Parastina Pergalê de hatibû damezrandin xurt kirin. Bi tevahî, ji ber serhildan û encamên wê, Dadgehên Serxwebûnê zêdetirî 7,000 kes darizandin û zêdetirî 600 kes jî îdam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Turkey |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas A. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2001 |rr=[https://archive.org/details/historyofturkey00doug/page/99 95] |isbn=978-0-313-30708-9 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood histories of the modern nations}}</ref> Dîroknas tepeserkirina serhildanê wekî xalek werçerxê di xurtkirina kontrola komariyan li ser [[Bakurê Kurdistanê]] de destnîşan dikin. Bûyerên 1925an bi bandor nîqaşên berê yên li ser pirrengiya siyasî rawestandin û veguherîna ber bi jiyana pir-partî ve ji bo gelek salan hate sekinandin. Di vê çarçoveyê de, Partiya Komarî ya Pêşverû (''Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'') ji ber îdiaya tevlêbûna wê di serhildanê de rastî lêpirsînê hat û di demek kurt de bi fermana hikumetê hate girtin ku muxalefeta parlemanî ya rêxistinkirî ya dawîn ji holê rakiriye.<ref> Viennot, Jean-Pierre (1974) Contribution á l'étude de la Sociologie et de l'Histoire du Mouvement National Kurde: 1920 á nos Jours. Paris, Institut Nationale des Langues et Civilisations Orientales. r. 108</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://members.tripod.com/~zaza_kirmanc/research/paul.htm |sernav=Ethnic Differentiation among the Kurds |malper=members.tripod.com |roja-gihiştinê=2026-01-18 |rr=67-90}}</ref> Ji bilî tepeserkirina dadwerî, dewletê siyasetek berfireh meşand ku armanc dikir herêmê ji nû ve ava bike. Di sala 1925an de, hikumetê ''Şark Islahat Raporu'' (Rapora ji bo Reformê li Rojhilat) amade kiriye ku tê de tedbîrên berfireh ji bo entegrekirin - û bi bandor tirkîzekirina - nifûsa kurd pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Minorities and nationalism in Turkish law |paşnav=Bayır |pêşnav=Derya |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rr=133 |isbn=978-1-4094-2007-1 |cih=Farnham, Surrey, England ; Burlington, VT |series=Cultural diversity and law}}</ref> Di nav van de ji nû ve organîzekirina îdarî, sinordarkirinên li ser [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[çanda kurdî]], ji nû ve bicihkirina nifûsê û çavdêriya ewlehiyê ya tundtir hebûn. Di encama tepeserkirin û bêewlehiya berdewam de, bi hezaran kurd ji malên xwe yên li Bakurê Kurdistanê hatin koçberkirin û derbasî [[Sûrî|Sûriye]], [[Libnan]] û [[Urdun]]ê bûn, li wir ji hêla rayedarên Mandaya Fransî û Brîtanî ve hatin bicihkirin û hemwelatîbûn wergirtin ku beşdarî avakirina diyasporeke kurd a mayînde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |paşnav=Chatty |pêşnav=Dawn |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010-03-08 |rr=230-231 |isbn=978-1-139-48693-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&pg=PA231}}</ref> === Şerê gerilayî (-1927) === [[Wêne:Seyh-Abdurrahim.jpg|thumb|Potreya Şêx Ebdurehîm]] Berxwedana mayî piştî bidawîbûna fermî ya serhildanê çend salan berdewam kir. Heta zivîstana 1927an de, [[Şêx Ebdurehîm]], birayê Şêx Seîd, rêze êrîşên tolhildanê li dijî garnîzonên tirk li [[Palo]] û [[Meletî]] kiriye ku ev yek nîşan da ku hestên serhildanê yên herêmî berdewam bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds in Turkey |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |rr=45 |isbn=978-1-315-13284-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315132846-5}}</ref> Lêbelê, van çalakiyan piştgiriyek rêxistinî ya berfirehtir nedîtin. Di tebaxa 1928an de, Şêx Ebdurehîm û birayekî din, [[Şêx Mehdî]], teslîmî rayedaran bûn û ji qanûnek efûyê ya ku ji hêla hikumetê Tirkiyeyê ve di gulana 1928an de hatibû derxistin sûd wergirtin. Bi teslîmbûna wan, bermahiyên dawî yên berxwedana çekdarî yên ku rasterast bi tevgera Şêx Seîd ve girêdayî bûn bi dawî bûn.{{sfn|Olson|1989|pp=106–107}} == Reseptiyon == Di çapemeniya tirkî de tepeserkirina serhildanê hat pesinandin û li gorî dîroknasê alman Günther Deschner demek dirêj dîroknasên rojavayî jî xuya bû ku tepeserkirinê wekî aramkirina herêmeke serhildêr dibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Die Kurden: das betrogene Volk |paşnav=Deschner |pêşnav=Günther |weşanger=Straube |tarîx=1989 |rr=88-89 |isbn=978-3-927491-02-1 |cih=Erlangen Bonn Wien}}</ref> Li Tirkiyeyê dihat bawerkirin ku serhildana Şêx Seîd ji aliyê brîtaniyan ve hatiye piştgirîkirin ku dixwest di derbarê nakokiya Mûsilê ya di navbera Tirkiye û Brîtanî de hin tawîzan bi dest bixe.{{Sfn|Özoğlu|2009|p=185-186}} Ji aliyê din ve brîtaniyan bawer kirin ku kemalîstan dikarîbûn serhildanê organîze bikin û bawer kirin ku ger serhildana kurdan li Tirkiyeyê demkî bi ser bikeve, ew ê bibe sedema pevçûnek dirêj li ser wîlayeta Mûsilê ya li Iraqê û di dawiyê de Tirkiye bikaribe wê dagir bike.{{Sfn|Özğlu|2009|p=186-187}} Yek ji çavdêrên destpêkê yên ku rexne li awayê ku hikumeta Tirkiyeyê bi gelê kurd re kiriye girt [[Jawaharlal Nehru]] yê ji [[Hindistan]]ê bû ku difikirî ku kurdan dixwestin tiştek mîna ya ku tirkan ji bo xwe bi dest xistibûn bi dest bixin û pirsî ka têkoşîna ji bo azadiyê çawa dikare veguhere rejîmek zordar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Die Kurden: das betrogene Volk |paşnav=Deschner |pêşnav=Günther |weşanger=Straube |tarîx=1989 |rr=90 |isbn=978-3-927491-02-1 |cih=Erlangen Bonn Wien}}</ref> == Binerê == * [[Xoybûn]] * [[Pirsa Mûsilê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bibliyografî == {{Refbegin}} * Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge. ISBN 978-0415091633. • Barkey, Henri J.; Fuller, Graham E. (2000). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847685521. * Bozarslan, Hamit (2004). La question kurde : États et minorités au Moyen-Orient. Paris: Presses de Sciences Po. ISBN 978-2724607178. * Bozarslan, Hamit (2008). Conflit kurde : Le brasier oublié du Moyen-Orient. Paris: Autrement. ISBN 978-2746700961. * Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. London: Oxford University Press. * Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815630937. * Klein, Janet (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-1503600614. * McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds (3rd ed.). London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160. * Olson, Robert W. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0292776197. * Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0415424400. * Üngör, Uğur Ümit (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199603602. * van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-1856490191. * Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860649585. {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Şoreşa Şêx Seîd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serhildana Şêx Seîd| ]] [[Kategorî:Serhildanên kurdan]] rediusa4qa0flrtvklcgur144nx4x6m 0 2965 2083442 2081778 2026-08-03T00:54:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083442 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Serhildana Qoçgiriyê | perçeyekî = [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|Şerê Tirkiye û Bakurê Kurdistanê]] û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] | dîrok = 6ê adara 1921an - 17ê hezîrana 1921an | herêm = Qoçgirî (li parêzgehên wekê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] û [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]]) | encam = Serhildan têk diçe * Gund û bajarokên kurdan hatin wêrankirin * Komkujiya Tirkiyeyê li dijî sivîlên Qoçgiriyê dêst pê kir | sedem = Binpêkirina mafên [[kurd]]an <br> Avakirina [[Kurdistan]]ekî serbixwe | şervan1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] * {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Artêşa Navendî]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Nûredîn Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} Halis Beg{{Suîqest}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=T.B.M.M. zabıtalarından Doğu ve Güney Doğu meselesi |paşnav=Meclisi |pêşnav=Turkey Büyük Millet |weşanger=Hamle Yayın-Dağıtım |tarîx=1992 |rr=197 |ziman=tr |url=https://books.google.at/books?id=hX5pAAAAMAAJ&q=%C5%9Fehit&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/?cs=print |sernav=Accueil {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-11-27 }}</ref><br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Topal Osman]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} Eşîret û hêzên û hêzên wan <br> Eşîra Atman<ref name=":0">Güneş, Ergin (2014). Boztuğ, Onursal (ed.). Berxwedana Dêrsimê di çarçoveya serhildana Qoçgiriyê de. Gotarên ku di sempozyûmê de hatin pêşkêşkirin, 20–22 îlona 2013 (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]). [[Zanîngeha Dêrsimê|Zanîngeha Munzurê]]. r. 244.</ref><br>Eşîra [[Dirêjan (eşîr)|Dirêjan]]<ref name=":0" /><br>Eşîra [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]]<ref name=":0" /><br>Eşîra [[Parçikan]]<ref name=":0" /><br>Eşîra Pevîzan<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aşiretler raporu |weşanger=Kaynak Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-343-220-7 |çap=1. basım |cih=Beyoğlu, İstanbul |paşnavê-edîtor=Kaynak Yayınları (Firm) }}</ref><br>Eşîra [[Zerikan (eşîr)|Zerikan]]<ref name=":0" /><br>[[Cemiyeta Tealiya Kurd]] | fermandar2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Elîşan Beg]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Elîşêr Efendî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Zerîfe Xanim]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Nûrî Dêrsimî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Mistafa Axa]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} Paso Axa<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Seyîd Ebdulqadir]] | hêz1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} '''Tirkiye''': <br> {{Derdora}} 6.000 siwarî{{sfn|Mango|1999|p=330}}<br>{{Derdora}} 25.000 piyade{{sfn|Mango|1999|p=330}}<br>{{Derdora}} 10.000 çete<ref name=":0" /> | hêz2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} '''Qoçgirî''': <br> {{Derdora}} 6.000 (piranî siwar)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKŞAM |pêşnav=Fatma |tarîx=2023-06-22 |sernav=Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç ve Gulyabani romanlarında Halk Edebiyatı İzleri |url=https://doi.org/10.30622/tarr.1295578 |kovar=Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR] |rr=163-165 |doi=10.30622/tarr.1295578 |issn=2602-2923 }}</ref><br>2.500 tiving<ref name=":0" /> | windahî1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} '''Tirkiye''': <br> {{Derdora}} 300 mirin<ref name=":0" /><br>1 Fermandar<ref name=":0" /><br>{{Derdora}} 900 birîndar<ref name=":0" /><br>40-100 girtin<ref name=":0" /> | windahî2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} '''Qoçgirî''':<br>200-400 mirin<br>600+ birîndar<ref name=":0" /><br>600 girtin<ref name=":0" /><br>{{Derdora}} 3000 sivîl hatin kuştin<ref name=":0" /> | wêne = [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|300px]] | binnivîs = Wêneya şervanên Qoçgiriyê di serdema serhildanê de, 1921 }} '''Serhildana Qoçgiriyê''' serhildaneke ku di destpêka sala 1921ê de dest pê kiriye û yek ji girîngtirîn [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildanên]] destpêkê yên [[kurd]]an e ku li dijî hikumeta neteweperest a Tirkiye ya nû pêk hatiye. Bi koka xwe hem di kevneşopiyên eşîrî û hem jî di ramana neteweperwer a kurdî a nû de, ew ji bo xurtkirina [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|desthildariya Enqereyê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] bû sedema dijwariyeke ji dil.{{sfn|Olson|1989|p=42}} Her çend serhildan di dawiyê de hatibe tepisandin jî, bandorên wê yên îdeolojîk û siyasî berdewam kiriye û bandorek mayînde li ser rêça têkiliyên kurd û tirkan hêştiye. Di bingeha xwe de, eşîra [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] tevlîheviyek ji desthilatdariya eşîrî û armancên neteweyî yên kurd temsîl dikir. Konfederasyona qoçgirî - ku navenda wê li deverên çiyayî yên [[Qoçgîr]], [[Macîran]] û [[Gercan (navçe)|Gercanê]] bû - demek dirêj xweseriya civakî bi dest xistibû û avahiyên navxweyî yên serokatiyê parastibû.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Ji bo serokên wekî [[Alîşêr]], [[Zerîfe Xanim]] û [[Nûrî Dêrsimî]], serhildan ne tenê serhildanek eşîran bû lê îfadeyek vîzyonek siyasî ya berfirehtir bû ku bi sozên xwerêveberiyê û mafên çandî ve girêdayî bû. Jîngeha jeopolîtîk a piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] ji bo serhildêrên Qoçgiriyê hem hêvî û hem jî xeter pêşkêş kir. Her çend pêkanîna peymanê spekulatîf mabûn jî [[Peymana Sevrê]] (1920) xuya bû ku rêyek ber bi xweseriya kurdan ava bike.{{sfn|Kieser|2019|p=310-311}} Dema ku Enqereyê di bin serokatiya [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] de [[Xweserîtî|xweseriya]] kurdan red kir û dewletek navendî û yekgirtî li pey xwe hişt, rêberên qoçgirî ev yek wekî redkirina daxwazên wan ên rewa şîrove kirin.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Di dawiyê de serhildan dê bibe kêşeyek ku tê de sinorên ajansa kurdan di Komara Tirkiyeyê ya nû de werin ceribandin. == Berê serhildanê == Piştî hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]], serokên kurd li herêmên cûrbecûr dest bi rêxistinkirinên siyasî kirine û li rêyan geriyane ku hêza xwe ya kevneşopî veguherînin çarçoveyek neteweyî ya nû. Di nav van de, eşîrên qoçgirî bi kapasîteya xwe ya rêxistinî û bandora xwe ya herêmî derketibûn pêş. Axa wan ku bi piranî çiyayî û nîvxweser bû, bi dehsalan kontrola rasterast ji hêla rayedarên derve ve dijwartir kiribû.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} [[Seyîd Ebdulqadir]], kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]], piştgirî da ramana otonomiya kurd ên di nav Tirkiyeyê de. Lê Nûrî Dêrsimî û Alîşêr Efendî ji otonomiyê bêtir dixwestin ku li gorî xala 64an a peymanê [[Kurdistan]]ek serbixwe were ava kirin. Kesayetên sereke yên di serhildanê de Alîşêr, rewşenbîr û helbestvanekî kurd bû ku daxwaza mafên kurdan dikir. Zerîfe Xanim, hevkarê wî yê hevalbend; Nûrî Dersîmî, ramanwerekî neteweperwer ê navdar; [[Mustafa Paşayê Qoçgirî|Mustafa Paşa]] û [[Alişan Beg|Alîşan Beg]], serokê eşîrên bi bandorên girîng bûn. Van kesan pirek di navbera cîhanên serokatiya eşîrê, otorîteya dînî û siyaseta neteweperwer a nûjên de danîn. Hewldana wan a hevbeş bêhempa bû ku bi yekkirina neteweperweriya rewşenbîrî bi pergala eşîrî re, wan eniyek berfireh afirandibûn ku ji gelek aliyan ve otorîteya Enqereyê dixist ber pirsê. Peymana Sevrê her çend bi tevahî nehatibe pêkanîn jî, roleke katalîtîk lîstibû. Li gorî bendên peymanê, ji aliyê teorîk ve soza xweseriyeke berbiçav ji kurdan re hatibû dayîn (Xalên 62-64) û komîteyên kurd li [[Sêwas]], [[Ezirgan]] û bajarên din ji vê hêviyê sûd wergirtin. Li Qoçgirî, rêberên herêmî peyman wekî bingehek rewa ji bo daxwazên xwe yên siyasî şîrove dikirin. Wan daxwazname amade kirin ku temsîliyeta kurdan, xweseriya îdarî, naskirina mafên [[zimanê kurdî]] û rêzgirtina ji bo serokatiya kevneşopî di nav avaniyeke dewletê ya reformkirî de dixwestin.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Lêbelê hikumeta Enqereyê di bin serokatiya Mustafa Kemal de bi tundî li dijî her cure parçebûna axî an siyasî derket. Tevgera nîjadperest a tirkî ku di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûnê]] de cih girtibû, daxwazên kurdan wekî gefek bêîstîqrar didît. Di encamê de, zemîna rûbirûbûnek ku dê hêz û hevgirtina tevgera neteweyî ya kurd biceribîne, amade bû. == Danûstandin == Kurdên li dora [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariyên ji bo pevçûneke dawî bi nîjadperestên tirk re kirin û wan dest bi desteserkirinên çend depoyên çekên tirkan kiribûn. Heta cotmeha sala 1920an wan têra xwe çek û cebilxane desteser kiribûn ku xwe di rewşek bihêz de hîs bikin û Elîşan Beg, serokê [[Gercan (navçe)|Gercanê]], eşîran ji bo serxwebûnê amade kiribû. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de, wan daxuyaniyek ji [[Kemalîzm|kemalîstan]] re şand ku tê de wiha digot. * Divê hikumeta Enqereyê pabendî peymana ku kurdan bi siltanê Stembolê re kiribûn be û xweseriya kurdan qebûl bike. * Divê hikumeta Enqereyê kesên ku deklarasyon nivîsandine jî derbarê nêzîkatiya xwe ya ber bi Kurdistaneke xweser ve agahdar bike. * Divê hemî girtiyên kurd ên li zindanên [[Ezirgan]], [[Meletî]], [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] û [[Sêwas]]ê werin berdan. * Divê rêveberiya tirk a li herêmên ku piraniya wan kurd in derkeve. * Û divê leşkerên tirk ên ku ji herêmên kurdan re hatine şandin vekişin. Eşîrên kurd ji bo vê daxuyaniyê ji rayedarên tirk heta 24ê mijdara 1920an bersiv xwestibûn. Di 25ê kanûnê de, kurd dîsa daxwaz kirin ku li wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bêdlîs (parêzgeh)|Bêdlîs]], [[Wan (parêzgeh)|Wan]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] mafên siyasî yên zêdetir ji wan re werin dayîn, wekî ku di [[peymana Sevrê]] de li hev kiribûn. Kemalîstan di destpêkê de guh dan daxwazên wan ên ji bo azadiya siyasî ya zêdetir lê di heman demê de leşkerên girîng şandin herêmê ku serhildanê bitepisînin. Lêbelê hikumeta tirkî hewl da ku kurdan bixapîne, ji ber vê yekê wan waliyê Xarpêtê şand [[Pêrtag]]ê ku wan piştrast bike ku [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] bi daxwazan razî ye. Mustafa Kemal heta endamên din ên parlamenterê ji herêmê jî destnîşan kiribû. Hikumeta tirk herwiha pêşniyar kiribû ku mutesarifekî kurd ji bo herêmê destnîşan bike lê şoreşgerên ku ji aliyê [[Seyîd Riza]] û Elişan Beg ve hatine temsîlkirin, pêşniyaran red kirin û daxwaza xwe dubare kirin ku ew hikumetek serbixwe ya kurdî dixwazin, ne ya ku ji aliyê Enqereyê ve were ferzkirin. == Serhildan == Serhildana Qoçgiriyê li herêmeke stratejîk girîng û çandî ya hevgirtî ya [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatibû ku tê de pergala eşîrî, tecrîda erdnîgarî û şilbûna siyasî ya serdema piştîosmanî şert û mercên serhildaneke berfireh a kurdan afirandibûn. Pêşveçûna wê ji rêze pevçûnên herêmî bo serhildaneke çekdarî ya berfireh ne xweber bû û ne jî bê rêxistin bû; berevajî vê, ew tevlîheviyeke aloz a berjewendiyên eşîrî, hestên neteweperest ên ku derketiye holê û avaniyên hêzê yên bi lez diguherin, li Enqereyê di salên destpêkê yên Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê de nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Erdnîgariya fîzîkî ya axa Qoçgiriyê roleke diyarkar di awayê serhildanê de lîstiye. Ev herêm, deşteke bilind e ku bi geliyên kûr û korîdorên çiyayî yên bilind ve dihate qutkirin ku navçeyên wekên[[Qoçgîr]], [[Macîran]], [[Gercan (navçe)|Gercan]] û sinorê [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bi hev ve girêdida. Ev gelî û daristanên asê ji bo eşîrên qoçgirî parastina xwezayî li dijî kontrola osmaniyan peyda kiribûn û dihiştin ku ew xweseriya xwe ya pileya bilind biparêzin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Dema ku serhildan dest pê dike, ev xweserî veguherî avantajeke taktîkî ku serhildêran li ser girên çiyayan, rêyên çiyayan û xalên dorpêçkirinê yên ber bi Qoçgîr û [[Sêwas]]ê ve diçûn pozîsyonên fermandariyê digirtin û dihiştin ku ew hewlên destpêkê yên hikumetê yên ji bo vegerandina desthilatdariyê dereng bixin an jî bişkînin. Di çileya 1921an de, serokatiya kurd kontrola herêmî xurttir dike. Elîşêr ku pir caran wekî kesayetiya rewşenbîrî ya tevgerê dihat binavkirin, dest bi hevrêzkirina ragihandinê di navbera gundan de kir û komîteyên berpirsiyar ji bo berhevkirina xwarinê, dabînkirina çekan û belavkirina şervanan ava kiribû.{{sfn|Kieser|2019|p=310-311}} Her çend hişyar bin jî ku ji daxwazên neteweperestên kurd re sempatî nîşan didan, [[Nûrî Dêrsimî]] hevpeymanên eşîrî seferber dike ku bandora xwe dirêjî komên Dêrsimê yên nêzîk dike.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Bi hev re, wan rêxistineke nîvîdarî ava kirine, ragihandinên nivîskî weşandin, daxwaza vekişîna karbidestên ku ji aliyê Enqerê ve hatine tayînkirin, dikin û banga bicîhanîna sozên ku di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema piştî şer de ji kurdan re hatine dayîn kirine. Her çend hejmarên rast ji ber rêxistina wan a nenavendî ne diyar bin jî, di destpêkê de hêzên wan ji çend sed kesan pêk dihatin lê di demek kurt de hejmara wan berfireh bû û gihîşte texmînkirî 1000-1500 şervanan.{{sfn|Gingeras|2016|p=118}} Di vê çaxê de, serhildêran rêyên sereke yên wekî Qizildax û çend girên biçûktir ên ku rêyên di navbera Qoçgîr û Dîvrîgî de ne, girtin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Van cihên stratejîk rê dan wan ku tevgera hikumetê rawestînin, xalên kontrolê ava bikin û rê li ber rayedarên ku ji aliyê Enqereyê ve hatine tayînkirin bigirin ku bikevin herêmê. Heta sibatê, rêveberiya herêmî bi bandor hilweşiya û şûna wê komîteyên kurd ên ku fermanan derdixin, pêdiviyan berhev dikin û bi navçeyên cîran re danûstandinan dikin, hatin bicihkirin. Yekem pevçûnên rasterast dema ku cendirmeyên hikumetê hewl dan ku li nêzîkî Macîranê dîsa bikevin herêmê qewimîn. Serhildêr ku jixwe li ser erdê bilind bi cih bûbûn, kemînek bi bandor pêk anîn û leşker neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Van serkeftinan moralê xurt kir û eşîrên dudil razî kirin ku tevlî serhildanê bibin. Piştre serhildêran rêze êrîşên bilez û hevrêz li ser depoyên nêzîk pêk anîn, tifing, cebilxane û heywanên bargir desteser kirin.{{sfn|Gingeras|2016|p=119-120}} Li çend gundan, komîteyên kurd ên herêmî cihê karmendên dewletê girtin û bi bingehîn herêmek xweser ava kirin. Di vê qonaxê de, axa di bin bandora serhildêran de ber bi rojava ve ber bi Qoçgîr û ber bi rojhilat ve li kêleka sinorê Dêrsimê dirêj dibû. Rêyên bazirganiyê yên di navbera Sêwas û Erzirganê de hatin astengkirin û hikumetê kontrola pratîkî ya li ser herêmeke çiyayî ya mezin winda kir.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Enqereyê dest pê kir ku serhildanê ne wekî aloziyeke eşîrî ya tenê, wekî gefek cidî li ser desthilatdariya nazik a Tevgera Neteweyî li ser Bakurê Kurdistanê bibîne. === Bersiva hikumeta Enqereyê === Di destpêka adara 1921an de, raporên ji rayedarên parêzgehê rewş wekî "serhildaneke rêxistinkirî ya kurdan" bi nav kirin.{{sfn|Kieser|2019|p=312}} Meclîsa Mezin a Neteweyî li ser pêwîstiya çalakiyek biryardar nîqaş kir û hinek endaman li dijî hêza zêde hişyarî dan. Lêbelê Mustafa Kemal di dawiyê de desthilatek berfireh da [[Nûredîn Paşa]] ku wekê fermandarê Artêşa Navendî ku bi nêzîkatiya xwe ya bêtawîz dihat nas kirin. Nûredîn Paşa dest bi komkirina hêzeke yekgirtî kir: * tabûrên piyade ji [[Toqad]] û Sêwasê, * alayên siwarî yên ku ji bo erdnîgariyên dijwar hatine perwerdekirin, * yekîneyên milîsên alîkar, di nav de yekîneyên di bin serokatiya [[Topal Osman]] de, * komên topxaneyê yên ku bi topên çiyayî hatine sazkirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Ji bo rêgirtina li belavbûna serhildanê ji bo ser Dêrsimê an herêmên din ên Kurdistanê, van hêzan hatin talîmatkirin ku herêma serhildanê dorpêç bikin, xetên dabînkirinê bibirin û serhildanê zû bitepisînin. ==== Yekem şerên mezin ==== Yekem êrîşa mezin a leşkerên hikumetê bi hewldana ewlekirina rêya Sêwas-Erzirganê ku damareke mentiqî ya girîng bû, dest pê kir. Dema ku ev yek bi ser ket, artêşa navendî êrîşên piralî da destpêkirin ku armanc ew bû ku kelehên serhildêran îzole bikin. Dema ku cendirmeyên hikûmetê hewl dan desthilatdariya dewletê ji nû ve ava bikin, yek ji pêvçûnên girîng li nêzîkî gundên rojavayê Macîranê qewimî. Komên serhildêr zû dewriye dorpêç kirin û neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Vê serkeftinê cesaret da serhildêran, yên ku dest bi berfirehkirina kontrola xwe ber bi başûr ve kirin, di navçeyên [[Dîvrîgî]] û [[Qenxal]]ê. Dema ku serhildêrên Qoçgirî êrîşî depoyên çekan ên li navçeyên derdorê kirin û tifing û cebilxane desteser kirin, alozî hîn bêtir zêde bû.{{sfn|Gingeras|2016|p=119}} Van êrîşan Enqereyê qanih kir ku serhildan ne aloziyeke herêmî ya sinorkirî bû, lê hewldaneke hevrêz a neteweperestên kurd bû ku gef dixwar ku li seranserê Bakurê Kurdistanê aloziyan derxe holê. ==== Şerê Geliyê Qerebudaq ==== Leşkerên hikumetê yên ku di Qerebudaqê re derbas dibûn, rastî gulebarana giran a serhildêrên ku li ser zinaranên derdorê asê mabûn, hatin.{{sfn|Olson|1989|p=48}} Tengbûna geliyê di nav xetên piyadeyan de kaos çêkir û rê da serhildêran ku windahiyên girîng bidin û pêşveçûnê dereng bixin. Tenê piştî ku topên çiyayî bi destan li ser girên bilind hatin hilgirtin, hêzên hikumetê dikarin ku berxwedanê bişkînin û serhildêran neçar kirin ku kûrtir ber bi hundir ve vekişin. ==== Berxwedana Qizildaxê ==== Şerekî din ê mezin li dora çiyayê Qizildaxê qewimî ku li wir Elîşan Beg û şervanên wî xendekên bilind ên ku rêyên ji Qoçgîrê vedigerandin kontrol dikirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=280–281}} Li vir, serhildêran bi israr şer kirin, erd bikar anîn da ku siwaran bixin kemînê û têkiliya di navbera yekîneyên hikumetê de qut bikin. Şer çend rojan berdewam kir ku ev şer yek ji pevçûnên herî dijwar ên serhildanê bû. ==== Komkujî û dorpêçkirina sîstematîk û hilweşîna xetên dabînkirina serhildêran ==== Heta meha nîsanê, Nûredîn Paşa stratejiya xwe guhert. Li şûna ku tenê xwe bispêre şerên rasterast, wî dorpêçkirineke rêbazî ya herêmên serhildêr pêk anî.{{sfn|Gingeras|2016|p=119-120}} Hêzên wî: * rê li ber gihîştina Dêrsimê ê rêya li ber hêzên teqwiyeyê (hêzên alikar) girtin. * dest danîn ser ajalên gumanbar ên alîgirên serhildêran. * depo û rezervên genim şewitandin. * kesayetên navdar ên eşîran dîl girtin. * û gundan bi gefa cezakirina kolektîf neçar kirin ku çekan radest bikin. Ev stratejî ne tenê têkbirina serhildêran ji aliyê leşkerî ve bû lê di heman demê de bêparkirina wan ên ji bingehên wan ên mintiqî bû. Bêyî genim, xwarin, an çavkaniyên stargehê, amûr û tiştên tiştan serhildêran kêm dibe ku kapasîteya wan a parastinê qels kiribû. Vegotinên hemdem û lêkolînên dîrokî yên piştre li hev dikin ku tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bi tolhildanên berfireh û pir caran hovane li dijî nifûsa sivîl ên li navenda serhildanê re pêk hatiye. Operasyonên hikumetê yekîneyên artêşa birêkûpêk û alayên dilxwaz ên nerêkûpêk li hev kirin ku axa di bin kontrola serhildêran de veqetînin û van operasyonan pir caran cezayên kolektîv vedihewandiye ku kesên neşervan li gel serhildêran hatine hedef girtin. Wêjeya akademîk tekez dike ku tolhildan şewitandina gundan, desteserkirina ajalan û dabînkirina xwarinê, bidarvekirinên kurt ên serhildêrên gumanbar û alîgirên wan û koçberkirina bi zorê ya civakan ji herêma Qoçgiriyê vedihewîne.{{sfn|Olson|1989|pp=50–53}}{{sfn|Bruinessen|1992|pp=280–282}} Şêweya erdnîgarî ya tepeserkirinê li gorî deverên sereke yên kontrola serhildêran e. Çavkanî herêmên li dora Macîran, Qoçgîr, Gercan û gund û rêyên cîran wekî cihên ku tedbîrên cezakirinê herî tund bûn destnîşan dikin. Raporên herêmî yên hemdem û lêkolînên akademîk ên paşê hejmarek bûyerên tundûtûjiyê li gund û geliyên bilind ên ku komên serhildêr lê parastine an piştgirî dane wan, destnîşan dikin; ev vegotin windabûna milkê berfireh û kuştina gelek sivîlan di hefteyên piştî şerên mezin de vedibêjin.{{sfn|Gingeras|2016|pp=119–120}}{{sfn|Kieser|2019|pp=312–314}} Texmînên qurbaniyan diguherin û bi nakok in. Hinek hesabên hemdem û herêmî ji bo mirin û kesên bêwar hejmarên pir bilindtir (bi hezaran kes) didin; lêkolînên akademîk ên nû bi gelemperî bi baldarîtir in, hişyar dikin ku ji ber şert û mercên kaotîk ên şer û xwezaya perçebûyî ya belgeyên mayî, hêjmartina rast dijwar e. Ji ber vê yekê dîroknas pêşniyar dikin ku her texmînek hejmarî ya yekane bi baldarî were lêkolîn kirin û li cihê wê, xwe bispêrin delîlên hevgirtî yên celeb û pîvana tepeserkirinê ku di nav de wêrankirina milkê di pîvanek mezin, kuştinên takekesî yên piştî şer û koçberiyên bi zorê yên nifûsê li seranserê gelek komunan li herêma Qoçgirî hene.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=281–282}}{{sfn|Olson|1989|pp=51–53}} Hêzên tepeserkirinê ji yekîneyên artêşa birêkûpêk ên di bin desthilata fermandarên ji Enqereyê hatine şandin (bi taybetî Nûredîn Paşa) û yekîneyên dilxwaz ên nerêkûpêk pêk dihatin ku li herêmê an jî ji aliyê neteweperestan ve hatine avakirin (yekîneyên ku bi kesayetiyên wekî Topal Osman ve girêdayî ne). Çend lêkolînên nû destnîşan dikin ku alayên dilxwaz ên di bin serokatiya Topal Osman û milîsên bi heman rengî yên rêxistinkirî, di dema kampanyaya Qoçgirî de beşdarî operasyonên dijîserhildanê bûn ku ev yekîne di gelek serpêhatiyan de bi tedbîrên taybetî yên hovane yên di dema operasyonên şer û piştî şer de hatine girêdan.{{sfn|Kieser|2019|p=312}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=280}} Her çend gelek çavkaniyên duyemîn radigihînin ku dilxwazên Topal Osman di tolhildanê de roleke pêşeng girtine jî, dîroknas hişyar dikin ku daxuyaniyên ku rasterast ji Topal Osman re li ser komkujiyan têne vegotin divê berî ku wekî gotin werin pêşkêş kirin, ji hêla çavkaniyek sereke ve werin belgekirin. Belavokên dîplomatîk ên hemdem (Wezareta Karên Derve, raporên Mandata Fransî), rojname û bîranînên herêmî celebê şahidiyê dihewînin ku carinan daxuyaniyên înflamatuar ên fermandar û efseran radigihînin; lêbelê ger gotinek rasterast were dubarekirin, divê ev tişt bi ferdî werin vegotin. Ji ber nebûna nivîsarek sereke ya rasterast a ku were vegotin, zanistiya nûjen xwe bi danasîna rol û navûdengê Topal Osman ve sînordar dike, ne ku formulasyonên devkî yên neverastkirî dubare bike.{{sfn|Olson|1989|pp=51–53}}{{sfn|BrillVolume|1992|p=xx}} Bandorên demdirêj ên tolhildanê girîng bûn. Wêrankirina aboriyên gundan, desteserkirina pez û sirgûnkirin an jî bidarve kirina navdarên herêmî, avaniya civakî û siyasî yên eşîrên Qoçgirî qels kirin û ev yek rê da Enqereyê ku saziyên herêmî bi rayedarên navendî yên tayînkirî biguhezîne. Bandora psîkolojîk piştî dîtina dijwarbûna tolhildanê, tirsa ji seferberiya siyasî zêde kir û di heman demê de bandorek tirsnak li ser çalakiyên siyasî yên kurd ên paşê li herêmê çêkir. Zanyar tolhildana Qoçgirî di nav rêzeberdanên dewletê de dibînin ku di serdema komarê ya destpêkê de xweseriya kurdan bi awayekî gav bi gav bi sinor kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=281–282}}{{sfn|Gingeras|2016|p=120}} === Qonaxa dawî (hezîrana 1921an) === [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Qimil Ezîz, Mehmedê Elî û [[Nûrî Dêrsimî]] di zindana îşkenceyê a tirkî li [[Dîvrîgî]], piştî tepiskirina serhildanê]] Qonaxa dawî ya serhildana Qoçgiriyê dema ku hikumeta Enqereyê hemî hêza xwe ya leşkerî ji bo tepeserkirina serhildanê bikar anî, dest pê kir. Di dawiya nîsana sala 1921ê de, hêzên neasayî di bin fermandariya Topal Osman de, bi piştgiriya yekîneyên Artêşa Navendî, bi awayekî sîstematîk ber bi herêma Qoçgîrê ve pêşve çûn. Operasyonên wan li ser îzolekirina gundên di bin kontrola serhildêran de, qutkirina xetên ragihandinê û zextkirina li ser serokên eşîrên sereke yê ji bo radestbûnê bûn. Hêza çekdariya zêde û şiyana mintiqî ya hêzên hikumetê hevsengiya şer zêdetir guherand. Her ku leşkerên hikumetê ber bi herêmê ve diçûn, serhildêr bi dijwarîyên mezin re rû bi rû dimînin. Nakokîyên navxweyî yên di navbera serokên eşîran de û nebûna alîkarîya derve - tevî hêviyên berê yên piştgirîya aktorên navneteweyî - tevgerê ji aliyê stratejîk ve lawaz dihêle. Hewldanên serokên kurd ên wekî Elîşêr û Zerîfe Xanim ji bo ji nû ve organîzekirina pozîsyonên parastinê li dora erdê çiyayî pêşveçûna hikûmetê hêdî dike lê di dawiyê de nekarî dorpêçkirinê asteng bike. Gundên ku di qonaxa destpêkê ya serhildanê de wekî keleh xizmet dikirin, piştî operasyonên dijwar ên ku bi wêranî pêk hatibûn, hatine dagirkirin û koçberîya bi darê zorê bi li gundiyan hatibûn ferz kirin. Di destpêka hezîrana 1921an de, berxwedana rêxistinkirî ya bi bandor hilweşiyabû. Gelek serokên serhildanan hatin kuştin, hatin girtin, an jî neçar man ku birevin. Dinheman demê de malbatên mayî û sivîl hatin kuştin. Tepeserkirina serhildana Qoçgirî peyamek zelal şand derbarê pabendbûna hikumeta Enqereyê ya ji bo xurtkirina desthilatdariyê û jiholêrakirina armancên siyasî yên xweser ên kurdan. Ev qonaxa dawî ku bi tolhildanên dijwar û hilweşandina avahiyên eşîrî ve hate nîşankirin, ji bo siyaseta dewletê ya li hember herêmên kurdî di dehsalên paşîn de mînakek danî. Berî ku serhildêran hatin tepeser kurin, Nûredîn Paşa got (li gorî hin çavkaniyan, ev gotin a Topal Osman e):{{Sfn|Mango|1999|p=330}} {{Quote|Di welatê me de ([[Tirkiye]]) me kesên ku dibêjin “zo” ([[Ermenî|ermeniyan]]) paqij kir, ez ê jî kesên ku dibêjin “lo” ([[kurd]]an) di koka wan de paqij bikim.}} Hovîtiya kiryarên hêzên tirk heta hinek endamên meclîsa neteweyî ya Enqereyê jî matmayî kiriye. Yek ji nûneran got: "Barbarên afrîkî jî dê van zêdegaviyan qebûl nekin".{{Sfn|Gingeras|2016|p=284}} == Piştê serhildanê == Di cih de piştî serhildanê, Enqere kampanyayek sîstematîk da destpêkirin da ku pergala eşîrî û civakî yên ku piştgirî dabûn serhildanê hilweşîne. Serokatiya kevneşopî ya Qocgîrê qels dibe ku gelek serok ên eşîran hatin girtin, bandora wan ji holê rabû, an jî neçar man ku sirgûn bibin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=281}} Ji bo ferzkirina kontrola navendî yên li ser [[Bakurê Kurdistanê]] û kêmkirina xweseriya konfederasyonên eşîrî yên kurdan ji nû ve avakirin, beşek ji polîtîkayeke dewletê ya berfirehtir bû. Hikumetê bersiva xwe bi tenê ji nû ve rêxistinkirina siyasî sinordar nekir. Di salên piştî 1921ê de, polîtîkayên ku armanca wan asîmîlekirin an jî tepeserkirina nasnameya kurdî bû, zêdetir dibin. Reformên îdarî cihê serokatiya herêmî bi rayedarên ji hêla Enqereyê ve hatine tayînkirin girtin û rêveberiya herêmî bi tundî hatiye kontrolkirin.{{sfn|Kieser|2019|p=314}} Derbirînên çandî yên kurdî, di nav de ziman jî hebûn, her ku diçûn marjînalîze dibûn; çalakvaniya siyasî ya kurd dihat şopandin û nerazîbûn ên kurdan bi tepeserkirineke din re rûbirû mabûn Herwiha, gelek şervanên Qoçgirî û malbatên wan ji beşdarbûna siyasî ya vekirî bi guman bûn. Tepeserkirina hovane ya 1921ê serhildanên girseyî yên paşê bêhêvî dike lê bîranîna Qoçgirî wekî çîrokeke hişyariyê ji bo neteweperestên kurdî zindî maye. Vegotina standard di dîroka dewleta Tirkiyeyê de bi piranî serhildanê paşguh kir an jî wekî serhildaneke eşîrî ya paşverû nîşan daye ku aliyên wê yên îdeolojîk û rehên wê di daxwazên neteweperestên kurd de kêm kiriye. == Mîras == [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|[[Elîşêr]] û [[Zerîfe Xanim]]]] Serhildana Qoçgiriyê wekî yek ji hewildanên rêxistinkirî yên herî despêkê ya ji bo bidestxistina mafên siyasî yên kurdan di serdema komarê de, di dîroknûsiya [[kurdperwerî]] de cihekî girîng digire.{{sfn|Olson|1989|p=57}} Her çend serhildanên paşê - wekî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] û [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] - bala navneteweyî bêtir kişandibe jî, Koçgirî wekî sembola berxwedana kurdan radiweste ku pergala eşîrî bi bîrdoziya siyasî ya nûjen re li hev kiriye. Kesayetiyên mîna [[Elîşêr]] û [[Zerîfe Xanim]] di bîra kolektîv a kurdan de bûne wekê kesayetên efsanewî. Navûdengên wan ên rêbertiyê ji rolên wan ên dîrokî yên tavilê wêdetir diçin û daxwazên berfirehtir ên ji bo edalet û xwerêveberiyê temsîl dikirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=283–284}} Zanyariyên akademîk pir caran Qoçgirî wekî bûyerek girîng di pêşveçûna ramana neteweperwer a kurdî de dibînin ku hem derfet û hem jî tepeseriyê di salên destpêkê yên [[Komara Tirkiyeyê]] de temsîl dike.{{sfn|Gingeras|2016|p=123}} Di gotara siyasî ya kurd a hemdem de, mîrasa Qoçgiriyê berdewam deng dide. Ji aliyê tevgerên neteweperwer ên nûjen ve wekî mînakek ji bo seferberiya destpêkê ya kurd û ji aliyê aktorên dewletê ve wekî presedanek dîrokî ya hişyarkar tê destnîşan kirin. Bîranîna serhildanê di heman demê de wekî şahidiyek ji bo tevliheviya nasnameya kurd - eşîrî, rewşenbîrî û siyasî - û ji bo dijwarîyên domdar ên di bidestxistina xweseriya watedar de di nav dewletek navendî de radiweste. == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] * [[Qoçgirî (eşîr)|Eşîra qoçgirî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî|pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî|sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Demir |pêşnav=Halim |sernav=Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler |weşanger=Ozan Yayıncılık |sal=2008 |isbn=9789944143219 |ziman=Tr }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |sernav=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |lînka-sernav=A Shameful Act |tarîx=2007 |weşanger=Picador |isbn=9781466832121 |lînka-nivîskar=Taner Akçam }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/repression-koa-giri-rebellion-1920-1921 Tepisandina Serhildana Qoçgiriyê 1921] (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê| ]] [[Kategorî:Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] 09we8umpph9lqwcyj74h0e23l41g46z 0 3018 2083253 1990857 2026-08-02T21:43:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083253 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Serhildana Elkê | perçeyekî = [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|Şerê Bakurê Kurdistanê]] | dîrok = Tebax - îlona 1924an | herêm = [[Elkê]], û deverên din yê [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | sedem = [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] | encam = Tepserkirina serhildan ji aliya dewleta tirk | şervan1 = [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]]<br>[[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Artêşa Sêyem]]<br>Tevgerên Nîjadperest | şervan2 = [[Dîroka Kurdistanê|Şoreşên Kurd]]<br>[[Azadî (rêxistin)|Rêxistina Azadî]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[İsmet İnönü|Îsmet Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Kazım Karabekir|Kazim Paşa]] | fermandar2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Îhsan Nûrî Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Xalîd Begê Cibirî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Yûsif Ziya|Yûsif Ziya Beg]] | yekîne1 = [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Artêşa Sêyem]] | yekîne2 = [[Lîsteya êlên kurdan|Eşîrên Elkê]] | hêz1 = Nayê zanin | hêz2 = {{Derdora}} 100 | windahî1 = Nayê zanin | windahî2 = Nayê zanin }} '''Serhildana Elkê''' yek ji serhildanên çekdarî yên destpêkê yên kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] bû li dijî hikumeta [[Kemalîzm|kemalîst]] a [[Tirkiye]]yê piştî damezrandina komarê pêk hatiye.<ref name="Zürcher2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2004-09-04 |rr=170-171 |isbn=978-1-86064-958-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=RInzgxRX5uEC&pg=PA171&redir_esc=y }}</ref> Serhildan di tebaxa 1924an de li û derdora bajarokê [[Elkê]] ku li herêma sinor a çiyayî ya Bakurê Kurdistanê nêzîkî [[Başûrê Kurdistanê]] ye, pêk hat. Serhildan bi gelemperî wekî pêşengiya [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] yê ku mezintir bû di 1925ê heta 1927an tê hesibandin ku dijberiya kurdan a li hember tirkperweriyê, leşkeriya neçarî û rakirina xweseriya herêmî di bin Komara Tirkiyeyê ya derketî de nîşan dide. Serhildan ji aliyê efserên berê yên osmanî mîna [[Îhsan Nûrî Paşa]], [[Xalîd Begê Cibirî]] û [[Yûsif Ziya|Yûsif Ziya Beg]] hate birêveberin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert William |weşanger=University of Texas press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/48 48]-49 |isbn=978-0-292-77619-7 |cih=Austin }}</ref> Berevajî serhildanên girseyî yên paşê, serhildana Elkê ji aliyê mezinahî û demdirêjiyê ve nisbeten sinordar bû. Digel vê yekê, wê berdewamiya berxwedana rêxistinkirî ya kurdan piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] nîşan da û qelsiya kontrola dewletê li herêmên dûr ên kurdan di serdema destpêkê ya komarê de eşkere kir.{{Sfn|Olson|1992|p=92}} == Sedem == Sedemên wê li dijî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî|xîlafeta osmanî]] ji aliyê Atatürk ve di 3ê adara 1924an de, polîtîkayên zordar ên tirkan ên li dijî nasnameya kurd, qedexekirina bikaranîn û hînkirina [[zimanê kurdî]] li raya giştî, [[tirkkirin]]a herêmên Bakurê Kurdistanê û ji nû ve bicihkirina axa û serokên eşîrên kurd li rojavayê welêt bûn.<ref name="Zürcher2004" /> == Pêvçûn == Dema ku Îhsan Nûrî Beg bi komeke piçûk lê rêxistinkirî ya şervanên kurd re dike herêma Elkê, serhildana Elkê di destpêka tebaxa sala 1924an de dest pê kiriye. Cihê çiyayî yê dûr ê bajêr li nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ew kir xalek stratejîk ji bo çalakiyên serhildêran û îhtîmala vekişînê ji derveyî hêzên tirk pêşkêş kir.{{sfn|McDowall|2004|pp=144–145}} Di destpêka serhildanê de, serhildêran sembolên herêmî yên desthilatdariya dewletê hedef girtin. Jendermeyên hikumetê yên li Elkê bi cih bûn hatin bêçekkirin û kontrola îdarî ya bajêr ji bo demek kurt hate astengkirin. Armanca van çalakiyan hem nîşandana berxwedanê li dijî desthilatdariya Enqereyê û hem jî teşwîqkirina beşdariya berfirehtir a eşîran li navçeyên derdorê bû. Lêbelê, tevî van serkeftinên destpêkê, serhildan nekarî seferberiyek berfireh di nav [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên li herêmê de çêbike. Gelek serokên eşîran bi guman man, an guman dikirin ku berxwedana domdar pêk were an jî ji tolhildanên giran ditirsiyan. Berfirehiya sinorkirî ya serhildanê lawaziyên avahîsaziyê yên kûrtir nîşan dida. Hevrêziya di navbera komên eşîrî yên cûda de pir kêm bû û serhildêr ji derveyî derdora nêzîk a Îhsan Nûrî Beg xwedî avahiyek fermandariyê ya yekgirtî nebûn. Wekî din, serhildêr li gorî yekîneyên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa tirkî]] a birêkûpêk xirab çekdar bûn, bi piranî çekên sivik di destê wan de bûn û ji bo şerê demdirêj malzemeyên wan têrê nedikirin. Van faktoran bi giranî şiyana wan a girtina axê piştî ku hêzên hikûmetê dest bi seferberiyê kirin sinordar kir. Hikumeta Tirkiyeyê bi lez û bez li hember bûyerên li Elkê bertek nîşan da. Yekîneyên artêşê yên birêkûpêk, bi piştgiriya hêzên jandarmeyan ên ku bi erdê herêmî dizanin, hatin şandin herêmê. Bersiva dewletê biryardar bû û ne tenê armanc ew bû ku bajarok ji nû ve were girtin, lê di heman demê de pêşî li belavbûna serhildanê li deverên cîran jî bigirta. Piştî çend heftan de, hêzên Tirkiyeyê kontrola xwe li ser Elkê ji nû ve bi dest xistin û serhildêr neçar kirin ku paşve vekişin.{{sfn|McDowall|2004|pp=|p=146}} Bi zexteke leşkerî ya zêde re rûbirû, Îhsan Nûrî Beg û çend şagirtên wî ji sinor vekişiyan û ketin nav Başûrê Kurdistanê di bin kontrola Brîtanyayê de, ji girtinê dûr ketin. Ev vekişîn bi bandor dawiya serhildanê wekî hewldanek leşkerî ya rêxistinkirî nîşan da. Her çend berxwedana bêserûber li deverên dûr berdewam kir jî, bê hevrêzî bû û zû hate tepeserkirin.{{sfn|Olson|1989|pp=102–103}} Yûsif Ziya Beg di 10ê cotmeha 1924an û Xelîd Begê Cibrî di berfanbara 1925an li [[Erzîrom]]ê hatiye girtin. Her dû li [[Bidlîs]]ê hatin dadgehkirin. Ji bêr ku şereke mezintir di nav civaka kurd li Bakurê Kurdistanê ava nabe, hikumeta tirk van dû zindan nekir. == Piştî serhildanê == Piştî tepeserkirina serhildana Elkê, rayedarên tirk kontrola leşkerî li Bakurê Kurdistanê xurt kirin û ewlehiya sinor bi Başûrê Kurdistanê re xurt kirin. Her çend serhildan di çarçoveya xwe de sinordar bû jî, wê nerîna Enqereyê ya li ser herêmên kurdan wekî welatên ku ji hêla siyasî ve ne aram in xurt kir û ev yek bû sedema zêdebûna çavdêrî, girtin û sinordarkirinên li ser desthilata herêmî li derveyî herêma rasterast a serhildanê. Di demeke dirêjtir de, serhildanê beşdarî hişkkirina siyaseta dewletê ya li hember muxalefeta kurd bû û tercîha ji bo tepeserkirina pêşîlêgir li ser danûstandinan xurt kir. Ji bo çekdarên kurd, têkçûna wê sinordarkirinên serhildanên herêmî destnîşan kir û bandor li stratejiyên paşîn kir, nemaze di dema [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] ya bi serokatiya Îhsan Nûrî Beg de. Ji ber vê yekê dîroknas encamên Elkê wekî pêşengiyek girîng ji bo pevçûnên berfirehtir ên nîvê salên 1920an dibînin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=234–236}} == Mijarên têkildar == * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.nl/books/about/1924_Beyt%C3%BC%C5%9F%C5%9Febap_isyan%C4%B1_ve_%C5%9Eeyh_Sai.html?id=moBGAQAAIAAJ |sernav=1924 Beytüşşebap isyanı ve Şeyh Sait ayaklanmasına etkileri |tercimeya-sernav=Serhildana Elkê 1924 û bandorên serhildana Şêx Seîd |paşnav=Gündoğan |pêşnav=Cemil |tarîx=1994 |weşanger=Komal |ziman=tr }} [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Elkê]] [[Kategorî:Serhildanên kurdan]] [[Kategorî:1924 li Tirkiyeyê]] 5e185fgrdv8v6e9axe4qn30v7d8troc 0 3179 2083405 1972698 2026-08-03T00:29:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mehmed Nûrî Dêrsimî | wêne = Nûrî Dêrsimî, 1950s.jpg | sernavê_wêne = Nûrî Dêrsimî di salên 1950an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} adara 1893an | cihê_jidayikbûnê = [[Aẍzûnîg, Xozat]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|08|1973}} | cihê_mirinê = [[Heleb]], [[Sûrî|Komara Sûriyeyê]] | cihê_goristanê = [[Efrîn]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[siyasetmedar]], îdeolog | rêxistin = [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921)<br>[[Serhildana Agiriyê]] (1927-31)<br>[[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildanê Dêrsimê]] (1937-38) | sedema_navdarbûnê = [[Kurdperwerî]] | xebatên_navdar = [[Xoybûn]] (1927)<br>''Hatıratım'' (1952)<br>''Kürdistan Tarihinde Dersim'' | hevjîn = Xeze Oxçî }} '''Mehmed Nûrî Dêrsimî''' (jdb. {{Derdora}} adara 1893an - m. 22ê tebaxa 1973an) yek ji rewşenbîr, rêveberê siyasî, kronîkvan û yek ji neteweperên dîrokî yên herî bibandor ên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan bû ku bi nivîs û çalakiyên xwe di awadana tevgera neteweyî ya kurd de, di dema hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û di destpêka damezrandina komara tirk de xebeteke diyar meşandiye. Ew di nav tevgerên xweseriya kurd de li [[Bakurê Kurdistanê]], bi taybetî li herêmên [[Qoçgîr]] û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ku torên eşîrî, siyasî û rewşenbîrî di dehsalên aloz ên di navbera salên 1910 û 1938an de bi awayên tevlihev li hev civiyan, wekî kesayetek sereke derketiye holê. Hem wekî beşdar û hem jî wekî dîroknas, wî pozîsyonek bêhempa wergirtiye ku di serhildanên ku ew beşdar bibû belge kiriye ku bîranîn û nivîsên wî yên siyasî bûye hinek ji çavkaniyên sereke yên herî zêde ku li ser [[Serhildana Qoçgiriyê|serhildanên Qoçgirî]] û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Dêrsimê]] hatine vegotin. Girîngiya Dêrsimî ji çalakiya wî ya siyasî wêdetir diçe ku mîrata wî ya rewşenbîrî di dîroka [[Kurdperwerî|neteweperweriya kurdî]] û di bîra kolektîv de bûye bîranîneke navendî. Wî dîrokên devkî, şecereyên eşîrî û analîzên siyasî tomar kiriye ku ji wê demê ve ji bo ji nû ve avakirina ezmûnên kurd di vê serdemê de bûne pêdivî. Sirgûnbûna wî yê li [[Sûrî|Sûriyê]] qonaxa paşîn a xebata wî şekil daye ku rê daye wî ku bûyerên jiyana xwe bi astek dûrbûna analîtîk ji nû ve şîrove bike ku wî ji çalakvanek siyasî veguherand yek ji dîroknasên sereke yên kurd ên sedsala bîstan. Bi van nivîsan, Dêrsimî çarçoveyek vegotinê ava kiriye ku bandor li nifşên paşîn ên zanyar, nivîskar û aktorên siyasî yên kurd kiriye. == Jiyana destpêkê == [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his father.jpg|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî bi bavê xwe re, {{Derdora}} 1915an]] Dêrsimî di adara sala 1893an de li gundê [[Aẍzûnîg, Xozat|Aẍzûnîgê]] yê navçeya [[Xozat]]ê, li [[sencaq]]a [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ji dayik bûye. Malbata wî ji derdora eşîrî ya navdar bû ku stûna sereke ya civaka [[Elewîtî|elewî]]-kurdî ya Dêrsimê pêk dianî ku civatek bi kevneşopiyên xurt ên xwerêveberiya herêmî û berxwedana kûr a li dijî desthilatdariya derve ve dihatin nîşankirin.{{sfn|Kieser|2003|pp=111–112}} Mezinbûna wî ya di vê jîngehê de, ew di destpêkê de bi aloziyên di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên herêmî û dewleta osmanî re rûbirû maye, nemaze di serdema ku polîtîkayên navendîkirinê piştî [[Jön Türkler|''Jön Türkler'']] zêde bûne.{{sfn|Olson|1989|pp=30–31}} Dêrsimî xwendina xwe ya seretayê di sala 1899an de li Xozatê xwendiye. Piştî xwendina xwe ya seretayî derbasî akademiya leşkerî ya [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] dibe lê li wir ne kêfxweş bû û wî xwest ku dîsa vegere gund li cem malbata xwe. Bavê wî biryar da ku di sala 1905an de bi malbata xwe re koçî Xarpêtê bibe ku Dêrsimî li wir dibistana navîn xwendiye ku li wir ji bo Dêrsimî êdî rehettir bû. Di sala 1907an de malbat wî dîsa koçî Xozatê dibe, li wir Dêrsimî dikarî li cem apê xwe bimîne û serdana dibistana navîn a herêmî temam bike. Di sala 1911an de bi keştiyê ji [[Trebzon]]ê derbasî [[Stembol]]ê dibe û li ev derê dest bi xwendina bijîşkiya veterîneriyê dike. Li wir dibe endamê komeleya xwendekarên kurd a ''Hevi-Kürt Talebe Cemiyeti'' û di sala 1912an de dibe sekreterê ''Kürdistan Muhibban Cemiyeti''. == Şerê cîhanî yê yekem == Dema ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] dest pê dike, Nûrî Dêrsimî, mîna gelek ciwanên xwendewar yên kurd ên nifşê xwe, kete nav gewriya seferberiya osmanî û aloziya siyasî ya berfirehtir ku împeratoriyê dorpêç kir. Ew di kapasîteyên îdarî û mentiqî de xizmet kir, ne wekî şervanekî li eniya pêşîn ku ev yek hişt ku ew bi çavên xwe encamên wêranker ên civakî û demografîk ên polîtîkayên şer li [[Bakurê Kurdistanê]] bibîne. Di vê heyamê de, wî hevpeymanên guherbar ên di navbera dewleta osmanî, eşîrên kurd û komên hindekarî yên cûrbecûr de dît ku têgihîştina wî ya li ser dînamîkên etno-siyasî yên herêmê bi kûrahî şekil da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/nuri-dersimi-dersim-1893-alep-1973.html |sernav=Nuri Dersimi (Dersim, 1893- Alep 1973) {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=fr }}</ref> Ew her ku diçû rexne li [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (CUP) digirt, nemaze hewildanên wê yên navendîkirinê û tedbîrên dijwar ên li ser nifûsa sinor hatin ferzkirin. Salên şer têkiliya wî bi neteweperweriya kurdî re jî kûrtir kir. Di nav hilweşîna desthilatdariya osmanî li gelek wîlayetên Bakurê Kurdistanê de, Dêrsimî bi çalakvan, rewşenbîr û torên veşartî yên kurd re têkilî danî da ku armanc ew be ku xweseriyek an rizgariyek mezintir ji bo gelê kurd peyda bike. Ezmûnên wî yên di dema şer de ew qanih kir ku pêşeroja kurdan nikare bêdawî bi împeratoriyekê ve were girêdan ku bi piranî daxwazên wan ên siyasî paşguh dike û pir caran li herêmên ku piraniya wan kurd in serî li zordestiya leşkerî dide. Van têgihîştinan bingeha rola wî ya paşê di [[serhildana Qoçgiriyê]] de danîn, ji ber ku wî dest bi xeyalkirina îhtîmala tevgereke siyasî ya rêxistinkirî kir ku dikare berjewendiyên eşîrên Dêrsimê û deverên derdorê temsîl bike. == Serhildana Qoçgiriyê (1921-22) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921) ji hawîrdora aloz a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem li Bakurê Kurdistanê derketiye holê ku tê de eşîrên kurd ji windakirina xweseriya xwe di bin tevgera nîjadperestên tirk a hilketî de zêdetir ditirsiyan. Nûrî Dêrsimî di şekildana navenda siyasî ya serhildanê de roleke navendî ya rewşenbîrî û rêxistinî lîstiye. Serhildan ne serhildaneke eşîrî ya xweber bû, wekî ku carinan tê xuya kirin, hewldanek hevrêzkirî (koordîne) bû ku ji aliyê beşên konfederasyonên eşîrî yên [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]], elewî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ve ji bo misogerkirina sozên [[Xweserîtî|xweseriya]] kurd ên ku di [[Peymana Sevrê]] de hatiye destnîşan kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=194}} Nivîsên siyasî yên Dêrsimî ya vê serdemê baweriya wî eşkere dikin ku rêberên nîjadperestên tirk ji garantiyên berê yên xweseriya herêmî û mafên kêmneteweyan paşve dikişandin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Vîzyona wî ku ji aliyê gelek navdarên herêmî ve jî dihat parvekirin, ew bû ku zexta dîplomatîk û seferberiya leşkerî ya kontrolkirî bikar bîne ku Enqereyê neçar bike ku danûstandinan bike. Qonaxa destpêkê ya serhildanê bi giranî xwe dispêre daxwazname û daxuyaniyên dîplomatîk ên ji [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] re hatine şandin ku tekezî li ser mafên destûrî û çarçoveya peymana Sevrê dikirin. Dêrsimî îdia dikir ku nifûsa kurd a Qoçgîr di vê qonaxê de ne li pêy veqetandinê bûn, tenê daxwaza wan pêkanîna reformên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bûye.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Lêbelê fermandariya neteweperest van destpêşxeriyan wekî gefek rasterast li ser yekparçeyiya axa Komara Tirkiyeyê ya nû şîrove kir. Redkirina qebûlkirina daxwazên kurdan, digel biryara Enqereyê ya bicihkirina hêzên leşkerî, rêberên Koçgirî qanih kir ku berxwedana çekdarî neçar e. Her ku şer dijwartir dibû, Dêrsimî roleke mîna aktoreke siyasî û peywendîdar digire ser milê xwe ku di nav de danûstandinên di navbera serokên eşîran û nivîsandinên siyasî yên bi hêzên biyanî re hebûn ku di nav de hêzên brîtanî û fransî cih digirtin.{{sfn|Kajjo|2010|pp=44–45}} wî bawer dikir ku tevlêbûna navneteweyî dikare pêşî li komkujiyek berfireh bigire û rewatiyê bide îdiayên kurdan. Hêzên serhildanê ku ji çend hezar şervanên eşîran pêk dihatin, dikarîn rêyên stratejîk û gundên li çiyayan kontrol bikin û berxwedaneke herêmî ya baş-koordînekirî nîşan bidin. Lêbelê, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîran de, hêviyên cûda yên di derbarê xweseriyê de û nebûna piştgiriyeke watedar a derveyî serhildanê ji hundir ve qels kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Serkirdayetiya nîjadperest a tirk bi tundiyeke zêde bersiv dide kurdan. Hikumeta Enqereyê [[Nûredîn Paşa]] ku bi taktîkên xwe yên bêtawîz dihat nasîn, dibe sedema qels bûna tevgerê.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Hêzên wî kampanyayeke hovane pêk anîn ku tê de bombebarana topan, kuştina serokên herêmî û wêrankirina berfireh a gundên ku wekî sempatîzanên serhildanê dihatin dîtin hebûn. Dêrsimî çend caran bi zorê ji girtinê rizgar bû, berdewam kir ku berxwedanê koordîne bike û di heman demê de wehşetên ku ji hêla artêşa nîjadperest ve hatine kirin belge bike ku tevger û kuştinên hovane yên artêşa tirk di tomarên xwe yên ku wî paşê di bîranînên xwe yên siyasî de bikar bîne. Bi vî rengî, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bû şablonek ji bo şidetta dewletê ku dîsa di dawiya salên 1930an de li Dêrsimê hatiye bikaranîn. Heta nîvê sala 1921an, serhildan di bin zexteke leşkerî ya zêde de têk diçe. Gelek serokên eşîran hatin kuştin an jî hatin girtin. Serokên eşîrên ku ji komara tirk xilas dibin jî direvin nav sinorên Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, têkçûn xaleke werçerxê bû: wî fêm kir ku danûstandinên aştiyane bi rayedarên nîjadperest re êdî ne gengaz in û gihîşt wê encamê ku komara derketî rêxistina siyasî ya kurd wekî gefek hebûnî dibîne. Ji ber ku ew ji hevrêziya eşîrên herêmî ber bi têgînek berfirehtir a rizgariya neteweyî ya kurdan ve çûye ku bi vejîna çandî û zimanî ve girêdayî ye, ev têgihîştin awa daye çalakvaniya wî ya paşîn. Piştî vê yekê, Enqereyê li seranserê herêmê tedbîrên çavdêriyê yên tund danî ku tenê ne kesên ku şer dikirin, di heman demê de malbatên ku bi serhildanê ve girêdayî bûn jî hedef digirtin. Dêrsimî berî ku here derveyê, welêt xwe vedişêre. Di heman demê de wî hewl daye ku raporên analîtîk li ser rewşa siyasî binivîse û pêşbînî kiriye ku polîtîkayên navendîkirina tirkan dê di demek nêzîk de li Dêrsimê pevçûnên mezintir û wêrankertir derxînin holê.{{sfn|Kutschera|1994|pp=121–122}} Girtina Nûrî Dêrsimî di destpêka sala 1922an de di pêşveçûna wî ya siyasî û veguherîna wî ya dawî de ji bo yek ji dengên herî zelal ên neteweperweriya kurd ên sirgûnkirî de kêliyek diyarker nîşan daye. Piştî têkçûna berxwedana Qoçgiriyê, Dêrsimî ji aliyê rayedaran ve wekî yek ji handerên sereke yên îdeolojîk hatiye nas kirin. Ew di dema rêzeserkirinên berfireh ên ewlehiyê de ku piştî aramkirina leşkerî ya herêmê çêbûn, hate girtin. Yekîneyên taybet û hêzên nerêkûpêk ji bo hilweşandina torên rewşenbîrî û civakî yên ku seferberiya kurdan berdewam kiribûn hatine erkdarkirin. Dêrsimî gelek caran îfadeya wî hatibû girtin û rayedarên komara tirk hewl dabûn ku wî neçar bikin ku çalakvan, serokên eşîr û sempatîzanên din ên kurd bi wî bide gotin. Li gorî vegotinên girtiyên din ên vê serdemê, li gorî raporan, zext li wî hatiye kirin ku dev ji nerînên xwe yên siyasî berde û têkiliyên xwe bi kesayetên têkildarî tevgera rewşenbîrî ya kurd a geşbûyî qut bike. Redkirina wî ya guhdanê, tewra di bin gefa cezayê girantir de jî, bûye sedema dirêjkirina zindankirina wî. Berevajî vê yekê hinek serokên eşîran ku girtina wan bi giranî wekî amûrek ji bo misogerkirina teslîmbûna herêmî hate bikaranîn, Dêrsimî şaxek nû û xwendewar a neteweperweriya kurdî temsîl dikir ku xwendewar bi awayekî siyasî mijûl û ne gengaz e ku tenê bi aramkirina eşîrek taybetî "bêbandor" bibe. [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî (rast) bi Qimil Ezîz û Mehmed Elî di zindana [[Dîvrîgî|Dîvrîgiyê]]]] Biryara rayedarên Enqerê ya ku ew bi tevahî nedarizînin ku tiştek bi serê çend kesayetên Qoçgiriyê de hatibû, dibe ku encama hesabên stratejîk bû. Di sala 1921ê de hikumet bi [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Yewnan û Tirkî]] û gelek eniyan din ve eleqedar bûye û bidarvekirinên berfireh ên elîtên xwendewar ên kurd metirsiya provokekirina nearamiyê li Dêrsim û deverên din di demek hesas de diafirîne. Di şûna wê de, gelek ramanwerên neteweperwer di bin şert û mercên dijwar de hatine girtin ku kapasîteya wan a rêxistinî bişkînin û di heman demê de ji şehadeta eşkere dûr bisekinin. Lêbelê di dawiya sala 1921ê û destpêka 1922an de, her ku rejîma nû desthilatdariya xwe xurt kiriye zextên li ser girtiyên siyasî zêde bûn û ji bo kesên mîna Dêrsimî, girtina berdewam bi awayekî zêdetir nîşana îhtîmala darvekirina pêşerojê an jî tecrîda bêdawî bû. Di demekê de ku hikumeta Enqereyê hewl dida herêmên xwe yên Bakurê Kurdistanê aram bike û ji provokekirina bêtir bêaramiyê li Dêrsimê dûr bisekine, Nûrî Dêrsimî di mehên destpêkê yên sala 1922an de ji girtîgehê hatiye berdan. Azadkirina wî ne ji ber beraetkirinek fermî an jî nirxandinek dadwerî bû, lêbelê ji ber biryarek îdarî ya bi motîvasyoneke siyasî bû ku pêwîstiya dewletê ya ji bo veguheztina çavkaniyên leşkerî ber bi eniyên din ve di qonaxên dawîn ên [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de nîşan dida.{{sfn|Bruinessen|1992|p=274}} Gotinên kurd ên hevdem berdana wî wekî ji nişka ve û bê merasîm wesf dikin û rayedar bi eşkere texmîn dikin ku bêbandorkirina serokatiya eşîrî li [[Qoçgîr]] berê bingeha berxwedana kurdan şikandiye.{{sfn|Dersimî|1952|p=118}} Lêbelê şertên ku ji bo berdana wî hatibûn danîn sinordar bûn û ew di bin çavdêriyê de maye û ev yek bûye sedem ku ew di demek kurt de vekişe navçeyên çiyayî yên Dêrsimê.{{sfn|Jwaideh|2006|p=189}} Dema ku ji kontrola dewletê ya yekser derket, Dêrsimî dîsa bi rêberên mayî yên tevgera Qoçgiriyê re têkilî danî û dest bi ji nû ve organîzekirina torên siyasî kiriye ku ji ber girtin û kampanyayên bêçekkirinê têk çûbûn. Penageha wî ya demkî di nav eşîrên sempatîk de hişt ku ew ji girtina nû dûr bikeve û cîh peyda kir ku rexneyek siyasî ya hevgirtîtir a polîtîkayên Enqereyê bibêje.{{sfn|Celîl|1978|p=51}} Di vê heyamê de, wî nivîs û şahidên tepeserkirina li Qoçgiriyê berhev kiriye ku materyal ku paşê dê bingeha vegotinê ya nivîsên wî yên li sirgûnê pêk bîne. Ji ber vê yekê mehên piştî serbestberdana wî diyarker bûn: li şûna ku ji nû ve tevlî dewleta nû ya Tirkiyeyê bibe, ew bi bandor derbasî çalakiyên siyasî yên veşartî bû, bingeha serokatiya xwe ya paşê di nav tevgera [[Xoybûn]]ê de û revîna wî ya dawî ber bi sirgûniya daîmî ve danî. == Xoybûn (1927-37) == {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} Nûrî Dêrsimî piştî revîna xwe ji Tirkiyeyê bû kesayetiyek navendî ya Xoybûnê û wekî yek ji rewşenbîr û stratejîstên siyasî yên herî bi bandor ên rêxistinê derketiye holê. Her çend avaniya serokatiya fermî ya Xoybûnê ji hêla [[malbata Bedirxaniyan]] û kesayetiyên leşkerî yên navdar ve dihat serdest kirin jî, vegotinên kurd ên hemdem bi berdewamî Dêrsimî wekî beşek ji serokatiya îdeolojîk a bingehîn a komê destnîşan dikin. Demek kurt berî kongreya damezrandinê di 1927an, ew beşdarî dewreyên plansaziyê yên destpêkê li [[Heleb]] û [[Bêrût]]ê bû û bûye alîkar ku vegotineke neteweyî ya yekgirtî ya kurd were eşkerekirin ku dikare ji dabeşbûnên eşîrî û reqabetên herêmî derbas bibe.{{sfn|Celîl|1978|p=122}} Paşxaneya wî wekî veterînerekî perwerdekirî, perwerdekar, rêxînerekî tevgera Qoçgirî û saxmayîyê tepeserkirina dewletê, wî wekî ramanwerekî siyasî yê pêbawer bi cih kiriye ku ezmûnên wî yên kesane sembola têkoşîna neteweyî ya kurdan bûn. Dêrsimî li ser destnîşankirina helwesta rêxistinê li hember [[Peymana Lozanê]], polîtîkayên Komara Tirkiyeyê û şert û mercên ku kurd di bin mandeya Fransayê de pê re rûbirû man, xebitî. Di notên wî de tekezî li ser pêwîstiya bernameyeke neteweyî ya hevgirtî hat kirin û tekez kir ku armancên kurdan divê li ser rewatiya dîrokî, berdewamiya demografîk û mafê çarenûsî bin. Van nivîsan bandorek kûr li ser rênimayên ku ji hêla rêxistinê ve di salên beriya [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] de hatine dayîn kirin. Şîyana wî ya sentezkirina vegotina dîrokî û argumana siyasî, li gorî gelek zanyaran, wî kir teorîsyenê sereke yê îdeolojiya neteweperest a Xoybûnê. Wî beşdarî, sererastkirin, an jî şîret li ser broşûr û analîzên siyasî yên bi [[zimanê kurdî]] yên li Bêrût û Helebê hatine amadekirin kir ku di nav sirgûnên kurd, serokên eşîran û sempatîzan de li seranserê Sûriye û [[Başûrê Kurdistanê]] dihatin belavkirin.{{sfn|Celîl|1978|p=131}} Van weşanan perspektîfek yekgirtî ya kurdî li ser bûyerên li Tirkiyeyê pêşkêş kirin û wekî kanalên ragihandinê yên girîng di navbera serokatiya diyasporayê û aktorên herêmî yên li welêt de xizmet kirin. Rexneyên tûj ên Dêrsimî yên li ser Komara Tirkiyeyê û belgekirina wî ya li ser tundûtûjiya dewletê - bi taybetî li Dêrsimê - awayê têgihiştinên navneteweyî yên li ser pirsa kurd daye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} [[Wêne:Nuri Dersimi.jpg|thumb|Nûrî Dêrsimî di salên 1930an]] Di heman demê de Dersimî di karûbarên dîplomatîk de jî roleke navendî lîstiye. Ji sala 1928an û pê ve, ew beşdarî hewldanên Xoybûnê bûye ku xebatên ji bo danîna têkiliyê bi rojnamevanên rojavayî, dîplomatên biyanî û rêxistinên ermenî yên herêmî re, ji bo parastina mafên kurdan û lêgerîna naskirina navneteweyî ya doza kurd meşandiye.{{sfn|Celîl|1978|p=150}} Ev hewldan nebûne sedema tifaqên fermî lê cara yekem bûye alîkar ku daxwazên siyasî yên kurdan navneteweyî bibin. Şîyana Dêrsimî ya ragihandinê bi gelek zimanan û zanîna wî ya belgeyên dîrokî wî dike yek ji qasidên herî bibandor ên rêxistinê ya li derveyî welêt. Herwiha Dêrsimî di dema [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1931) de roleke girîng a pişt perdê lîstiye. Dema ku [[Îhsan Nûrî Paşa]] hêzên leşkerî li ser erdê bi rêvedibir, Dêrsimî wekî yek ji mîmarên sereke yên îdeolojîk û koordînatorên siyasî yên ji Sûriyeyê xizmet kiriye ku di nivîsandina ragihandinan, destnîşankirina armancên siyasî û çarçovekirina serhildanê wekî tevgereke rizgariya neteweyî ne wekî serhildaneke herêmî de alîkarî kiriye. Di nameyên wî yên bi fermandar û rêxistvanan re, pêwîstiya bi dîsîplîn, yekîtî û stratejiyeke demdirêj - dersên ji têkçûnên Qoçgiriyê hatine girtin - tekez kiriye.{{sfn|Dersimî|1952|p=161}} Piştî têkçûna Agiriyê, wî di ji nû ve organîzekirina torên mayî yên Xoybûnê û li sirgûnê de roleke girîng lîstiye. Wî berdewamiya hewldanên perwerdehî û çandî yên tevgerê teşwîq kiriye û diyar kiriye ku neteweperweriya kurd divê bi rêya bîra saziyî û belgekirina nivîskî, tewra di demên têkçûna leşkerî de jî, bijî.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Daxwaza wî ya berdewam a tomarkirina dîroka kurd, bi taybetî bûyerên Dêrsim û Qoçgirî, misoger kiriye ku ev beş di bîra kolektîf de werin parastin û di bin bêdengiya dewletê de winda nebin. == Serhildana Dêrsimê (1937-38) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}} [[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildana Dêrsimê]] ya 1937-1938an nîşana bidawîbûna dehsalan bêbawerî û pevçûnê di navbera eşîrên kurd yên Dêrsimê û dewleta tirk a her ku diçû navendîtir de bû. Her çend Nûrî Dêrsimî êdî bi awayekî daîmî li herêmê nejiya be jî, bandora wî bi rêya nameyên wî, nivîsên wî yên siyasî û rola wî ya şêwirmendiyê di navbera serokên eşîran de girîng maye. Wî gelek caran hişyarî dabû ku polîtîkayên [[tirkkirin]]ê yên dewletê tevî koçberkirina bi darê zorê, sinordarkirinên tevgerê û xurtkirina leşkerî, pêşengên kampanyayek sîstematîk ê li dijî xweseriya Dêrsimê ne. Pêşbîniyên wî ku beriya serhildanê hatine belgekirin, bûne alîkar ku mirov fêm bike çima gelek eşîrên Dêrsimê bawer dikirin ku berxwedan ne tenê mafdar e lê ji bo berdewam kirina jiyaneke kolektîv pêwîst e. Serhildan bi bikar anîna ''Qanûna Tunceliyê'' ya sala 1935an dest pê kiriye ku çarçoveyek yasayî bû ku rê daye Enqereyê ku Dêrsimê bixe bin serweriya leşkerî û rêveberiya leşkerî. Rêberên herêmî ku di nav de [[Seyîd Riza]] jî hebû, li diyalogê geriyan lê rastî polîtîkayeke dewletê hatin ku li cihê danûstandinê, ber bi polotîkîya cezayî ve diçû. Her çend Dêrsimî bi xwe li derveyî welêt be jî, wî bi rêya navbeynkaran danûstandin berdewam kiriye û hewl daye ku rojnamevan, dîplomat û çalakvanên kurd ên biyanî li seranserê [[Rojhilata Navîn]] ji krîza nêzîk agahdar bike.{{sfn|Kajjo|2010|pp=51–52}} Nameyên wî bandorên mirovî yên pevçûnê tekez kirin û serhildanê di nav têkoşînek berfirehtir a ji bo mafên çandî û siyasî yên kurdan de bi cih kiriye. Her ku pevçûn gurr dibûn, artêşa tirkî dest bi kampanyayekê kiribû ku bi bombebarana hewayî, wêrankirina berfireh a gundan û sirgûnkirina girseyî nîşan dida. Şahîdên vê demê ku paşê ji gotinên wan aliyê Dêrsimî ve hatine berhevkirin, êrîşên gulebaranê yên li ser sivîlan, bidarvekirinên nûnerên eşîran û hedefgirtina sîstematîk a binesaziya civakî ya Dêrsimê vedigotin.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=112–114}} Her çend ew ne xwediyê derfetên mudaxelekirina rasterast be jî, ji ber ku rêxistinên kurdî yên li [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Libnan]]ê nivîsên wî belav kirin da ku tiştên ku ew wekî wehşetên ji hêla dewletê ve hatine pêk anîn eşkere bikin, analîzên siyasî yên Dêrsimî berdewam kirine ku awa bide çîroka serhildanê li derveyî welêt. Her çend bêyî ku mudaxeleya biyanî ya watedar çêbibe, ev hewldanên Dersimî bûne sedem ku pirsgirêka Dêrsimê navneteweyî bibe. Di dawiya sala 1938an de, serhildan bi encamên wêrankar hatibû tepeserkirin. Wî di vê pêvajoyê de sê birayên xwe û berê jî li Qoçgirî kurê xwe Elî winda kiribû. Bi deh hezaran sivîlan ji cih û warên xwe hatin derxistin an jî hatine kuştin û tevahiya eşîran hatin şikandin an jî bi zorê bêr bi bajarên tirkan ve hatin sirgûnkirin. Darvekirina Seyîd Riza bû sembola hilweşîna xweseriya siyasî ya Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, temaşekirina wêrankirina welatê wî ji sirgûnê çavkaniyeke trawmayê ya jiyanî bû. Wî bûyeran ne wekî serhildanek îzolekirî, wekî qonaxa dawî ya siyasetek berfirehtir a ku armanc dikir hilweşandina avaniya kevneşopî yên kurdî ku demek dirêj nasnameya Dêrsimê diyar kiribûn, didît. Ev raman paşê di bîranînên wî de xuya bûn ku bûn risteyên bingehîn ên ji bo têgihîştina bîra dîrokî ya Dêrsimê di nav gotara neteweperweriya kurdî de.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=118–120}} Di salên piştî serhildanê de, nivîsên Dêrsimî hewl dane ku mîrasa çandî û dîrokî ya herêmê biparêzin ku bi awayekî bêveger hatibû guhertin. Wî dest bi berhevkirina dîrokên devkî, nesneyên malbatên navdar ên Dêrsimê û danasînên etnografîk ên kevneşopiyên dînî û eşîrî kiribû. Ev belge ne tenê wekî arşîveke dîrokî bûn di heman demê de wekî celebek berxwedana siyasî ya li dijî hewldanên jêbirina nasnameya kolektîv a Dêrsimê jî xizmet dikirin. Pabendbûna wî ya bi belgekirinê re bû yek ji pêkhateyên sereke yên mîrasa wî ya rewşenbîrî û bingeha dîroka nûjen a komkujiyên Dêrsimê danî. Di dema serhildana Dêrsimê de, keça Dêrsimî ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye kuştin. Wî ev bûyer wiha vegot: {{Quote|Keç û jinên kurd bi komî xwe avêtin nav lepên mirinê, an xwe avêtin nav newalan an jî xwe gulebaran kirin da ku nekevin destê tirkan. [...] Di nav wan kesên ku xwe avêtin nav geliyê Îksorê de keça min a çardeh salî, Fato jî hebû.}} == Jiyana li sirgûnê == Nûrî Dêrsimî cara yekem di sala 1922an de piştî zexta dewletê ya zêde û piştî zindankirina wî yê ji bo tekiliyên serhildana Qoçgiriyê re ji Tirkiyeyê derdikeve pêşî li [[Yewnanistan]]ê û paşê jî li Sûriyeyê dibe penaber ku piraniya jiyana xwe ya mayî li wir derbas dike. Di dema mayîna xwe ya li Yewnanistanê de, wî bi derdorên siyasî yên dij[[Kemalîzm|kemalîstan]] bi û koçberên kurd re pêwendî danî û zanina xwe ya siyaseta herêmî bikaranî ku ji bo xweseriya kurdan nûnertî bike. Çalakiyên wî yên siyasî bala rayedarên balyozxaneya Tirkiyeyê kişand ku bi berdewamî zext li hikumeta Yewnanistanê kirin ku xebatên wî qedexe bike. Her çend di bin çavdêriyê de be jî, Dêrsimî berdewam kiriye ku gotarên siyasî binivîse ku bi dizî di nav çalakvanên kurd de belav dibûn. Di dawiya salên 1920an de ew çû Sûriyê ku di wê demê di bin mandaya Fransayê de bû, li wir ji bo organîzekirina siyasî hawîrdorek nisbeten ewletir dibîne.{{sfn|Zürcher|2004|p=183}} Li [[Şam]]ê û paşê li [[Heleb]]ê, Dêrsimî di salonên wêjeyî û siyasî yên kurdî de, nemaze di nav rewşenbîrên sirgûnkirî yên ji Bakurê Kurdistanê de, bûye kesayetiyek sereke. Wî bi kovarên neteweperwer yê kurdî an re hevkariyê kir û li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîrok]], [[zimannasî]] û şert û mercên civakî-siyasî yên kurdan di bin dewletên cuda de gotar nivîsand.{{sfn|Kajjo|2010|p=59}} Bi vî awayî sirgûniya wî bû serdemek berhemdar a rewşenbîrî, ji ber ku wî ramanên xwe li ser nasnameya neteweyî û parastina mîrasa çandî baştir kiriye. [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his family.jpg|thumb|Dêrsimî bi hevjîna xwe Xeze Oxçî û zarokên van]] Di dehsalên xwe yên li derveyî welêt de, Dêrsimî herwiha ji bo avakirina torên ku civakên kurd li Sûriye, Libnan, Iraq û [[Ewropa]]yê bi hev ve girêdidin xebitî. Wî şîret li komên xwendekarên kurd, komîteyên siyasî û komeleyên çandî kir û tekezî li ser pêwîstiya vejandina zimanî û belgekirina dîrokî kir. Têkiliyên wî bi kesayetiyên din ên navdar ê kurd re, kesayetên wek [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Bedirxan]] û [[Qedrîcan]], bandora wî di nav derdorên rewşenbîrî de zêde dike. Her çend qet di navenda tevgerên çekdarî yên li derveyî welêt de nebe jî, wî ji bo nifşên çalakvanan wekî lengerek îdeolojîk xizmet kiriye ku dixwestin rabirdûya Dêrsimê û nasnameya kurd bi berfirehî fêm bikin.{{sfn|Bozarslan|2012|pp=52–53}} Tevî kêmbûna derfetên darayî û xirabûna tenduristiya wî di salên dawî de, Dêrsimî di xebata siyasî û çandî de çalak dimîne.{{sfn|Jwaideh|2006|p=241}} Wî heta di sala 1973an de ku jiyana xwe jidest dide, destnivîs nivîsandin û bi ciwanên diyasporê re pêwendî pêk aniye. Her çend sirgûniya wî bi koçberiyê hatibe nîşankirin jî, di dawiyê de ew bûye yek ji kesayetên rewşenbîr ên kurd ên herî bibandor ên sedsala 20an ku nivîsên wî bîranîna herêmek û çandek ku rastî tundûtûjiya dewletê hatibû parastin. Di dema sirgûniya xwe yê li Sûriyeyê navê Seyîd Riza li kurê xwe daniye. Kurê wî Seyîd Riza jî kurek heye ku bi navê bapîrê wî Nûrî Dêrsimî lê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/news/the-rojava-legacy-of-nuri-dersimi-8968 |sernav=Mîrasa Rojava yê Nûrî Dêrsimî |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> === Kariyera wêjeyî === Berhema [[wêje]]yî ya Nûrî Dêrsimî di navenda mîrata wî de ye. Nivîsa wî ya herî girîng, ''Hatıratım'' (Bîranînên Min), otobiyografiyê bi şîroveyên siyasî re tevlihev dike û yek ji perspektîvên berfireh ên kurdan ên herî despêkê ya li ser Qoçgirî û Dêrsimê pêşkêş dike.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Şêwaza wî ya vegotinê çavdêriya etnografîk, ji nû ve avakirina dîrokî û şahidiya rasterast bi hev re dike ku berhemê ji bo zanyarên lêkolînên kurdî pir biqîmet dike.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Bîranîn herwiha şecere, dîrokên devkî û danasînên rê û rewşa elewiyan jî vedihewîne ku wî bawer dikir ku ew di bin xetereya tunebûnê de ne.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Herwiha, kitêba ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' ("Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de") ku di sala 1952an de dema ku Nûrî Dêrsimî li Sûriyeyê li sirgûnê bû, hatiye weşandin yek ji destpêkên vegotinên nivîskarên kurd ên li ser herêma Dêrsimê ye. Di vê kitebê de, Dêrsimî herêma Dêrsimê wekî beşek yekgirtî ya Kurdistanê pêşkêş dike ku dîroka herêmî bi analîza siyasî û şahidiya kesane re dike yek.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Bi karanîna kevneşopiya devkî, şecereyên herêmî, bûyerên serdema osmanî û ezmûnên xwe, ew vegotinên fermî yên tirkî yên ku Dêrsimê wekî nedîrokî an marjînal nîşan didin, dixe ber pirsê.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Berhem şêweyên destwerdana dewletê, tepeserkirin û berxwedana li Dêrsimê di çend dehsalan de belge dike û serhildana Dêrsimê ya salên 1937-1938an di nav berdewamiyek dirêjtir a dijberiya kurdan a li dijî desthilatdariya navendî de bi cih dike.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Her çend ji perspektîfek bi awayekî zelal partîzan a kurdî hatiye nivîsandin jî, kitêb ji hêla zanyaran ve wekî çavkaniyek sereke ya girîng ji bo têgihîştina bîra kurd, nasnameya herêmî û dînamîkên navxweyî yên civaka Dêrsimê di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komarê de tê hesibandin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Pirtûka''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bi dehsalan bi giranî di nav rewşenbîrên kurd ên li sirgûnê de belav dibe û ji ber sansur û qedexeyên siyasî yên li Tirkiyeyê bi piranî negihîştibû wî.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Di encamê de, pêşwaziya wê ya destpêkê bi tenê bi xwendevanên piçûk û bi siyasetê mijûl ve bi sinor bû, ne bi saziyên akademîk.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Ji dawiya sedsala 20an û pê ve, kitêb di nav dîroknas û zanyarên civakî yên ku dîrok, serhildan û bîranîna kurdan lêkolîn dikin de zêdetir bal kişandiye.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Dêrsimî tekez kiriye ku berxwedana kurdan ji xwesteka bêserûberî an serhildanê derneketiye holê. Wî hem serhildanên Qoçgirî û hem jî yên Dêrsimê wekî bersivên li dijî hilweşandina xweseriya herêmî û bikar anîna desthilatdariya navendî destnîşan kiriye. Li gorî şîroveya wî, piştî ku danûstandin, daxwazname û rêyên qanûnî bi awayekî sîstematîk hatin girtin serhildan bûye pêwîstiyek siyasî. {{Quote|"Berxwedan ji xwesteka bêserûberiyê derneket, lê ji ne gengaziya jiyanê di bin desthilatdariya ferzkirî de derket."{{sfn|Dersimi|1952|pp=67–68}}}} Di nîqaşa xwe ya li ser tepeserkirina serhildanan de, Dêrsîmî bal kişandiye ser cudahiya nezelal a di navbera şervan û sivîl ên di dema operasyonên dewletê de. Wî kampanyayên leşkerî wekî armancgirtina tevahiya wargehan nîşan da, ne tenê komên çekdar û wêrankirina berfireh a gundan û koçberkirina nifûsa sivîl vegot. Ev aliyê vegotina wî ji hêla zanyarên paşê ve wekî perspektîvek sereke ya girîng li ser bandora civakî ya kampanyayan hatiye destnîşan kirin. {{Quote|"Kampanyayên leşker û çeteyên tirk ne têne li dijî şervanan bû; her gund li derûdorê wekî hedef hatiye dîtin.”{{sfn|Dersimi|1952|pp=90–92}}}} Dêrsimî di pirtûka ''Kürdistan Tahrinde Dersim'' de bi berdewamî herêma Dêrsimê wekî herêmeke dîrokî ya bi Kurdistanê ve girêdayî nîşan da, ne wekî herêmeke periferîk û argûman kiriye ku: {{Quote|"Dêrsim ne axeke marjînal e lê beşek ji [[Kurdistan]]ê ye ku nayê veqetandin".{{sfn|Dersimi|1952|pp=11–12}}}} Ji xeynî bîranînan, Dêrsimî ji bo kovarên kurdî yên wekî [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]] de gotar nivîsandiye ku li wir wî mijarên nasname, perwerde û parastina ziman lêkolîn kiriye.{{sfn|Bozarslan|2012|p=55}} Nivîsên wî pir caran kûrahiya dîrokî ya şaristaniya kurdî tekez kiriye û polîtîkayên dewleta tirk ku dixwest çandên kêmneteweyan li welêt tepeser bikin, rexne kiriye.{{sfn|Kutschera|1994|p=162}} Wî argûman kiriye ku wêje, helbest, kevneşopiya devkî û kronîkên dîrokî ji bo berdewamiya nasnameya kurdî li seranserê sinoran girîng in.{{sfn|Kajjo|2010|pp=62–63}} Dêrsimî hejmarek destnivîsên ku nehatine weşandin çêkiriye ku di nav de notên etnografîk ên li ser eşîrên Dêrsimê û dîrokeke qismî temam a konfederasyona [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] hene.{{sfn|Kieser|2003|pp=216–217}} Ev materyal ku ji aliyê endamên malbatê ve li Sûriyeyê hatine parastin û paşê ji aliyê saziyên kurdî ve hatine dîjîtalîzekirin ku şahidiya firehiya berjewendiyên wî yên akademîk dikin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=242–243}} Ji ber vê yekê mîrasa wî ya wêjeyî ne tenê bi aktîvîzma siyasî ve sinordar e lê parastina bîra çandî jî vedihewîne û awa dide ka nifşên paşîn çawa hem trajediyan û hem jî berxwedana rewşenbîrî ya civaka kurdî fêm dikin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} === Mirin === Nûrî Dêrsimî salên xwe yên dawî li sirgûnê li Sûriyeyê derbas kiriye ku bi piranî ji çalakiyên siyasî yên rêxistinkirî dûr bû lê dîsa jî dema xwe daye nivîsandin û parastina bîranîna têkoşînên kurdan. Ew li [[Heleb]]ê bi malbata xwe re jiyaye ku li wir destnivîsên xwe sererast kiriye û bi rewşenbîrên kurd re name nivîsand heta ku tenduristiya wî di nîvê salên 1970an de xirab bûye. Piştî nexweşiyeke dirêj, di 22ê tebaxa 1973an de li Helebê bûye rehmet ku tê gotin ji ber salên zehmetiyê, zilma siyasî û koçberiya domdar qels bûye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Li gorî vegotinên xizmên sax û dîroknasên kurd, kesayetên kurd ên herêmî û endamên civaka sirgûnê beşdarî merasîma cenazeyê wî bûne û ew li goristana kurdan a li [[Efrîn]]ê hate veşartin û daxwaza wî ya ku di bin şert û mercên ku ji hêla dewletê ve hatine ferzkirin de venegere Tirkiyeyê pêk anî.{{sfn|Jwaideh|2006|p=243}} Di gulana 2018an de, di dema operasyonê Zeytinê ji aliyê dewleta tirk û tevgerên terorîstî, gora wî ji aliyê çeteyên sûrî û [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiyeyê]] hatiye xirakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/rojava-surIye/tuerk-devleti-nuri-dersimi-nin-mezarini-da-yagmaladi-112466 |sernav=Dewleta Tirk, gora Nûrî Dêrsimî vandalîzkir |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-03 |ziman=tr }}</ref> Di îlona 2025an de, gora wî ji aliyê alîgirên Nûrî Dêrsimî hatiye tamîrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/060920253-amp |sernav=Gora Dr. Nûrî Dêrsimî hatiye nûkirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-12-28 |ziman=tr}}</ref> == Îdeolojî == [[Wêne:Nuri Dersimi-1.1.png|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî di salên 1920an]] Dema ku polîtîkayên navendîkirinê û hilweşîna pergalên emperyal nasnameyên etnîkî û neteweyî yên nû pêş xistine, nêrîna îdeolojîk a cihanê ya Nûrî Dêrsimî ji serdema veguherîna osmanî ya dawî derketiye hole.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Ew ji nifşê rewşenbîrên kurd bû ku têgehên neteweperwer ên nûjen - xwerêvebirin, mafên çandî û xweseriya axê pejirandin ku di heman demê de di awayiyên civakî yên eşîrî de kok girtin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Wî cudatiya kurdî wekî sentezek ji ziman, erdnîgarî û ezmûna dîrokî ya hevpar fêm dikir û bawer dikir ku civaka kurdî di nav dewleta osmanî û komarî yên destpêkê de bi awayekî sîstematîk hatiye marjînalîzekirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=265–268}} Di nivîsên xwe de, wî îdia kiriye ku neteweperweriya kurd divê ji dilsoziya eşîrî wêdetir biçe û pêşxistina elîtek neteweyî ya xwende û xwedî hişmendiya dîrokî ku bikaribe rêberiya tevgereke siyasî ya nûjen bike, piştgirî kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Ji bo Dêrsimî, perwerde, belgekirina dîrokî û rêxistina siyasî ji bo avakirina hişmendiya neteweyî amûrên girîng bûn.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Di îdeolojiya Dêrsimî de bingeha wê baweriyê bû ku nasnameya kurd di bin komara Tirkiyeyê ya nû de bi gefên hebûnî re rûbirû mane.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Ezmûnên wî yên di dema tepeserkirina Qoçgirî û paşê jî kampanyaya Dêrsimê de baweriya wî xurt kiriye - li şûna ku hilberîne - ku divê polîtîkayên dewletê yên asîmîlasyonê bi hev re û dema ku pêwîst be, bi leşkerî jî li ber xwe bidin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Dêrsimî van bûyeran ne wekî beşên îzolekirî, wekî hewldanên hevrêzkirî yê ji bo hilweşandina xweseriya kurdan û homojenîzekirina [[Anatolya]]yê şîrove kiriye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ji vê perspektîvê ve, xweparastina axê û parastina avahiyên komunal ferzên siyasî bûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Berhemên wî bi berdewamî tekez dikin ku divê civaka kurd saziyên xwe yên herêmî biparêze, zimanê xwe biparêze û hevgirtinê di navbera herêmên cuda yên kurd de pêş bixe.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Wî yekîneyên eşîrî ne wekî komek didît, wekî bingehên potansiyel ê ji bo xweseriya îdarî didît ku bi şertê ku ew ji aliyê siyasî ve yekgirtî bin û ji bo berjewendiyên neteweyî bi awayeke kolektîv ve werin birêve birin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Nûrî Dêrsimî di nivîsên xwe de nêrînên xwe yên li hember gelên din ên Anatolyayê yên ku hem ji hêla pragmatîzma siyasî û hem jî ji hêla ezmûnên hevpar ên marjînalîzekirinê ve hatine awadan, aniye ziman.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ew tenê li ser dîroka kurd nesekiniye. Pir caran behsa [[ermenî]], tirk û civakên din ên herêmî kiriye, nemaze behsa hilweşîna osmanî û tûndiya dewletê kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Dêrsimî hebûna dîrokî ya ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kiriye û berevajî vegotinên fermî yên tirkî di serdema xwe, windabûna wan wekî encamek polîtîkayên dewletê dîtiye ne wekî pevçûneke xweber bi nav kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Li hember tirkan wekî gel, wî di navbera polîtîkayên dewletê û kesên asayî de cudahî kiriye ku rexneyên xwe bi giranî li ser desthilatdariya navendî, leşkerîkirin û îdeolojiya tirkkirinê kiriye, ne li ser nasnameya etnîkî.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Wî bi tevayî, perspektîva li ser jiyana civakî ya ku ji aliyê hêza dewletê ve hatiye xirabkirin, li şûna dijminatiya etnîkî, tekez li ser tecrîda etnîkî dikir û vîzyonek siyasî ya li ser bingeha dijnavendparêziyê nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Di salên xwe yên li Sûriyeyê, pêşaniyên îdeolojîk ên Dêrsimî ji serhildana rasterast ve ber bi ji nû ve avakirina çandî ve çûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Her çend ew dilsozê rizgariya neteweyî mabe jî, wî her ku diçû girîngiya arşîv, bîranîn û belgeyên etnografîk wekî amûrên berxwedana siyasî tekez dikir.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Aktîvîzma wî di nav rêxistina Xoybûnê de modelek neteweperweriya kurd a bêtir navneteweyî û hevrêz nîşan dida ku piştgirîya hevgirtina civakên cuda yên kurd ên [[Bakurê Kurdistanê|Bakur]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]], [[Başûrê Kurdistanê|Başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] li dora armancên çandî û siyasî yên hevpar dikir.{{sfn|Klein|2011|p=89}} Di sirgûnê de wî baweriyek xurttir bi dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî pêş xist û îdia kiriye ku doza kurd hewceyê xuyangiyê li ser dika cîhanî ye ne ku tenê xwe bispêre serhildanên di nav Tirkiyeyê de.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Berhemên wî yên paşîn pêşveçûnek îdeolojîk eşkere dikin ku ji neteweperwerek eşîrî ku ji hêla têkoşîna herêmî ve derketiye holê, berbi ramanwerek ku digere çarçoveyek berfirehtir, pan-kurdî ya ku li ser bîr, rewabûna dîrokî û seferberiya rewşenbîrî digere.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} === Fikir û nêrînên siyasî li ser civakê === Ramanên siyasî yên Nûrî Dêrsimî, xweseriya kurdan bi redkirineke tund a desthilatdariya dewleta navendî re li hev dicivîne. Li cihê ku modelek dewleta neteweyî ya hişk biparêze, wî tekezî li ser xweseriya herêmî, xweseriya komunal û parastina nasnameyên herêmî, bi taybetî li Dêrsimê, kiriye. Wî bi berdewamî argûman kir ku navendîbûna zêde - pêşî osmanî, paşê tirkî - çavkaniya sereke ya tundûtûjî û bêîstîqrariyê li Kurdistanê bû.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Dêrsimî de cihekî fonksiyonel girt ne ku doktrînal. Bi kokên xwe di avahiya civakî ya [[Elewîtî|elewiyan]] li Dêrsimê de, wî saziyên olî wekî mekanîzmayên hevgirtina civakî û berxwedanê ne wekî pergalên teolojîk bi nav kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Wî dabeşbûnên mezhebî yên di navbera civakên [[Sunîtî|sunî]] û elewî de red kir û van dabeşbûnan ​​wekî ku ji hêla dewletê ve bi zanebûn têne bikaranîn da ku civaka kurd qels bike û destwerdanê rewa bike, nîşan daye.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Di nivîsên xwe yên dîrokî de, Dêrsimî bi berdewamî têkiliyên di navbera kurdan û gelên din bi taybetî ermenî û tirkan de bi perspektîva hilweşîna împeratorî û tûndiya dewletê ve girêdide.{{sfn|Dersimi|1952|pp=32–38}} Wî bi eşkere hebûna demdirêj a ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kir û vegotinên ku windabûna wan wekî pevçûnek civakî ya xweber nîşan didin red kir, li şûna wê ew bi polîtîkayên dewletê yên rêxistinkirî ve girêda.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Dêrsimî bi rexneyên xwe yên navxweyî yên li ser serokatiya kurd jî navdar bû. Wî bi eşkereyî li ser têkçûnên stratejîk, nebûna hevrêziyê, hevrikên kesane û hevpeymaniyên kurt-dîtin ên di nav tevgerên kurd de axiviye.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Dema ku li ser têkçûnên tevgerên kurd difikirî. Di derbarê vê yekê de wiha gotiye: {{Quote|"Nebûna yekîtî, azweriya kesane û nebûna hevrêziyê berxwedana kurd ji hêza leşkerî bêtir qels kir".{{sfn|Dersimi|1952|pp=82–83}}}} Li şûna ku berxwedana kurdan wekî qehremanek yekreng nîşan bide, bi vê gotinê wî bal kişandiye ser encamên neyekgirtî û hesabkirina xelet ên ku di dema serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê de pêk hatiye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ev perspektîva xwe-rexnegir bûye sedem ku dîroknas xebatên wî ne tenê wekî parêzvaniya neteweperwer, wekî çavkaniyek sereke ya refleksîv li ser sinorkirinên rêxistina siyasî ya kurd bihesibînin.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} == Mîras == Mîrasa Nûrî Dêrsimî di dîroka rewşenbîrî û siyasî ya kurdî de cihekî girîng digire, nemaze ji bo awadana awayê têgihîştina nifşên paşîn a serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê. Bîranîn û nivîsên wî yên siyasî, bi taybetî pirtûkên ''Hatıratım'' û ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bûne nivîsên bingehîn ên ji bo naskirina dîroka kurd û yek ji perspektîvên hundirîn ên herî berfireh ê li ser serhildanên kurdan e ku polîtîkayên dewletê yên destpêka sedsala 20an pêşkêş kirine.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=266–278}} Vegotinên wî ji hêla zanyar, çalakvan û dîroknasên herêmî ve bi berfirehî hatine bikar anîn, ne tenê ji bo danasîna bûyeran, ji bo vegotina vegotinek neteweyî ya kurd a destpêkê û hevgirtî ku kok li ser bîranîn, trawma û berxwedanê vedihewîne.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Her çend hinek dîroknasên tirk nivîsên wî ji ber alîgiriya siyasî rexne kiribin jî, lêkolînên paşîn nirxa wan a dîrokî nas kirine, nemaze ji bo belgekirina tundûtûjiya dewletê, parçebûna eşîrî û wêrankirina çandî ya Dêrsimê.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Ji dîroknivîsiyê wêdetir, Dêrsimî wekî yek ji bîrmendên neteweperwer ên kurd ên herî girîng ên serdema di navbera şeran tê bîranîn ku bandora wî heta diyasporaya kurd a nîvê sedsala 20an dirêj bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Tevlîbûna wî ya bi tevgera Xoybûnê re, parêzvaniya wî ya ji bo perwerdehiya kurdî û parastina wî ya xweseriya çandî ya Dêrsimê ji bo gelek rewşenbîrên kurd ên piştî sala 1960an bûye îlham.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Di bîra çandî ya kurd ên nû de, bi taybetî li Dêrsimê, ew wekî kronîknivîsek cîhanek winda û wekî dengek ji bo kesên ku çîrokên wan bi zorê hatine bêdengkirin tê rêzgirtin.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Kolan, saziyên çandî û derdorên wêjeyî li hinek deverên diyasporaya kurd hê jî navê wî hildigirin ku di heman demê de pirtûkên wî bi zimanên kurdî, tirkî û her ku diçe zimanên ewropî di belavbûnê de dimînin.{{sfn|Bayrak|1994|p=312}} Mîrasa wî hem wekî çavkaniyek dîrokî û hem jî wekî sembolek berxwedana kurdan, berxwedana rewşenbîrî û parastina nasnameya çandî di bin zexteke kûr de dimîne.{{sfn|Bozarslan|2003|p=41}} == Berhemên wî == * ''Kurdistan Tarihinde Dersim'', (tirkî) [[Köln]], 1988, {{ISBN|978-9756876442}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} * ''Hatıratım'', (tirkî) Dam Yayinlari, {{ISBN|978-6058626676}}{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} == Binerê == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî |pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings |paşnav1=Bakis |pêşnav1=J. Karakoç |weşanger=Springer |sal=2015 |rr=190–191 |isbn=9781137445551 |url= |paşnav2=Karakoç |pêşnav2=Jülide }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kemalist Turkey and the Middle East |paşnav=Bein |pêşnav=Amit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-19800-5 |ziman=en |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) |paşnav=Gorgas |pêşnav=Jordi Tejel |lînka-nivîskar= |weşanger=Peter Lang |tarîx=2007 |isbn=978-3-03911-209-8 |ziman=fr }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1996 |rr= |isbn=9781860641855 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East |paşnav=McMurray |pêşnav=David A. |weşanger=Indiana University Press |sal=2013 |rr=[https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse/page/178 178] |isbn=9780253009685 |url=https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables in the Ottoman Empire |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hasan |weşanger=State University of New York Press |sal=2004 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava |paşnav=Schmidinger |pêşnav=Thomas |weşanger=Mandelbaum Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-85476-665-0 |ziman=de |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |sal=2008 |rr=18 |isbn=9781134096435 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932 |nivîskar1=Fuccaro |pêşnav=Nelida |tarîx=1994 |rûpel=233 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Hamit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |rr=340 |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Faroqhi |pêşnavê-edîtor=Suraiya |paşnavê-edîtor2=Kasaba |pêşnavê-edîtor2=Reşat |paşnavê-edîtor3=Kunt |pêşnavê-edîtor3=I. Metin |paşnavê-edîtor4=Fleet |pêşnavê-edîtor4=Kate }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2014 |rr=55 |isbn=9781780765631 |cih=London |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nuri Dersimi}} * [http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ Navdarê Kurd Nûrî Dêrsimî hate bîranîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123162252/http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ |date=2017-01-23 }} {{ku}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] 76006skab26znuxt93wqmwybf72iilg 2083406 2083405 2026-08-03T00:29:14Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2083406 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mehmed Nûrî Dêrsimî | wêne = Nûrî Dêrsimî, 1950s.jpg | sernavê_wêne = Nûrî Dêrsimî di salên 1950an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} adara 1893an | cihê_jidayikbûnê = [[Aẍzûnîg, Xozat]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|08|1973}} | cihê_mirinê = [[Heleb]], [[Sûrî|Komara Sûriyeyê]] | cihê_goristanê = [[Efrîn]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[siyasetmedar]], îdeolog | rêxistin = [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921)<br>[[Serhildana Agiriyê]] (1927-31)<br>[[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildanê Dêrsimê]] (1937-38) | sedema_navdarbûnê = [[Kurdperwerî]] | xebatên_navdar = [[Xoybûn]] (1927)<br>''Hatıratım'' (1952)<br>''Kürdistan Tarihinde Dersim'' | hevjîn = Xeze Oxçî }} '''Mehmed Nûrî Dêrsimî''' (jdb. {{Derdora}} adara 1893an - m. 22ê tebaxa 1973an) yek ji rewşenbîr, rêveberê siyasî, kronîkvan û yek ji neteweperên dîrokî yên herî bibandor ên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan bû ku bi nivîs û çalakiyên xwe di awadana tevgera neteweyî ya kurd de, di dema hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û di destpêka damezrandina komara tirk de xebeteke diyar meşandiye. Ew di nav tevgerên xweseriya kurd de li [[Bakurê Kurdistanê]], bi taybetî li herêmên [[Qoçgîr]] û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ku torên eşîrî, siyasî û rewşenbîrî di dehsalên aloz ên di navbera salên 1910 û 1938an de bi awayên tevlihev li hev civiyan, wekî kesayetek sereke derketiye holê. Hem wekî beşdar û hem jî wekî dîroknas, wî pozîsyonek bêhempa wergirtiye ku di serhildanên ku ew beşdar bibû belge kiriye ku bîranîn û nivîsên wî yên siyasî bûye hinek ji çavkaniyên sereke yên herî zêde ku li ser [[Serhildana Qoçgiriyê|serhildanên Qoçgirî]] û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Dêrsimê]] hatine vegotin. Girîngiya Dêrsimî ji çalakiya wî ya siyasî wêdetir diçe ku mîrata wî ya rewşenbîrî di dîroka [[Kurdperwerî|neteweperweriya kurdî]] û di bîra kolektîv de bûye bîranîneke navendî. Wî dîrokên devkî, şecereyên eşîrî û analîzên siyasî tomar kiriye ku ji wê demê ve ji bo ji nû ve avakirina ezmûnên kurd di vê serdemê de bûne pêdivî. Sirgûnbûna wî yê li [[Sûrî|Sûriyê]] qonaxa paşîn a xebata wî şekil daye ku rê daye wî ku bûyerên jiyana xwe bi astek dûrbûna analîtîk ji nû ve şîrove bike ku wî ji çalakvanek siyasî veguherand yek ji dîroknasên sereke yên kurd ên sedsala bîstan. Bi van nivîsan, Dêrsimî çarçoveyek vegotinê ava kiriye ku bandor li nifşên paşîn ên zanyar, nivîskar û aktorên siyasî yên kurd kiriye. == Jiyana destpêkê == [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his father.jpg|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî bi bavê xwe re, {{Derdora}} 1915an]] Dêrsimî di adara sala 1893an de li gundê [[Aẍzûnîg, Xozat|Aẍzûnîgê]] yê navçeya [[Xozat]]ê, li [[sencaq]]a [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ji dayik bûye. Malbata wî ji derdora eşîrî ya navdar bû ku stûna sereke ya civaka [[Elewîtî|elewî]]-kurdî ya Dêrsimê pêk dianî ku civatek bi kevneşopiyên xurt ên xwerêveberiya herêmî û berxwedana kûr a li dijî desthilatdariya derve ve dihatin nîşankirin.{{sfn|Kieser|2003|pp=111–112}} Mezinbûna wî ya di vê jîngehê de, ew di destpêkê de bi aloziyên di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên herêmî û dewleta osmanî re rûbirû maye, nemaze di serdema ku polîtîkayên navendîkirinê piştî [[Jön Türkler|''Jön Türkler'']] zêde bûne.{{sfn|Olson|1989|pp=30–31}} Dêrsimî xwendina xwe ya seretayê di sala 1899an de li Xozatê xwendiye. Piştî xwendina xwe ya seretayî derbasî akademiya leşkerî ya [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] dibe lê li wir ne kêfxweş bû û wî xwest ku dîsa vegere gund li cem malbata xwe. Bavê wî biryar da ku di sala 1905an de bi malbata xwe re koçî Xarpêtê bibe ku Dêrsimî li wir dibistana navîn xwendiye ku li wir ji bo Dêrsimî êdî rehettir bû. Di sala 1907an de malbat wî dîsa koçî Xozatê dibe, li wir Dêrsimî dikarî li cem apê xwe bimîne û serdana dibistana navîn a herêmî temam bike. Di sala 1911an de bi keştiyê ji [[Trebzon]]ê derbasî [[Stembol]]ê dibe û li ev derê dest bi xwendina bijîşkiya veterîneriyê dike. Li wir dibe endamê komeleya xwendekarên kurd a ''Hevi-Kürt Talebe Cemiyeti'' û di sala 1912an de dibe sekreterê ''Kürdistan Muhibban Cemiyeti''. == Şerê cîhanî yê yekem == Dema ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] dest pê dike, Nûrî Dêrsimî, mîna gelek ciwanên xwendewar yên kurd ên nifşê xwe, kete nav gewriya seferberiya osmanî û aloziya siyasî ya berfirehtir ku împeratoriyê dorpêç kir. Ew di kapasîteyên îdarî û mentiqî de xizmet kir, ne wekî şervanekî li eniya pêşîn ku ev yek hişt ku ew bi çavên xwe encamên wêranker ên civakî û demografîk ên polîtîkayên şer li [[Bakurê Kurdistanê]] bibîne. Di vê heyamê de, wî hevpeymanên guherbar ên di navbera dewleta osmanî, eşîrên kurd û komên hindekarî yên cûrbecûr de dît ku têgihîştina wî ya li ser dînamîkên etno-siyasî yên herêmê bi kûrahî şekil da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/nuri-dersimi-dersim-1893-alep-1973.html |sernav=Nuri Dersimi (Dersim, 1893- Alep 1973) {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=fr }}</ref> Ew her ku diçû rexne li [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (CUP) digirt, nemaze hewildanên wê yên navendîkirinê û tedbîrên dijwar ên li ser nifûsa sinor hatin ferzkirin. Salên şer têkiliya wî bi neteweperweriya kurdî re jî kûrtir kir. Di nav hilweşîna desthilatdariya osmanî li gelek wîlayetên Bakurê Kurdistanê de, Dêrsimî bi çalakvan, rewşenbîr û torên veşartî yên kurd re têkilî danî da ku armanc ew be ku xweseriyek an rizgariyek mezintir ji bo gelê kurd peyda bike. Ezmûnên wî yên di dema şer de ew qanih kir ku pêşeroja kurdan nikare bêdawî bi împeratoriyekê ve were girêdan ku bi piranî daxwazên wan ên siyasî paşguh dike û pir caran li herêmên ku piraniya wan kurd in serî li zordestiya leşkerî dide. Van têgihîştinan bingeha rola wî ya paşê di [[serhildana Qoçgiriyê]] de danîn, ji ber ku wî dest bi xeyalkirina îhtîmala tevgereke siyasî ya rêxistinkirî kir ku dikare berjewendiyên eşîrên Dêrsimê û deverên derdorê temsîl bike. == Serhildana Qoçgiriyê (1921-22) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921) ji hawîrdora aloz a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem li Bakurê Kurdistanê derketiye holê ku tê de eşîrên kurd ji windakirina xweseriya xwe di bin tevgera nîjadperestên tirk a hilketî de zêdetir ditirsiyan. Nûrî Dêrsimî di şekildana navenda siyasî ya serhildanê de roleke navendî ya rewşenbîrî û rêxistinî lîstiye. Serhildan ne serhildaneke eşîrî ya xweber bû, wekî ku carinan tê xuya kirin, hewldanek hevrêzkirî (koordîne) bû ku ji aliyê beşên konfederasyonên eşîrî yên [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]], elewî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ve ji bo misogerkirina sozên [[Xweserîtî|xweseriya]] kurd ên ku di [[Peymana Sevrê]] de hatiye destnîşan kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=194}} Nivîsên siyasî yên Dêrsimî ya vê serdemê baweriya wî eşkere dikin ku rêberên nîjadperestên tirk ji garantiyên berê yên xweseriya herêmî û mafên kêmneteweyan paşve dikişandin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Vîzyona wî ku ji aliyê gelek navdarên herêmî ve jî dihat parvekirin, ew bû ku zexta dîplomatîk û seferberiya leşkerî ya kontrolkirî bikar bîne ku Enqereyê neçar bike ku danûstandinan bike. Qonaxa destpêkê ya serhildanê bi giranî xwe dispêre daxwazname û daxuyaniyên dîplomatîk ên ji [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] re hatine şandin ku tekezî li ser mafên destûrî û çarçoveya peymana Sevrê dikirin. Dêrsimî îdia dikir ku nifûsa kurd a Qoçgîr di vê qonaxê de ne li pêy veqetandinê bûn, tenê daxwaza wan pêkanîna reformên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bûye.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Lêbelê fermandariya neteweperest van destpêşxeriyan wekî gefek rasterast li ser yekparçeyiya axa Komara Tirkiyeyê ya nû şîrove kir. Redkirina qebûlkirina daxwazên kurdan, digel biryara Enqereyê ya bicihkirina hêzên leşkerî, rêberên Koçgirî qanih kir ku berxwedana çekdarî neçar e. Her ku şer dijwartir dibû, Dêrsimî roleke mîna aktoreke siyasî û peywendîdar digire ser milê xwe ku di nav de danûstandinên di navbera serokên eşîran û nivîsandinên siyasî yên bi hêzên biyanî re hebûn ku di nav de hêzên brîtanî û fransî cih digirtin.{{sfn|Kajjo|2010|pp=44–45}} wî bawer dikir ku tevlêbûna navneteweyî dikare pêşî li komkujiyek berfireh bigire û rewatiyê bide îdiayên kurdan. Hêzên serhildanê ku ji çend hezar şervanên eşîran pêk dihatin, dikarîn rêyên stratejîk û gundên li çiyayan kontrol bikin û berxwedaneke herêmî ya baş-koordînekirî nîşan bidin. Lêbelê, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîran de, hêviyên cûda yên di derbarê xweseriyê de û nebûna piştgiriyeke watedar a derveyî serhildanê ji hundir ve qels kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Serkirdayetiya nîjadperest a tirk bi tundiyeke zêde bersiv dide kurdan. Hikumeta Enqereyê [[Nûredîn Paşa]] ku bi taktîkên xwe yên bêtawîz dihat nasîn, dibe sedema qels bûna tevgerê.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Hêzên wî kampanyayeke hovane pêk anîn ku tê de bombebarana topan, kuştina serokên herêmî û wêrankirina berfireh a gundên ku wekî sempatîzanên serhildanê dihatin dîtin hebûn. Dêrsimî çend caran bi zorê ji girtinê rizgar bû, berdewam kir ku berxwedanê koordîne bike û di heman demê de wehşetên ku ji hêla artêşa nîjadperest ve hatine kirin belge bike ku tevger û kuştinên hovane yên artêşa tirk di tomarên xwe yên ku wî paşê di bîranînên xwe yên siyasî de bikar bîne. Bi vî rengî, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bû şablonek ji bo şidetta dewletê ku dîsa di dawiya salên 1930an de li Dêrsimê hatiye bikaranîn. Heta nîvê sala 1921an, serhildan di bin zexteke leşkerî ya zêde de têk diçe. Gelek serokên eşîran hatin kuştin an jî hatin girtin. Serokên eşîrên ku ji komara tirk xilas dibin jî direvin nav sinorên Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, têkçûn xaleke werçerxê bû: wî fêm kir ku danûstandinên aştiyane bi rayedarên nîjadperest re êdî ne gengaz in û gihîşt wê encamê ku komara derketî rêxistina siyasî ya kurd wekî gefek hebûnî dibîne. Ji ber ku ew ji hevrêziya eşîrên herêmî ber bi têgînek berfirehtir a rizgariya neteweyî ya kurdan ve çûye ku bi vejîna çandî û zimanî ve girêdayî ye, ev têgihîştin awa daye çalakvaniya wî ya paşîn. Piştî vê yekê, Enqereyê li seranserê herêmê tedbîrên çavdêriyê yên tund danî ku tenê ne kesên ku şer dikirin, di heman demê de malbatên ku bi serhildanê ve girêdayî bûn jî hedef digirtin. Dêrsimî berî ku here derveyê, welêt xwe vedişêre. Di heman demê de wî hewl daye ku raporên analîtîk li ser rewşa siyasî binivîse û pêşbînî kiriye ku polîtîkayên navendîkirina tirkan dê di demek nêzîk de li Dêrsimê pevçûnên mezintir û wêrankertir derxînin holê.{{sfn|Kutschera|1994|pp=121–122}} Girtina Nûrî Dêrsimî di destpêka sala 1922an de di pêşveçûna wî ya siyasî û veguherîna wî ya dawî de ji bo yek ji dengên herî zelal ên neteweperweriya kurd ên sirgûnkirî de kêliyek diyarker nîşan daye. Piştî têkçûna berxwedana Qoçgiriyê, Dêrsimî ji aliyê rayedaran ve wekî yek ji handerên sereke yên îdeolojîk hatiye nas kirin. Ew di dema rêzeserkirinên berfireh ên ewlehiyê de ku piştî aramkirina leşkerî ya herêmê çêbûn, hate girtin. Yekîneyên taybet û hêzên nerêkûpêk ji bo hilweşandina torên rewşenbîrî û civakî yên ku seferberiya kurdan berdewam kiribûn hatine erkdarkirin. Dêrsimî gelek caran îfadeya wî hatibû girtin û rayedarên komara tirk hewl dabûn ku wî neçar bikin ku çalakvan, serokên eşîr û sempatîzanên din ên kurd bi wî bide gotin. Li gorî vegotinên girtiyên din ên vê serdemê, li gorî raporan, zext li wî hatiye kirin ku dev ji nerînên xwe yên siyasî berde û têkiliyên xwe bi kesayetên têkildarî tevgera rewşenbîrî ya kurd a geşbûyî qut bike. Redkirina wî ya guhdanê, tewra di bin gefa cezayê girantir de jî, bûye sedema dirêjkirina zindankirina wî. Berevajî vê yekê hinek serokên eşîran ku girtina wan bi giranî wekî amûrek ji bo misogerkirina teslîmbûna herêmî hate bikaranîn, Dêrsimî şaxek nû û xwendewar a neteweperweriya kurdî temsîl dikir ku xwendewar bi awayekî siyasî mijûl û ne gengaz e ku tenê bi aramkirina eşîrek taybetî "bêbandor" bibe. [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî (rast) bi Qimil Ezîz û Mehmed Elî di zindana [[Dîvrîgî|Dîvrîgiyê]]]] Biryara rayedarên Enqerê ya ku ew bi tevahî nedarizînin ku tiştek bi serê çend kesayetên Qoçgiriyê de hatibû, dibe ku encama hesabên stratejîk bû. Di sala 1921ê de hikumet bi [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Yewnan û Tirkî]] û gelek eniyan din ve eleqedar bûye û bidarvekirinên berfireh ên elîtên xwendewar ên kurd metirsiya provokekirina nearamiyê li Dêrsim û deverên din di demek hesas de diafirîne. Di şûna wê de, gelek ramanwerên neteweperwer di bin şert û mercên dijwar de hatine girtin ku kapasîteya wan a rêxistinî bişkînin û di heman demê de ji şehadeta eşkere dûr bisekinin. Lêbelê di dawiya sala 1921ê û destpêka 1922an de, her ku rejîma nû desthilatdariya xwe xurt kiriye zextên li ser girtiyên siyasî zêde bûn û ji bo kesên mîna Dêrsimî, girtina berdewam bi awayekî zêdetir nîşana îhtîmala darvekirina pêşerojê an jî tecrîda bêdawî bû. Di demekê de ku hikumeta Enqereyê hewl dida herêmên xwe yên Bakurê Kurdistanê aram bike û ji provokekirina bêtir bêaramiyê li Dêrsimê dûr bisekine, Nûrî Dêrsimî di mehên destpêkê yên sala 1922an de ji girtîgehê hatiye berdan. Azadkirina wî ne ji ber beraetkirinek fermî an jî nirxandinek dadwerî bû, lêbelê ji ber biryarek îdarî ya bi motîvasyoneke siyasî bû ku pêwîstiya dewletê ya ji bo veguheztina çavkaniyên leşkerî ber bi eniyên din ve di qonaxên dawîn ên [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de nîşan dida.{{sfn|Bruinessen|1992|p=274}} Gotinên kurd ên hevdem berdana wî wekî ji nişka ve û bê merasîm wesf dikin û rayedar bi eşkere texmîn dikin ku bêbandorkirina serokatiya eşîrî li [[Qoçgîr]] berê bingeha berxwedana kurdan şikandiye.{{sfn|Dersimî|1952|p=118}} Lêbelê şertên ku ji bo berdana wî hatibûn danîn sinordar bûn û ew di bin çavdêriyê de maye û ev yek bûye sedem ku ew di demek kurt de vekişe navçeyên çiyayî yên Dêrsimê.{{sfn|Jwaideh|2006|p=189}} Dema ku ji kontrola dewletê ya yekser derket, Dêrsimî dîsa bi rêberên mayî yên tevgera Qoçgiriyê re têkilî danî û dest bi ji nû ve organîzekirina torên siyasî kiriye ku ji ber girtin û kampanyayên bêçekkirinê têk çûbûn. Penageha wî ya demkî di nav eşîrên sempatîk de hişt ku ew ji girtina nû dûr bikeve û cîh peyda kir ku rexneyek siyasî ya hevgirtîtir a polîtîkayên Enqereyê bibêje.{{sfn|Celîl|1978|p=51}} Di vê heyamê de, wî nivîs û şahidên tepeserkirina li Qoçgiriyê berhev kiriye ku materyal ku paşê dê bingeha vegotinê ya nivîsên wî yên li sirgûnê pêk bîne. Ji ber vê yekê mehên piştî serbestberdana wî diyarker bûn: li şûna ku ji nû ve tevlî dewleta nû ya Tirkiyeyê bibe, ew bi bandor derbasî çalakiyên siyasî yên veşartî bû, bingeha serokatiya xwe ya paşê di nav tevgera [[Xoybûn]]ê de û revîna wî ya dawî ber bi sirgûniya daîmî ve danî. == Xoybûn (1927-37) == {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} Nûrî Dêrsimî piştî revîna xwe ji Tirkiyeyê bû kesayetiyek navendî ya Xoybûnê û wekî yek ji rewşenbîr û stratejîstên siyasî yên herî bi bandor ên rêxistinê derketiye holê. Her çend avaniya serokatiya fermî ya Xoybûnê ji hêla [[malbata Bedirxaniyan]] û kesayetiyên leşkerî yên navdar ve dihat serdest kirin jî, vegotinên kurd ên hemdem bi berdewamî Dêrsimî wekî beşek ji serokatiya îdeolojîk a bingehîn a komê destnîşan dikin. Demek kurt berî kongreya damezrandinê di 1927an, ew beşdarî dewreyên plansaziyê yên destpêkê li [[Heleb]] û [[Bêrût]]ê bû û bûye alîkar ku vegotineke neteweyî ya yekgirtî ya kurd were eşkerekirin ku dikare ji dabeşbûnên eşîrî û reqabetên herêmî derbas bibe.{{sfn|Celîl|1978|p=122}} Paşxaneya wî wekî veterînerekî perwerdekirî, perwerdekar, rêxînerekî tevgera Qoçgirî û saxmayîyê tepeserkirina dewletê, wî wekî ramanwerekî siyasî yê pêbawer bi cih kiriye ku ezmûnên wî yên kesane sembola têkoşîna neteweyî ya kurdan bûn. Dêrsimî li ser destnîşankirina helwesta rêxistinê li hember [[Peymana Lozanê]], polîtîkayên Komara Tirkiyeyê û şert û mercên ku kurd di bin mandeya Fransayê de pê re rûbirû man, xebitî. Di notên wî de tekezî li ser pêwîstiya bernameyeke neteweyî ya hevgirtî hat kirin û tekez kir ku armancên kurdan divê li ser rewatiya dîrokî, berdewamiya demografîk û mafê çarenûsî bin. Van nivîsan bandorek kûr li ser rênimayên ku ji hêla rêxistinê ve di salên beriya [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] de hatine dayîn kirin. Şîyana wî ya sentezkirina vegotina dîrokî û argumana siyasî, li gorî gelek zanyaran, wî kir teorîsyenê sereke yê îdeolojiya neteweperest a Xoybûnê. Wî beşdarî, sererastkirin, an jî şîret li ser broşûr û analîzên siyasî yên bi [[zimanê kurdî]] yên li Bêrût û Helebê hatine amadekirin kir ku di nav sirgûnên kurd, serokên eşîran û sempatîzan de li seranserê Sûriye û [[Başûrê Kurdistanê]] dihatin belavkirin.{{sfn|Celîl|1978|p=131}} Van weşanan perspektîfek yekgirtî ya kurdî li ser bûyerên li Tirkiyeyê pêşkêş kirin û wekî kanalên ragihandinê yên girîng di navbera serokatiya diyasporayê û aktorên herêmî yên li welêt de xizmet kirin. Rexneyên tûj ên Dêrsimî yên li ser Komara Tirkiyeyê û belgekirina wî ya li ser tundûtûjiya dewletê - bi taybetî li Dêrsimê - awayê têgihiştinên navneteweyî yên li ser pirsa kurd daye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} [[Wêne:Nuri Dersimi.jpg|thumb|Nûrî Dêrsimî di salên 1930an]] Di heman demê de Dersimî di karûbarên dîplomatîk de jî roleke navendî lîstiye. Ji sala 1928an û pê ve, ew beşdarî hewldanên Xoybûnê bûye ku xebatên ji bo danîna têkiliyê bi rojnamevanên rojavayî, dîplomatên biyanî û rêxistinên ermenî yên herêmî re, ji bo parastina mafên kurdan û lêgerîna naskirina navneteweyî ya doza kurd meşandiye.{{sfn|Celîl|1978|p=150}} Ev hewldan nebûne sedema tifaqên fermî lê cara yekem bûye alîkar ku daxwazên siyasî yên kurdan navneteweyî bibin. Şîyana Dêrsimî ya ragihandinê bi gelek zimanan û zanîna wî ya belgeyên dîrokî wî dike yek ji qasidên herî bibandor ên rêxistinê ya li derveyî welêt. Herwiha Dêrsimî di dema [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1931) de roleke girîng a pişt perdê lîstiye. Dema ku [[Îhsan Nûrî Paşa]] hêzên leşkerî li ser erdê bi rêvedibir, Dêrsimî wekî yek ji mîmarên sereke yên îdeolojîk û koordînatorên siyasî yên ji Sûriyeyê xizmet kiriye ku di nivîsandina ragihandinan, destnîşankirina armancên siyasî û çarçovekirina serhildanê wekî tevgereke rizgariya neteweyî ne wekî serhildaneke herêmî de alîkarî kiriye. Di nameyên wî yên bi fermandar û rêxistvanan re, pêwîstiya bi dîsîplîn, yekîtî û stratejiyeke demdirêj - dersên ji têkçûnên Qoçgiriyê hatine girtin - tekez kiriye.{{sfn|Dersimî|1952|p=161}} Piştî têkçûna Agiriyê, wî di ji nû ve organîzekirina torên mayî yên Xoybûnê û li sirgûnê de roleke girîng lîstiye. Wî berdewamiya hewldanên perwerdehî û çandî yên tevgerê teşwîq kiriye û diyar kiriye ku neteweperweriya kurd divê bi rêya bîra saziyî û belgekirina nivîskî, tewra di demên têkçûna leşkerî de jî, bijî.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Daxwaza wî ya berdewam a tomarkirina dîroka kurd, bi taybetî bûyerên Dêrsim û Qoçgirî, misoger kiriye ku ev beş di bîra kolektîf de werin parastin û di bin bêdengiya dewletê de winda nebin. == Serhildana Dêrsimê (1937-38) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}} [[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildana Dêrsimê]] ya 1937-1938an nîşana bidawîbûna dehsalan bêbawerî û pevçûnê di navbera eşîrên kurd yên Dêrsimê û dewleta tirk a her ku diçû navendîtir de bû. Her çend Nûrî Dêrsimî êdî bi awayekî daîmî li herêmê nejiya be jî, bandora wî bi rêya nameyên wî, nivîsên wî yên siyasî û rola wî ya şêwirmendiyê di navbera serokên eşîran de girîng maye. Wî gelek caran hişyarî dabû ku polîtîkayên [[tirkkirin]]ê yên dewletê tevî koçberkirina bi darê zorê, sinordarkirinên tevgerê û xurtkirina leşkerî, pêşengên kampanyayek sîstematîk ê li dijî xweseriya Dêrsimê ne. Pêşbîniyên wî ku beriya serhildanê hatine belgekirin, bûne alîkar ku mirov fêm bike çima gelek eşîrên Dêrsimê bawer dikirin ku berxwedan ne tenê mafdar e lê ji bo berdewam kirina jiyaneke kolektîv pêwîst e. Serhildan bi bikar anîna ''Qanûna Tunceliyê'' ya sala 1935an dest pê kiriye ku çarçoveyek yasayî bû ku rê daye Enqereyê ku Dêrsimê bixe bin serweriya leşkerî û rêveberiya leşkerî. Rêberên herêmî ku di nav de [[Seyîd Riza]] jî hebû, li diyalogê geriyan lê rastî polîtîkayeke dewletê hatin ku li cihê danûstandinê, ber bi polotîkîya cezayî ve diçû. Her çend Dêrsimî bi xwe li derveyî welêt be jî, wî bi rêya navbeynkaran danûstandin berdewam kiriye û hewl daye ku rojnamevan, dîplomat û çalakvanên kurd ên biyanî li seranserê [[Rojhilata Navîn]] ji krîza nêzîk agahdar bike.{{sfn|Kajjo|2010|pp=51–52}} Nameyên wî bandorên mirovî yên pevçûnê tekez kirin û serhildanê di nav têkoşînek berfirehtir a ji bo mafên çandî û siyasî yên kurdan de bi cih kiriye. Her ku pevçûn gurr dibûn, artêşa tirkî dest bi kampanyayekê kiribû ku bi bombebarana hewayî, wêrankirina berfireh a gundan û sirgûnkirina girseyî nîşan dida. Şahîdên vê demê ku paşê ji gotinên wan aliyê Dêrsimî ve hatine berhevkirin, êrîşên gulebaranê yên li ser sivîlan, bidarvekirinên nûnerên eşîran û hedefgirtina sîstematîk a binesaziya civakî ya Dêrsimê vedigotin.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=112–114}} Her çend ew ne xwediyê derfetên mudaxelekirina rasterast be jî, ji ber ku rêxistinên kurdî yên li [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Libnan]]ê nivîsên wî belav kirin da ku tiştên ku ew wekî wehşetên ji hêla dewletê ve hatine pêk anîn eşkere bikin, analîzên siyasî yên Dêrsimî berdewam kirine ku awa bide çîroka serhildanê li derveyî welêt. Her çend bêyî ku mudaxeleya biyanî ya watedar çêbibe, ev hewldanên Dersimî bûne sedem ku pirsgirêka Dêrsimê navneteweyî bibe. Di dawiya sala 1938an de, serhildan bi encamên wêrankar hatibû tepeserkirin. Wî di vê pêvajoyê de sê birayên xwe û berê jî li Qoçgirî kurê xwe Elî winda kiribû. Bi deh hezaran sivîlan ji cih û warên xwe hatin derxistin an jî hatine kuştin û tevahiya eşîran hatin şikandin an jî bi zorê bêr bi bajarên tirkan ve hatin sirgûnkirin. Darvekirina Seyîd Riza bû sembola hilweşîna xweseriya siyasî ya Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, temaşekirina wêrankirina welatê wî ji sirgûnê çavkaniyeke trawmayê ya jiyanî bû. Wî bûyeran ne wekî serhildanek îzolekirî, wekî qonaxa dawî ya siyasetek berfirehtir a ku armanc dikir hilweşandina avaniya kevneşopî yên kurdî ku demek dirêj nasnameya Dêrsimê diyar kiribûn, didît. Ev raman paşê di bîranînên wî de xuya bûn ku bûn risteyên bingehîn ên ji bo têgihîştina bîra dîrokî ya Dêrsimê di nav gotara neteweperweriya kurdî de.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=118–120}} Di salên piştî serhildanê de, nivîsên Dêrsimî hewl dane ku mîrasa çandî û dîrokî ya herêmê biparêzin ku bi awayekî bêveger hatibû guhertin. Wî dest bi berhevkirina dîrokên devkî, nesneyên malbatên navdar ên Dêrsimê û danasînên etnografîk ên kevneşopiyên dînî û eşîrî kiribû. Ev belge ne tenê wekî arşîveke dîrokî bûn di heman demê de wekî celebek berxwedana siyasî ya li dijî hewldanên jêbirina nasnameya kolektîv a Dêrsimê jî xizmet dikirin. Pabendbûna wî ya bi belgekirinê re bû yek ji pêkhateyên sereke yên mîrasa wî ya rewşenbîrî û bingeha dîroka nûjen a komkujiyên Dêrsimê danî. Di dema serhildana Dêrsimê de, keça Dêrsimî ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye kuştin. Wî ev bûyer wiha vegot: {{Quote|Keç û jinên kurd bi komî xwe avêtin nav lepên mirinê, an xwe avêtin nav newalan an jî xwe gulebaran kirin da ku nekevin destê tirkan. [...] Di nav wan kesên ku xwe avêtin nav geliyê Îksorê de keça min a çardeh salî, Fato jî hebû.}} == Jiyana li sirgûnê == Nûrî Dêrsimî cara yekem di sala 1922an de piştî zexta dewletê ya zêde û piştî zindankirina wî yê ji bo tekiliyên serhildana Qoçgiriyê re ji Tirkiyeyê derdikeve pêşî li [[Yewnanistan]]ê û paşê jî li Sûriyeyê dibe penaber ku piraniya jiyana xwe ya mayî li wir derbas dike. Di dema mayîna xwe ya li Yewnanistanê de, wî bi derdorên siyasî yên dij[[Kemalîzm|kemalîstan]] bi û koçberên kurd re pêwendî danî û zanina xwe ya siyaseta herêmî bikaranî ku ji bo xweseriya kurdan nûnertî bike. Çalakiyên wî yên siyasî bala rayedarên balyozxaneya Tirkiyeyê kişand ku bi berdewamî zext li hikumeta Yewnanistanê kirin ku xebatên wî qedexe bike. Her çend di bin çavdêriyê de be jî, Dêrsimî berdewam kiriye ku gotarên siyasî binivîse ku bi dizî di nav çalakvanên kurd de belav dibûn. Di dawiya salên 1920an de ew çû Sûriyê ku di wê demê di bin mandaya Fransayê de bû, li wir ji bo organîzekirina siyasî hawîrdorek nisbeten ewletir dibîne.{{sfn|Zürcher|2004|p=183}} Li [[Şam]]ê û paşê li [[Heleb]]ê, Dêrsimî di salonên wêjeyî û siyasî yên kurdî de, nemaze di nav rewşenbîrên sirgûnkirî yên ji Bakurê Kurdistanê de, bûye kesayetiyek sereke. Wî bi kovarên neteweperwer yê kurdî an re hevkariyê kir û li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîrok]], [[zimannasî]] û şert û mercên civakî-siyasî yên kurdan di bin dewletên cuda de gotar nivîsand.{{sfn|Kajjo|2010|p=59}} Bi vî awayî sirgûniya wî bû serdemek berhemdar a rewşenbîrî, ji ber ku wî ramanên xwe li ser nasnameya neteweyî û parastina mîrasa çandî baştir kiriye. [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his family.jpg|thumb|Dêrsimî bi hevjîna xwe Xeze Oxçî û zarokên van]] Di dehsalên xwe yên li derveyî welêt de, Dêrsimî herwiha ji bo avakirina torên ku civakên kurd li Sûriye, Libnan, Iraq û [[Ewropa]]yê bi hev ve girêdidin xebitî. Wî şîret li komên xwendekarên kurd, komîteyên siyasî û komeleyên çandî kir û tekezî li ser pêwîstiya vejandina zimanî û belgekirina dîrokî kir. Têkiliyên wî bi kesayetiyên din ên navdar ê kurd re, kesayetên wek [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Bedirxan]] û [[Qedrîcan]], bandora wî di nav derdorên rewşenbîrî de zêde dike. Her çend qet di navenda tevgerên çekdarî yên li derveyî welêt de nebe jî, wî ji bo nifşên çalakvanan wekî lengerek îdeolojîk xizmet kiriye ku dixwestin rabirdûya Dêrsimê û nasnameya kurd bi berfirehî fêm bikin.{{sfn|Bozarslan|2012|pp=52–53}} Tevî kêmbûna derfetên darayî û xirabûna tenduristiya wî di salên dawî de, Dêrsimî di xebata siyasî û çandî de çalak dimîne.{{sfn|Jwaideh|2006|p=241}} Wî heta di sala 1973an de ku jiyana xwe jidest dide, destnivîs nivîsandin û bi ciwanên diyasporê re pêwendî pêk aniye. Her çend sirgûniya wî bi koçberiyê hatibe nîşankirin jî, di dawiyê de ew bûye yek ji kesayetên rewşenbîr ên kurd ên herî bibandor ên sedsala 20an ku nivîsên wî bîranîna herêmek û çandek ku rastî tundûtûjiya dewletê hatibû parastin. Di dema sirgûniya xwe yê li Sûriyeyê navê Seyîd Riza li kurê xwe daniye. Kurê wî Seyîd Riza jî kurek heye ku bi navê bapîrê wî Nûrî Dêrsimî lê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/news/the-rojava-legacy-of-nuri-dersimi-8968 |sernav=Mîrasa Rojava yê Nûrî Dêrsimî |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> === Kariyera wêjeyî === Berhema [[wêje]]yî ya Nûrî Dêrsimî di navenda mîrata wî de ye. Nivîsa wî ya herî girîng, ''Hatıratım'' (Bîranînên Min), otobiyografiyê bi şîroveyên siyasî re tevlihev dike û yek ji perspektîvên berfireh ên kurdan ên herî despêkê ya li ser Qoçgirî û Dêrsimê pêşkêş dike.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Şêwaza wî ya vegotinê çavdêriya etnografîk, ji nû ve avakirina dîrokî û şahidiya rasterast bi hev re dike ku berhemê ji bo zanyarên lêkolînên kurdî pir biqîmet dike.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Bîranîn herwiha şecere, dîrokên devkî û danasînên rê û rewşa elewiyan jî vedihewîne ku wî bawer dikir ku ew di bin xetereya tunebûnê de ne.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Herwiha, kitêba ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' ("Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de") ku di sala 1952an de dema ku Nûrî Dêrsimî li Sûriyeyê li sirgûnê bû, hatiye weşandin yek ji destpêkên vegotinên nivîskarên kurd ên li ser herêma Dêrsimê ye. Di vê kitebê de, Dêrsimî herêma Dêrsimê wekî beşek yekgirtî ya Kurdistanê pêşkêş dike ku dîroka herêmî bi analîza siyasî û şahidiya kesane re dike yek.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Bi karanîna kevneşopiya devkî, şecereyên herêmî, bûyerên serdema osmanî û ezmûnên xwe, ew vegotinên fermî yên tirkî yên ku Dêrsimê wekî nedîrokî an marjînal nîşan didin, dixe ber pirsê.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Berhem şêweyên destwerdana dewletê, tepeserkirin û berxwedana li Dêrsimê di çend dehsalan de belge dike û serhildana Dêrsimê ya salên 1937-1938an di nav berdewamiyek dirêjtir a dijberiya kurdan a li dijî desthilatdariya navendî de bi cih dike.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Her çend ji perspektîfek bi awayekî zelal partîzan a kurdî hatiye nivîsandin jî, kitêb ji hêla zanyaran ve wekî çavkaniyek sereke ya girîng ji bo têgihîştina bîra kurd, nasnameya herêmî û dînamîkên navxweyî yên civaka Dêrsimê di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komarê de tê hesibandin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Pirtûka''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bi dehsalan bi giranî di nav rewşenbîrên kurd ên li sirgûnê de belav dibe û ji ber sansur û qedexeyên siyasî yên li Tirkiyeyê bi piranî negihîştibû wî.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Di encamê de, pêşwaziya wê ya destpêkê bi tenê bi xwendevanên piçûk û bi siyasetê mijûl ve bi sinor bû, ne bi saziyên akademîk.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Ji dawiya sedsala 20an û pê ve, kitêb di nav dîroknas û zanyarên civakî yên ku dîrok, serhildan û bîranîna kurdan lêkolîn dikin de zêdetir bal kişandiye.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Dêrsimî tekez kiriye ku berxwedana kurdan ji xwesteka bêserûberî an serhildanê derneketiye holê. Wî hem serhildanên Qoçgirî û hem jî yên Dêrsimê wekî bersivên li dijî hilweşandina xweseriya herêmî û bikar anîna desthilatdariya navendî destnîşan kiriye. Li gorî şîroveya wî, piştî ku danûstandin, daxwazname û rêyên qanûnî bi awayekî sîstematîk hatin girtin serhildan bûye pêwîstiyek siyasî. {{Quote|"Berxwedan ji xwesteka bêserûberiyê derneket, lê ji ne gengaziya jiyanê di bin desthilatdariya ferzkirî de derket."{{sfn|Dersimi|1952|pp=67–68}}}} Di nîqaşa xwe ya li ser tepeserkirina serhildanan de, Dêrsîmî bal kişandiye ser cudahiya nezelal a di navbera şervan û sivîl ên di dema operasyonên dewletê de. Wî kampanyayên leşkerî wekî armancgirtina tevahiya wargehan nîşan da, ne tenê komên çekdar û wêrankirina berfireh a gundan û koçberkirina nifûsa sivîl vegot. Ev aliyê vegotina wî ji hêla zanyarên paşê ve wekî perspektîvek sereke ya girîng li ser bandora civakî ya kampanyayan hatiye destnîşan kirin. {{Quote|"Kampanyayên leşker û çeteyên tirk ne têne li dijî şervanan bû; her gund li derûdorê wekî hedef hatiye dîtin.”{{sfn|Dersimi|1952|pp=90–92}}}} Dêrsimî di pirtûka ''Kürdistan Tahrinde Dersim'' de bi berdewamî herêma Dêrsimê wekî herêmeke dîrokî ya bi Kurdistanê ve girêdayî nîşan da, ne wekî herêmeke periferîk û argûman kiriye ku: {{Quote|"Dêrsim ne axeke marjînal e lê beşek ji [[Kurdistan]]ê ye ku nayê veqetandin".{{sfn|Dersimi|1952|pp=11–12}}}} Ji xeynî bîranînan, Dêrsimî ji bo kovarên kurdî yên wekî [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]] de gotar nivîsandiye ku li wir wî mijarên nasname, perwerde û parastina ziman lêkolîn kiriye.{{sfn|Bozarslan|2012|p=55}} Nivîsên wî pir caran kûrahiya dîrokî ya şaristaniya kurdî tekez kiriye û polîtîkayên dewleta tirk ku dixwest çandên kêmneteweyan li welêt tepeser bikin, rexne kiriye.{{sfn|Kutschera|1994|p=162}} Wî argûman kiriye ku wêje, helbest, kevneşopiya devkî û kronîkên dîrokî ji bo berdewamiya nasnameya kurdî li seranserê sinoran girîng in.{{sfn|Kajjo|2010|pp=62–63}} Dêrsimî hejmarek destnivîsên ku nehatine weşandin çêkiriye ku di nav de notên etnografîk ên li ser eşîrên Dêrsimê û dîrokeke qismî temam a konfederasyona [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] hene.{{sfn|Kieser|2003|pp=216–217}} Ev materyal ku ji aliyê endamên malbatê ve li Sûriyeyê hatine parastin û paşê ji aliyê saziyên kurdî ve hatine dîjîtalîzekirin ku şahidiya firehiya berjewendiyên wî yên akademîk dikin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=242–243}} Ji ber vê yekê mîrasa wî ya wêjeyî ne tenê bi aktîvîzma siyasî ve sinordar e lê parastina bîra çandî jî vedihewîne û awa dide ka nifşên paşîn çawa hem trajediyan û hem jî berxwedana rewşenbîrî ya civaka kurdî fêm dikin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} === Mirin === Nûrî Dêrsimî salên xwe yên dawî li sirgûnê li Sûriyeyê derbas kiriye ku bi piranî ji çalakiyên siyasî yên rêxistinkirî dûr bû lê dîsa jî dema xwe daye nivîsandin û parastina bîranîna têkoşînên kurdan. Ew li [[Heleb]]ê bi malbata xwe re jiyaye ku li wir destnivîsên xwe sererast kiriye û bi rewşenbîrên kurd re name nivîsand heta ku tenduristiya wî di nîvê salên 1970an de xirab bûye. Piştî nexweşiyeke dirêj, di 22ê tebaxa 1973an de li Helebê bûye rehmet ku tê gotin ji ber salên zehmetiyê, zilma siyasî û koçberiya domdar qels bûye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Li gorî vegotinên xizmên sax û dîroknasên kurd, kesayetên kurd ên herêmî û endamên civaka sirgûnê beşdarî merasîma cenazeyê wî bûne û ew li goristana kurdan a li [[Efrîn]]ê hate veşartin û daxwaza wî ya ku di bin şert û mercên ku ji hêla dewletê ve hatine ferzkirin de venegere Tirkiyeyê pêk anî.{{sfn|Jwaideh|2006|p=243}} Di gulana 2018an de, di dema operasyonê Zeytinê ji aliyê dewleta tirk û tevgerên terorîstî, gora wî ji aliyê çeteyên sûrî û [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiyeyê]] hatiye xirakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/rojava-surIye/tuerk-devleti-nuri-dersimi-nin-mezarini-da-yagmaladi-112466 |sernav=Dewleta Tirk, gora Nûrî Dêrsimî vandalîzkir |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-03 |ziman=tr }}</ref> Di îlona 2025an de, gora wî ji aliyê alîgirên Nûrî Dêrsimî hatiye tamîrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/060920253 |sernav=Gora Dr. Nûrî Dêrsimî hatiye nûkirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-12-28 |ziman=tr}}</ref> == Îdeolojî == [[Wêne:Nuri Dersimi-1.1.png|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî di salên 1920an]] Dema ku polîtîkayên navendîkirinê û hilweşîna pergalên emperyal nasnameyên etnîkî û neteweyî yên nû pêş xistine, nêrîna îdeolojîk a cihanê ya Nûrî Dêrsimî ji serdema veguherîna osmanî ya dawî derketiye hole.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Ew ji nifşê rewşenbîrên kurd bû ku têgehên neteweperwer ên nûjen - xwerêvebirin, mafên çandî û xweseriya axê pejirandin ku di heman demê de di awayiyên civakî yên eşîrî de kok girtin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Wî cudatiya kurdî wekî sentezek ji ziman, erdnîgarî û ezmûna dîrokî ya hevpar fêm dikir û bawer dikir ku civaka kurdî di nav dewleta osmanî û komarî yên destpêkê de bi awayekî sîstematîk hatiye marjînalîzekirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=265–268}} Di nivîsên xwe de, wî îdia kiriye ku neteweperweriya kurd divê ji dilsoziya eşîrî wêdetir biçe û pêşxistina elîtek neteweyî ya xwende û xwedî hişmendiya dîrokî ku bikaribe rêberiya tevgereke siyasî ya nûjen bike, piştgirî kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Ji bo Dêrsimî, perwerde, belgekirina dîrokî û rêxistina siyasî ji bo avakirina hişmendiya neteweyî amûrên girîng bûn.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Di îdeolojiya Dêrsimî de bingeha wê baweriyê bû ku nasnameya kurd di bin komara Tirkiyeyê ya nû de bi gefên hebûnî re rûbirû mane.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Ezmûnên wî yên di dema tepeserkirina Qoçgirî û paşê jî kampanyaya Dêrsimê de baweriya wî xurt kiriye - li şûna ku hilberîne - ku divê polîtîkayên dewletê yên asîmîlasyonê bi hev re û dema ku pêwîst be, bi leşkerî jî li ber xwe bidin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Dêrsimî van bûyeran ne wekî beşên îzolekirî, wekî hewldanên hevrêzkirî yê ji bo hilweşandina xweseriya kurdan û homojenîzekirina [[Anatolya]]yê şîrove kiriye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ji vê perspektîvê ve, xweparastina axê û parastina avahiyên komunal ferzên siyasî bûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Berhemên wî bi berdewamî tekez dikin ku divê civaka kurd saziyên xwe yên herêmî biparêze, zimanê xwe biparêze û hevgirtinê di navbera herêmên cuda yên kurd de pêş bixe.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Wî yekîneyên eşîrî ne wekî komek didît, wekî bingehên potansiyel ê ji bo xweseriya îdarî didît ku bi şertê ku ew ji aliyê siyasî ve yekgirtî bin û ji bo berjewendiyên neteweyî bi awayeke kolektîv ve werin birêve birin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Nûrî Dêrsimî di nivîsên xwe de nêrînên xwe yên li hember gelên din ên Anatolyayê yên ku hem ji hêla pragmatîzma siyasî û hem jî ji hêla ezmûnên hevpar ên marjînalîzekirinê ve hatine awadan, aniye ziman.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ew tenê li ser dîroka kurd nesekiniye. Pir caran behsa [[ermenî]], tirk û civakên din ên herêmî kiriye, nemaze behsa hilweşîna osmanî û tûndiya dewletê kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Dêrsimî hebûna dîrokî ya ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kiriye û berevajî vegotinên fermî yên tirkî di serdema xwe, windabûna wan wekî encamek polîtîkayên dewletê dîtiye ne wekî pevçûneke xweber bi nav kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Li hember tirkan wekî gel, wî di navbera polîtîkayên dewletê û kesên asayî de cudahî kiriye ku rexneyên xwe bi giranî li ser desthilatdariya navendî, leşkerîkirin û îdeolojiya tirkkirinê kiriye, ne li ser nasnameya etnîkî.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Wî bi tevayî, perspektîva li ser jiyana civakî ya ku ji aliyê hêza dewletê ve hatiye xirabkirin, li şûna dijminatiya etnîkî, tekez li ser tecrîda etnîkî dikir û vîzyonek siyasî ya li ser bingeha dijnavendparêziyê nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Di salên xwe yên li Sûriyeyê, pêşaniyên îdeolojîk ên Dêrsimî ji serhildana rasterast ve ber bi ji nû ve avakirina çandî ve çûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Her çend ew dilsozê rizgariya neteweyî mabe jî, wî her ku diçû girîngiya arşîv, bîranîn û belgeyên etnografîk wekî amûrên berxwedana siyasî tekez dikir.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Aktîvîzma wî di nav rêxistina Xoybûnê de modelek neteweperweriya kurd a bêtir navneteweyî û hevrêz nîşan dida ku piştgirîya hevgirtina civakên cuda yên kurd ên [[Bakurê Kurdistanê|Bakur]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]], [[Başûrê Kurdistanê|Başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] li dora armancên çandî û siyasî yên hevpar dikir.{{sfn|Klein|2011|p=89}} Di sirgûnê de wî baweriyek xurttir bi dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî pêş xist û îdia kiriye ku doza kurd hewceyê xuyangiyê li ser dika cîhanî ye ne ku tenê xwe bispêre serhildanên di nav Tirkiyeyê de.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Berhemên wî yên paşîn pêşveçûnek îdeolojîk eşkere dikin ku ji neteweperwerek eşîrî ku ji hêla têkoşîna herêmî ve derketiye holê, berbi ramanwerek ku digere çarçoveyek berfirehtir, pan-kurdî ya ku li ser bîr, rewabûna dîrokî û seferberiya rewşenbîrî digere.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} === Fikir û nêrînên siyasî li ser civakê === Ramanên siyasî yên Nûrî Dêrsimî, xweseriya kurdan bi redkirineke tund a desthilatdariya dewleta navendî re li hev dicivîne. Li cihê ku modelek dewleta neteweyî ya hişk biparêze, wî tekezî li ser xweseriya herêmî, xweseriya komunal û parastina nasnameyên herêmî, bi taybetî li Dêrsimê, kiriye. Wî bi berdewamî argûman kir ku navendîbûna zêde - pêşî osmanî, paşê tirkî - çavkaniya sereke ya tundûtûjî û bêîstîqrariyê li Kurdistanê bû.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Dêrsimî de cihekî fonksiyonel girt ne ku doktrînal. Bi kokên xwe di avahiya civakî ya [[Elewîtî|elewiyan]] li Dêrsimê de, wî saziyên olî wekî mekanîzmayên hevgirtina civakî û berxwedanê ne wekî pergalên teolojîk bi nav kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Wî dabeşbûnên mezhebî yên di navbera civakên [[Sunîtî|sunî]] û elewî de red kir û van dabeşbûnan ​​wekî ku ji hêla dewletê ve bi zanebûn têne bikaranîn da ku civaka kurd qels bike û destwerdanê rewa bike, nîşan daye.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Di nivîsên xwe yên dîrokî de, Dêrsimî bi berdewamî têkiliyên di navbera kurdan û gelên din bi taybetî ermenî û tirkan de bi perspektîva hilweşîna împeratorî û tûndiya dewletê ve girêdide.{{sfn|Dersimi|1952|pp=32–38}} Wî bi eşkere hebûna demdirêj a ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kir û vegotinên ku windabûna wan wekî pevçûnek civakî ya xweber nîşan didin red kir, li şûna wê ew bi polîtîkayên dewletê yên rêxistinkirî ve girêda.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Dêrsimî bi rexneyên xwe yên navxweyî yên li ser serokatiya kurd jî navdar bû. Wî bi eşkereyî li ser têkçûnên stratejîk, nebûna hevrêziyê, hevrikên kesane û hevpeymaniyên kurt-dîtin ên di nav tevgerên kurd de axiviye.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Dema ku li ser têkçûnên tevgerên kurd difikirî. Di derbarê vê yekê de wiha gotiye: {{Quote|"Nebûna yekîtî, azweriya kesane û nebûna hevrêziyê berxwedana kurd ji hêza leşkerî bêtir qels kir".{{sfn|Dersimi|1952|pp=82–83}}}} Li şûna ku berxwedana kurdan wekî qehremanek yekreng nîşan bide, bi vê gotinê wî bal kişandiye ser encamên neyekgirtî û hesabkirina xelet ên ku di dema serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê de pêk hatiye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ev perspektîva xwe-rexnegir bûye sedem ku dîroknas xebatên wî ne tenê wekî parêzvaniya neteweperwer, wekî çavkaniyek sereke ya refleksîv li ser sinorkirinên rêxistina siyasî ya kurd bihesibînin.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} == Mîras == Mîrasa Nûrî Dêrsimî di dîroka rewşenbîrî û siyasî ya kurdî de cihekî girîng digire, nemaze ji bo awadana awayê têgihîştina nifşên paşîn a serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê. Bîranîn û nivîsên wî yên siyasî, bi taybetî pirtûkên ''Hatıratım'' û ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bûne nivîsên bingehîn ên ji bo naskirina dîroka kurd û yek ji perspektîvên hundirîn ên herî berfireh ê li ser serhildanên kurdan e ku polîtîkayên dewletê yên destpêka sedsala 20an pêşkêş kirine.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=266–278}} Vegotinên wî ji hêla zanyar, çalakvan û dîroknasên herêmî ve bi berfirehî hatine bikar anîn, ne tenê ji bo danasîna bûyeran, ji bo vegotina vegotinek neteweyî ya kurd a destpêkê û hevgirtî ku kok li ser bîranîn, trawma û berxwedanê vedihewîne.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Her çend hinek dîroknasên tirk nivîsên wî ji ber alîgiriya siyasî rexne kiribin jî, lêkolînên paşîn nirxa wan a dîrokî nas kirine, nemaze ji bo belgekirina tundûtûjiya dewletê, parçebûna eşîrî û wêrankirina çandî ya Dêrsimê.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Ji dîroknivîsiyê wêdetir, Dêrsimî wekî yek ji bîrmendên neteweperwer ên kurd ên herî girîng ên serdema di navbera şeran tê bîranîn ku bandora wî heta diyasporaya kurd a nîvê sedsala 20an dirêj bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Tevlîbûna wî ya bi tevgera Xoybûnê re, parêzvaniya wî ya ji bo perwerdehiya kurdî û parastina wî ya xweseriya çandî ya Dêrsimê ji bo gelek rewşenbîrên kurd ên piştî sala 1960an bûye îlham.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Di bîra çandî ya kurd ên nû de, bi taybetî li Dêrsimê, ew wekî kronîknivîsek cîhanek winda û wekî dengek ji bo kesên ku çîrokên wan bi zorê hatine bêdengkirin tê rêzgirtin.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Kolan, saziyên çandî û derdorên wêjeyî li hinek deverên diyasporaya kurd hê jî navê wî hildigirin ku di heman demê de pirtûkên wî bi zimanên kurdî, tirkî û her ku diçe zimanên ewropî di belavbûnê de dimînin.{{sfn|Bayrak|1994|p=312}} Mîrasa wî hem wekî çavkaniyek dîrokî û hem jî wekî sembolek berxwedana kurdan, berxwedana rewşenbîrî û parastina nasnameya çandî di bin zexteke kûr de dimîne.{{sfn|Bozarslan|2003|p=41}} == Berhemên wî == * ''Kurdistan Tarihinde Dersim'', (tirkî) [[Köln]], 1988, {{ISBN|978-9756876442}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} * ''Hatıratım'', (tirkî) Dam Yayinlari, {{ISBN|978-6058626676}}{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} == Binerê == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî |pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings |paşnav1=Bakis |pêşnav1=J. Karakoç |weşanger=Springer |sal=2015 |rr=190–191 |isbn=9781137445551 |url= |paşnav2=Karakoç |pêşnav2=Jülide }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kemalist Turkey and the Middle East |paşnav=Bein |pêşnav=Amit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-19800-5 |ziman=en |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) |paşnav=Gorgas |pêşnav=Jordi Tejel |lînka-nivîskar= |weşanger=Peter Lang |tarîx=2007 |isbn=978-3-03911-209-8 |ziman=fr }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1996 |rr= |isbn=9781860641855 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East |paşnav=McMurray |pêşnav=David A. |weşanger=Indiana University Press |sal=2013 |rr=[https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse/page/178 178] |isbn=9780253009685 |url=https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables in the Ottoman Empire |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hasan |weşanger=State University of New York Press |sal=2004 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava |paşnav=Schmidinger |pêşnav=Thomas |weşanger=Mandelbaum Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-85476-665-0 |ziman=de |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |sal=2008 |rr=18 |isbn=9781134096435 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932 |nivîskar1=Fuccaro |pêşnav=Nelida |tarîx=1994 |rûpel=233 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Hamit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |rr=340 |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Faroqhi |pêşnavê-edîtor=Suraiya |paşnavê-edîtor2=Kasaba |pêşnavê-edîtor2=Reşat |paşnavê-edîtor3=Kunt |pêşnavê-edîtor3=I. Metin |paşnavê-edîtor4=Fleet |pêşnavê-edîtor4=Kate }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2014 |rr=55 |isbn=9781780765631 |cih=London |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nuri Dersimi}} * [http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ Navdarê Kurd Nûrî Dêrsimî hate bîranîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123162252/http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ |date=2017-01-23 }} {{ku}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] kf32ctrwh82f6un3tnk0iwxabvkjoqq 2083447 2083406 2026-08-03T00:59:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mehmed Nûrî Dêrsimî | wêne = Nûrî Dêrsimî, 1950s.jpg | sernavê_wêne = Nûrî Dêrsimî di salên 1950an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} adara 1893an | cihê_jidayikbûnê = [[Aẍzûnîg, Xozat]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|08|1973}} | cihê_mirinê = [[Heleb]], [[Sûrî|Komara Sûriyeyê]] | cihê_goristanê = [[Efrîn]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[siyasetmedar]], îdeolog | rêxistin = [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921)<br>[[Serhildana Agiriyê]] (1927-31)<br>[[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildanê Dêrsimê]] (1937-38) | sedema_navdarbûnê = [[Kurdperwerî]] | xebatên_navdar = [[Xoybûn]] (1927)<br>''Hatıratım'' (1952)<br>''Kürdistan Tarihinde Dersim'' | hevjîn = Xeze Oxçî }} '''Mehmed Nûrî Dêrsimî''' (jdb. {{Derdora}} adara 1893an - m. 22ê tebaxa 1973an) yek ji rewşenbîr, rêveberê siyasî, kronîkvan û yek ji neteweperên dîrokî yên herî bibandor ên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan bû ku bi nivîs û çalakiyên xwe di awadana tevgera neteweyî ya kurd de, di dema hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û di destpêka damezrandina komara tirk de xebeteke diyar meşandiye. Ew di nav tevgerên xweseriya kurd de li [[Bakurê Kurdistanê]], bi taybetî li herêmên [[Qoçgîr]] û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ku torên eşîrî, siyasî û rewşenbîrî di dehsalên aloz ên di navbera salên 1910 û 1938an de bi awayên tevlihev li hev civiyan, wekî kesayetek sereke derketiye holê. Hem wekî beşdar û hem jî wekî dîroknas, wî pozîsyonek bêhempa wergirtiye ku di serhildanên ku ew beşdar bibû belge kiriye ku bîranîn û nivîsên wî yên siyasî bûye hinek ji çavkaniyên sereke yên herî zêde ku li ser [[Serhildana Qoçgiriyê|serhildanên Qoçgirî]] û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Dêrsimê]] hatine vegotin. Girîngiya Dêrsimî ji çalakiya wî ya siyasî wêdetir diçe ku mîrata wî ya rewşenbîrî di dîroka [[Kurdperwerî|neteweperweriya kurdî]] û di bîra kolektîv de bûye bîranîneke navendî. Wî dîrokên devkî, şecereyên eşîrî û analîzên siyasî tomar kiriye ku ji wê demê ve ji bo ji nû ve avakirina ezmûnên kurd di vê serdemê de bûne pêdivî. Sirgûnbûna wî yê li [[Sûrî|Sûriyê]] qonaxa paşîn a xebata wî şekil daye ku rê daye wî ku bûyerên jiyana xwe bi astek dûrbûna analîtîk ji nû ve şîrove bike ku wî ji çalakvanek siyasî veguherand yek ji dîroknasên sereke yên kurd ên sedsala bîstan. Bi van nivîsan, Dêrsimî çarçoveyek vegotinê ava kiriye ku bandor li nifşên paşîn ên zanyar, nivîskar û aktorên siyasî yên kurd kiriye. == Jiyana destpêkê == [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his father.jpg|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî bi bavê xwe re, {{Derdora}} 1915an]] Dêrsimî di adara sala 1893an de li gundê [[Aẍzûnîg, Xozat|Aẍzûnîgê]] yê navçeya [[Xozat]]ê, li [[sencaq]]a [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ji dayik bûye. Malbata wî ji derdora eşîrî ya navdar bû ku stûna sereke ya civaka [[Elewîtî|elewî]]-kurdî ya Dêrsimê pêk dianî ku civatek bi kevneşopiyên xurt ên xwerêveberiya herêmî û berxwedana kûr a li dijî desthilatdariya derve ve dihatin nîşankirin.{{sfn|Kieser|2003|pp=111–112}} Mezinbûna wî ya di vê jîngehê de, ew di destpêkê de bi aloziyên di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên herêmî û dewleta osmanî re rûbirû maye, nemaze di serdema ku polîtîkayên navendîkirinê piştî [[Jön Türkler|''Jön Türkler'']] zêde bûne.{{sfn|Olson|1989|pp=30–31}} Dêrsimî xwendina xwe ya seretayê di sala 1899an de li Xozatê xwendiye. Piştî xwendina xwe ya seretayî derbasî akademiya leşkerî ya [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] dibe lê li wir ne kêfxweş bû û wî xwest ku dîsa vegere gund li cem malbata xwe. Bavê wî biryar da ku di sala 1905an de bi malbata xwe re koçî Xarpêtê bibe ku Dêrsimî li wir dibistana navîn xwendiye ku li wir ji bo Dêrsimî êdî rehettir bû. Di sala 1907an de malbat wî dîsa koçî Xozatê dibe, li wir Dêrsimî dikarî li cem apê xwe bimîne û serdana dibistana navîn a herêmî temam bike. Di sala 1911an de bi keştiyê ji [[Trebzon]]ê derbasî [[Stembol]]ê dibe û li ev derê dest bi xwendina bijîşkiya veterîneriyê dike. Li wir dibe endamê komeleya xwendekarên kurd a ''Hevi-Kürt Talebe Cemiyeti'' û di sala 1912an de dibe sekreterê ''Kürdistan Muhibban Cemiyeti''. == Şerê cîhanî yê yekem == Dema ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] dest pê dike, Nûrî Dêrsimî, mîna gelek ciwanên xwendewar yên kurd ên nifşê xwe, kete nav gewriya seferberiya osmanî û aloziya siyasî ya berfirehtir ku împeratoriyê dorpêç kir. Ew di kapasîteyên îdarî û mentiqî de xizmet kir, ne wekî şervanekî li eniya pêşîn ku ev yek hişt ku ew bi çavên xwe encamên wêranker ên civakî û demografîk ên polîtîkayên şer li [[Bakurê Kurdistanê]] bibîne. Di vê heyamê de, wî hevpeymanên guherbar ên di navbera dewleta osmanî, eşîrên kurd û komên hindekarî yên cûrbecûr de dît ku têgihîştina wî ya li ser dînamîkên etno-siyasî yên herêmê bi kûrahî şekil da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/nuri-dersimi-dersim-1893-alep-1973.html |sernav=Nuri Dersimi (Dersim, 1893- Alep 1973) {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=fr }}</ref> Ew her ku diçû rexne li [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (CUP) digirt, nemaze hewildanên wê yên navendîkirinê û tedbîrên dijwar ên li ser nifûsa sinor hatin ferzkirin. Salên şer têkiliya wî bi neteweperweriya kurdî re jî kûrtir kir. Di nav hilweşîna desthilatdariya osmanî li gelek wîlayetên Bakurê Kurdistanê de, Dêrsimî bi çalakvan, rewşenbîr û torên veşartî yên kurd re têkilî danî da ku armanc ew be ku xweseriyek an rizgariyek mezintir ji bo gelê kurd peyda bike. Ezmûnên wî yên di dema şer de ew qanih kir ku pêşeroja kurdan nikare bêdawî bi împeratoriyekê ve were girêdan ku bi piranî daxwazên wan ên siyasî paşguh dike û pir caran li herêmên ku piraniya wan kurd in serî li zordestiya leşkerî dide. Van têgihîştinan bingeha rola wî ya paşê di [[serhildana Qoçgiriyê]] de danîn, ji ber ku wî dest bi xeyalkirina îhtîmala tevgereke siyasî ya rêxistinkirî kir ku dikare berjewendiyên eşîrên Dêrsimê û deverên derdorê temsîl bike. == Serhildana Qoçgiriyê (1921-22) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921) ji hawîrdora aloz a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem li Bakurê Kurdistanê derketiye holê ku tê de eşîrên kurd ji windakirina xweseriya xwe di bin tevgera nîjadperestên tirk a hilketî de zêdetir ditirsiyan. Nûrî Dêrsimî di şekildana navenda siyasî ya serhildanê de roleke navendî ya rewşenbîrî û rêxistinî lîstiye. Serhildan ne serhildaneke eşîrî ya xweber bû, wekî ku carinan tê xuya kirin, hewldanek hevrêzkirî (koordîne) bû ku ji aliyê beşên konfederasyonên eşîrî yên [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]], elewî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ve ji bo misogerkirina sozên [[Xweserîtî|xweseriya]] kurd ên ku di [[Peymana Sevrê]] de hatiye destnîşan kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=194}} Nivîsên siyasî yên Dêrsimî ya vê serdemê baweriya wî eşkere dikin ku rêberên nîjadperestên tirk ji garantiyên berê yên xweseriya herêmî û mafên kêmneteweyan paşve dikişandin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Vîzyona wî ku ji aliyê gelek navdarên herêmî ve jî dihat parvekirin, ew bû ku zexta dîplomatîk û seferberiya leşkerî ya kontrolkirî bikar bîne ku Enqereyê neçar bike ku danûstandinan bike. Qonaxa destpêkê ya serhildanê bi giranî xwe dispêre daxwazname û daxuyaniyên dîplomatîk ên ji [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] re hatine şandin ku tekezî li ser mafên destûrî û çarçoveya peymana Sevrê dikirin. Dêrsimî îdia dikir ku nifûsa kurd a Qoçgîr di vê qonaxê de ne li pêy veqetandinê bûn, tenê daxwaza wan pêkanîna reformên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bûye.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Lêbelê fermandariya neteweperest van destpêşxeriyan wekî gefek rasterast li ser yekparçeyiya axa Komara Tirkiyeyê ya nû şîrove kir. Redkirina qebûlkirina daxwazên kurdan, digel biryara Enqereyê ya bicihkirina hêzên leşkerî, rêberên Koçgirî qanih kir ku berxwedana çekdarî neçar e. Her ku şer dijwartir dibû, Dêrsimî roleke mîna aktoreke siyasî û peywendîdar digire ser milê xwe ku di nav de danûstandinên di navbera serokên eşîran û nivîsandinên siyasî yên bi hêzên biyanî re hebûn ku di nav de hêzên brîtanî û fransî cih digirtin.{{sfn|Kajjo|2010|pp=44–45}} wî bawer dikir ku tevlêbûna navneteweyî dikare pêşî li komkujiyek berfireh bigire û rewatiyê bide îdiayên kurdan. Hêzên serhildanê ku ji çend hezar şervanên eşîran pêk dihatin, dikarîn rêyên stratejîk û gundên li çiyayan kontrol bikin û berxwedaneke herêmî ya baş-koordînekirî nîşan bidin. Lêbelê, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîran de, hêviyên cûda yên di derbarê xweseriyê de û nebûna piştgiriyeke watedar a derveyî serhildanê ji hundir ve qels kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Serkirdayetiya nîjadperest a tirk bi tundiyeke zêde bersiv dide kurdan. Hikumeta Enqereyê [[Nûredîn Paşa]] ku bi taktîkên xwe yên bêtawîz dihat nasîn, dibe sedema qels bûna tevgerê.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Hêzên wî kampanyayeke hovane pêk anîn ku tê de bombebarana topan, kuştina serokên herêmî û wêrankirina berfireh a gundên ku wekî sempatîzanên serhildanê dihatin dîtin hebûn. Dêrsimî çend caran bi zorê ji girtinê rizgar bû, berdewam kir ku berxwedanê koordîne bike û di heman demê de wehşetên ku ji hêla artêşa nîjadperest ve hatine kirin belge bike ku tevger û kuştinên hovane yên artêşa tirk di tomarên xwe yên ku wî paşê di bîranînên xwe yên siyasî de bikar bîne. Bi vî rengî, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bû şablonek ji bo şidetta dewletê ku dîsa di dawiya salên 1930an de li Dêrsimê hatiye bikaranîn. Heta nîvê sala 1921an, serhildan di bin zexteke leşkerî ya zêde de têk diçe. Gelek serokên eşîran hatin kuştin an jî hatin girtin. Serokên eşîrên ku ji komara tirk xilas dibin jî direvin nav sinorên Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, têkçûn xaleke werçerxê bû: wî fêm kir ku danûstandinên aştiyane bi rayedarên nîjadperest re êdî ne gengaz in û gihîşt wê encamê ku komara derketî rêxistina siyasî ya kurd wekî gefek hebûnî dibîne. Ji ber ku ew ji hevrêziya eşîrên herêmî ber bi têgînek berfirehtir a rizgariya neteweyî ya kurdan ve çûye ku bi vejîna çandî û zimanî ve girêdayî ye, ev têgihîştin awa daye çalakvaniya wî ya paşîn. Piştî vê yekê, Enqereyê li seranserê herêmê tedbîrên çavdêriyê yên tund danî ku tenê ne kesên ku şer dikirin, di heman demê de malbatên ku bi serhildanê ve girêdayî bûn jî hedef digirtin. Dêrsimî berî ku here derveyê, welêt xwe vedişêre. Di heman demê de wî hewl daye ku raporên analîtîk li ser rewşa siyasî binivîse û pêşbînî kiriye ku polîtîkayên navendîkirina tirkan dê di demek nêzîk de li Dêrsimê pevçûnên mezintir û wêrankertir derxînin holê.{{sfn|Kutschera|1994|pp=121–122}} Girtina Nûrî Dêrsimî di destpêka sala 1922an de di pêşveçûna wî ya siyasî û veguherîna wî ya dawî de ji bo yek ji dengên herî zelal ên neteweperweriya kurd ên sirgûnkirî de kêliyek diyarker nîşan daye. Piştî têkçûna berxwedana Qoçgiriyê, Dêrsimî ji aliyê rayedaran ve wekî yek ji handerên sereke yên îdeolojîk hatiye nas kirin. Ew di dema rêzeserkirinên berfireh ên ewlehiyê de ku piştî aramkirina leşkerî ya herêmê çêbûn, hate girtin. Yekîneyên taybet û hêzên nerêkûpêk ji bo hilweşandina torên rewşenbîrî û civakî yên ku seferberiya kurdan berdewam kiribûn hatine erkdarkirin. Dêrsimî gelek caran îfadeya wî hatibû girtin û rayedarên komara tirk hewl dabûn ku wî neçar bikin ku çalakvan, serokên eşîr û sempatîzanên din ên kurd bi wî bide gotin. Li gorî vegotinên girtiyên din ên vê serdemê, li gorî raporan, zext li wî hatiye kirin ku dev ji nerînên xwe yên siyasî berde û têkiliyên xwe bi kesayetên têkildarî tevgera rewşenbîrî ya kurd a geşbûyî qut bike. Redkirina wî ya guhdanê, tewra di bin gefa cezayê girantir de jî, bûye sedema dirêjkirina zindankirina wî. Berevajî vê yekê hinek serokên eşîran ku girtina wan bi giranî wekî amûrek ji bo misogerkirina teslîmbûna herêmî hate bikaranîn, Dêrsimî şaxek nû û xwendewar a neteweperweriya kurdî temsîl dikir ku xwendewar bi awayekî siyasî mijûl û ne gengaz e ku tenê bi aramkirina eşîrek taybetî "bêbandor" bibe. [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî (rast) bi Qimil Ezîz û Mehmed Elî di zindana [[Dîvrîgî|Dîvrîgiyê]]]] Biryara rayedarên Enqerê ya ku ew bi tevahî nedarizînin ku tiştek bi serê çend kesayetên Qoçgiriyê de hatibû, dibe ku encama hesabên stratejîk bû. Di sala 1921ê de hikumet bi [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Yewnan û Tirkî]] û gelek eniyan din ve eleqedar bûye û bidarvekirinên berfireh ên elîtên xwendewar ên kurd metirsiya provokekirina nearamiyê li Dêrsim û deverên din di demek hesas de diafirîne. Di şûna wê de, gelek ramanwerên neteweperwer di bin şert û mercên dijwar de hatine girtin ku kapasîteya wan a rêxistinî bişkînin û di heman demê de ji şehadeta eşkere dûr bisekinin. Lêbelê di dawiya sala 1921ê û destpêka 1922an de, her ku rejîma nû desthilatdariya xwe xurt kiriye zextên li ser girtiyên siyasî zêde bûn û ji bo kesên mîna Dêrsimî, girtina berdewam bi awayekî zêdetir nîşana îhtîmala darvekirina pêşerojê an jî tecrîda bêdawî bû. Di demekê de ku hikumeta Enqereyê hewl dida herêmên xwe yên Bakurê Kurdistanê aram bike û ji provokekirina bêtir bêaramiyê li Dêrsimê dûr bisekine, Nûrî Dêrsimî di mehên destpêkê yên sala 1922an de ji girtîgehê hatiye berdan. Azadkirina wî ne ji ber beraetkirinek fermî an jî nirxandinek dadwerî bû, lêbelê ji ber biryarek îdarî ya bi motîvasyoneke siyasî bû ku pêwîstiya dewletê ya ji bo veguheztina çavkaniyên leşkerî ber bi eniyên din ve di qonaxên dawîn ên [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de nîşan dida.{{sfn|Bruinessen|1992|p=274}} Gotinên kurd ên hevdem berdana wî wekî ji nişka ve û bê merasîm wesf dikin û rayedar bi eşkere texmîn dikin ku bêbandorkirina serokatiya eşîrî li [[Qoçgîr]] berê bingeha berxwedana kurdan şikandiye.{{sfn|Dersimî|1952|p=118}} Lêbelê şertên ku ji bo berdana wî hatibûn danîn sinordar bûn û ew di bin çavdêriyê de maye û ev yek bûye sedem ku ew di demek kurt de vekişe navçeyên çiyayî yên Dêrsimê.{{sfn|Jwaideh|2006|p=189}} Dema ku ji kontrola dewletê ya yekser derket, Dêrsimî dîsa bi rêberên mayî yên tevgera Qoçgiriyê re têkilî danî û dest bi ji nû ve organîzekirina torên siyasî kiriye ku ji ber girtin û kampanyayên bêçekkirinê têk çûbûn. Penageha wî ya demkî di nav eşîrên sempatîk de hişt ku ew ji girtina nû dûr bikeve û cîh peyda kir ku rexneyek siyasî ya hevgirtîtir a polîtîkayên Enqereyê bibêje.{{sfn|Celîl|1978|p=51}} Di vê heyamê de, wî nivîs û şahidên tepeserkirina li Qoçgiriyê berhev kiriye ku materyal ku paşê dê bingeha vegotinê ya nivîsên wî yên li sirgûnê pêk bîne. Ji ber vê yekê mehên piştî serbestberdana wî diyarker bûn: li şûna ku ji nû ve tevlî dewleta nû ya Tirkiyeyê bibe, ew bi bandor derbasî çalakiyên siyasî yên veşartî bû, bingeha serokatiya xwe ya paşê di nav tevgera [[Xoybûn]]ê de û revîna wî ya dawî ber bi sirgûniya daîmî ve danî. == Xoybûn (1927-37) == {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} Nûrî Dêrsimî piştî revîna xwe ji Tirkiyeyê bû kesayetiyek navendî ya Xoybûnê û wekî yek ji rewşenbîr û stratejîstên siyasî yên herî bi bandor ên rêxistinê derketiye holê. Her çend avaniya serokatiya fermî ya Xoybûnê ji hêla [[malbata Bedirxaniyan]] û kesayetiyên leşkerî yên navdar ve dihat serdest kirin jî, vegotinên kurd ên hemdem bi berdewamî Dêrsimî wekî beşek ji serokatiya îdeolojîk a bingehîn a komê destnîşan dikin. Demek kurt berî kongreya damezrandinê di 1927an, ew beşdarî dewreyên plansaziyê yên destpêkê li [[Heleb]] û [[Bêrût]]ê bû û bûye alîkar ku vegotineke neteweyî ya yekgirtî ya kurd were eşkerekirin ku dikare ji dabeşbûnên eşîrî û reqabetên herêmî derbas bibe.{{sfn|Celîl|1978|p=122}} Paşxaneya wî wekî veterînerekî perwerdekirî, perwerdekar, rêxînerekî tevgera Qoçgirî û saxmayîyê tepeserkirina dewletê, wî wekî ramanwerekî siyasî yê pêbawer bi cih kiriye ku ezmûnên wî yên kesane sembola têkoşîna neteweyî ya kurdan bûn. Dêrsimî li ser destnîşankirina helwesta rêxistinê li hember [[Peymana Lozanê]], polîtîkayên Komara Tirkiyeyê û şert û mercên ku kurd di bin mandeya Fransayê de pê re rûbirû man, xebitî. Di notên wî de tekezî li ser pêwîstiya bernameyeke neteweyî ya hevgirtî hat kirin û tekez kir ku armancên kurdan divê li ser rewatiya dîrokî, berdewamiya demografîk û mafê çarenûsî bin. Van nivîsan bandorek kûr li ser rênimayên ku ji hêla rêxistinê ve di salên beriya [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] de hatine dayîn kirin. Şîyana wî ya sentezkirina vegotina dîrokî û argumana siyasî, li gorî gelek zanyaran, wî kir teorîsyenê sereke yê îdeolojiya neteweperest a Xoybûnê. Wî beşdarî, sererastkirin, an jî şîret li ser broşûr û analîzên siyasî yên bi [[zimanê kurdî]] yên li Bêrût û Helebê hatine amadekirin kir ku di nav sirgûnên kurd, serokên eşîran û sempatîzan de li seranserê Sûriye û [[Başûrê Kurdistanê]] dihatin belavkirin.{{sfn|Celîl|1978|p=131}} Van weşanan perspektîfek yekgirtî ya kurdî li ser bûyerên li Tirkiyeyê pêşkêş kirin û wekî kanalên ragihandinê yên girîng di navbera serokatiya diyasporayê û aktorên herêmî yên li welêt de xizmet kirin. Rexneyên tûj ên Dêrsimî yên li ser Komara Tirkiyeyê û belgekirina wî ya li ser tundûtûjiya dewletê - bi taybetî li Dêrsimê - awayê têgihiştinên navneteweyî yên li ser pirsa kurd daye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} [[Wêne:Nuri Dersimi.jpg|thumb|Nûrî Dêrsimî di salên 1930an]] Di heman demê de Dersimî di karûbarên dîplomatîk de jî roleke navendî lîstiye. Ji sala 1928an û pê ve, ew beşdarî hewldanên Xoybûnê bûye ku xebatên ji bo danîna têkiliyê bi rojnamevanên rojavayî, dîplomatên biyanî û rêxistinên ermenî yên herêmî re, ji bo parastina mafên kurdan û lêgerîna naskirina navneteweyî ya doza kurd meşandiye.{{sfn|Celîl|1978|p=150}} Ev hewldan nebûne sedema tifaqên fermî lê cara yekem bûye alîkar ku daxwazên siyasî yên kurdan navneteweyî bibin. Şîyana Dêrsimî ya ragihandinê bi gelek zimanan û zanîna wî ya belgeyên dîrokî wî dike yek ji qasidên herî bibandor ên rêxistinê ya li derveyî welêt. Herwiha Dêrsimî di dema [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1931) de roleke girîng a pişt perdê lîstiye. Dema ku [[Îhsan Nûrî Paşa]] hêzên leşkerî li ser erdê bi rêvedibir, Dêrsimî wekî yek ji mîmarên sereke yên îdeolojîk û koordînatorên siyasî yên ji Sûriyeyê xizmet kiriye ku di nivîsandina ragihandinan, destnîşankirina armancên siyasî û çarçovekirina serhildanê wekî tevgereke rizgariya neteweyî ne wekî serhildaneke herêmî de alîkarî kiriye. Di nameyên wî yên bi fermandar û rêxistvanan re, pêwîstiya bi dîsîplîn, yekîtî û stratejiyeke demdirêj - dersên ji têkçûnên Qoçgiriyê hatine girtin - tekez kiriye.{{sfn|Dersimî|1952|p=161}} Piştî têkçûna Agiriyê, wî di ji nû ve organîzekirina torên mayî yên Xoybûnê û li sirgûnê de roleke girîng lîstiye. Wî berdewamiya hewldanên perwerdehî û çandî yên tevgerê teşwîq kiriye û diyar kiriye ku neteweperweriya kurd divê bi rêya bîra saziyî û belgekirina nivîskî, tewra di demên têkçûna leşkerî de jî, bijî.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Daxwaza wî ya berdewam a tomarkirina dîroka kurd, bi taybetî bûyerên Dêrsim û Qoçgirî, misoger kiriye ku ev beş di bîra kolektîf de werin parastin û di bin bêdengiya dewletê de winda nebin. == Serhildana Dêrsimê (1937-38) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}} [[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildana Dêrsimê]] ya 1937-1938an nîşana bidawîbûna dehsalan bêbawerî û pevçûnê di navbera eşîrên kurd yên Dêrsimê û dewleta tirk a her ku diçû navendîtir de bû. Her çend Nûrî Dêrsimî êdî bi awayekî daîmî li herêmê nejiya be jî, bandora wî bi rêya nameyên wî, nivîsên wî yên siyasî û rola wî ya şêwirmendiyê di navbera serokên eşîran de girîng maye. Wî gelek caran hişyarî dabû ku polîtîkayên [[tirkkirin]]ê yên dewletê tevî koçberkirina bi darê zorê, sinordarkirinên tevgerê û xurtkirina leşkerî, pêşengên kampanyayek sîstematîk ê li dijî xweseriya Dêrsimê ne. Pêşbîniyên wî ku beriya serhildanê hatine belgekirin, bûne alîkar ku mirov fêm bike çima gelek eşîrên Dêrsimê bawer dikirin ku berxwedan ne tenê mafdar e lê ji bo berdewam kirina jiyaneke kolektîv pêwîst e. Serhildan bi bikar anîna ''Qanûna Tunceliyê'' ya sala 1935an dest pê kiriye ku çarçoveyek yasayî bû ku rê daye Enqereyê ku Dêrsimê bixe bin serweriya leşkerî û rêveberiya leşkerî. Rêberên herêmî ku di nav de [[Seyîd Riza]] jî hebû, li diyalogê geriyan lê rastî polîtîkayeke dewletê hatin ku li cihê danûstandinê, ber bi polotîkîya cezayî ve diçû. Her çend Dêrsimî bi xwe li derveyî welêt be jî, wî bi rêya navbeynkaran danûstandin berdewam kiriye û hewl daye ku rojnamevan, dîplomat û çalakvanên kurd ên biyanî li seranserê [[Rojhilata Navîn]] ji krîza nêzîk agahdar bike.{{sfn|Kajjo|2010|pp=51–52}} Nameyên wî bandorên mirovî yên pevçûnê tekez kirin û serhildanê di nav têkoşînek berfirehtir a ji bo mafên çandî û siyasî yên kurdan de bi cih kiriye. Her ku pevçûn gurr dibûn, artêşa tirkî dest bi kampanyayekê kiribû ku bi bombebarana hewayî, wêrankirina berfireh a gundan û sirgûnkirina girseyî nîşan dida. Şahîdên vê demê ku paşê ji gotinên wan aliyê Dêrsimî ve hatine berhevkirin, êrîşên gulebaranê yên li ser sivîlan, bidarvekirinên nûnerên eşîran û hedefgirtina sîstematîk a binesaziya civakî ya Dêrsimê vedigotin.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=112–114}} Her çend ew ne xwediyê derfetên mudaxelekirina rasterast be jî, ji ber ku rêxistinên kurdî yên li [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Libnan]]ê nivîsên wî belav kirin da ku tiştên ku ew wekî wehşetên ji hêla dewletê ve hatine pêk anîn eşkere bikin, analîzên siyasî yên Dêrsimî berdewam kirine ku awa bide çîroka serhildanê li derveyî welêt. Her çend bêyî ku mudaxeleya biyanî ya watedar çêbibe, ev hewldanên Dersimî bûne sedem ku pirsgirêka Dêrsimê navneteweyî bibe. Di dawiya sala 1938an de, serhildan bi encamên wêrankar hatibû tepeserkirin. Wî di vê pêvajoyê de sê birayên xwe û berê jî li Qoçgirî kurê xwe Elî winda kiribû. Bi deh hezaran sivîlan ji cih û warên xwe hatin derxistin an jî hatine kuştin û tevahiya eşîran hatin şikandin an jî bi zorê bêr bi bajarên tirkan ve hatin sirgûnkirin. Darvekirina Seyîd Riza bû sembola hilweşîna xweseriya siyasî ya Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, temaşekirina wêrankirina welatê wî ji sirgûnê çavkaniyeke trawmayê ya jiyanî bû. Wî bûyeran ne wekî serhildanek îzolekirî, wekî qonaxa dawî ya siyasetek berfirehtir a ku armanc dikir hilweşandina avaniya kevneşopî yên kurdî ku demek dirêj nasnameya Dêrsimê diyar kiribûn, didît. Ev raman paşê di bîranînên wî de xuya bûn ku bûn risteyên bingehîn ên ji bo têgihîştina bîra dîrokî ya Dêrsimê di nav gotara neteweperweriya kurdî de.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=118–120}} Di salên piştî serhildanê de, nivîsên Dêrsimî hewl dane ku mîrasa çandî û dîrokî ya herêmê biparêzin ku bi awayekî bêveger hatibû guhertin. Wî dest bi berhevkirina dîrokên devkî, nesneyên malbatên navdar ên Dêrsimê û danasînên etnografîk ên kevneşopiyên dînî û eşîrî kiribû. Ev belge ne tenê wekî arşîveke dîrokî bûn di heman demê de wekî celebek berxwedana siyasî ya li dijî hewldanên jêbirina nasnameya kolektîv a Dêrsimê jî xizmet dikirin. Pabendbûna wî ya bi belgekirinê re bû yek ji pêkhateyên sereke yên mîrasa wî ya rewşenbîrî û bingeha dîroka nûjen a komkujiyên Dêrsimê danî. Di dema serhildana Dêrsimê de, keça Dêrsimî ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye kuştin. Wî ev bûyer wiha vegot: {{Quote|Keç û jinên kurd bi komî xwe avêtin nav lepên mirinê, an xwe avêtin nav newalan an jî xwe gulebaran kirin da ku nekevin destê tirkan. [...] Di nav wan kesên ku xwe avêtin nav geliyê Îksorê de keça min a çardeh salî, Fato jî hebû.}} == Jiyana li sirgûnê == Nûrî Dêrsimî cara yekem di sala 1922an de piştî zexta dewletê ya zêde û piştî zindankirina wî yê ji bo tekiliyên serhildana Qoçgiriyê re ji Tirkiyeyê derdikeve pêşî li [[Yewnanistan]]ê û paşê jî li Sûriyeyê dibe penaber ku piraniya jiyana xwe ya mayî li wir derbas dike. Di dema mayîna xwe ya li Yewnanistanê de, wî bi derdorên siyasî yên dij[[Kemalîzm|kemalîstan]] bi û koçberên kurd re pêwendî danî û zanina xwe ya siyaseta herêmî bikaranî ku ji bo xweseriya kurdan nûnertî bike. Çalakiyên wî yên siyasî bala rayedarên balyozxaneya Tirkiyeyê kişand ku bi berdewamî zext li hikumeta Yewnanistanê kirin ku xebatên wî qedexe bike. Her çend di bin çavdêriyê de be jî, Dêrsimî berdewam kiriye ku gotarên siyasî binivîse ku bi dizî di nav çalakvanên kurd de belav dibûn. Di dawiya salên 1920an de ew çû Sûriyê ku di wê demê di bin mandaya Fransayê de bû, li wir ji bo organîzekirina siyasî hawîrdorek nisbeten ewletir dibîne.{{sfn|Zürcher|2004|p=183}} Li [[Şam]]ê û paşê li [[Heleb]]ê, Dêrsimî di salonên wêjeyî û siyasî yên kurdî de, nemaze di nav rewşenbîrên sirgûnkirî yên ji Bakurê Kurdistanê de, bûye kesayetiyek sereke. Wî bi kovarên neteweperwer yê kurdî an re hevkariyê kir û li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîrok]], [[zimannasî]] û şert û mercên civakî-siyasî yên kurdan di bin dewletên cuda de gotar nivîsand.{{sfn|Kajjo|2010|p=59}} Bi vî awayî sirgûniya wî bû serdemek berhemdar a rewşenbîrî, ji ber ku wî ramanên xwe li ser nasnameya neteweyî û parastina mîrasa çandî baştir kiriye. [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his family.jpg|thumb|Dêrsimî bi hevjîna xwe Xeze Oxçî û zarokên van]] Di dehsalên xwe yên li derveyî welêt de, Dêrsimî herwiha ji bo avakirina torên ku civakên kurd li Sûriye, Libnan, Iraq û [[Ewropa]]yê bi hev ve girêdidin xebitî. Wî şîret li komên xwendekarên kurd, komîteyên siyasî û komeleyên çandî kir û tekezî li ser pêwîstiya vejandina zimanî û belgekirina dîrokî kir. Têkiliyên wî bi kesayetiyên din ên navdar ê kurd re, kesayetên wek [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Bedirxan]] û [[Qedrîcan]], bandora wî di nav derdorên rewşenbîrî de zêde dike. Her çend qet di navenda tevgerên çekdarî yên li derveyî welêt de nebe jî, wî ji bo nifşên çalakvanan wekî lengerek îdeolojîk xizmet kiriye ku dixwestin rabirdûya Dêrsimê û nasnameya kurd bi berfirehî fêm bikin.{{sfn|Bozarslan|2012|pp=52–53}} Tevî kêmbûna derfetên darayî û xirabûna tenduristiya wî di salên dawî de, Dêrsimî di xebata siyasî û çandî de çalak dimîne.{{sfn|Jwaideh|2006|p=241}} Wî heta di sala 1973an de ku jiyana xwe jidest dide, destnivîs nivîsandin û bi ciwanên diyasporê re pêwendî pêk aniye. Her çend sirgûniya wî bi koçberiyê hatibe nîşankirin jî, di dawiyê de ew bûye yek ji kesayetên rewşenbîr ên kurd ên herî bibandor ên sedsala 20an ku nivîsên wî bîranîna herêmek û çandek ku rastî tundûtûjiya dewletê hatibû parastin. Di dema sirgûniya xwe yê li Sûriyeyê navê Seyîd Riza li kurê xwe daniye. Kurê wî Seyîd Riza jî kurek heye ku bi navê bapîrê wî Nûrî Dêrsimî lê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/news/the-rojava-legacy-of-nuri-dersimi-8968 |sernav=Mîrasa Rojava yê Nûrî Dêrsimî |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> === Kariyera wêjeyî === Berhema [[wêje]]yî ya Nûrî Dêrsimî di navenda mîrata wî de ye. Nivîsa wî ya herî girîng, ''Hatıratım'' (Bîranînên Min), otobiyografiyê bi şîroveyên siyasî re tevlihev dike û yek ji perspektîvên berfireh ên kurdan ên herî despêkê ya li ser Qoçgirî û Dêrsimê pêşkêş dike.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Şêwaza wî ya vegotinê çavdêriya etnografîk, ji nû ve avakirina dîrokî û şahidiya rasterast bi hev re dike ku berhemê ji bo zanyarên lêkolînên kurdî pir biqîmet dike.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Bîranîn herwiha şecere, dîrokên devkî û danasînên rê û rewşa elewiyan jî vedihewîne ku wî bawer dikir ku ew di bin xetereya tunebûnê de ne.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Herwiha, kitêba ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' ("Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de") ku di sala 1952an de dema ku Nûrî Dêrsimî li Sûriyeyê li sirgûnê bû, hatiye weşandin yek ji destpêkên vegotinên nivîskarên kurd ên li ser herêma Dêrsimê ye. Di vê kitebê de, Dêrsimî herêma Dêrsimê wekî beşek yekgirtî ya Kurdistanê pêşkêş dike ku dîroka herêmî bi analîza siyasî û şahidiya kesane re dike yek.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Bi karanîna kevneşopiya devkî, şecereyên herêmî, bûyerên serdema osmanî û ezmûnên xwe, ew vegotinên fermî yên tirkî yên ku Dêrsimê wekî nedîrokî an marjînal nîşan didin, dixe ber pirsê.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Berhem şêweyên destwerdana dewletê, tepeserkirin û berxwedana li Dêrsimê di çend dehsalan de belge dike û serhildana Dêrsimê ya salên 1937-1938an di nav berdewamiyek dirêjtir a dijberiya kurdan a li dijî desthilatdariya navendî de bi cih dike.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Her çend ji perspektîfek bi awayekî zelal partîzan a kurdî hatiye nivîsandin jî, kitêb ji hêla zanyaran ve wekî çavkaniyek sereke ya girîng ji bo têgihîştina bîra kurd, nasnameya herêmî û dînamîkên navxweyî yên civaka Dêrsimê di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komarê de tê hesibandin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Pirtûka''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bi dehsalan bi giranî di nav rewşenbîrên kurd ên li sirgûnê de belav dibe û ji ber sansur û qedexeyên siyasî yên li Tirkiyeyê bi piranî negihîştibû wî.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Di encamê de, pêşwaziya wê ya destpêkê bi tenê bi xwendevanên piçûk û bi siyasetê mijûl ve bi sinor bû, ne bi saziyên akademîk.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Ji dawiya sedsala 20an û pê ve, kitêb di nav dîroknas û zanyarên civakî yên ku dîrok, serhildan û bîranîna kurdan lêkolîn dikin de zêdetir bal kişandiye.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Dêrsimî tekez kiriye ku berxwedana kurdan ji xwesteka bêserûberî an serhildanê derneketiye holê. Wî hem serhildanên Qoçgirî û hem jî yên Dêrsimê wekî bersivên li dijî hilweşandina xweseriya herêmî û bikar anîna desthilatdariya navendî destnîşan kiriye. Li gorî şîroveya wî, piştî ku danûstandin, daxwazname û rêyên qanûnî bi awayekî sîstematîk hatin girtin serhildan bûye pêwîstiyek siyasî. {{Quote|"Berxwedan ji xwesteka bêserûberiyê derneket, lê ji ne gengaziya jiyanê di bin desthilatdariya ferzkirî de derket."{{sfn|Dersimi|1952|pp=67–68}}}} Di nîqaşa xwe ya li ser tepeserkirina serhildanan de, Dêrsîmî bal kişandiye ser cudahiya nezelal a di navbera şervan û sivîl ên di dema operasyonên dewletê de. Wî kampanyayên leşkerî wekî armancgirtina tevahiya wargehan nîşan da, ne tenê komên çekdar û wêrankirina berfireh a gundan û koçberkirina nifûsa sivîl vegot. Ev aliyê vegotina wî ji hêla zanyarên paşê ve wekî perspektîvek sereke ya girîng li ser bandora civakî ya kampanyayan hatiye destnîşan kirin. {{Quote|"Kampanyayên leşker û çeteyên tirk ne têne li dijî şervanan bû; her gund li derûdorê wekî hedef hatiye dîtin.”{{sfn|Dersimi|1952|pp=90–92}}}} Dêrsimî di pirtûka ''Kürdistan Tahrinde Dersim'' de bi berdewamî herêma Dêrsimê wekî herêmeke dîrokî ya bi Kurdistanê ve girêdayî nîşan da, ne wekî herêmeke periferîk û argûman kiriye ku: {{Quote|"Dêrsim ne axeke marjînal e lê beşek ji [[Kurdistan]]ê ye ku nayê veqetandin".{{sfn|Dersimi|1952|pp=11–12}}}} Ji xeynî bîranînan, Dêrsimî ji bo kovarên kurdî yên wekî [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]] de gotar nivîsandiye ku li wir wî mijarên nasname, perwerde û parastina ziman lêkolîn kiriye.{{sfn|Bozarslan|2012|p=55}} Nivîsên wî pir caran kûrahiya dîrokî ya şaristaniya kurdî tekez kiriye û polîtîkayên dewleta tirk ku dixwest çandên kêmneteweyan li welêt tepeser bikin, rexne kiriye.{{sfn|Kutschera|1994|p=162}} Wî argûman kiriye ku wêje, helbest, kevneşopiya devkî û kronîkên dîrokî ji bo berdewamiya nasnameya kurdî li seranserê sinoran girîng in.{{sfn|Kajjo|2010|pp=62–63}} Dêrsimî hejmarek destnivîsên ku nehatine weşandin çêkiriye ku di nav de notên etnografîk ên li ser eşîrên Dêrsimê û dîrokeke qismî temam a konfederasyona [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] hene.{{sfn|Kieser|2003|pp=216–217}} Ev materyal ku ji aliyê endamên malbatê ve li Sûriyeyê hatine parastin û paşê ji aliyê saziyên kurdî ve hatine dîjîtalîzekirin ku şahidiya firehiya berjewendiyên wî yên akademîk dikin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=242–243}} Ji ber vê yekê mîrasa wî ya wêjeyî ne tenê bi aktîvîzma siyasî ve sinordar e lê parastina bîra çandî jî vedihewîne û awa dide ka nifşên paşîn çawa hem trajediyan û hem jî berxwedana rewşenbîrî ya civaka kurdî fêm dikin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} === Mirin === Nûrî Dêrsimî salên xwe yên dawî li sirgûnê li Sûriyeyê derbas kiriye ku bi piranî ji çalakiyên siyasî yên rêxistinkirî dûr bû lê dîsa jî dema xwe daye nivîsandin û parastina bîranîna têkoşînên kurdan. Ew li [[Heleb]]ê bi malbata xwe re jiyaye ku li wir destnivîsên xwe sererast kiriye û bi rewşenbîrên kurd re name nivîsand heta ku tenduristiya wî di nîvê salên 1970an de xirab bûye. Piştî nexweşiyeke dirêj, di 22ê tebaxa 1973an de li Helebê bûye rehmet ku tê gotin ji ber salên zehmetiyê, zilma siyasî û koçberiya domdar qels bûye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Li gorî vegotinên xizmên sax û dîroknasên kurd, kesayetên kurd ên herêmî û endamên civaka sirgûnê beşdarî merasîma cenazeyê wî bûne û ew li goristana kurdan a li [[Efrîn]]ê hate veşartin û daxwaza wî ya ku di bin şert û mercên ku ji hêla dewletê ve hatine ferzkirin de venegere Tirkiyeyê pêk anî.{{sfn|Jwaideh|2006|p=243}} Di gulana 2018an de, di dema operasyonê Zeytinê ji aliyê dewleta tirk û tevgerên terorîstî, gora wî ji aliyê çeteyên sûrî û [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiyeyê]] hatiye xirakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/rojava-surIye/tuerk-devleti-nuri-dersimi-nin-mezarini-da-yagmaladi-112466 |sernav=Dewleta Tirk, gora Nûrî Dêrsimî vandalîzkir |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-03 |ziman=tr }}</ref> Di îlona 2025an de, gora wî ji aliyê alîgirên Nûrî Dêrsimî hatiye tamîrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/060920253 |sernav=Gora Dr. Nûrî Dêrsimî hatiye nûkirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-12-28 |ziman=tr}}</ref> == Îdeolojî == [[Wêne:Nuri Dersimi-1.1.png|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî di salên 1920an]] Dema ku polîtîkayên navendîkirinê û hilweşîna pergalên emperyal nasnameyên etnîkî û neteweyî yên nû pêş xistine, nêrîna îdeolojîk a cihanê ya Nûrî Dêrsimî ji serdema veguherîna osmanî ya dawî derketiye hole.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Ew ji nifşê rewşenbîrên kurd bû ku têgehên neteweperwer ên nûjen - xwerêvebirin, mafên çandî û xweseriya axê pejirandin ku di heman demê de di awayiyên civakî yên eşîrî de kok girtin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Wî cudatiya kurdî wekî sentezek ji ziman, erdnîgarî û ezmûna dîrokî ya hevpar fêm dikir û bawer dikir ku civaka kurdî di nav dewleta osmanî û komarî yên destpêkê de bi awayekî sîstematîk hatiye marjînalîzekirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=265–268}} Di nivîsên xwe de, wî îdia kiriye ku neteweperweriya kurd divê ji dilsoziya eşîrî wêdetir biçe û pêşxistina elîtek neteweyî ya xwende û xwedî hişmendiya dîrokî ku bikaribe rêberiya tevgereke siyasî ya nûjen bike, piştgirî kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Ji bo Dêrsimî, perwerde, belgekirina dîrokî û rêxistina siyasî ji bo avakirina hişmendiya neteweyî amûrên girîng bûn.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Di îdeolojiya Dêrsimî de bingeha wê baweriyê bû ku nasnameya kurd di bin komara Tirkiyeyê ya nû de bi gefên hebûnî re rûbirû mane.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Ezmûnên wî yên di dema tepeserkirina Qoçgirî û paşê jî kampanyaya Dêrsimê de baweriya wî xurt kiriye - li şûna ku hilberîne - ku divê polîtîkayên dewletê yên asîmîlasyonê bi hev re û dema ku pêwîst be, bi leşkerî jî li ber xwe bidin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Dêrsimî van bûyeran ne wekî beşên îzolekirî, wekî hewldanên hevrêzkirî yê ji bo hilweşandina xweseriya kurdan û homojenîzekirina [[Anatolya]]yê şîrove kiriye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ji vê perspektîvê ve, xweparastina axê û parastina avahiyên komunal ferzên siyasî bûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Berhemên wî bi berdewamî tekez dikin ku divê civaka kurd saziyên xwe yên herêmî biparêze, zimanê xwe biparêze û hevgirtinê di navbera herêmên cuda yên kurd de pêş bixe.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Wî yekîneyên eşîrî ne wekî komek didît, wekî bingehên potansiyel ê ji bo xweseriya îdarî didît ku bi şertê ku ew ji aliyê siyasî ve yekgirtî bin û ji bo berjewendiyên neteweyî bi awayeke kolektîv ve werin birêve birin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Nûrî Dêrsimî di nivîsên xwe de nêrînên xwe yên li hember gelên din ên Anatolyayê yên ku hem ji hêla pragmatîzma siyasî û hem jî ji hêla ezmûnên hevpar ên marjînalîzekirinê ve hatine awadan, aniye ziman.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ew tenê li ser dîroka kurd nesekiniye. Pir caran behsa [[ermenî]], tirk û civakên din ên herêmî kiriye, nemaze behsa hilweşîna osmanî û tûndiya dewletê kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Dêrsimî hebûna dîrokî ya ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kiriye û berevajî vegotinên fermî yên tirkî di serdema xwe, windabûna wan wekî encamek polîtîkayên dewletê dîtiye ne wekî pevçûneke xweber bi nav kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Li hember tirkan wekî gel, wî di navbera polîtîkayên dewletê û kesên asayî de cudahî kiriye ku rexneyên xwe bi giranî li ser desthilatdariya navendî, leşkerîkirin û îdeolojiya tirkkirinê kiriye, ne li ser nasnameya etnîkî.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Wî bi tevayî, perspektîva li ser jiyana civakî ya ku ji aliyê hêza dewletê ve hatiye xirabkirin, li şûna dijminatiya etnîkî, tekez li ser tecrîda etnîkî dikir û vîzyonek siyasî ya li ser bingeha dijnavendparêziyê nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Di salên xwe yên li Sûriyeyê, pêşaniyên îdeolojîk ên Dêrsimî ji serhildana rasterast ve ber bi ji nû ve avakirina çandî ve çûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Her çend ew dilsozê rizgariya neteweyî mabe jî, wî her ku diçû girîngiya arşîv, bîranîn û belgeyên etnografîk wekî amûrên berxwedana siyasî tekez dikir.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Aktîvîzma wî di nav rêxistina Xoybûnê de modelek neteweperweriya kurd a bêtir navneteweyî û hevrêz nîşan dida ku piştgirîya hevgirtina civakên cuda yên kurd ên [[Bakurê Kurdistanê|Bakur]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]], [[Başûrê Kurdistanê|Başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] li dora armancên çandî û siyasî yên hevpar dikir.{{sfn|Klein|2011|p=89}} Di sirgûnê de wî baweriyek xurttir bi dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî pêş xist û îdia kiriye ku doza kurd hewceyê xuyangiyê li ser dika cîhanî ye ne ku tenê xwe bispêre serhildanên di nav Tirkiyeyê de.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Berhemên wî yên paşîn pêşveçûnek îdeolojîk eşkere dikin ku ji neteweperwerek eşîrî ku ji hêla têkoşîna herêmî ve derketiye holê, berbi ramanwerek ku digere çarçoveyek berfirehtir, pan-kurdî ya ku li ser bîr, rewabûna dîrokî û seferberiya rewşenbîrî digere.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} === Fikir û nêrînên siyasî li ser civakê === Ramanên siyasî yên Nûrî Dêrsimî, xweseriya kurdan bi redkirineke tund a desthilatdariya dewleta navendî re li hev dicivîne. Li cihê ku modelek dewleta neteweyî ya hişk biparêze, wî tekezî li ser xweseriya herêmî, xweseriya komunal û parastina nasnameyên herêmî, bi taybetî li Dêrsimê, kiriye. Wî bi berdewamî argûman kir ku navendîbûna zêde - pêşî osmanî, paşê tirkî - çavkaniya sereke ya tundûtûjî û bêîstîqrariyê li Kurdistanê bû.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Dêrsimî de cihekî fonksiyonel girt ne ku doktrînal. Bi kokên xwe di avahiya civakî ya [[Elewîtî|elewiyan]] li Dêrsimê de, wî saziyên olî wekî mekanîzmayên hevgirtina civakî û berxwedanê ne wekî pergalên teolojîk bi nav kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Wî dabeşbûnên mezhebî yên di navbera civakên [[Sunîtî|sunî]] û elewî de red kir û van dabeşbûnan ​​wekî ku ji hêla dewletê ve bi zanebûn têne bikaranîn da ku civaka kurd qels bike û destwerdanê rewa bike, nîşan daye.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Di nivîsên xwe yên dîrokî de, Dêrsimî bi berdewamî têkiliyên di navbera kurdan û gelên din bi taybetî ermenî û tirkan de bi perspektîva hilweşîna împeratorî û tûndiya dewletê ve girêdide.{{sfn|Dersimi|1952|pp=32–38}} Wî bi eşkere hebûna demdirêj a ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kir û vegotinên ku windabûna wan wekî pevçûnek civakî ya xweber nîşan didin red kir, li şûna wê ew bi polîtîkayên dewletê yên rêxistinkirî ve girêda.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Dêrsimî bi rexneyên xwe yên navxweyî yên li ser serokatiya kurd jî navdar bû. Wî bi eşkereyî li ser têkçûnên stratejîk, nebûna hevrêziyê, hevrikên kesane û hevpeymaniyên kurt-dîtin ên di nav tevgerên kurd de axiviye.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Dema ku li ser têkçûnên tevgerên kurd difikirî. Di derbarê vê yekê de wiha gotiye: {{Quote|"Nebûna yekîtî, azweriya kesane û nebûna hevrêziyê berxwedana kurd ji hêza leşkerî bêtir qels kir".{{sfn|Dersimi|1952|pp=82–83}}}} Li şûna ku berxwedana kurdan wekî qehremanek yekreng nîşan bide, bi vê gotinê wî bal kişandiye ser encamên neyekgirtî û hesabkirina xelet ên ku di dema serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê de pêk hatiye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ev perspektîva xwe-rexnegir bûye sedem ku dîroknas xebatên wî ne tenê wekî parêzvaniya neteweperwer, wekî çavkaniyek sereke ya refleksîv li ser sinorkirinên rêxistina siyasî ya kurd bihesibînin.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} == Mîras == Mîrasa Nûrî Dêrsimî di dîroka rewşenbîrî û siyasî ya kurdî de cihekî girîng digire, nemaze ji bo awadana awayê têgihîştina nifşên paşîn a serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê. Bîranîn û nivîsên wî yên siyasî, bi taybetî pirtûkên ''Hatıratım'' û ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bûne nivîsên bingehîn ên ji bo naskirina dîroka kurd û yek ji perspektîvên hundirîn ên herî berfireh ê li ser serhildanên kurdan e ku polîtîkayên dewletê yên destpêka sedsala 20an pêşkêş kirine.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=266–278}} Vegotinên wî ji hêla zanyar, çalakvan û dîroknasên herêmî ve bi berfirehî hatine bikar anîn, ne tenê ji bo danasîna bûyeran, ji bo vegotina vegotinek neteweyî ya kurd a destpêkê û hevgirtî ku kok li ser bîranîn, trawma û berxwedanê vedihewîne.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Her çend hinek dîroknasên tirk nivîsên wî ji ber alîgiriya siyasî rexne kiribin jî, lêkolînên paşîn nirxa wan a dîrokî nas kirine, nemaze ji bo belgekirina tundûtûjiya dewletê, parçebûna eşîrî û wêrankirina çandî ya Dêrsimê.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Ji dîroknivîsiyê wêdetir, Dêrsimî wekî yek ji bîrmendên neteweperwer ên kurd ên herî girîng ên serdema di navbera şeran tê bîranîn ku bandora wî heta diyasporaya kurd a nîvê sedsala 20an dirêj bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Tevlîbûna wî ya bi tevgera Xoybûnê re, parêzvaniya wî ya ji bo perwerdehiya kurdî û parastina wî ya xweseriya çandî ya Dêrsimê ji bo gelek rewşenbîrên kurd ên piştî sala 1960an bûye îlham.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Di bîra çandî ya kurd ên nû de, bi taybetî li Dêrsimê, ew wekî kronîknivîsek cîhanek winda û wekî dengek ji bo kesên ku çîrokên wan bi zorê hatine bêdengkirin tê rêzgirtin.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Kolan, saziyên çandî û derdorên wêjeyî li hinek deverên diyasporaya kurd hê jî navê wî hildigirin ku di heman demê de pirtûkên wî bi zimanên kurdî, tirkî û her ku diçe zimanên ewropî di belavbûnê de dimînin.{{sfn|Bayrak|1994|p=312}} Mîrasa wî hem wekî çavkaniyek dîrokî û hem jî wekî sembolek berxwedana kurdan, berxwedana rewşenbîrî û parastina nasnameya çandî di bin zexteke kûr de dimîne.{{sfn|Bozarslan|2003|p=41}} == Berhemên wî == * ''Kurdistan Tarihinde Dersim'', (tirkî) [[Köln]], 1988, {{ISBN|978-9756876442}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} * ''Hatıratım'', (tirkî) Dam Yayinlari, {{ISBN|978-6058626676}}{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} == Binerê == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî |pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings |paşnav1=Bakis |pêşnav1=J. Karakoç |weşanger=Springer |sal=2015 |rr=190–191 |isbn=9781137445551 |url= |paşnav2=Karakoç |pêşnav2=Jülide }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kemalist Turkey and the Middle East |paşnav=Bein |pêşnav=Amit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-19800-5 |ziman=en |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) |paşnav=Gorgas |pêşnav=Jordi Tejel |lînka-nivîskar= |weşanger=Peter Lang |tarîx=2007 |isbn=978-3-03911-209-8 |ziman=fr }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1996 |rr= |isbn=9781860641855 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East |paşnav=McMurray |pêşnav=David A. |weşanger=Indiana University Press |sal=2013 |rr=[https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse/page/178 178] |isbn=9780253009685 |url=https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables in the Ottoman Empire |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hasan |weşanger=State University of New York Press |sal=2004 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava |paşnav=Schmidinger |pêşnav=Thomas |weşanger=Mandelbaum Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-85476-665-0 |ziman=de |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |sal=2008 |rr=18 |isbn=9781134096435 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932 |nivîskar1=Fuccaro |pêşnav=Nelida |tarîx=1994 |rûpel=233 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Hamit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |rr=340 |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Faroqhi |pêşnavê-edîtor=Suraiya |paşnavê-edîtor2=Kasaba |pêşnavê-edîtor2=Reşat |paşnavê-edîtor3=Kunt |pêşnavê-edîtor3=I. Metin |paşnavê-edîtor4=Fleet |pêşnavê-edîtor4=Kate }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2014 |rr=55 |isbn=9781780765631 |cih=London |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nuri Dersimi}} * [http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ Navdarê Kurd Nûrî Dêrsimî hate bîranîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123162252/http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ |date=2017-01-23 }} {{ku}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] 8v4oy02jewsi142qdcu5omeig22tdzb 0 3572 2083269 1981242 2026-08-02T22:00:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083269 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Xalîd Begê Cibirî | wêne = Cibranlı Halit Bey.jpg | sernavê_wêne = Xalîd Beg berî 1925an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1882an | cihê_jidayikbûnê = [[Gimgim]], wîlayeta Bidlîsê, [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|14|04|1927}} | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | perwerde = [[Dibistanên Eşîran|Dibistana Eşîran]]<br>[[Koleja Leşkerî yê Osmanî]] (perwerdehiya bilind) | pîşe = [[Leşker]] û [[siyasetmedar]] | salên_çalak = 1904-1927 | xebatên_navdar = Damezrînêr û serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] (1921-27) | bav = Mehmûd Begê Cibirî }} '''Xalîd Begê Cibirî''' (1882-1927) efserê leşkerî û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] bû ku di destpêka sedsala bîstan de di veguherîna ji xizmeta împeratorî ya di [[Kurdperwerî|neteweperiya kurdî]] a rêxistinkirî de roleke girîng lîstiye. Xalid Begê Cibrî di nav strukturên [[Artêşa Tirk|artêşa osmanî]] de kesek perwerdekirî û karmend bû ku ew ji nifşekî efserên kurd bû ku ezmûna leşkerî ya pîşeyî bi hişmendiya zêdebûyî ya marjînalîzekirina siyasî ya kurdan re li hev dicivanda. Kariyera wî rewşa tevlihev a elîtên kurd nîşan dida ku di destpêkê de xizmeta dewleta osmanî dikir lê paşê wekî dijberên rêziknameya siyasî ya piştî [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] li [[Anatolya]]yê derketiye holê. Xalîd Beg ku di nav eşîra [[Cibirî]] de ji dayik bû ku hem di desthilatdariya eşîrî de û hem jî di saziyên dewleta ya nû de bi kûrahî cih girtiye. Paşxaneya wî hişt ku ew di heman demê de di nav strukturên civakî yên kevneşopî yên kurd û pergala leşkerî ya navendî ya împeratoriyê de bixebite. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û piştî wê, ev pozîsyona dualî girîngtir bûye, ji ber ku hilweşîna desthilatdariya osmanî û bilindbûna nîjadperestiya tirkî rastiyên siyasî yên nû ji bo serokên kurd afirandiye. Xalîd Beg ne tenê wekî navdarek eşîrî an efserê berê, lê wekî kesayetek ku dikarîbû giliyên kurdan wergerîne çalakiya siyasî ya rêxistinkirî dihat hesibandin. Xalîd Beg Cibirî bi piranî wekî damezrîner û serokê rêxistina [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] tê nasîn ku yek ji torên neteweperestên kurd ên veşartî yên herî pêşîn e ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hat damezrandin. Herwiha rêxistina Azadî serhildanên [[Serhildana Elkê|Elkê]] (1924) û yê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|Şêx Seîd]] pêşxist û piştgirî da. Xalîd Beg di her dû serhildanan wekî fermandarê şoreşgeran xizmet kir. Di bin serokatiya wî de, Azadî bi rêya plansaziya leşkerî, torên elît û seferberiya îdeolojîk hewl da ku berxwedana siyasî ya kurd bi hevrêzî bike. Rola wî di nav rêxistina Azadî de, xistina navenda rêxistinkirina neteweperest a kurd a destpêkê û rasterast bi bûyerên ku dê di serhildanên mezin ên kurd yê salên 1920an de bi dawî bibin ve girêdidayê. == Jiyana berê == Xalîd Beg Cibirî di sala 1882an de li [[Gimgim]]ê, navçeyeke berê yê wîlayeta [[Bêdlîs (parêzgeh)|Bêdlîsê]], parêzgeheke Kurdistana Osmaniyan ku bi rêxistineke eşîrî ya xurt û têkiliyeke nêzîk di navbera elîtên kurd û dewleta împeratorî de dihat naskirin, ji dayik bû. Herêm beşek ji sinorê rojhilat bû ku tê de desthilatdariya osmanî ji bo parastina rêkûpêkî û ewlehiyê bi giranî xwe dispêre hevkariya bi eslê xwecihî yê kurd re. Xalîd Beg di vê hawîrdorê de mezin bû û ji temenê xwe yê biçûk ve hem bi avahiyên civakî yên civaka eşîrî ya kurd û hem jî bi hebûna siyasî ya rêveberiya osmanî re rûbirû ma. Ew kurê Mehmûd Beg bû, serokê (axa) eşîra [[Cibirî]], eşîreke kurdên [[Sunîtî|sunî]] ku bi [[kurmancî]] diaxivîn û di nav komên eşîrî yên herî bi bandor ên herêmê de bû. Eşîra Cibirî têkiliyek hevkariyê û demdirêj bi hikumeta osmanî re domandin ku eşîrê wekî navbeynkarek pêbawer li wîlayetên rojhilat didîtin.<ref name="Behrendt1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Deutsches Orient-Institut |sal=1993 |rr=264 |isbn=3-89173-029-2 |cih=Hamburg |ziman=de }}</ref> Di berdêla dilsozî û piştgiriya leşkerî de, serokatiya Cibirî îmtiyaz wergirtin, di nav de mafê organîzekirina yekîneyan di nav [[hengên Hemîdiye]] de, hêzek li ser bingeha eşîrê ku di bin siltan [[Ebdulhemîd II]] de hatibû damezrandin. Vê rêkeftinê desthilatdariya herêmî eşîr xurt kir, dema ku ew bi pergala leşkerî ya împeratorê ve entegre bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=41–43}} Ji ber vê yekê, perwerdehiya Xalîd Beg hêmanên serokatiya eşîrî ya kevneşopî bi rûbirûbûna bi leşkerîkirina ji hêla dewletê ve re tevlihev kir. Sîstema Hemîdiye ne tenê dînamîkên hêza herêmî şekil da, lê di heman demê de bandor li civakîbûna endamên ciwan ên malbatên pêşeng jî kir ku her ku diçûn ber bi perwerdehiya fermî û kariyerên leşkerî ve diçûn. Di vê çarçoveyê de, Xalîd Beg ji bo xizmetê li derveyî sinorên herêma xwe ya jidayikbûnê amade bû ku stratejiyek osmanî ya berfirehtir a tevlêkirina elîtên eşîrî di nav saziyên navendî de nîşan didaye.{{sfn|McDowall|2004|pp=85–87}} Wekî beşek ji vê rêyê, Xalîd Beg şandina [[Stembol]]ê, li wir beşdarî [[Dibistanên Eşîran]] bûye.<ref name="Behrendt1993" /> Ev sazî ji bo perwerdekirina kurên serokên eşîrî yên bi bandor ji seranserê împeratoriyê û ji bo pêşxistina dilsoziya wan a bi dewleta osmanî re bi rêya bernameyek ku mijarên nûjen bi îdeolojiya împeratorî re dihewîne, hate damezrandin. Beşdarbûna li Dibistana Eşîran veguherînek girîng ji jiyana parêzgehê ber bi navenda împeratoriyê ve nîşan da û Xalîd Beg bi hawîrdorek piretnîkî re ku ji hêla îdealên perwerdehiyê yên reformîst ve hatî şekilkirin, vekiriye.{{sfn|Hanioğlu|2001|pp=94–96}}{{sfn|Olson|1989|pp=44–45}} Piştî perwerdehiya xwe li Dibistana Eşîran, Xalîd Beg xwendina xwe li Koleja Leşkerî ya Osmanî domand, li wir perwerdehiya leşkerî ya fermî wergirt.<ref name="Behrendt1993" /> Vê perwerdehiyê ew xist nav koma efserên profesyonel ên împeratoriyê û jêhatîbûn û torên ku paşê di çalakiyên wî yên leşkerî û siyasî de girîng derketin holê peyda kir. Pêşveçûna wî ji Dibistana Eşîran ber bi perwerdehiya leşkerî ya elît ve rêyên ku navdarên kurd di destpêka sedsala bîstan de bi rêya wan di nav saziyên osmanî de hatin entegrekirin nîşan didaye. == Kariyera leşkerî di artêşa osmanî == Xalîd Beg Cibirî kariyera xwe ya leşkerî di nav sîstema [[Hengên Hemîdiye|Hemîdiyeyê]] de dest pê kir ku mekanîzmayeke sereke temsîl dikir ku bi rêya wê dewleta osmanî elîtên eşîrên kurd di nav avahiya xwe ya leşkerî de entegre kiriye. Di sala 1902an de, ew bû fermandarê Alaya Hemîdiyeyê yê Duyem, pozîsyonek ku wî di nav kesayetiyên eşîrî-leşkerî yên herî bihêz ên [[Bakurê Kurdistanê]] de cih girtiye. Wekî fermandar, Xalîd Beg hem desthilatdariya leşkerî û hem jî hêza herêmî ya [[De facto|''de facto'']] bi kar dianî, li ser xaçerêya fermandariya împeratoriyê û dilsoziya eşîrî dixebitiye.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=173–175}} Fermandariya wî di demek kurt de bi pevçûnên tundûtûj ên nav-civakî ve hate girêdanin. Di sala 1894an de, Xalîd Beg êrîşek li dijî Zeynel Talu Hermeklî, kurê navdarê [[Elewîtî|elewî]] Îbrahîm Talu, birêvebir ku ev yek jî nîşan da ku bi bicihkirina hengên Hemîdiyeyê re aloziyên mezhebî û eşîrî hebûne. Ev alozî di sala 1906an de gihîştin lûtkeyê, dema ku Zeynel Talu ji aliyê leşkerên Alaya Hemîdiye yê Dûyem a di bin fermandariya Xalîd Beg de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/26 26] |isbn=0292776195 |ziman=en }}</ref> Vegotinên hemdem û yên paşê vê bûyerê wekî kêliyek diyarker di têkiliyên sunî-elewî yên li herêmê de destnîşan dikin û di nav eşîrên kurdên elewî de mîrateyek kûr a nerazîbûnê hiştin. Encamên siyasî yên demdirêj ên vê tundûtûjiyê ji serdema yekser wêdetir jî berdewam kirin. Dîroknas destnîşan dikin ku bîranîna kiryarên wiha yên hêzên eşîrên sunî bûye sedema redkirina gelek eşîrên kurdên elewî ji bo piştgiriya [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] a 1925an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Economy of the Kurds of Turkey |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017-08-03 |rr=100 |isbn=978-1-107-18123-6 |ziman=en }}</ref> Ji ber vê yekê, kiryarên fermandarên Hemîdiyeyê yên wekî yê Xalîd Beg di şekildana şêwazên hevalbendî û nehevkariyê yên paşê di nav civaka kurd de, nemaze li ser xetên mezhebî, rolek lîstiye.{{sfn|McDowall|2004|pp=197–199}} Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Xalîd Beg li eniya rojhilat hate bicihkirin, li wir beşdarî operasyonên leşkerî li dijî hêzên [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] û yekîneyên [[ermenî]] bû. Xizmeta wî ya di şer de wî xist nav kampanyaya berfirehtir yê osmaniyan ji bo parastina parêzgehên rojhilat di serdema bêîstîqrariya zêde, seferberiya girseyî û tundûtûjiya nav-etnîkî de. Her çend tomarên operasyonî yên berfireh ên kiryarên wî kêm bûn jî, ew bi berdewamî wekî fermandarekî meydanî yê çalak li qada rojhilat dihatiye binavkirin. Di heman demê de, Xalîd Beg bêbaweriyeke kûr li hember eşîrên kurdên elewî nîşan da, ji ber ku ew guman kiriye ku ew di şert û mercên şer de bi hevkarî an xiyanetê dixebitin. Li gorî vegotinên dîrokî, wî ev fikar rasterast ji fermandar [[Kazım Karabekir|Qazim Paşa]] re ragihandiye û jê dixwestiye ku piştgiriya kurdên elewî di şerên leşkerî de red bike. Ev name nîşan dide ka çawa ramanên mezhebî bandor li biryardana leşkerî kirine û di dema şer de dabeşbûnên di nav civaka kurd de kûrtir kiriye.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=287–289}}{{sfn|McDowall|2004|pp=91–92}}{{Sfn|Olson|1989|p=28-29}} Piştî têkçûna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]], Xalîd Beg di destpêkê de xwe bi tevgerên [[Jön Türkler|nîjadperestên tirkî]] yê derketî re têkilî didaye. Di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de, ew li kêleka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] bû û helwestek zelal li dijî hikumeta osmanî ya li Stembolê girtiye. Ev hevrêzî şêweyek berfirehtir di nav efserên berê yên osmanî de nîşan da ku têkoşîna nîjadperest wekî rêyek ji bo parastina yekparçeyiya axê û bandora siyasî didîtin. Lêbelê, wekî ku pêşketinên paşê nîşan dan, ev hevkarî demkî derket û dê rê li ber dijberiya vekirî veke ji ber ku xwestekên siyasî yên kurd bi polîtîkayên navendîkirinê yên dewleta nû ya Tirkiyeyê re ketin nakokiyê.<ref name="Behrendt1993" /> == Neteweperestiya kurdî == Xalîd Beg Cibran piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] veguherînek siyasî ya biryardar derbas kir ku ev yek nîşana hilweşîna berfireh a desthilatdariya osmanî û zêdebûna projeyên neteweperest ên hevrikî li [[Anatolya|Anadoliyayê]] bûye. Piştî agirbestê, ew vegeriya herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]], herêmek ku bi avahiyên civakî yên kurdên bihêz û xweseriya nisbî ve dihatiye diyar kirin. Li wir, Xalîd Beg destpêkir ku xwe ji tevgerên nîjadperest yê tirkî dûr bixe û gavên xwe yên pêşîn ên berbiçav ber bi çalakvaniya siyasî ya kurd yê rêxistinkirî ve avêtiye. Hewldanên wî yên destpêkê ku piştî şer li ser pêşîgirtina li belavbûna nîjadperestiya tirkî û pêşvebirina nasnameya kurdî, di nav de teşwîqkirina kurdan ku bi eşkereyî bi zimanê xwe biaxivin, pratîkek ku ji hêla rayedarên nîjadperest ên derketî ve her ku diçe bêtir dihat paşguh kirin. Îmzekirina [[Peymana Sevrê]] di sala 1920an de xalek werçerxê di perspektîfa siyasî ya Xalîd Beg de nîşan didaye. Bi şîrovekirina peymanê wekî derfetek ji bo [[Xweserîtî|xweseriya]] kurdan, wî bi awayekî çalak hewl da ku piştgiriya herêmî ji bo armancên siyasî yên kurdan kom bike. Di vê heyamê de, ew bi berfirehî li seranserê [[Bakurê Kurdistanê]] geriya, serdana bajarên wekî [[Xinûs]], Gimgim, [[Çewlîg]], [[Kop]] û [[Milazgir]] kir, li wir wî bi navdarên kurd, serokên eşîran û elîtên herêmî re civinî kiriye. Armanca van serdanan avakirina toreke piştgiriyê û bilindkirina hişmendiya li ser çarçoveya navneteweyî bû ku tê de îdîayên kurd dikarin werin pêşxistin. Çalakiyên wî veguherînek ji fermandariya leşkerî ber bi rêxistin û razîkirina siyasî nîşan didan.{{sfn|Olson|1989|pp=74–76}} Di destpêkê de, helwesta Xalîd Beg li hember tevgera [[Kemalîzm|kemalîst]] ji dijminatiya eşkere bêtir hişyar ma. Mîna gelek efserên berê yên osmanî, wî têkoşîna neteweperwer wekî wesîleyek potansiyel ji bo aramiya herêmî û bandorê didîtiye. Lêbelê, tepeserkirina [[serhildana Qoçgiriyê]] ev helwest bi bingehîn guherand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=240430&tarih=02/12/2007 |sernav=Radikal |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2020-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151214200949/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=240430&tarih=02/12/2007 |roja-arşîvê=2015-12-14 |paşnav=Özgürel |pêşnav=Avni }}</ref> Bersiva tund a [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|hikumeta Enqereyê]] li hember daxwazên kurdan ên ji bo xweseriyê Xalîd Beg qanih kiriye ku nîjadperestiya tirkî bi armancên siyasî yên kurd re ne lihevhatî ne. Ji vê gavê û pê ve, ew her ku diçû dijberiya serokatiya kemalîst kiriye û bingeha tevlêbûna wî ya paşê di rêxistinên veşartî yên kurd û torên berxwedanê de danî. Dîroknas vê serdemê wekî kêliya diyarker destnîşan dikin ku Xalîd Beg ne tenê wekî efserekî berê yê osmanî, lê wekî rêberekî neteweperwer ê kurd yê dilsoz derketiyq holê.{{sfn|McDowall|2004|pp=197–199}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=290–292}} === Damezrandina rêxistina Azadî === {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} [[Azadî (rêxistin)|''Azadî'']] rêxistineke siyasî ya kurd yê veşartî bû ku di destpêka piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de, di demekê de ku çalakiyên siyasî yên kurd ji aliyê rayedarên nijadperestên tirk yê derketî holê ve her ku diçûn dihatin tepeserkirin, hat damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sung Home. Narrative, Morality, and the Kurdish Nation |paşnav=Hamelink |pêşnav=Wendelmoet |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |tarîx=2016-04-21 |rr=176 |isbn=978-90-04-31481-8 |ziman=en }}</ref> Li gorî hesabên kurd ên hemdem ên ku ji efserên îstîxbarata brîtanî re hatine ragihandin, ''Azadî'' di sala 1921an de li [[Erzîrom]]ê di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hat damezrandin ku bû kesayetiya wê ya rêxistinî ya navendî.{{sfn|Olson|1989|p=42}} Nehêniya rêxistinê hem hawîrdora siyasî ya tepeserker û hem jî biryardariya damezrînerên wê ya ji bo hevrêzkirina çalakiyên siyasî yên kurd li derveyî çavdêriya giştî nîşan dida. Armanca Xalîd Beg Cibirî bi rêxistinê ew bû ku ji bo gelê kurd jiyanek bi azadî û rûmet di hawîrdorek siyasî û civakî ya pêşketî de misoger bike. Berevajî destpêşxeriyên berê yên kurd ku pir caran bi daxwazên herêmî an eşîrî ve sinordar bûn, ''Azadî'' vîzyonek berfirehtir diyar kir ku rizgariya siyasî bi pêşkeftina civakî re dike yek.{{sfn|Olson|1989|p=45}} Serokatiya wê tekezî li ser dîsîplîn, hevrêzî û hevgirtina îdeolojîk kir û hewl da ku ji parçebûna ku di dîrokê de jiyana siyasî ya Kurd nîşan daye derbas bibe. Dîroknas destnîşan kirin ku ''Azadî'' yek ji hewildanên herî zû temsîl dike da ku [[Kurdperwerî|neteweperiya kurd]] bi rêya toreke avahîdar, ser-eşîrî, ne bi rêya serokatiyek herêmî ya îzolekirî, organîze bike. Li gorî [[Robert Olson]], ''Azadî'' bi avakirina beşên herêmî li seranserê qadeke cografîk a fireh avahiyeke rêxistinî ya berfireh pêşxist. Van beş li bajar û herêmên wekî Erzîrom, Dêrsim, [[Amed]], [[Sêrt]], [[Stembol]], [[Bidlîs]], [[Qers]], Xinûs, [[Ezirgan]], [[Mûş]], [[Wan]], Milezgir û [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] xebitîn.{{sfn|Olson|1989|pp=42–43}} Her beş bi gelemperî ji hêla serokekî navdar an eşîrekî kurd ve dihat rêvebirin ku stratejiya rêxistinê ya xwe dispêre kesayetên desthilatdariya herêmî yên damezrandî dema ku wan bi rêberiyek navendî hevrêz dike nîşan didaye. Ev avahiya nenavendî lê bi hev ve girêdayî rê da ''Azadî'' ku nermbûna operasyonel biparêze dema ku hevgirtina giştî diparêzî.{{sfn|Olson|1989|pp=75–78}} Modela rêxistinî ya ''Azadî'' bi zanebûn serokatiya kevneşopî bi nepeniya siyasî ya nûjên re li hev kir. Her çend kesayetên eşîrî û dînî rewatî û bandora herêmî peyda dikirin jî, rêxistin bi xwe bi rêya ragihandina nepenî û endamtiya bijartî dixebitî. Ev avahiya hîbrîd hişt ku ''Azadî'' li seranserê herêmên bi pêkhateyên civakî yên cuda, ji deverên bi piranî kurdên sunî bigire heya navçeyên cihêrengtir û heterojentir, bixebite. Zanyar tekez dikin ku ev nêzîkatî ''Azadî'' ji cemiyetên kurdî yên berê cuda dike ku pir caran an bi tevahî li ser bingeha elîtan an jî bi awayekî teng herêmî bûn.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–102}} ==== Serhildana Elkê (1924) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} [[Serhildana Elkê]] bi berfirehî wekî yekem serhildana kurdan li [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya nûjen tê hesibandin ku piştî damezrandina wê di sala 1923an de, dijberiya çekdarî ya destpêkê ya li dijî desthilatdariya dewleta nû ya Tirkiyeyê nîşan dide. Serhildan di çarçoveya navendîbûneke zêde, tepeserkirina xweseriya herêmî û hilweşandina rêziknameyên berê yên serdema osmanî de pêk hat ku berê rê dida elîtên eşîrên kurdan ku xwedî desthilateke herêmî bin. Dîroknas tekez dikin ku Elkê ne serhildaneke tenê, lê belê yekem xuyangiya berxwedana rêxistinkirî ya kurdan li dijî pergala komarî temsîl dikir.{{sfn|McDowall|2004|pp=196–197}}{{sfn|Olson|1989|pp=81–83}} Serhildan ji aliyê Xalîd Beg Cibirî hate birêvebirin. Serokatiya wî veguherîna efserên osmanî yên berê bo rêxînervanên neteweperest ên kurd nîşan da. Li kêleka Xalîd Beg, fermandarên din ên navdar rolên sereke lîstin, bi taybetî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ji eşîra [[Celalî (eşîr)|Celalî]] û [[Yûsif Ziya|Yûsif Ziya Beg]] ku her du jî xwedî ezmûna leşkerî û têkiliyên bi torên siyasî yên kurd re bûn. Tevlîbûna gelek serokên eşîran hewldana ''Azadî'' ya ji bo hevrêzkirina berxwedanê li derveyî bingehek herêmî an eşîrî ya yekane destnîşan kir.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=291–293}}{{sfn|McDowall|2004|pp=197–198}} Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên serhildana Elkê beşdarbûna gelek efserên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiye]] bû ku ji bo tevlî serhildanê reviyabûn. Ev reviyan nerazîbûna berfireh di nav efserên kurd de nîşan dida ku berê xizmeta dewleta osmanî kiribûn û di destpêkê de piştgirîya tevgera nîjadperest yê tirkan dikirin, lê tenê ji ber polîtîkayên derxistina komarê bêhêvî dibûn. Tevlîbûna wan rêxek leşkerî da serhildanê ku wê ji aloziyên berê û herêmî cuda dikir.{{sfn|Olson|1989|pp=83–85}} Serhildan di tebaxa 1924an de dest pê kir, dema ku garnîzonên Elkê ku li başûrê Bakurê Kurdistanê nêzîkî sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] bû, li dijî hikumeta Tirkiyeyê serhildan kir. Hêzên serhildêr demkî kontrola herêmê girtin ku ev yek nîşana dijberiya rasterast a li dijî desthilatdariya dewletê bû. Lêbelê, serhildanê hevrêziya têr, piştgiriya derve û kûrahiya lojîstîkî tune bû. Hêzên hikumeta Tirkiyeyê bi lez bersiv dan, yekîneyên artêşê yên birêkûpêk bicîh kirin da ku serhildanê tepeser bikin berî ku ew belavî herêmên din bibe ku ''Azadî'' şaneyên rêxistinî lê hebûn.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=293–295}}{{sfn|Olson|1989|pp=85–86}} Serhildan kurt û bêserkeftî derket û di nav çend hefteyan de piştî destpêkirina wê hilweşiya. Di 10ê cotmeha 1924an de, Yûsif Ziya Beg ji aliyê rayedarên tirk ve hate girtin. Li gorî agahiyan, di dema lêpirsînê de, wî Xalîd Begê Cibirî bi beşdarbûna di plansazkirin û rêvebirina serhildanê de tawanbar kir, ev tohmet doza hikumeta li dijî serokatiya ''Azadî'' xurt kir. Girtina Yûsif Ziya Beg xalek werçerxê nîşan da, ji ber ku wê girêdanên rêxistinî yên li pişt serhildanê eşkere kir.{{sfn|McDowall|2004|pp=199–200}} Di kanûna 1924an de, Xalid Begê Cibran li Erzîromê, dûrî herêma serhildanê, hate girtin. Girtina wî nirxandina dewleta tirk piştrast kir ku serhildan ne serhildanek herêmî ya xweber bû, lê beşek ji toreke neteweperestiya kurd a veşartî ya berfirehtir bû. Xalîd Beg, Yûsif Ziya Beg û beşdarên din ên gumanbar paşê li Bidlîsê ji hêla dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev yek biryardariya hikumetê ya ku serhildanê wekî serhildanek leşkerî bibîne ne wekî nerazîbûna siyasî nîşan dide. Her çend serhildana Elkê zû hate tepeserkirin jî, dîroknas girîngiya wê ya demdirêj tekez dikin. Wê hebûna berxwedana rêxistinkirî ya kurdan di nav komarê de eşkere kir û sinorên polîtîkayên entegrasyonê yên bi zorê nîşan da. Wekî din, tepeserkirina serhildanê dawî li dijberiya kurdan neanî. Di şûna wê de, wê ji bo serhildanên paşê mînakek danî û beşdarî zêdebûna pevçûnê di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgerên neteweperestên kurd de bû, û serhildanek din a mezin di sala pêş de destpêkiriye. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîran (1925-1927) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} [[Wêne:Herema Serhildana Şêx Seîd, 1925.png|thumb|Bandora serhildana Şêx Seîd li ser nexşe]] [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] serhildana kurdan a herî mezin û herî hevrêzkirî ya serdema destpêkê ya komarê temsîl dikir û piştî têkçûna hewildanên berxwedanê yên berê, bilindbûnek biryardar nîşan da. Berevajî serhildana Elkê ku di demek kurt de domand, serhildana Şêx Seîd li ser qadeke erdnîgarî ya fireh belav bû û koalîsyonek berfireh ji serokên eşîran, kesayetên dînî, efserên osmanî yên berê û torên neteweperestên veşartî di nav xwe de digirt. Di navenda vê hevrêzkirinê de ''Azadî'' jî hebû ku piraniya pişta rêxistinî ya serhildanê peyda kir. Her çend [[Şêx Seîd]] wekî rêberê giştî yê herî berbiçav ê serhildanê derket holê jî, dîroknas tekez dikin ku bingehên stratejîk û rêxistinî berê ji hêla ''Azadî'' ve di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hatine danîn. Piştî tepeserkirina serhildana Elkê û girtina çend çalakvanên kurd, Xalîd Beg û rêberên din ên ''Azadî'' gihîştin wê encamê ku daxwazên siyasî yên kurd êdî nikarin bi danûstandinên bi Enqerê re werin şopandin. Di şûna wê de, wan dest bi amadekariyên serhildanek hevrêz kirine ku dê hêmanên eşîrî, dînî û leşkerî li seranserê Bakurê Kurdistanê bike yek. Azadî wekî dezgeheke hevrêzkirinê ya ser-eşîrî kar dikir, efserên kurd ên ku berê di artêşa osmanî de perwerde dîtibûn bi serokên herêmî yên bi bandor ve girêdida. Çend efserên kurd ên artêşa osmanî ya berê ku gelek ji wan ji polîtîkayên Komara Tirkiyeyê bêhêvî bûbûn, bi awayekî çalak piştgirî didane serhildanê. Van efseran pisporiya leşkerî, dîsîplîna rêxistinî û plansaziya lojîstîkî pêşkêş kirin ku serhildana Şêx Seîd ji serhildanên berê û parçebûyî cuda kir. Paşxaneya Xalîd Beg wekî efserekî profesyonel û fermandarê berê yê Hemîdiyeyê wî xist navenda van hewldanan, her çend girtina wî berî belavbûnê şiyana wî ya fermandariya rasterast sinordar kiriye.{{sfn|Olson|1989|pp=95–97}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=294–296}} Serhildanê hejmareke girîng ji şervanan seferber kir û ji gelek herêm û komên civakî piştgirî wergirt. Li gorî dîroknas Robert Olson, lêkolînek li ser gelek çavkaniyên hemdem nîşan dide ku bi navînî nêzîkî 15,000 şervanan beşdarî serhildanê di bin fermandariya Xalîd Begê Cibirî bûne ku ew dike yek ji mezintirîn tevgerên çekdarî yên kurd ên wê serdemê. Ev hejmar pîvana serhildanê û dûrketina wê ji berxwedana eşîrî ya herêmî ber bi seferberiyeke neteweperest a berfirehtir ve destnîşan dike. Tevlîbûna torên ''Azadî'' di hêsankirina ragihandin û hevrêziyê de li seranserê vê hêza belavbûyî de girîng bû. Bandora Xalîd Beg bi taybetî di awayê ku serhildan otorîteya olî bi armancên neteweperwer re kir yek de eşkere bû. Her çend serokatiya Şêx Seîd tekez li ser meşrûiyeta îslamî dikir jî, çarçoveya îdeolojîk a ''Azadî'' - ku ji hêla Xalid Beg ve hatî şekilkirin - di çarçoveya vîzyonek siyasî ya nûjen de xweseriya kurdan dixwest. Vê karakterê dualî hişt ku serhildan hem şopînerên dînî û hem jî alîgirên neteweperwer ên sekuler bikişîne, her çend wê di heman demê de aloziyên navxweyî jî afirand ku paşê hevrêziyê tevlihev kir.{{sfn|McDowall|2004|pp=204–206}} Nebûna fermandariyeke yekgirtî û hevrêziya lojîstîkî kontrola domdar dijwar kir. Hikumeta Tirkiyeyê ku serhildanê wekî gefek hebûnî li ser komarê dît, bi ragihandina qanûna leşkerî û bicihkirina formasyonên mezin ên artêşê yên birêkûpêk ên bi topan ve hatine çekdarkirin û ji hêla qanûnên awarte ve têne piştgirî kirin, bersiv da. Bersiva hikumeta Enqereyê bi derxistina Qanûna Parastina Aramiyê (''Takrir-i Sükûn Kanunu'') gihîşt lûtkeyê ku desthilatên awarte da rayedarên leşkerî û dadgehên taybet. Ev tedbîr bi eşkere ne tenê ji bo têkbirina serhildanê ji hêla leşkerî ve, lê di heman demê de ji bo hilweşandina bingehên wê yên siyasî jî hatine çêkirin. Di vê çarçoveyê de, dewletê serokatiya ''Azadî'' hedef girt, rêxistinê wekî navika îdeolojîk û rêxistinî ya berxwedana Kurd dît. Bi vî rengî Xalîd Beg Cibran bû kesayetek navendî di çarçovekirina vegotina dewletê ya serhildanê wekî komployek pêşwext ne wekî serhildanek ji nişka ve.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rûpel=231 }}</ref> Tepeserkirina serhildana Şêx Seîd bi girtin, darvekirin û sirgûnên girseyî re hat ku ji kesên ku rasterast di şer de beşdar bûn pir wêdetir çû. Tevahiya herêman rastî dagirkeriya leşkerî hatin û derbirîna siyasî ya kurd bi awayekî sîstematîk hat sûcdarkirin. Di paşveçûna dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bêyî balkişandina ser rola Xalîd Beg Cibran bi tevahî nayê fêmkirin. Her çend Şêx Seîd kesayetiya herî berbiçav a bi serhildanê ve girêdayî bimîne jî, dîroknas bi berdewamî Xalîd Beg wekî yek ji mîmarên wê yên sereke destnîşan dikin ku rakirina wî ya zû tevgerê bi girîngî qels kir. == Girtin, darizandin û îdamkirin == Xalîd Beg Cibirî di çarçoveya kampanyaya berfirehtir a Komara Tirkiyeyê de ji bo hilweşandina torên neteweperest ên kurd piştî serhildanên Elkê û yê Şêx Seîd, rastî girtin û darizandinê hat. Di 20ê kanûna 1925an de, di nav operasyonên ewlehiyê yên dijwar de ku endamên berê yên ''Azadî'' û kesayetiyên din ên siyasî yên kurd hedef digirtin, li [[Erzîrom]]ê hatiye girtin. Gotinên hemdem nîşan didin ku girtina wî piştî tohmetên Yûsif Ziya Beg ku tê gotin Xalîd Beg di plansazkirin û hevrêzkirina wê serhildanê de têkildar kiriye, hatiye kirin. Van tohmetan ji rayedarên Tirkiyeyê re bingeh peyda kirin ku doza wî wekî serhildanek leşkerî ya pêşwext were hesibandin, ne wekî nerazîbûna siyasî. Piştî girtina wî, Xalîd Beg Cibirî û Yûsif Ziya Beg li [[Bidlîs]]ê ji aliyê dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev cih ji bo îspatkirina desthilata leşkerî li ser dozên ku wekî gef li ser ewlehiya dewletê têne hesibandin hatiye hilbijartin. Doz di bin şert û mercên qanûnî yên awarte de hatin meşandin ku ev yek jî nîşan dide ku komarê xwe dispêre dadgehên taybet û tedbîrên awarte ji bo çareserkirina berxwedana kurdan. Dîroknas destnîşan dikin ku darizandinan giranî dane ser berpirsiyariya rêxistinî û serokatiya sembolîk, bal kişandine ser rola Xalîd Beg wekî serokê ''Azadî'' û wî wekî mîmarekî navendî yê muxalefeta kurdan nîşan dane, tevî vê rastiyê ku ew berî destpêkirina serhildana Şêx Seîd hatibû girtin. Pêvajoya yasayî bi darvekirina Xalîd Beg Cibran di 14ê nîsana 1927an de bi dawî bû. Darvekirina wî wekî beşek ji kampanyayeke berfirehtir a dadweriya cezayî pêk hat ku armanc ew bû ku serokatiya siyasî ya kurd ji holê rake û berxwedana pêşerojê asteng bike. Lêkolîner tekez dikin ku ev ceza ne tenê fonksiyoneke dadwerî lê di heman demê de fonksiyoneke siyasî jî pêk anî û redkirina dawî ya îdiayên neteweperestên kurd di çarçoveya Komara Tirkiyeyê ya destpêkê de nîşan da. Mirina Xalîd Beg dawiya bi bandor a ''Azadî'' wekî hêzek siyasî ya rêxistinkirî nîşan da û sembola veguherîna ji nerazîbûna danûstandinî ber bi tepeserkirina bêtawîz di têkiliyên dewlet-kurd de bûye. Gorî rojnameyên tirkan ên wê demê û qeydên fermî, li Bidlisê beriya ku wî li sêdarê bidin wiha digot: {{Quote box|“Ez li hemberê wê ne tenê me. Li pişta min, li Îranê, li Mezopotamyayê û li Tirkiyeyê neteweyeke mezin, kurd dijî. Hûn îro min ji holê radikin, lê baş bizanin ku sibê, wê sibê neviyên me wê ji nav bin”.}} : == Mîrasê wî == Xalîd Beg Cibirî di dîroknivîsîna neteweperweriya destpêkê ya kurd de wekî kesayetek ku veguherîna ji xizmeta împeratoriyê ber bi berxwedana neteweyî ya rêxistinkirî temsîl dike, cihekî navendî digire. Berevajî serokên kurd ên paşê ku bi piranî ji sirgûnê an di çarçoveyên eşkere yên neteweperwer de xebitîn, Xalîd Beg ji elîta leşkerî û eşîrî ya osmanî derket û di destpêkê de bi tevgera neteweperwer a tirk re hevkariyê kir. Dûrbûna wî ya paşê bi Enqereyê re û serokatiya ''Azadî'' yek ji hewldanên herî zû nîşan da ku armancên siyasî yên kurd veguherînin avahiyek rêxistinî ya hevgirtî û veşartî di nav sinorên Komara Tirkiyeyê ya nû de. Dîroknas bi berdewamî wî wekî kesayetek bingehîn di veguherîna ji serhildanên herêmî ber bi tevgerên neteweperwer ên hevrêzkirî de nas dikin.{{sfn|McDowall|2004|pp=219–221}}{{sfn|Olson|1989|pp=108–110}} Di bîra dîrokî ya kurdan de, Xalîd Beg gelek caran wekî mîmarê sereke yê li pişt serhildana Şêx Seîd tê nîşandan, her çend ew berî destpêkirina wê girtî bû jî. Nirxandinên akademîk tekez dikin ku girtin û darvekirina wî tevgerê ji rêxerê xwe yê herî xwedî ezmûn bêpar hişt û bi vî rengî bi awayekî diyarker beşdarî têkçûna wê bûye. Ji ber vê yekê, çarenûsa Xalîd Beg bûye sembola lawaziya serokatiya neteweperwer a kurd li hember tepeserkirina destpêkê ya komarê û bandora stratejiya Enqereyê ya jiholêrakirina elîtên rêxistinî ne tenê tepeserkirina berxwedana çekdarî.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=302–305}}{{sfn|McDowall|2004|pp=217–219}} Ji bilî rola wî ya siyasî ya yekser, mîrasa Xalîd Beg di modela rêxistinî ya Azadiyê de ye, ku tevî hebûna xwe ya kurt bandor li tevgerên kurd ên paşê kir. Tekez li ser nepenîtiyê, hevrêziya ser-eşîrî û entegrasyona efserên leşkerî yên berê dê paşê di rêxistinên siyasî yên kurd de ku hem li hundirê Tirkiyeyê û hem jî li sirgûnê dixebitin, ji nû ve xuya bibe. Lêkolîner dibêjin ku ''Azadî'' ceribandinek avaker temsîl dikir ku dersên wê - hem armancên wê û hem jî têkçûnên wê - stratejiyên neteweperestiya kurd ên paşîn şekil dan.{{sfn|Olson|1989|pp=109–111}} Di dîroknivîsiya fermî ya tirkî de, Xalîd Beg Cibran bi kevneşopî wekî rêberekî serhildêr û komploger hatiye destnîşankirin, ku pir caran ji nîqaşên berfirehtir ên li ser giliyên siyasî yên kurd dûr dikeve. Ev wênekirin bi awayekî berbiçav bi zanistiya Kurd û navneteweyî re nakok e ku kiryarên wî di çarçoveya berfirehtir a avakirina dewleta piştî-osmaniyan, dûrxistina kêmneteweyan û serweriya nakokî de bi cih kiriye. Cudahiya di navbera van vegotinan de tengezariyên berfirehtir di şîrovekirina dîroka komarê ya destpêkê û pirsa kurd de nîşan didaye.{{sfn|Zürcher|2004|pp=170–172}} == Binerê == * [[Ferzende Beg]] * [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London & New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-451-0. * Olson, Robert (1989). ''The Emergence of Kurdish Nationalism, 1880–1925''. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0-292-72077-3. * van Bruinessen, Martin (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-561-6. * Jwaideh, Wadie (2006). ''The Kurdish National Movement: Its Origins and Development''. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3049-1. * Bozarslan, Hamit (2008). “Kurdish Nationalism in Turkey.” In: Kasaba, Reşat (ed.), ''The Cambridge History of Turkey, Volume 4: Turkey in the Modern World''. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 329–351. ISBN 978-0-521-61699-1. * Hanioğlu, M. Şükrü (2001). ''Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926216-3. * Zürcher, Erik J. (2004). ''Turkey: A Modern History''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-85043-670-1. * Zürcher, Erik J. (2010). ''The Young Turk Legacy and Nation Building''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-804-4. * Kieser, Hans-Lukas (2010). ''Iskalanmış Barış: Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet, 1839–1938''. Istanbul: İletişim Yayınları. ISBN 978-975-05-0833-8. * Klein, Janet (2011). ''The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone''. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7702-4. * Dündar, Fuat (2011). ''Crime of Numbers: The Role of Statistics in the Armenian Question''. New Brunswick: Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-1538-1. * Uğur Ümit Üngör (2011). ''The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960360-7. * Olson, Robert (1991). “The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Ararat (1930), and Dersim (1937–38).” ''Die Welt des Islams'', Vol. 31, No. 2, pp. 225–254. * Watts, Nicole F. (2010). ''Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey''. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0-295-99150-7. * Tejel, Jordi (2009). ''Syria’s Kurds: History, Politics and Society''. London: Routledge. ISBN 978-0-415-31569-6. * Barkey, Henri J. & Fuller, Graham E. (1998). ''Turkey’s Kurdish Question''. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-8682-4. * Yıldız, Kerim (2005). ''The Kurds in Turkey: EU Accession and Human Rights''. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2319-0. * Olson, Robert (1996). ''The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s''. Lexington: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-1922-3. * Bruinessen, Martin van (1994). “Genocide in Kurdistan? The Suppression of the Dersim Rebellion.” In: Andreopoulos, George J. (ed.), ''Genocide: Conceptual and Historical Dimensions''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. * Kieser, Hans-Lukas (2018). ''Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide''. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15762-6. * White, Paul J. (2000). ''Primitive Rebels or Revolutionary Modernizers? The Kurdish National Movement in Turkey''. London: Zed Books. ISBN 978-1-85649-822-2. * Yegen, Mesut (2007). “Turkish Nationalism and the Kurdish Question.” ''Ethnic and Racial Studies'', Vol. 30, No. 1, pp. 119–151. * Çiçek, Rahmi (2012). ''Milli Mücadele’de Doğu Anadolu''. Ankara: Türk Tarih Kurumu. * İnalcık, Halil & Quataert, Donald (eds.) (1994). ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-57456-7. {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Xalid Beg Cibri}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] dygd26k80mdn311zfct7ij7yg0c7lcv 2083356 2083269 2026-08-02T23:34:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083356 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Xalîd Begê Cibirî | wêne = Cibranlı Halit Bey.jpg | sernavê_wêne = Xalîd Beg berî 1925an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1882an | cihê_jidayikbûnê = [[Gimgim]], wîlayeta Bidlîsê, [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|14|04|1927}} | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | perwerde = [[Dibistanên Eşîran|Dibistana Eşîran]]<br>[[Koleja Leşkerî yê Osmanî]] (perwerdehiya bilind) | pîşe = [[Leşker]] û [[siyasetmedar]] | salên_çalak = 1904-1927 | xebatên_navdar = Damezrînêr û serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] (1921-27) | bav = Mehmûd Begê Cibirî }} '''Xalîd Begê Cibirî''' (1882-1927) efserê leşkerî û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] bû ku di destpêka sedsala bîstan de di veguherîna ji xizmeta împeratorî ya di [[Kurdperwerî|neteweperiya kurdî]] a rêxistinkirî de roleke girîng lîstiye. Xalid Begê Cibrî di nav strukturên [[Artêşa Tirk|artêşa osmanî]] de kesek perwerdekirî û karmend bû ku ew ji nifşekî efserên kurd bû ku ezmûna leşkerî ya pîşeyî bi hişmendiya zêdebûyî ya marjînalîzekirina siyasî ya kurdan re li hev dicivanda. Kariyera wî rewşa tevlihev a elîtên kurd nîşan dida ku di destpêkê de xizmeta dewleta osmanî dikir lê paşê wekî dijberên rêziknameya siyasî ya piştî [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] li [[Anatolya]]yê derketiye holê. Xalîd Beg ku di nav eşîra [[Cibirî]] de ji dayik bû ku hem di desthilatdariya eşîrî de û hem jî di saziyên dewleta ya nû de bi kûrahî cih girtiye. Paşxaneya wî hişt ku ew di heman demê de di nav strukturên civakî yên kevneşopî yên kurd û pergala leşkerî ya navendî ya împeratoriyê de bixebite. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û piştî wê, ev pozîsyona dualî girîngtir bûye, ji ber ku hilweşîna desthilatdariya osmanî û bilindbûna nîjadperestiya tirkî rastiyên siyasî yên nû ji bo serokên kurd afirandiye. Xalîd Beg ne tenê wekî navdarek eşîrî an efserê berê, lê wekî kesayetek ku dikarîbû giliyên kurdan wergerîne çalakiya siyasî ya rêxistinkirî dihat hesibandin. Xalîd Beg Cibirî bi piranî wekî damezrîner û serokê rêxistina [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] tê nasîn ku yek ji torên neteweperestên kurd ên veşartî yên herî pêşîn e ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hat damezrandin. Herwiha rêxistina Azadî serhildanên [[Serhildana Elkê|Elkê]] (1924) û yê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|Şêx Seîd]] pêşxist û piştgirî da. Xalîd Beg di her dû serhildanan wekî fermandarê şoreşgeran xizmet kir. Di bin serokatiya wî de, Azadî bi rêya plansaziya leşkerî, torên elît û seferberiya îdeolojîk hewl da ku berxwedana siyasî ya kurd bi hevrêzî bike. Rola wî di nav rêxistina Azadî de, xistina navenda rêxistinkirina neteweperest a kurd a destpêkê û rasterast bi bûyerên ku dê di serhildanên mezin ên kurd yê salên 1920an de bi dawî bibin ve girêdidayê. == Jiyana berê == Xalîd Beg Cibirî di sala 1882an de li [[Gimgim]]ê, navçeyeke berê yê wîlayeta [[Bêdlîs (parêzgeh)|Bêdlîsê]], parêzgeheke Kurdistana Osmaniyan ku bi rêxistineke eşîrî ya xurt û têkiliyeke nêzîk di navbera elîtên kurd û dewleta împeratorî de dihat naskirin, ji dayik bû. Herêm beşek ji sinorê rojhilat bû ku tê de desthilatdariya osmanî ji bo parastina rêkûpêkî û ewlehiyê bi giranî xwe dispêre hevkariya bi eslê xwecihî yê kurd re. Xalîd Beg di vê hawîrdorê de mezin bû û ji temenê xwe yê biçûk ve hem bi avahiyên civakî yên civaka eşîrî ya kurd û hem jî bi hebûna siyasî ya rêveberiya osmanî re rûbirû ma. Ew kurê Mehmûd Beg bû, serokê (axa) eşîra [[Cibirî]], eşîreke kurdên [[Sunîtî|sunî]] ku bi [[kurmancî]] diaxivîn û di nav komên eşîrî yên herî bi bandor ên herêmê de bû. Eşîra Cibirî têkiliyek hevkariyê û demdirêj bi hikumeta osmanî re domandin ku eşîrê wekî navbeynkarek pêbawer li wîlayetên rojhilat didîtin.<ref name="Behrendt1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Deutsches Orient-Institut |sal=1993 |rr=264 |isbn=3-89173-029-2 |cih=Hamburg |ziman=de }}</ref> Di berdêla dilsozî û piştgiriya leşkerî de, serokatiya Cibirî îmtiyaz wergirtin, di nav de mafê organîzekirina yekîneyan di nav [[hengên Hemîdiye]] de, hêzek li ser bingeha eşîrê ku di bin siltan [[Ebdulhemîd II]] de hatibû damezrandin. Vê rêkeftinê desthilatdariya herêmî eşîr xurt kir, dema ku ew bi pergala leşkerî ya împeratorê ve entegre bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=41–43}} Ji ber vê yekê, perwerdehiya Xalîd Beg hêmanên serokatiya eşîrî ya kevneşopî bi rûbirûbûna bi leşkerîkirina ji hêla dewletê ve re tevlihev kir. Sîstema Hemîdiye ne tenê dînamîkên hêza herêmî şekil da, lê di heman demê de bandor li civakîbûna endamên ciwan ên malbatên pêşeng jî kir ku her ku diçûn ber bi perwerdehiya fermî û kariyerên leşkerî ve diçûn. Di vê çarçoveyê de, Xalîd Beg ji bo xizmetê li derveyî sinorên herêma xwe ya jidayikbûnê amade bû ku stratejiyek osmanî ya berfirehtir a tevlêkirina elîtên eşîrî di nav saziyên navendî de nîşan didaye.{{sfn|McDowall|2004|pp=85–87}} Wekî beşek ji vê rêyê, Xalîd Beg şandina [[Stembol]]ê, li wir beşdarî [[Dibistanên Eşîran]] bûye.<ref name="Behrendt1993" /> Ev sazî ji bo perwerdekirina kurên serokên eşîrî yên bi bandor ji seranserê împeratoriyê û ji bo pêşxistina dilsoziya wan a bi dewleta osmanî re bi rêya bernameyek ku mijarên nûjen bi îdeolojiya împeratorî re dihewîne, hate damezrandin. Beşdarbûna li Dibistana Eşîran veguherînek girîng ji jiyana parêzgehê ber bi navenda împeratoriyê ve nîşan da û Xalîd Beg bi hawîrdorek piretnîkî re ku ji hêla îdealên perwerdehiyê yên reformîst ve hatî şekilkirin, vekiriye.{{sfn|Hanioğlu|2001|pp=94–96}}{{sfn|Olson|1989|pp=44–45}} Piştî perwerdehiya xwe li Dibistana Eşîran, Xalîd Beg xwendina xwe li Koleja Leşkerî ya Osmanî domand, li wir perwerdehiya leşkerî ya fermî wergirt.<ref name="Behrendt1993" /> Vê perwerdehiyê ew xist nav koma efserên profesyonel ên împeratoriyê û jêhatîbûn û torên ku paşê di çalakiyên wî yên leşkerî û siyasî de girîng derketin holê peyda kir. Pêşveçûna wî ji Dibistana Eşîran ber bi perwerdehiya leşkerî ya elît ve rêyên ku navdarên kurd di destpêka sedsala bîstan de bi rêya wan di nav saziyên osmanî de hatin entegrekirin nîşan didaye. == Kariyera leşkerî di artêşa osmanî == Xalîd Beg Cibirî kariyera xwe ya leşkerî di nav sîstema [[Hengên Hemîdiye|Hemîdiyeyê]] de dest pê kir ku mekanîzmayeke sereke temsîl dikir ku bi rêya wê dewleta osmanî elîtên eşîrên kurd di nav avahiya xwe ya leşkerî de entegre kiriye. Di sala 1902an de, ew bû fermandarê Alaya Hemîdiyeyê yê Duyem, pozîsyonek ku wî di nav kesayetiyên eşîrî-leşkerî yên herî bihêz ên [[Bakurê Kurdistanê]] de cih girtiye. Wekî fermandar, Xalîd Beg hem desthilatdariya leşkerî û hem jî hêza herêmî ya [[De facto|''de facto'']] bi kar dianî, li ser xaçerêya fermandariya împeratoriyê û dilsoziya eşîrî dixebitiye.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=173–175}} Fermandariya wî di demek kurt de bi pevçûnên tundûtûj ên nav-civakî ve hate girêdanin. Di sala 1894an de, Xalîd Beg êrîşek li dijî Zeynel Talu Hermeklî, kurê navdarê [[Elewîtî|elewî]] Îbrahîm Talu, birêvebir ku ev yek jî nîşan da ku bi bicihkirina hengên Hemîdiyeyê re aloziyên mezhebî û eşîrî hebûne. Ev alozî di sala 1906an de gihîştin lûtkeyê, dema ku Zeynel Talu ji aliyê leşkerên Alaya Hemîdiye yê Dûyem a di bin fermandariya Xalîd Beg de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/26 26] |isbn=0292776195 |ziman=en }}</ref> Vegotinên hemdem û yên paşê vê bûyerê wekî kêliyek diyarker di têkiliyên sunî-elewî yên li herêmê de destnîşan dikin û di nav eşîrên kurdên elewî de mîrateyek kûr a nerazîbûnê hiştin. Encamên siyasî yên demdirêj ên vê tundûtûjiyê ji serdema yekser wêdetir jî berdewam kirin. Dîroknas destnîşan dikin ku bîranîna kiryarên wiha yên hêzên eşîrên sunî bûye sedema redkirina gelek eşîrên kurdên elewî ji bo piştgiriya [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] a 1925an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Economy of the Kurds of Turkey |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017-08-03 |rr=100 |isbn=978-1-107-18123-6 |ziman=en }}</ref> Ji ber vê yekê, kiryarên fermandarên Hemîdiyeyê yên wekî yê Xalîd Beg di şekildana şêwazên hevalbendî û nehevkariyê yên paşê di nav civaka kurd de, nemaze li ser xetên mezhebî, rolek lîstiye.{{sfn|McDowall|2004|pp=197–199}} Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Xalîd Beg li eniya rojhilat hate bicihkirin, li wir beşdarî operasyonên leşkerî li dijî hêzên [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] û yekîneyên [[ermenî]] bû. Xizmeta wî ya di şer de wî xist nav kampanyaya berfirehtir yê osmaniyan ji bo parastina parêzgehên rojhilat di serdema bêîstîqrariya zêde, seferberiya girseyî û tundûtûjiya nav-etnîkî de. Her çend tomarên operasyonî yên berfireh ên kiryarên wî kêm bûn jî, ew bi berdewamî wekî fermandarekî meydanî yê çalak li qada rojhilat dihatiye binavkirin. Di heman demê de, Xalîd Beg bêbaweriyeke kûr li hember eşîrên kurdên elewî nîşan da, ji ber ku ew guman kiriye ku ew di şert û mercên şer de bi hevkarî an xiyanetê dixebitin. Li gorî vegotinên dîrokî, wî ev fikar rasterast ji fermandar [[Kazım Karabekir|Qazim Paşa]] re ragihandiye û jê dixwestiye ku piştgiriya kurdên elewî di şerên leşkerî de red bike. Ev name nîşan dide ka çawa ramanên mezhebî bandor li biryardana leşkerî kirine û di dema şer de dabeşbûnên di nav civaka kurd de kûrtir kiriye.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=287–289}}{{sfn|McDowall|2004|pp=91–92}}{{Sfn|Olson|1989|p=28-29}} Piştî têkçûna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]], Xalîd Beg di destpêkê de xwe bi tevgerên [[Jön Türkler|nîjadperestên tirkî]] yê derketî re têkilî didaye. Di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de, ew li kêleka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] bû û helwestek zelal li dijî hikumeta osmanî ya li Stembolê girtiye. Ev hevrêzî şêweyek berfirehtir di nav efserên berê yên osmanî de nîşan da ku têkoşîna nîjadperest wekî rêyek ji bo parastina yekparçeyiya axê û bandora siyasî didîtin. Lêbelê, wekî ku pêşketinên paşê nîşan dan, ev hevkarî demkî derket û dê rê li ber dijberiya vekirî veke ji ber ku xwestekên siyasî yên kurd bi polîtîkayên navendîkirinê yên dewleta nû ya Tirkiyeyê re ketin nakokiyê.<ref name="Behrendt1993" /> == Neteweperestiya kurdî == Xalîd Beg Cibran piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] veguherînek siyasî ya biryardar derbas kir ku ev yek nîşana hilweşîna berfireh a desthilatdariya osmanî û zêdebûna projeyên neteweperest ên hevrikî li [[Anatolya|Anadoliyayê]] bûye. Piştî agirbestê, ew vegeriya herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]], herêmek ku bi avahiyên civakî yên kurdên bihêz û xweseriya nisbî ve dihatiye diyar kirin. Li wir, Xalîd Beg destpêkir ku xwe ji tevgerên nîjadperest yê tirkî dûr bixe û gavên xwe yên pêşîn ên berbiçav ber bi çalakvaniya siyasî ya kurd yê rêxistinkirî ve avêtiye. Hewldanên wî yên destpêkê ku piştî şer li ser pêşîgirtina li belavbûna nîjadperestiya tirkî û pêşvebirina nasnameya kurdî, di nav de teşwîqkirina kurdan ku bi eşkereyî bi zimanê xwe biaxivin, pratîkek ku ji hêla rayedarên nîjadperest ên derketî ve her ku diçe bêtir dihat paşguh kirin. Îmzekirina [[Peymana Sevrê]] di sala 1920an de xalek werçerxê di perspektîfa siyasî ya Xalîd Beg de nîşan didaye. Bi şîrovekirina peymanê wekî derfetek ji bo [[Xweserîtî|xweseriya]] kurdan, wî bi awayekî çalak hewl da ku piştgiriya herêmî ji bo armancên siyasî yên kurdan kom bike. Di vê heyamê de, ew bi berfirehî li seranserê [[Bakurê Kurdistanê]] geriya, serdana bajarên wekî [[Xinûs]], Gimgim, [[Çewlîg]], [[Kop]] û [[Milazgir]] kir, li wir wî bi navdarên kurd, serokên eşîran û elîtên herêmî re civinî kiriye. Armanca van serdanan avakirina toreke piştgiriyê û bilindkirina hişmendiya li ser çarçoveya navneteweyî bû ku tê de îdîayên kurd dikarin werin pêşxistin. Çalakiyên wî veguherînek ji fermandariya leşkerî ber bi rêxistin û razîkirina siyasî nîşan didan.{{sfn|Olson|1989|pp=74–76}} Di destpêkê de, helwesta Xalîd Beg li hember tevgera [[Kemalîzm|kemalîst]] ji dijminatiya eşkere bêtir hişyar ma. Mîna gelek efserên berê yên osmanî, wî têkoşîna neteweperwer wekî wesîleyek potansiyel ji bo aramiya herêmî û bandorê didîtiye. Lêbelê, tepeserkirina [[serhildana Qoçgiriyê]] ev helwest bi bingehîn guherand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=240430&tarih=02/12/2007 |sernav=Radikal |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2020-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151214200949/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=240430&tarih=02/12/2007 |roja-arşîvê=2015-12-14 |paşnav=Özgürel |pêşnav=Avni }}</ref> Bersiva tund a [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|hikumeta Enqereyê]] li hember daxwazên kurdan ên ji bo xweseriyê Xalîd Beg qanih kiriye ku nîjadperestiya tirkî bi armancên siyasî yên kurd re ne lihevhatî ne. Ji vê gavê û pê ve, ew her ku diçû dijberiya serokatiya kemalîst kiriye û bingeha tevlêbûna wî ya paşê di rêxistinên veşartî yên kurd û torên berxwedanê de danî. Dîroknas vê serdemê wekî kêliya diyarker destnîşan dikin ku Xalîd Beg ne tenê wekî efserekî berê yê osmanî, lê wekî rêberekî neteweperwer ê kurd yê dilsoz derketiyq holê.{{sfn|McDowall|2004|pp=197–199}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=290–292}} === Damezrandina rêxistina Azadî === {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} [[Azadî (rêxistin)|''Azadî'']] rêxistineke siyasî ya kurd yê veşartî bû ku di destpêka piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de, di demekê de ku çalakiyên siyasî yên kurd ji aliyê rayedarên nijadperestên tirk yê derketî holê ve her ku diçûn dihatin tepeserkirin, hat damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sung Home. Narrative, Morality, and the Kurdish Nation |paşnav=Hamelink |pêşnav=Wendelmoet |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |tarîx=2016-04-21 |rr=176 |isbn=978-90-04-31481-8 |ziman=en }}</ref> Li gorî hesabên kurd ên hemdem ên ku ji efserên îstîxbarata brîtanî re hatine ragihandin, ''Azadî'' di sala 1921an de li [[Erzîrom]]ê di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hat damezrandin ku bû kesayetiya wê ya rêxistinî ya navendî.{{sfn|Olson|1989|p=42}} Nehêniya rêxistinê hem hawîrdora siyasî ya tepeserker û hem jî biryardariya damezrînerên wê ya ji bo hevrêzkirina çalakiyên siyasî yên kurd li derveyî çavdêriya giştî nîşan dida. Armanca Xalîd Beg Cibirî bi rêxistinê ew bû ku ji bo gelê kurd jiyanek bi azadî û rûmet di hawîrdorek siyasî û civakî ya pêşketî de misoger bike. Berevajî destpêşxeriyên berê yên kurd ku pir caran bi daxwazên herêmî an eşîrî ve sinordar bûn, ''Azadî'' vîzyonek berfirehtir diyar kir ku rizgariya siyasî bi pêşkeftina civakî re dike yek.{{sfn|Olson|1989|p=45}} Serokatiya wê tekezî li ser dîsîplîn, hevrêzî û hevgirtina îdeolojîk kir û hewl da ku ji parçebûna ku di dîrokê de jiyana siyasî ya Kurd nîşan daye derbas bibe. Dîroknas destnîşan kirin ku ''Azadî'' yek ji hewildanên herî zû temsîl dike da ku [[Kurdperwerî|neteweperiya kurd]] bi rêya toreke avahîdar, ser-eşîrî, ne bi rêya serokatiyek herêmî ya îzolekirî, organîze bike. Li gorî [[Robert Olson]], ''Azadî'' bi avakirina beşên herêmî li seranserê qadeke cografîk a fireh avahiyeke rêxistinî ya berfireh pêşxist. Van beş li bajar û herêmên wekî Erzîrom, Dêrsim, [[Amed]], [[Sêrt]], [[Stembol]], [[Bidlîs]], [[Qers]], Xinûs, [[Ezirgan]], [[Mûş]], [[Wan]], Milezgir û [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] xebitîn.{{sfn|Olson|1989|pp=42–43}} Her beş bi gelemperî ji hêla serokekî navdar an eşîrekî kurd ve dihat rêvebirin ku stratejiya rêxistinê ya xwe dispêre kesayetên desthilatdariya herêmî yên damezrandî dema ku wan bi rêberiyek navendî hevrêz dike nîşan didaye. Ev avahiya nenavendî lê bi hev ve girêdayî rê da ''Azadî'' ku nermbûna operasyonel biparêze dema ku hevgirtina giştî diparêzî.{{sfn|Olson|1989|pp=75–78}} Modela rêxistinî ya ''Azadî'' bi zanebûn serokatiya kevneşopî bi nepeniya siyasî ya nûjên re li hev kir. Her çend kesayetên eşîrî û dînî rewatî û bandora herêmî peyda dikirin jî, rêxistin bi xwe bi rêya ragihandina nepenî û endamtiya bijartî dixebitî. Ev avahiya hîbrîd hişt ku ''Azadî'' li seranserê herêmên bi pêkhateyên civakî yên cuda, ji deverên bi piranî kurdên sunî bigire heya navçeyên cihêrengtir û heterojentir, bixebite. Zanyar tekez dikin ku ev nêzîkatî ''Azadî'' ji cemiyetên kurdî yên berê cuda dike ku pir caran an bi tevahî li ser bingeha elîtan an jî bi awayekî teng herêmî bûn.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–102}} ==== Serhildana Elkê (1924) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} [[Serhildana Elkê]] bi berfirehî wekî yekem serhildana kurdan li [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya nûjen tê hesibandin ku piştî damezrandina wê di sala 1923an de, dijberiya çekdarî ya destpêkê ya li dijî desthilatdariya dewleta nû ya Tirkiyeyê nîşan dide. Serhildan di çarçoveya navendîbûneke zêde, tepeserkirina xweseriya herêmî û hilweşandina rêziknameyên berê yên serdema osmanî de pêk hat ku berê rê dida elîtên eşîrên kurdan ku xwedî desthilateke herêmî bin. Dîroknas tekez dikin ku Elkê ne serhildaneke tenê, lê belê yekem xuyangiya berxwedana rêxistinkirî ya kurdan li dijî pergala komarî temsîl dikir.{{sfn|McDowall|2004|pp=196–197}}{{sfn|Olson|1989|pp=81–83}} Serhildan ji aliyê Xalîd Beg Cibirî hate birêvebirin. Serokatiya wî veguherîna efserên osmanî yên berê bo rêxînervanên neteweperest ên kurd nîşan da. Li kêleka Xalîd Beg, fermandarên din ên navdar rolên sereke lîstin, bi taybetî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ji eşîra [[Celalî (eşîr)|Celalî]] û [[Yûsif Ziya|Yûsif Ziya Beg]] ku her du jî xwedî ezmûna leşkerî û têkiliyên bi torên siyasî yên kurd re bûn. Tevlîbûna gelek serokên eşîran hewldana ''Azadî'' ya ji bo hevrêzkirina berxwedanê li derveyî bingehek herêmî an eşîrî ya yekane destnîşan kir.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=291–293}}{{sfn|McDowall|2004|pp=197–198}} Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên serhildana Elkê beşdarbûna gelek efserên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiye]] bû ku ji bo tevlî serhildanê reviyabûn. Ev reviyan nerazîbûna berfireh di nav efserên kurd de nîşan dida ku berê xizmeta dewleta osmanî kiribûn û di destpêkê de piştgirîya tevgera nîjadperest yê tirkan dikirin, lê tenê ji ber polîtîkayên derxistina komarê bêhêvî dibûn. Tevlîbûna wan rêxek leşkerî da serhildanê ku wê ji aloziyên berê û herêmî cuda dikir.{{sfn|Olson|1989|pp=83–85}} Serhildan di tebaxa 1924an de dest pê kir, dema ku garnîzonên Elkê ku li başûrê Bakurê Kurdistanê nêzîkî sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] bû, li dijî hikumeta Tirkiyeyê serhildan kir. Hêzên serhildêr demkî kontrola herêmê girtin ku ev yek nîşana dijberiya rasterast a li dijî desthilatdariya dewletê bû. Lêbelê, serhildanê hevrêziya têr, piştgiriya derve û kûrahiya lojîstîkî tune bû. Hêzên hikumeta Tirkiyeyê bi lez bersiv dan, yekîneyên artêşê yên birêkûpêk bicîh kirin da ku serhildanê tepeser bikin berî ku ew belavî herêmên din bibe ku ''Azadî'' şaneyên rêxistinî lê hebûn.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=293–295}}{{sfn|Olson|1989|pp=85–86}} Serhildan kurt û bêserkeftî derket û di nav çend hefteyan de piştî destpêkirina wê hilweşiya. Di 10ê cotmeha 1924an de, Yûsif Ziya Beg ji aliyê rayedarên tirk ve hate girtin. Li gorî agahiyan, di dema lêpirsînê de, wî Xalîd Begê Cibirî bi beşdarbûna di plansazkirin û rêvebirina serhildanê de tawanbar kir, ev tohmet doza hikumeta li dijî serokatiya ''Azadî'' xurt kir. Girtina Yûsif Ziya Beg xalek werçerxê nîşan da, ji ber ku wê girêdanên rêxistinî yên li pişt serhildanê eşkere kir.{{sfn|McDowall|2004|pp=199–200}} Di kanûna 1924an de, Xalid Begê Cibran li Erzîromê, dûrî herêma serhildanê, hate girtin. Girtina wî nirxandina dewleta tirk piştrast kir ku serhildan ne serhildanek herêmî ya xweber bû, lê beşek ji toreke neteweperestiya kurd a veşartî ya berfirehtir bû. Xalîd Beg, Yûsif Ziya Beg û beşdarên din ên gumanbar paşê li Bidlîsê ji hêla dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev yek biryardariya hikumetê ya ku serhildanê wekî serhildanek leşkerî bibîne ne wekî nerazîbûna siyasî nîşan dide. Her çend serhildana Elkê zû hate tepeserkirin jî, dîroknas girîngiya wê ya demdirêj tekez dikin. Wê hebûna berxwedana rêxistinkirî ya kurdan di nav komarê de eşkere kir û sinorên polîtîkayên entegrasyonê yên bi zorê nîşan da. Wekî din, tepeserkirina serhildanê dawî li dijberiya kurdan neanî. Di şûna wê de, wê ji bo serhildanên paşê mînakek danî û beşdarî zêdebûna pevçûnê di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgerên neteweperestên kurd de bû, û serhildanek din a mezin di sala pêş de destpêkiriye. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîran (1925-1927) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} [[Wêne:Herema Serhildana Şêx Seîd, 1925.png|thumb|Bandora serhildana Şêx Seîd li ser nexşe]] [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] serhildana kurdan a herî mezin û herî hevrêzkirî ya serdema destpêkê ya komarê temsîl dikir û piştî têkçûna hewildanên berxwedanê yên berê, bilindbûnek biryardar nîşan da. Berevajî serhildana Elkê ku di demek kurt de domand, serhildana Şêx Seîd li ser qadeke erdnîgarî ya fireh belav bû û koalîsyonek berfireh ji serokên eşîran, kesayetên dînî, efserên osmanî yên berê û torên neteweperestên veşartî di nav xwe de digirt. Di navenda vê hevrêzkirinê de ''Azadî'' jî hebû ku piraniya pişta rêxistinî ya serhildanê peyda kir. Her çend [[Şêx Seîd]] wekî rêberê giştî yê herî berbiçav ê serhildanê derket holê jî, dîroknas tekez dikin ku bingehên stratejîk û rêxistinî berê ji hêla ''Azadî'' ve di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hatine danîn. Piştî tepeserkirina serhildana Elkê û girtina çend çalakvanên kurd, Xalîd Beg û rêberên din ên ''Azadî'' gihîştin wê encamê ku daxwazên siyasî yên kurd êdî nikarin bi danûstandinên bi Enqerê re werin şopandin. Di şûna wê de, wan dest bi amadekariyên serhildanek hevrêz kirine ku dê hêmanên eşîrî, dînî û leşkerî li seranserê Bakurê Kurdistanê bike yek. Azadî wekî dezgeheke hevrêzkirinê ya ser-eşîrî kar dikir, efserên kurd ên ku berê di artêşa osmanî de perwerde dîtibûn bi serokên herêmî yên bi bandor ve girêdida. Çend efserên kurd ên artêşa osmanî ya berê ku gelek ji wan ji polîtîkayên Komara Tirkiyeyê bêhêvî bûbûn, bi awayekî çalak piştgirî didane serhildanê. Van efseran pisporiya leşkerî, dîsîplîna rêxistinî û plansaziya lojîstîkî pêşkêş kirin ku serhildana Şêx Seîd ji serhildanên berê û parçebûyî cuda kir. Paşxaneya Xalîd Beg wekî efserekî profesyonel û fermandarê berê yê Hemîdiyeyê wî xist navenda van hewldanan, her çend girtina wî berî belavbûnê şiyana wî ya fermandariya rasterast sinordar kiriye.{{sfn|Olson|1989|pp=95–97}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=294–296}} Serhildanê hejmareke girîng ji şervanan seferber kir û ji gelek herêm û komên civakî piştgirî wergirt. Li gorî dîroknas Robert Olson, lêkolînek li ser gelek çavkaniyên hemdem nîşan dide ku bi navînî nêzîkî 15,000 şervanan beşdarî serhildanê di bin fermandariya Xalîd Begê Cibirî bûne ku ew dike yek ji mezintirîn tevgerên çekdarî yên kurd ên wê serdemê. Ev hejmar pîvana serhildanê û dûrketina wê ji berxwedana eşîrî ya herêmî ber bi seferberiyeke neteweperest a berfirehtir ve destnîşan dike. Tevlîbûna torên ''Azadî'' di hêsankirina ragihandin û hevrêziyê de li seranserê vê hêza belavbûyî de girîng bû. Bandora Xalîd Beg bi taybetî di awayê ku serhildan otorîteya olî bi armancên neteweperwer re kir yek de eşkere bû. Her çend serokatiya Şêx Seîd tekez li ser meşrûiyeta îslamî dikir jî, çarçoveya îdeolojîk a ''Azadî'' - ku ji hêla Xalid Beg ve hatî şekilkirin - di çarçoveya vîzyonek siyasî ya nûjen de xweseriya kurdan dixwest. Vê karakterê dualî hişt ku serhildan hem şopînerên dînî û hem jî alîgirên neteweperwer ên sekuler bikişîne, her çend wê di heman demê de aloziyên navxweyî jî afirand ku paşê hevrêziyê tevlihev kir.{{sfn|McDowall|2004|pp=204–206}} Nebûna fermandariyeke yekgirtî û hevrêziya lojîstîkî kontrola domdar dijwar kir. Hikumeta Tirkiyeyê ku serhildanê wekî gefek hebûnî li ser komarê dît, bi ragihandina qanûna leşkerî û bicihkirina formasyonên mezin ên artêşê yên birêkûpêk ên bi topan ve hatine çekdarkirin û ji hêla qanûnên awarte ve têne piştgirî kirin, bersiv da. Bersiva hikumeta Enqereyê bi derxistina Qanûna Parastina Aramiyê (''Takrir-i Sükûn Kanunu'') gihîşt lûtkeyê ku desthilatên awarte da rayedarên leşkerî û dadgehên taybet. Ev tedbîr bi eşkere ne tenê ji bo têkbirina serhildanê ji hêla leşkerî ve, lê di heman demê de ji bo hilweşandina bingehên wê yên siyasî jî hatine çêkirin. Di vê çarçoveyê de, dewletê serokatiya ''Azadî'' hedef girt, rêxistinê wekî navika îdeolojîk û rêxistinî ya berxwedana Kurd dît. Bi vî rengî Xalîd Beg Cibran bû kesayetek navendî di çarçovekirina vegotina dewletê ya serhildanê wekî komployek pêşwext ne wekî serhildanek ji nişka ve.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rûpel=231 }}</ref> Tepeserkirina serhildana Şêx Seîd bi girtin, darvekirin û sirgûnên girseyî re hat ku ji kesên ku rasterast di şer de beşdar bûn pir wêdetir çû. Tevahiya herêman rastî dagirkeriya leşkerî hatin û derbirîna siyasî ya kurd bi awayekî sîstematîk hat sûcdarkirin. Di paşveçûna dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bêyî balkişandina ser rola Xalîd Beg Cibran bi tevahî nayê fêmkirin. Her çend Şêx Seîd kesayetiya herî berbiçav a bi serhildanê ve girêdayî bimîne jî, dîroknas bi berdewamî Xalîd Beg wekî yek ji mîmarên wê yên sereke destnîşan dikin ku rakirina wî ya zû tevgerê bi girîngî qels kir. == Girtin, darizandin û îdamkirin == Xalîd Beg Cibirî di çarçoveya kampanyaya berfirehtir a Komara Tirkiyeyê de ji bo hilweşandina torên neteweperest ên kurd piştî serhildanên Elkê û yê Şêx Seîd, rastî girtin û darizandinê hat. Di 20ê kanûna 1925an de, di nav operasyonên ewlehiyê yên dijwar de ku endamên berê yên ''Azadî'' û kesayetiyên din ên siyasî yên kurd hedef digirtin, li [[Erzîrom]]ê hatiye girtin. Gotinên hemdem nîşan didin ku girtina wî piştî tohmetên Yûsif Ziya Beg ku tê gotin Xalîd Beg di plansazkirin û hevrêzkirina wê serhildanê de têkildar kiriye, hatiye kirin. Van tohmetan ji rayedarên Tirkiyeyê re bingeh peyda kirin ku doza wî wekî serhildanek leşkerî ya pêşwext were hesibandin, ne wekî nerazîbûna siyasî. Piştî girtina wî, Xalîd Beg Cibirî û Yûsif Ziya Beg li [[Bidlîs]]ê ji aliyê dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev cih ji bo îspatkirina desthilata leşkerî li ser dozên ku wekî gef li ser ewlehiya dewletê têne hesibandin hatiye hilbijartin. Doz di bin şert û mercên qanûnî yên awarte de hatin meşandin ku ev yek jî nîşan dide ku komarê xwe dispêre dadgehên taybet û tedbîrên awarte ji bo çareserkirina berxwedana kurdan. Dîroknas destnîşan dikin ku darizandinan giranî dane ser berpirsiyariya rêxistinî û serokatiya sembolîk, bal kişandine ser rola Xalîd Beg wekî serokê ''Azadî'' û wî wekî mîmarekî navendî yê muxalefeta kurdan nîşan dane, tevî vê rastiyê ku ew berî destpêkirina serhildana Şêx Seîd hatibû girtin. Pêvajoya yasayî bi darvekirina Xalîd Beg Cibran di 14ê nîsana 1927an de bi dawî bû. Darvekirina wî wekî beşek ji kampanyayeke berfirehtir a dadweriya cezayî pêk hat ku armanc ew bû ku serokatiya siyasî ya kurd ji holê rake û berxwedana pêşerojê asteng bike. Lêkolîner tekez dikin ku ev ceza ne tenê fonksiyoneke dadwerî lê di heman demê de fonksiyoneke siyasî jî pêk anî û redkirina dawî ya îdiayên neteweperestên kurd di çarçoveya Komara Tirkiyeyê ya destpêkê de nîşan da. Mirina Xalîd Beg dawiya bi bandor a ''Azadî'' wekî hêzek siyasî ya rêxistinkirî nîşan da û sembola veguherîna ji nerazîbûna danûstandinî ber bi tepeserkirina bêtawîz di têkiliyên dewlet-kurd de bûye. Gorî rojnameyên tirkan ên wê demê û qeydên fermî, li Bidlisê beriya ku wî li sêdarê bidin wiha digot: {{Quote box|“Ez li hemberê wê ne tenê me. Li pişta min, li Îranê, li Mezopotamyayê û li Tirkiyeyê neteweyeke mezin, kurd dijî. Hûn îro min ji holê radikin, lê baş bizanin ku sibê, wê sibê neviyên me wê ji nav bin”.}} : == Mîrasê wî == Xalîd Beg Cibirî di dîroknivîsîna neteweperweriya destpêkê ya kurd de wekî kesayetek ku veguherîna ji xizmeta împeratoriyê ber bi berxwedana neteweyî ya rêxistinkirî temsîl dike, cihekî navendî digire. Berevajî serokên kurd ên paşê ku bi piranî ji sirgûnê an di çarçoveyên eşkere yên neteweperwer de xebitîn, Xalîd Beg ji elîta leşkerî û eşîrî ya osmanî derket û di destpêkê de bi tevgera neteweperwer a tirk re hevkariyê kir. Dûrbûna wî ya paşê bi Enqereyê re û serokatiya ''Azadî'' yek ji hewldanên herî zû nîşan da ku armancên siyasî yên kurd veguherînin avahiyek rêxistinî ya hevgirtî û veşartî di nav sinorên Komara Tirkiyeyê ya nû de. Dîroknas bi berdewamî wî wekî kesayetek bingehîn di veguherîna ji serhildanên herêmî ber bi tevgerên neteweperwer ên hevrêzkirî de nas dikin.{{sfn|McDowall|2004|pp=219–221}}{{sfn|Olson|1989|pp=108–110}} Di bîra dîrokî ya kurdan de, Xalîd Beg gelek caran wekî mîmarê sereke yê li pişt serhildana Şêx Seîd tê nîşandan, her çend ew berî destpêkirina wê girtî bû jî. Nirxandinên akademîk tekez dikin ku girtin û darvekirina wî tevgerê ji rêxerê xwe yê herî xwedî ezmûn bêpar hişt û bi vî rengî bi awayekî diyarker beşdarî têkçûna wê bûye. Ji ber vê yekê, çarenûsa Xalîd Beg bûye sembola lawaziya serokatiya neteweperwer a kurd li hember tepeserkirina destpêkê ya komarê û bandora stratejiya Enqereyê ya jiholêrakirina elîtên rêxistinî ne tenê tepeserkirina berxwedana çekdarî.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=302–305}}{{sfn|McDowall|2004|pp=217–219}} Ji bilî rola wî ya siyasî ya yekser, mîrasa Xalîd Beg di modela rêxistinî ya Azadiyê de ye, ku tevî hebûna xwe ya kurt bandor li tevgerên kurd ên paşê kir. Tekez li ser nepenîtiyê, hevrêziya ser-eşîrî û entegrasyona efserên leşkerî yên berê dê paşê di rêxistinên siyasî yên kurd de ku hem li hundirê Tirkiyeyê û hem jî li sirgûnê dixebitin, ji nû ve xuya bibe. Lêkolîner dibêjin ku ''Azadî'' ceribandinek avaker temsîl dikir ku dersên wê - hem armancên wê û hem jî têkçûnên wê - stratejiyên neteweperestiya kurd ên paşîn şekil dan.{{sfn|Olson|1989|pp=109–111}} Di dîroknivîsiya fermî ya tirkî de, Xalîd Beg Cibran bi kevneşopî wekî rêberekî serhildêr û komploger hatiye destnîşankirin, ku pir caran ji nîqaşên berfirehtir ên li ser giliyên siyasî yên kurd dûr dikeve. Ev wênekirin bi awayekî berbiçav bi zanistiya Kurd û navneteweyî re nakok e ku kiryarên wî di çarçoveya berfirehtir a avakirina dewleta piştî-osmaniyan, dûrxistina kêmneteweyan û serweriya nakokî de bi cih kiriye. Cudahiya di navbera van vegotinan de tengezariyên berfirehtir di şîrovekirina dîroka komarê ya destpêkê û pirsa kurd de nîşan didaye.{{sfn|Zürcher|2004|pp=170–172}} == Binerê == * [[Ferzende Beg]] * [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London & New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-451-0. * Olson, Robert (1989). ''The Emergence of Kurdish Nationalism, 1880–1925''. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0-292-72077-3. * van Bruinessen, Martin (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-561-6. * Jwaideh, Wadie (2006). ''The Kurdish National Movement: Its Origins and Development''. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3049-1. * Bozarslan, Hamit (2008). “Kurdish Nationalism in Turkey.” In: Kasaba, Reşat (ed.), ''The Cambridge History of Turkey, Volume 4: Turkey in the Modern World''. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 329–351. ISBN 978-0-521-61699-1. * Hanioğlu, M. Şükrü (2001). ''Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926216-3. * Zürcher, Erik J. (2004). ''Turkey: A Modern History''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-85043-670-1. * Zürcher, Erik J. (2010). ''The Young Turk Legacy and Nation Building''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-804-4. * Kieser, Hans-Lukas (2010). ''Iskalanmış Barış: Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet, 1839–1938''. Istanbul: İletişim Yayınları. ISBN 978-975-05-0833-8. * Klein, Janet (2011). ''The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone''. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7702-4. * Dündar, Fuat (2011). ''Crime of Numbers: The Role of Statistics in the Armenian Question''. New Brunswick: Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-1538-1. * Uğur Ümit Üngör (2011). ''The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960360-7. * Olson, Robert (1991). “The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Ararat (1930), and Dersim (1937–38).” ''Die Welt des Islams'', Vol. 31, No. 2, pp. 225–254. * Watts, Nicole F. (2010). ''Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey''. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0-295-99150-7. * Tejel, Jordi (2009). ''Syria’s Kurds: History, Politics and Society''. London: Routledge. ISBN 978-0-415-31569-6. * Barkey, Henri J. & Fuller, Graham E. (1998). ''Turkey’s Kurdish Question''. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-8682-4. * Yıldız, Kerim (2005). ''The Kurds in Turkey: EU Accession and Human Rights''. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2319-0. * Olson, Robert (1996). ''The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s''. Lexington: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-1922-3. * Bruinessen, Martin van (1994). “Genocide in Kurdistan? The Suppression of the Dersim Rebellion.” In: Andreopoulos, George J. (ed.), ''Genocide: Conceptual and Historical Dimensions''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. * Kieser, Hans-Lukas (2018). ''Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide''. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15762-6. * White, Paul J. (2000). ''Primitive Rebels or Revolutionary Modernizers? The Kurdish National Movement in Turkey''. London: Zed Books. ISBN 978-1-85649-822-2. * Yegen, Mesut (2007). “Turkish Nationalism and the Kurdish Question.” ''Ethnic and Racial Studies'', Vol. 30, No. 1, pp. 119–151. * Çiçek, Rahmi (2012). ''Milli Mücadele’de Doğu Anadolu''. Ankara: Türk Tarih Kurumu. * İnalcık, Halil & Quataert, Donald (eds.) (1994). ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-57456-7. {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Xalid Beg Cibri}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 9shygkesqm2jj2arzcsxm61mhkqjjsj 0 4526 2083364 2083102 2026-08-02T23:47:19Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja îro === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20110706162149/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history.}}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad}}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael}}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11}}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731}}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape}}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016}}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] czjmq7tuw7o7vnh76fadscvy067uy5i 0 4661 2083290 1958635 2026-08-02T22:21:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Qerekose | statû = Bajar | navê_din = | navê_fermî = ''Ağrı'' | wêne = Ağrı-Şehir-Merkezinden-Caddeden-Binaların-Görünümü.jpg | sernavê_wêne = Bajarê Qerekosê | welat = [[Bakura Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Agirî (parêzgeh)]] | serbajar = Qerekose | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 (serbajar) | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 107 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 150.204<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=4&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.497 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 87,6 | nifûsa_serbajarê = 119.017 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2020]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.565 | koda_postayê = 04xxx | koda_telefonê = (+90) 472 | nexşeya_reptiyeyê = Agirî#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|39|43|8|N|43|3|2|E|display=inline, title}} }} '''Qerekose''', '''Qerekilîs''', '''Qerekîs''' an jî '''Agirê''' ({{bi-tr|Ağrı}}) bajarekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku navenda rêveberiya ya [[Agirî (parêzgeh)|Parêzgeha Agiriyê]] ye. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa bajêr 120.390 kes e. Her çiqas bajêr bi çend navên din were bîranîn navê bajêr ya îro Agirî ye ku ji navê [[Çiyayê Agiriyê]] hatiye wergirtin. == Dîrok == Piştê ku hîtîtan hêza xwe li herêmê winda dikin, hûriyan di navbera salên 1340 û 1200 berî zayînê de li herêmê bi cih dibin. Ji ber ku bajêr ji navenda qiraliyeta huriyan, ji bajarê [[Riha]]yê dûr bû huriyan nekarin bajêr di bin desthilatdariya xwe de bigirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.agri.gov.tr/ilin-tarihi |sernav=Dîroka Agiriyê }}</ref> Li herêmê şaristaniya herî demdirêj ûrartûyî bûn ku li herêmê bûne desthilatdar. Seferên ûrartuyî yên li bakur û bakurê rojhilatê [[Gola Wanê]] di dema qiralê ûrartûyî Îspuini (825-810 {{bz}}) de dest pê kiriye û di dema qiral Menua de (810-786 {{bz}}) de berfireh û bi hêza bûye.<ref name=":0" /> Di dema şerê Med û Asûran û bi rûxandina dewleta asuran re herêm dikeve destê desthilatdariya împaratoriya (708-555 {{bz}}) Medan. Piştê demekê dirêj bi hilweşîna [[Med]] û Persan re ku nêzîkî du sedsal li herêmê desthilatdarî kirine, Îskenderê Makedonî padîşahê persan [[Daryûs III]] (331 {{bz}}) têk dibe û herêm dikeve bin desthilatdariya Îskenderê Makedonî.<ref name=":0" /> Li bajêr di navbera salên 1927 û 1931ê de [[Komara Agiriyê]] ku ji aliyê çend serokên kurd ve hatiye birêvebirin, ji aliyê [[Biroyê Heskî Têlî|Îbrahîm Heskî Têlî]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] û ji aliyê [[Komîteya Navendî ya Xoybûnê]] ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |url=https://archive.org/details/essaysonoriginso0000unse |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref> === Kronolojî === ==== Berî zayînê ==== * Dema Hûriyên; 1340 - 1200 * Medeniyeta Ûrartûyên; 1200 - 600 * Dema Mediyan; 678 - 549 * Dema Mekodoniyên; 331 ==== Piştê zayînê ==== * Dema Bîzansiyên; 339 * Dema Ebasiyên; 750 * Dema Selçûkiyên; 1102 * Dema Osmaniyên;1514 == Erdnîgarî == Bajêr di nav paralelên 39° - 05' û 40°- 07' bakûr û merîdyenên 42°-20' û 44°- 30' rojhilat de ye. Bajêr li bakûr bi Qersê, li rojava bi Erziromê, li bakûrê rojava bi Bedlîs û Wan û li rojhilat jî bi sînorê bajerê Mako ve tê girêdan. Taybetiyên erda bajêr: Pîvana erdê bajar 11066 km² ye. Şiklê erda bajêr % 46 wê ji mêrg û çergehên,% 3 ji golên, % 25 deşt û zozanên û %25 wê jî ji çiya û zinaran pêk tê. Li heremê genim, ceh, kixsên şekir û keten tên çandin. === Deşt û Zozan === Deşta ''Zêdkan û Qerekose'' yên herî mezin in li herêmê (341m2), Deştek din jî ''Deşta Panos û Giyadînê'' ye. Bilindtir bû zozanên herêmê digîhîjên heta 2000 m yî. Li wan zozanên ''kanî'' yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene. === Çem û gol === Çemê herî mezin ê herêmê, çemê Mûradê ye. Wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin. Hinek ji wan ev in; Şêriyên, Zêdkên, Gelûtên. Li herêmê du golên biçuk jî hene. Balik û Saz Ciyên turîstîk û germavên herêmê: Ji welatên cûda cûda her sal pir turîst tên herêmê ji bo ku hilkişin ser Çiyayê Agirî. Qesra Îsak Paşa jî ciyek e ku ji alî turîstan ve tê ziyaret kirin. Tirbê Ahmedê Xanî jî li navçê Bazîdê ye û ji alî Kurdên ve tê ziyaret kirin. Germavên Giyadîn û Dambat jî ciyên vehêsanê ne. Serwetên bin erdê: Li Giyadîn kukurt, li Bazîdê kewêrê ponz, li Dûtaxê xwê, li Avkevirê ava maden û li Zêdkanê jî lînyît ji bin erdê derdikeve. Babetên heywanan: Li Agirî nifûsek pir bilind bi xwedîkirina heywanên mijûl dibin. Ji bilî heywanên kedî li heremê li mêrg û golên werdekên kovî, qaz, kew û li alî çiya jî gur û rûvî peyde dibin. === Avhewa === Agirî xwedî avhewaya parzemînî ye (Dabeşkirina avhewaya Köppen: ''Dsa'' yan jî dabeşkirina avhewayê ya Trewartha ''Dca'') ku di mehên havînê de hênik e û şevên havînê sar in. Mehên zivistanê sar û bi berf derbas dibin. Germahiya bilind a navîn di meha tebaxê de ye ku bi qasî 30&nbsp;°C ê ye. Germahiya navîn ya nizm ya zivistanê di meha çileyê de ku -16&nbsp;°C e. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 260 | ÇAVKANÎ = [http://www.dmi.gov.tr/ www.dmi.gov.tr] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Qerekoseyê (1975-2010) | Cîh = Qerekose <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = -5.7 | bgReş = -3.4 | bgAda = 2.4 | bgAvr = 12.0 | bgGul = 18.3 | bgPûş = 24.1 | bgTîr = 29.3 | bgGel = 29.9 | bgRez = 25.4 | bgKew = 17.3 | bgSer = 7.6 | bgBer = -1.6 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = -16.5 | ngReş = -14.9 | ngAda = -7.9 | ngAvr = 1.0 | ngGul = 5.2 | ngPûş = 8.3 | ngTîr = 12.3 | ngGel = 12.1 | ngRez = 7.1 | ngKew = 2.2 | ngSer = -3.7 | ngBer = -10.9 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = -11.2 | gnReş = -9.3 | gnAda = -2.9 | gnAvr = 6.3 | gnGul = 11.9 | gnPûş = 16.7 | gnTîr = 21.2 | gnGel = 21.3 | gnRez = 16.3 | gnKew = 9.2 | gnSer = 1.4 | gnBer = -6.4 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 36.3 | bnReş = 48.9 | bnAda = 48.4 | bnAvr = 75.3 | bnGul = 75.7 | bnPûş = 45.6 | bnTîr = 19.0 | bnGel = 12.5 | bnRez = 16.0 | bnKew = 56.4 | bnSer = 49.8 | bnBer = 40.9 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = 1.9 | rtReş = 2.7 | rtAda = 4.2 | rtAvr = 5.7 | rtGul = 7.8 | rtPûş = 10.2 | rtTîr = 10.5 | rtGel = 10.1 | rtRez = 9.2 | rtKew = 6.6 | rtSer = 4.0 | rtBer = 1.8 <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = 11.2 | rbReş = 11.6 | rbAda = 12.1 | rbAvr = 15.2 | rbGul = 16.4 | rbPûş = 10.9 | rbTîr = 6.2 | rbGel = 4.7 | rbRez = 5.0 | rbKew = 9.0 | rbSer = 9.3 | rbBer = 11.1 }} === Taxên bajêr === * Dîyarbekir an jî [[Taxa Hepsê]] (yüzüncüyil mah) * [[Tolhildan]] (Abide mah)(Di serhildanên Agirî de Kurda gelek balefirên tirka hanîbûne xwarê, boy çar pîlotên tirk li vê taxê de bîrdarî (anit) hatiye çêkirin, ji ber wê kurda wê derê re gotiye tolhildan * [[Seîdê Kurdî]] (alpaslan mah) * [[Gûtî]] (Fatih Mah) * [[Kaniya Şor]] (Cumhuriyet Mah) * [[Şako]] (Firat) * [[Xana Almastê]] (Hürriyet Mah) * [[Teyyare]] (Kazim Karabekir mah) (di dema serhildanên Agirî (1926-1932) de balefirên tirka vê derê rabûne ji ber wê gel gotiye Teyyare) * [[Cumikan]] (Kurtuluş Mah) * [[Kaniya Leglegê]] (Leylekpinar mah) * [[Pira Keştî]] (Mehmet Akif Ersoy mah) * [[Mûrad]] (Murat mah) * [[Kibo , Gibo]] (Sıtkiye mah) * [[Bostano , Erdbostan]] (Yavuz mah) * [[Bilîs , Bedlîs]] (Gazi mah) == Aborî == Li gel ku piraniya pîşesazî li navenda bajêr e karê aborî ya serekeyê bajêr çandinî û ajalkarî ye. Kargeheke goşt û şîrê li bajêr heye û kargeha çermê ELDESAN yek ji mezintirîn kargehên herêmê ye. Di heman demê de li bajêr Kargeha şekir, kargeha pêlavan, kargehên çêkirina amûrên çandiniyê, kargeha kisil, kargeha mobîlyayan û kargehên tekstîlê jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agrirehberi.com/yasam/yasam.html |sernav=Aboriya Agiriyê |malper=web.archive.org |tarîx=2013-01-19 |roja-gihiştinê=2024-09-05 |roja-arşîvê=2013-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130119085547/http://agrirehberi.com/yasam/yasam.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == Li bajêr [[Zanîngeha Agiriyê]] di 29ê gulana sala 2007an de hatiye vekirin. Zanîngeha Agiriyê bi 10 fakulte, 2 enstîtu 4 dibistanên bilind û 4 dibistanên pîşeyî ya bilind li navçeyan û li kampûsa zanîngehê perwerdehî dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.agri.edu.tr/# |sernav=Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi - Doğu’dan Yükselen Işık |malper=www.agri.edu.tr |roja-gihiştinê=2024-09-05 }}</ref> == Xwarênên herêmê == Xwarêna herî bi nav û deng ''qelî ser sêlê'' ye. Ecîn ''Abdigor'' ji yek ji xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin. == Kincên herêmê == Kêfa zilam ''pûşî'' didin serê xwe. îşlig û êleg li xwe dikin, di binî de jî şelwar (qadi) li xwe dikin. Li ser şelwar kêfyek li pişta xwe girê didin. Pêlavek ku li heremê ji re dibêjin, ''yemenî'' û gorên bi desta çêkirî ku heta çongê dirêjin li nigê xwe dikin. Jinên Agirî fîstanek ku ji re dibêjin "entarî" li xwe dikin. Carna jî çarşefa reş li xwe dikin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî hene. == Ol û Civak == Sermijara bajêr tevahî Mislimanên, hejmara Xiristiyanên pir kêm in. Piranîya sermijarê ji Kurdên pêk tê, Azerî jî wek ciwaka dûyemîn li herêmê hene. Çiya: Çiyayê herî bilind ê Kurdistanê li Agirî yê ye. Çiyayê Hama (3243m), Çiyayê Kose (3430m), Tendûrek (3542m), Agiriya biçûk (3925m), Agiriya Mezin (5137m). Çiyayê Agiriya mezin, çiyayê herî bilind yê Kurdistanê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Bajar û gundên Qerekoseyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|39|43|08|N|43|03|02|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Qerekose| ]] 7oxfy06e7dvpvifkyohdxzrw851mdbf 0 4774 2083279 2080184 2026-08-02T22:10:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2 | navê rastî = {{Navê rastî|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} | navê hevbeş = Almanya | konvansiyonel navê dirêj = Komara Federal a Almanyayê | rewş = | wêneyê ala = Flag of Germany.svg | sernav ala = | wêneyê mertal = Coat of Arms of Germany.svg | sernav mertal = | dirûşma netewî = | dirûşma bi kurdî = | sirûda netewî = ''[[Deutschlandlied]]''<br />({{ziman-ku|"Strana Almanyayê"}})<br /><small>(tenê ayeta sêyem)</small>{{Efn|Ji 1952 heta 1990, ''Deutschlandlied'' sirûda netewî bi tenê ayeta sêyem li ser caran fermî sirûd gotin bûye. Ji ber ku 1991, bi tenê ayeta sêyem sirûda netewî bûye.<ref>{{Jêder-malper | url =http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html |sernav=Repräsentation und Integration |nivîskar=Bundespräsidialamt |lînka-nivîskar=Bundespräsidialamt |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=8 adar 2016 |jêgirtin=Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] }}</ref>|group=efn}}<br />[[Wêne:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] | wêneyê nexşe = EU-Germany.svg | nexşe mezinî2 = 250px | wêneyê nexşe2 = | nexşe sernav = | nexşe sernav2 = | nexşe sernûçe = {{Nexşe sernûçe |cih reng=keskê tarî |herêm=Ewropa |herêm reng=gewrê tarî |bineherêm=[[Yekîtiya Ewropayê]] | bineherêm reng=kesk |rênîşan=EU-Germany.svg}} | nexşe sernûçe2 = | cîh = | paytext = [[Berlin]]{{Ref label|aaa|a}} | jêrenot a = | bajarê mezin = paytext | bicîhbûna mezin = | awayê bicîhbûna mezin = | latd = 52 | latm = 31 | latNS = N | longd = 13 | longm = 23 | longEW = E | zimanên fermî = [[Zimanê almanî|Almanî]]{{Ref|a}}{{Efn|[[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]], [[almaniya jêrîn]], [[Zimanê sorbî|sorbî]], [[Zimanê romanî|romanî]], û [[Zimanê frîzî|frîzî]] naskirin, ji aliyê [[Senedê Ewropayê ji bo Zimanên Herêmî an Hindikayiyan]]|group=efn}} | zimanên naskirin = | zimanên herêmî = | awayê ziman = | awayê ziman2 = | ziman = | ziman2 = | zimanên bin = | zimanên bin2 = | komên etnîkî = {{Unbulleted list|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap |80% [[alman]] |3,5% [[tirk]] |1,9% [[kurd]]|1,8% [[ereb]]|12,8% yên din}} | komên etnîkî sal = | dîn = | demonîm = [[Alman]] | awayê rêveberiyê = [[Komar]]a [[Federalîzm|federaliya]] [[Sîstema parlementeriyê|parlamenî]] | sernav rêber1 = [[Serokên Almanyayê|Serok]] | navê rêber1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] | sernav rêber2 = [[Kanslêrên Almanyayê|Kanslêr]] | navê rêber2 = [[Friedrich Merz]] | sernav rêber3 = [[Serokên Bundestag]] | navê rêber3 = [[Julia Klöckner]] | sernav rêber4 = [[Serokên Bundesrat]] | navê rêber4 = [[Anke Rehlinger]] | sernav rêber5 = [[Dadgeha Destûrî ya Federal ya Almanyayê#Serokên dadgehê|{{Nowrap|Serokê Federal}} Dadgeha Destûra Bingehîn]] | navê rêber5 = [[Stephan Harbarth]] | pêşvebirî = {{Paqij}} | meclîsa jorîn = [[Bundesrat ya Almanyayê|Bundesrat]] | meclîsa jêrîn = [[Bundestag]] | awayê serxwebûnê = [[Keyaniya Almanyayê|Damezrandin]] | nota serxwebûnê = | bûyera avakirinê1 = [[Împeratoriya Romaya Pîroz]] | dema avakirinê1 = {{Dîrok|2|sibat|962}} | bûyera avakirinê2 = [[Konfederasyona Almanyayê]] | dema avakirinê2 = {{Dîrok|8|hezîran|1815}} | bûyera avakirinê3 = [[Yekbûna Almanyayê|Împeratoriya Almanî]] | dema avakirinê3 = {{Dîrok|18|kanûna paşîn|1871}} | bûyera avakirinê4 = [[Komara Weimarê]] | dema avakirinê4 = {{Dîrok|11|tebax|1919}} | bûyera avakirinê5 = [[Almanyaya Rojava|Komara Federal]] | dema avakirinê5 = {{Dîrok|23|gulan|1949}} | bûyera avakirinê6 = [[Civata Aborî ya Ewropî|CAE]] [[Mezinkirina Yekîtiya Ewropayê#endamên damezrêner|Bingeh]]{{Efn|[[Yekîtiya Ewropayê]] ji ber ku 1993.|group=efn}} | dema avakirinê6 = {{Dîrok|1|kanûna paşîn|1958}} | bûyera avakirinê7 = [[Yekbûna Almanyayê|Veyekbûn]] | dema avakirinê7 = {{Dîrok|3|çiriya pêşîn|1990}} | rûerd etîket2 = | rûerd dane = | rûerd dane2 = | rûerd = | rûerd km2 = 357.588 | rûerd magnitude = 1 E11 | rûerd rêz = 63. | rûerd jêrenot = | av = | gelhe texmînkirin = 83.129.285<ref name="Bevölkerungsstand">{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |weşanger=[[Statistisches Bundesamt]] (Destatis) |sernav=Bevölkerungsstand am 30. Juni 2021 |roja-gihiştinê=2021-10-28 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --> {{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2021-12-08 |tarîxa-arşîvê=2021-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211123051754/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> | gelhe texmînkirin sal = 2026 | gelhe texmînkirin rêz = 19. | gelhe giştejimar = | gelhe giştejimar sal = | gelhe giştejimar rêz = | gelhe tîrbûn km2 = 233 | gelhe tîrbûn rêz = 63. | hejmara endaman = | TBH PHK = $6.154 trîlyon<ref name="imf2">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=World Economic Outlook database: April 2021 |weşanger=[[International Monetary Fund]] |tarîx=April 2021 |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210412070027/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | TBH PHK sal = 2026 | TBH PHK rêz = 6. | TBH PHK her kesekî = $73.553 | TBH PHK her kesekî rêz = 19. | TBH nomînal = $5,014 trîlyon | TBH nomînal sal = 2026 | TBH nomînal rêz = 3. | TBH nomînal her kesekî = $59.925 | TBH nomînal her kesekî rêz = 19. | Gini = 29,4 <!--tenê hejmar--> | Gini sal = 2023 | Gini guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--> | Gini rêz = | Gini çavk = <ref name="eurogini">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |sernav=Gini coefficient of equivalised disposable income |weşanger=[[Eurostat]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | PPM = 0,959 <!--tenê hejmar--> | PPM sal = 2023 | PPM guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--> | PPM rêz = 5. | PPM çavk = <ref name="UNHDR">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |sernav=Human Development Report 2020 |tarîx=15 kanûna pêşîn 2020 |weşanger=[[United Nations Development Programme]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201215100725/http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | dirav = [[Euro]] ([[Nîşana Euro|€]]) | dirav kod = EUR | demjimêr = CET | utc offset = +1 | demjimêr DST = CEST | utc offset DST = +2 | DST not = | dijrabertî = | celebê dîrokê = | hatûçûn = rast | koda înternetê = [[.de]] û [[.eu]] | iso3166kod = | koda telefonê = [[Hejmarên telefona li Almanyayê|+49]] | berdilê hîmander = | wêne nexşe3 = | nexşe sernav3 = | jêrenot b = }} '''Almanya''',{{Efn|Wek '''Germanistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Federal a Almanyayê'''{{Efn|name=a|Li kêmanîke naskirî [[Zimanên Almanî]]: :*{{bi-de|Bundesrepublik Deutschland}} :*{{bi-da|Forbundsrepublikken Tyskland}} :*{{bi-nds|Bundesrepubliek Düütschland}} :*{{bi-hsb|Zwjazkowa Republika Němska}} :*{{bi-dsb|Nimska Zwězkowa Republika}} :*{{bi-rmy|Federalni Republika Jermaniya}} :*{{bi-fy|Bûnsrepublyk Dútslân}} }} (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Deutschland'', bi fermî: ''Bundesrepublik Deutschland''), welatek li herêma rojavayê [[Ewropaya Navendî]] ye ku piştî [[Rûsya]]yê welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Almanya li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat [[Polonya]] û [[Çekya]], li başûr [[Awistirya]] û [[Swîsre]] û li rojava jî bi [[Fransa]], [[Lûksembûrg|Luksembûrg]], [[Belçîka]] û bi [[Holenda]] yê re sinorê xwe parve dike. Paytexta welat û bajarê herî qerebalix bajarê [[Berlîn]] e, navenda aborî ya sereke Almanyayê bajarê [[Frankfurt]] e û mezintirîn qada bajarî, bajarê [[Ruhr]] e. Eşîrên curbicur yên almanî ji kevnariya klasîk ve li beşên bakurê Almanyaya nûjen jiyan kirine. Herêmek bi navê Germania beriya 100 salê {{pz}} hatiye belgekirin. Di sala 962an de, Padîşahiya Almanyayê piraniya [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ava kiriye. Di sedsala 16an de herêmên bakurê Almanyayê bûne navenda Reformasyona Protestanan. Piştî Şerên Napoleon û hilweşîna [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] di 1806an de, [[Konfederasyona Almanî]] di sala 1815an de hatiye damezrandin. Yekbûna fermî ya Almanya di nav netewedewleta nûjen de di 18ê tebaxa sala 1866an de bi Peymana Konfederasyona Almanyaya Bakur re ku Konfederasyona Almanyaya Bakur bi pêşengiya Prûsya ava kiribû, piştre jî di sala 1871an de vediguhêze [[Împeratoriya Almanî]]. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û Şoreşa Alman a 1918-1919, împeratorî di encamê de veduguhere Komara Weimar a nîv-serokatî. [[Nasyonalsosyalîzm|Desthilatdariya Naziyan]] di sala 1933an de dibe sedema damezrandina dîktatoriyek totalîter û dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Holokostê. Piştî bidawîhatina [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ê li [[Ewropa]]yê û serdemek dagirkirina hevalbendan a di sala 1949an de, Almanya bi tevahî di du siyasetên cihêreng de bi serweriya sinorkirî hate organîze kirin ku bi serweriyên Komara Federal a Almanyayê ku bi gelemperî wekî Almanyaya Rojava tê zanîn û [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ku wekî Almanyaya Rojhilat tê zanîn, hatiye birêvebirin. Dema ku Komara Demokratîk a Almanya dewletek Bloka Rojhilat a komunîst û endamê [[Pakta Warşovayê]] bû, Komara Federal a Almanya endamê damezrîner ê Civata Aborî ya Ewropî û [[Yekîtiya Ewropayê]] bû. Piştî hilweşîna desthilatdariya komunîst a li Almanyaya Rojhilat, Yekbûna Almanyayê ku eyaletên berê yên Almanyaya Rojhilat e di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de beşdarî Komara Federal a Almanyayê dibe û komara parlemanî ya federal tê damezrandin. Almanya weke hêzeke mezin û xwedî aboriyeke bihêz hatiye binavkirin ku li [[Ewropa]]yê xwedan aboriya herî mezin e ku ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve çarem aboriya herî mezin a cîhanê û ji hêla PPP (Îndeksa hêza kirînê) ve aboriya pêncem a herî mezin e. Wekî hêzek cîhanî di sektorên pîşesaziyê, zanistî û teknolojiyê de, sektorên zanistî û teknolojîk de, hem dervefiroşkar (îxrackar) û hem jî derhanîn a herî mezin ê cîhanê ye. Almanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Yekîtiya Ewropayê]], [[NATO]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[G20]] û OECDê ye. Almanya xwediyê sêyem-zêdetirî hejmarên Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê ye. == Dîrok == Tê pêşbînîkirin ku mirovên kevnar herî kêm 6 hezar sal berê li Almanyayê hebûn. Yekem fosîlên mirovî ya ne-modern (Neandertal) li Geliyê Neander hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/who-were-the-neanderthals.html |sernav=Who were the Neanderthals? |malper=www.nhm.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}</ref> Li Jura Swabian de delîlên kevnar ên bi vî rengî yên mirovên nûjen hatine dîtin ku di nav de bilûrên 42 hezar salî ye û amûrên muzîkê yên herî kevn in ku heta niha hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18196349 |sernav=Earliest music instruments found |tarîx=2012-05-25 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}</ref> Di lêkolînên arkeolojîk de Miroveşêr a ku ji 40 hezar sal berê ye û Venûsa 35 hezar salî ya Hohle Fels, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |sernav=Ice Age Lion Man is world’s earliest figurative sculpture - The Art Newspaper |tarîx=2015-02-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 |tarîxa-arşîvê=2015-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Eşîrên german û împeratoriya frenkan === [[Wêne:Germanic tribes settlements 750BC-1AD.svg|thumb|çep|Berfirehbûna eşîrên german di navbera sala 750 {{bz}} û di 100 salê {{pz}}.]] Tê fikirîn ku dîroka [[German|gelên germanî]] ji serdema bronzî ya Nordîk, Serdema hesinî a Zû, yan jî Çanda Jastorfê vedigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/History |sernav=Germany - Unification, WWII, Cold War {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianGermanics.htm |sernav=Kingdoms of the Germanic Tribes - Germanic Tribes (Teutons) |paşnav=Kessler |pêşnav=P. L. |malper=The History Files |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji başûrê [[Skandînavya]] û bakurê Almanyayê, li başûr, rojhilat û rojava berfireh bûne ku bi eşîrên [[kelt]]î, [[Gelên îranî|îranî]], [[baltîkî]] û [[slavî]] re têkiliya wan pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |sernav=unset0000unse_g6n9 |tarîx=1982 |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8147-1381-5 }}</ref> Di bin desthilatdariya [[Augustus]] de, [[Împeratoriya Romê]] dest bi dagirkirina erdên ku eşîrên german tê de dijîn, dike û di navbera [[Reyn|Çemê Reynê]] û [[Çemê Elbe]] de parêzgehek romanî ya demkurt a cermani ava dike. Di sala 9emê {{pz}} de, sê lejyonên romayî ji hêla Arminius ve di [[Şerê Daristana Teutoburgê]] de têk diçin. Encama vî şerî romayiyan ji xeyalên wan ên dagirkirina Almanyayê dûr dixe û bi vî awayî ev şer bûye yek bûyerên herî giring di dîroka ewropî de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230374751_9 |sernav=Postscript: Reading Iris Murdoch |paşnav=Nicol |pêşnav=Bran |tarîx=2004 |weşanger=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-40099-7 |cih=London |rr=167–178 }}</ref> Di sala 100ê {{pz}} de, [[Tacitus]] nivîsî ye ku eşîrên germanî li ser çemên [[Reyn]]ê û Danubê (Limes Germanicus) bi cih dibin û piraniya Almanyaya îro bidest dixin. Lêbelê Baden-Württemberg, başûrê Bavyera, başûrê Hessen û rojavayê Rheinland di wî demê di nav parêzgehên Romayê de hatibûn girêdan.<ref name="FULBROOK1991">{{Jêder-kovar |paşnav=FULBROOK |pêşnav=MARY |tarîx=1991 |sernav=REVIEWS |url=http://dx.doi.org/10.1093/hwj/32.1.208 |kovar=History Workshop Journal |cild=32 |hejmar=1 |rr=208–210 |doi=10.1093/hwj/32.1.208 |issn=1477-4569 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay |sernav=The Journal Of The Anthropological Society Of Bombay |tarîx=1913 }}</ref> Nêzîkî 260, gelên almanî dikevin nav axa ku di bin kontrola Romayê de ye. Piştî dagirkirina Hûnan ê di 375an de û bi paşketina Romayê ji 395an ve, eşîrên germanî ber bi başûrê rojavayê ve diçin ku frankan [[Keyaniya Frankiyan|Padîşahiya Frenkiyan]] ava kirin û ber bi rojhilat ve birin ku Saksonya û Bavyera bindest bixin. Deverên ku îro li rojhilatê Almanyayê ye, di wî demê de eşîrên slavî yên rojavayî tê de jiyan dikirin.<ref name="Fulbrook2002">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Germany |url=https://archive.org/details/isbn_9780521368360 |paşnav=Fulbrook |pêşnav=Mary |tarîx=2002 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36836-0 |çap=Nachdruck |series=Cambridge concise histories |cih=4030 Cambridge }}</ref> === Frankaya Rojhilat û Împeratoriya Romaya Pîroz === [[Wêne:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|çep|Martin Luther (1483-1546) ku Reformasyona Protestan daye destpêkirin.]] [[Karlê Mezin]] di sala 800an de [[Împeratoriya Karolenj]] ava dike û heman împeratorî di sala 843an de hatiye dabeşkirin. Keyaniya paşverû ya rojhilatê Frenkaya Rojhilat ji Çemê Reynê li rojava heya Çemê Elbê li rojhilat û ji [[Deryaya Bakur]] heya [[Alp|Çiyayên Alpan]] dirêj bûye.<ref name="FULBROOK1991"/> Piştre [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ji vê împeratoriyê derdikeve holê. Piştî demekî kurt ê ku dibe qiralê Romaya Pîroz, di sala 996an de, [[Papa Gregor V|Gregor V]] dibe yekem papayê alman ku ji hêla pismamê xwe Otto III ve hatiye erkdar kirin. Her çend împêratoran bi nakokiya veberhênanê hêz winda kiribe jî [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Împeratoriya Romaya Pîroz]] bakurê Îtalya û Burgundî di bin desthilatdariya împeratorên Salian de (1024–1125) bidest xistiye. Di bin serweriya împeratorên Hohenstaufen de (1138–1254), mîrên alman bêtirsî dan rûniştina almanan ku li başûr û rojhilat (Ostsiedlung) bi cih bibin.<ref name="FULBROOK1991"/> Endamên Yekitiya Hanseatîk, bi piranî bajarên bakurê Almanyayê bûn ku di berfirehkirina bazirganiyê de pêşketî bûn.<ref name="FULBROOK1991"/> Di sala 1315an de bi Xelayiya Mezin re dest pê kir nifûs kêm bû û piştre Mirina Reş a 1348-1350 destpêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |sernav=The Great Famine and the Black Death {{!}} 1315-1317, 1346-1351 {{!}} Lectures in Medieval History {{!}} Dr. Lynn H. Nelson, Emeritus Professor, Medieval History, KU |malper=www.vlib.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Qanûna [[Împeratoriya Ga yê Zêrîn]] a ku di sala 1356an de hatiye derxistin, awayê destûrî yên împeratoriyê peyda kir û hilbijartina împerator ji aliyê heft prens-hilbijêran ve hatiye qanûnî kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> [[Johannes Gutenberg]] awayê çapkirina gerguhêz da [[Ewropa]]yê ku bingehê demokratîkbûna zanistê daye Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781107049963.002 |sernav=Preface |tarîx=1980-09-30 |weşanger=Cambridge University Press |rr=ix–xxii }}</ref> Di sala 1517an de, Martin Luther [[Reformasyona Protestan]] teşwîq kir û wergera wî ya [[Încîl]]ê dest bi standardkirina zimanê dike ku Aştiya Augsburg a sala 1555an baweriya "Evangelîstî" ([[Luterîtî]]) bi xweşdîtinî hate pêşwazîkirin lê di heman demê de biryar da ku baweriya mîr ew bû ku baweriya bindestên wî be (cuius regio, eius religio). Ji Şerê Kölnê heta [[Şerê Sîh Salan]] (1618–1648), pevçûnên dînê erdên alman wêran kirin û bi awayekî giring nifûsa herêmê kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf |sernav=The savage wars of peace : England, Japan and the Malthusian trap |paşnav=Macfarlane |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |weşanger=Oxford ; Malden, MA : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-18117-0 }}</ref> Aştiya Westphalia şerê dînî yê di nav komên biçûkên împeratoriyê de bi dawî kir ku mîrên wan ên ku bi piranî almanîaxêv bûn dikarîn ku Katolîk, Luterîtî yan [[Kalvînîzm]] wekî dînê xwe yê fermî hilbijêrin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1400992 |sernav=Holborn, Hajo Ludwig Rudolph (1902-1969), historian and government adviser |paşnav=Edmondson |pêşnav=Earl |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |series=American National Biography Online }}</ref> Pergala dadrêsî ya ku ji hêla rêzek Reformên Împeratoriya ve hatiye destpêkirin (nêzîkî 1495-1555) ji bo xweseriya herêmî ya berbiçav û ji bo Dîeta Împeratoriyê (desteya lihevhatinê ya Împeratoriya Romayê) ya bihêztir peyda kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and empire: ideas, practices, actors |tarîx=2013 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-24529-7 |series=Rulers and elites |cih=Leiden }}</ref> Xanedana Habsburgê ji sala 1438an heta mirina [[Karl VI]] di sala 1740an de taca împeratoriyê werdigirin. Piştî Şerê Serkeftina Awistiryayê û Peymana Aix-la-Chapelle, keça [[Karl VI]] [[Maria Theresa]] dema ku mêrê wê, [[Franz I ( Împeratoriya Romê pîroz )|Franz I]], bûye împerator, wekî hevjîna împeratorê hikum dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511496899.002 |sernav=Introduction: culture and power during the long eighteenth century |paşnav=Sheehan |pêşnav=James J. |tarîx=2007-07-05 |weşanger=Cambridge University Press |rr=1–13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG111929 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji sala 1740an ve dualîzma di navbera padîşahiya Habsburgê ya Awistiryayê û [[Keyaniya Prûsyayê]] de di dîroka almanan de serdest dibe. Di sala 1772, 1793 û 1795an de [[Prûsya]] û [[Awistirya]] tevî [[Împeratoriya Rûsî]], li ser [[Parçekirina Polonyayê]] li hev kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203007259-39 |sernav=Eastern Europe since 1989: the ‘triple transition’ |tarîx=2006-04-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-00725-9 |rr=617–635 }}</ref> Di dema Şerên Şoreşger ên Fransî de, serdema Napolyon û paşê civîna dawî ya Dieta Împeratoriyê, piraniya Bajarên azad ên împeratoriyê bi herêmên xanedaniyê ve hatin girêdan ku herêmên dêran hatin sekulerîzekirin û pêvekirin. Di sala 1806an de împeratorî hate hilweşandin ku [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Prûsya]] û Habsbûrgan (Awistirya) di dema Şerên Napolyon de ji bo hegemonyaya li dewletên almanî hevrikî kirine.<ref name="Fulbrook2002"/> === Konfederasyon û Împeratoriya Almanî === [[Wêne:German Confederation (1815).svg|thumb|Konferansa Alman 1815.]] Piştî hilweşîna Napoleon, Kongreya Viyanayê Konfederasyona Alman ava dike ku ji yekîtiyek ji 39 dewletên serwer pêk tê. Erkdar kirina împeratorê Awistiryayê wekî serokê daîmî ya Kongreyê ya red kirina zêdebûna bandora Prûsyayê nîşan dide. Nakokiyên di nav siyaseta restorasyonê de hinek dibe sedema bilindbûna tevgerên lîberal, piştre jî tedbîrên nû yên zextê ji hêla rayedarê Awistirya [[Klemens von Metternich]] ve li dijî tevgeran pêk hatiye. Zollverein, sendîkaya terîfê, yekitiya aborî pêş xist.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Henderson |pêşnav=W. O. |tarîx=1934 |sernav=THE ZOLLVEREIN |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |kovar=History |ziman=en |cild=19 |hejmar=73 |rr=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |issn=0018-2648 }}</ref> Di ronahiya tevgerên şoreşgerî yên li Ewropayê de, rewşenbîr û mirovên hevpar şoreşên sala 1848an li dewletên Alman dest pê kirin û pirsgirêka almanan anîne rojevê. Qralê Prûsyayê [[Friedrich Wilhelm IV]], sernavê împeratoriyê hate pêşkêş kirin lê bi windakirina hêzê re wî tac û makezagona pêşniyarkirî red kir ku ji bo tevgerê paşveçûnek demkî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hewitson |pêşnav=M. |tarîx=2010-09-24 |sernav='The Old Forms are Breaking Up, ... Our New Germany is Rebuilding Itself': Constitutionalism, Nationalism and the Creation of a German Polity during the Revolutions of 1848-49 |url=https://doi.org/10.1093/ehr/ceq276 |kovar=The English Historical Review |cild=CXXV |hejmar=516 |rr=1173–1214 |doi=10.1093/ehr/ceq276 |issn=0013-8266 }}</ref> Key [[Wilhelm I|William I]] di sala 1862an de [[Otto von Bismarck]] wek serokwezîrê Prusya erkdar dike. Bismarck di sala 1864an de şerê bi [[Danîmarka]]yê re bi serketî diqedîne ku serketina paşîn a biryardar a [[Prûsya]] di Şerê Awistro-Pûsya ya sala 1866an de jê re hişt ku Konfederasyona Almanyaya Bakur ku Awistiryayê jê derdixe, ava bike. Piştî têkçûna Fransa di Şerê Franko-Prusyan de, mîrên slman di sala 1871an de damezrandina Împeratoriya Almanî radigihînin. [[Prûsya]] dewleta damezrîner a serdest a împeratoriya nû bû ku qralê Prûsyayê wekî împerator hikum dike û bajarê [[Berlîn]] dibe bajarê paytext a wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |sernav=Unification of German States - Countries - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110602041037/https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bismarck_otto_von.shtml |sernav=BBC - History - Otto von Bismarck |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di serdema Gründerzeit a piştî yekbûna Almanyayê de, siyaseta derve ya Bismarck wekî serokwezîrê Almanyayê bi çêkirina hevalbendan û dûrxistina şer, pozîsyona Almanyayê wekî neteweyek mezin ewle kir.<ref name=":2"/> Lêbelê di bin desthilatdariya Wilhelm II de, Almanya polîtîkayên emperyalîst dişopîne ku bi welatên cîran re dibe sedema pevçûnê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mommsen |pêşnav=Wolfgang J. |tarîx=1990 |sernav=Kaiser Wilhelm II and German Politics |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200949002500207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=25 |hejmar=2 |rr=289–316 |doi=10.1177/002200949002500207 |issn=0022-0094 }}</ref> Bi qada pirneteweyî ya Awistirya-Mecaristanê re hevalbendiyek dualî hate çêkirin ku Hevbendiya Sêsalê ya sala 1882an Îtalya jî di nav de bû. [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Rûsya]]yê jî ji bo parastina li dijî destwerdana Habsburgê ya ji bo berjewendiyên Rûsyayê yên li Balkanan an jî destwerdana Almanyayê ya li dijî Fransayê, bi hev re îtîfaq kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> Di [[Konferansa Berlînê]] ya di sala 1884an de, Almanya gelek kolonî ku di nav wan de Afrîkaya Rojhilat a Alman, Afrîkaya Başûr-Rojava ya Alman, Togoland û [[Kamerûn]] jî di nav de bûn, li ser heq îdîa kir. Piştre Almanya împeratoriya xwe ya kolonyal bi destxistina hinek deverên li Pasîfîk û li Çînê berfirehtir kir ku hebûna xwe yê li Pasîfîk û li Çînê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/10/how-imperial-germany-lost-asia/ |sernav=How Imperial Germany Lost Asia |paşnav=Farley |pêşnav=Robert |malper=thediplomat.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Hikûmeta kolonyalîst a li Afrîkaya Başûr-Rojavayê (Namîbya ya îro), ji sala 1904an heta 1907an, tine kirina gelên Herero û Namaqua yên herêmî wekî cezakirina serhildanek pêk anî ku ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18574/nyu/9781479804375.001.0001 |sernav=Forgotten Trials of the Holocaust |paşnav=Bazyler |pêşnav=Michael J. |paşnav2=Tuerkheimer |pêşnav2=Frank M. |tarîx=2020-05-28 |weşanger=New York University Press |isbn=978-1-4798-0437-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kaiser's Holocaust: Germany's forgotten genocide and the colonial roots of Nazism |paşnav=Olusoga |pêşnav=David |paşnav2=Erichsen |pêşnav2=Casper W. |tarîx=2010 |weşanger=Faber and Faber |isbn=978-0-571-23141-6 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di 28ê hezîrana sala 1914an de kuştina arşdûkê [[Awistirya]]yê dibe hincet ku [[Awistirya]]-[[Mecaristan]] êrîşî [[Serbistan]]ê bike û [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bidin destpêkirin. Piştî çar salên şer ku tê de nêzîkî du milyon leşkerên alman têne kuştin, bi agirbestek giştî şer bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |sernav=Aged 107: Last German World War I Veteran Believed to Have Died |paşnav=Crossland |pêşnav=David |tarîx=2008-01-22 |malper=Der Spiegel |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di Şoreşa Alman de (çiriya paşîn 1918), Împerator [[Wilhelm II]] û mîrên desthilatdar ji desthilatdariya xwe dûr ketin û Almanya wekê komarek federal hate ragihandin. Serkirdayetiya nû ya Almanyayê di sala 1919an de [[Peymana Versayê]] îmze kir û têkçûna hevalbendan qebûl kir. Ev peyman ji aliyê dîroknasên almanan wekî heqaret dîtin ku ev bûyer dibe sedema bilind bûna [[Adolf Hitler]]. Almanya nêzîkî ji %13e ji axa xwe ya ewropî winda kir û hemî milkên xwe yên kolonyal ên li Afrîka û Pasîfîkê radest dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/map/german-territorial-losses-treaty-of-versailles-1919 |sernav=German territorial losses, Treaty of Versailles, 1919 |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> === Komara Weimarê û Almanyaya Nazî === [[Wêne:Hitler portrait crop.jpg|thumb|Adolf Hitler, dîktatorê Almanyaya Nazî, ji sala 1933an heta sala 1945an.]] [[Wêne:Europe under Nazi domination.png|thumb|Bi deverên ku ji aliyê Reich Alman ve têne kontrol kirin û bi rengê reş hatine diyarkirin, nexşeya Ewropayê ku di sala 1942an de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ji hêla Almanyayê ve hatiye dagir kirin.]] Di 11e tebaxa sala 1919an de, Serok [[Friedrich Ebert]] Destûra Bingehîn a Demokratîk a Weimar îmze dike.<ref name="FULBROOK1991"/> Di şerê paşîn de ji bo desthilatdariyê, komunîstan li Bavyerayê desthilatdarî girtin, lê hêmanên mihafezekar li deverên din hewl dan ku Komarê bi [[Derbeya Kappê]] hilweşînin. Şerê kolanan li navendên pîşesazî yên mezin, dagirkirina Ruhr ji hêla leşkerên [[Belçîka]] û [[Fransa|Frensayê]] ve û heyamek hîperenflasyonê li pey xwe dihêle. Di sala 1924an de plansaziyek ji nû veavakirina deyn û afirandina diravek nû dest pê kir ku serdema [[Bîstên Zêrîn]] ku serdemek nûjeniya hunerî û jiyana çandî ya lîberal e daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Costigliola |pêşnav=Frank |tarîx=1976 |sernav=The United States and the Reconstruction of Germany in the 1920s |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-history-review/article/abs/united-states-and-the-reconstruction-of-germany-in-the-1920s/B13B15CDF847234C3CCE3B7CEE9C6B38 |kovar=Business History Review |ziman=en |cild=50 |hejmar=4 |rr=477–502 |doi=10.2307/3113137 |issn=2044-768X }}</ref> Depresyona mezin a cîhanê ku krîzek aborî ya mezin li cîhanê bû, di sala 1929an de li Almanyayê bi bandor dibe. Hikûmeta serokwezîr [[Heinrich Brüning]] polîtîkayek hişkbûna darayî û deflasyonê şopand ku di sala 1932an de dibe sedema bêkariyê ku ji sedî 30 gelên alman dimînin bê kar.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |sernav=The Holocaust Chronicle PROLOGUE: Roots of the Holocaust, page 50 |malper=www.holocaustchronicle.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Nazî ya bi serokatiya Adolf Hitler dibe partiya herî mezin a Reichstagê piştî hilbijartinek taybetî ya di sala 1932an de û Hindenburg di 30 çile ya sala 1933an de Hitler wekî serokwezîrê Almanyayê erkdar kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> Piştî Şewata Reichstagê, bi biryarnameyek mafên bingehîn ên sivîl betal kir û yekem kampa komkirinê ya Naziyan vebû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |sernav=The Dachau Gas Chambers: Photograph 2 |tarîx=2000-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2000-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000510093525/http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":3"/> Di {{dîrok|23|adar|1933}} de, Qanûna Desthilatdar hêzek qanûnî ya bêsînor dide Hitler ku qanûn derbas kir ku destpêka Almanyaya Nazî dide nîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |sernav=Parliament lost – DW – 03/23/2013 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Rêveberiya Hitler dewletek totalîter a navendî ava kir, ji Cemiyeta Miletan vekişiya û ji nû ve çekdarkirina welêt bi awayekî berbiçav zêde kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/wirtschaft |sernav=Gerade auf LeMO gesehen: LeMO Kapitel: NS-Regime |paşnav=Museum |pêşnav=Stiftung Deutsches Historisches |malper=www.dhm.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Bernameyek ku ji hêla hikûmetê ve hate piştgirî kirin ji bo nûvekirina aborî balê dikişîne ser karên gelemperî ku karê wî yê herî navdar Otoban bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Joshi |pêşnav=Vandana |tarîx=2003 |sernav=Gender and Power in the Third Reich |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230511071 |doi=10.1057/9780230511071 }}</ref> Di sala 1935an de rejîm ji [[Peymana Versayê]] vekişiya û qanûnên [[Nürnberg]]ê yên ku cihû û hindikahiyên din armanc digirt, derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2010/winter/nuremberg.html |sernav=The Nuremberg Laws |tarîx=2016-08-15 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Hikûmeta Adolf Hitler di sala 1935an de Saarlandê ji nû ve bi dest xist, di sala 1936an de Rheinland ji nû ve tê mîlîtarîze kirin, di sala 1938an de Awistirya bi Almanyayê ve girêda, di sala 1938an de [[Sudetenland]] bi [[Peymana Mûnîhê]] ve girêda û bi binpêkirina peymanê di adara sala 1939an de Çekoslovakya dagir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/descent-into-war.htm |sernav=Descent into war |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> [[Kristallnacht]] (şeva camên şikestî), şewitandina kinîştan, hilweşandina karsaziyên cihûyan û girtina girseyî ya cihûyan pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-night-of-broken-glass |sernav=The "Night of Broken Glass" |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di tebaxa sala 1939an de hikûmeta Hitler li ser Peymana Molotov-Ribbentrop ku [[Ewropaya Rojhilat]] di nav deverên bi bandor ên Alman û Sovyetê de dabeş dike, gotubêj kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact |sernav=German-Soviet Pact |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di 1ê îlona sala 1939an de Almanyayê Polonya dagir kir, Şerê Cîhanê yê Duyem li Ewropayê hate destpêkirin ku Brîtanya û Fransayê di 3ê îlonê de li dijî Almanyayê şer ragihandin.<ref name="FULBROOK1991"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511523663.005 |sernav=Nazi German policy towards the Baltic states on the eve of the Second World War |paşnav=Ahmann |pêşnav=Rolf |tarîx=1992-01-31 |weşanger=Cambridge University Press |rr=50–73 }}</ref> Di bihara sala 1940an de, Almanya Danîmarka û Norwêc, Holenda, Belçîka, Lûksembûrg û Fransayê zeft kir ku hikûmeta Fransayê neçar dimîne li hemberî şer agirbestek îmze bike. Înglîzan di heman salê de di Şerê Brîtanyayê de êrîşên hewayî yên almanan şikand. Di sala 1941an de leşkerên alman êrîşî Yûgoslavya, Yewnanistan û Yekîtiya Sovyetê kirin. Di sala 1942an de Almanya û hevalbendên wî piraniya parzemîna Ewropa û Afrîkaya Bakur kontrol kirin lê piştî biserketina Sovyetan di [[Şerê Stalîngradê]] de, vegerandina hevalbendan ya Afrîkaya Bakur û di dema dagirkirina Îtalyayê di sala 1943an de, hêzên alman rastî şikestinên leşkerî yên dubare hatin. Di sala 1944an de Sovyetan ber bi Ewropaya Rojhilat ve hatin bi alikariya Fransayê hatin Fransayê û li hemberî kontra-êrîşên dawî ya Almanyayê, ketin erdên Almanyayê. Piştî xwekuştina Hîtler di dema Şerê Berlînê de, Almanya di 8ê gulana sala 1945an de belgeya teslîmbûnê îmze dike ku [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] li [[Ewropa]]yê û [[Almanyaya Nazî]] bi dawî dibe.<ref name="FULBROOK1991"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-ii-key-dates |sernav=World War II: Timeline |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Piştî bidawîbûna şer, karbidestên nazî yên sax ji ber sûcên şer li [[dadgeha Nürnbergê]] têne darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuremberg: Nazis On Trial |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Piştre ku paşê bi navê Holokostê dihate zanîn, hikûmeta alman zordestî li hindikahiyan dike ku wan li kampên komkirin û mirinê kom dike û li seranserê Ewropayê wan diavêje girtîgehan. Bi tevahî 17 milyon mirov bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin ku di nav wan de 6 milyon cihû, herî kêm 130.000 kes roman, 275.000 kesên astengdar, bi hezaran [[Şahidên Yehowa]] û bi sed hezaran dijberên siyasî û dînî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/niew11200-003 |sernav=Defining the Holocaust |tarîx=2003-12-31 |weşanger=Columbia University Press |rr=45–52 }}</ref> Polîtîkayên naziyan li welatên di bin dagirkeriya Almanyayê de dibe sedema mirina 2.7 milyon polonî, 1.3 milyon ûkraynî, 1 milyon belarûsî û 3.5 milyon girtiyên şer ên Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ellman |pêşnav=Michael |paşnav2=Maksudov |pêşnav2=S. |tarîx=1994 |sernav=Soviet deaths in the great patriotic war: A note |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668139408412190 |kovar=Europe-Asia Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=4 |rr=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison |url=https://archive.org/details/stalinismnazismd0000unse |tarîx=2005 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-56521-9 |paşnavê-edîtor=Kershaw |pêşnavê-edîtor=Ian |çap=Reprint |cih=Cambridge }}</ref> Kuştiyên leşkerî yên alman bi qasî 5.3 milyon hatiye texmîn kirin û derdora 900.000 sivîlên alman dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg |paşnav=Overmans |pêşnav=Rüdiger |tarîx=2000 |weşanger=Oldenbourg |isbn=978-3-486-56531-7 |çap=Studienausg., 2. Aufl |series=Beiträge zur Militärgeschichte |cih=München }}</ref> Nêzîkî 12 milyon almanên etnîkî ji seranserê Ewropaya Rojhilat hatin derxistin û Almanya hema hema nêzîkî çaryeka axa xwe ya berî şer winda kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52 |sernav=The Lost German East: Forced Migration and the Politics of Memory, 1945-1970 |paşnav=Demshuk |pêşnav=Andrew |tarîx=2012-04-30 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02073-3 |ziman=en }}</ref> === Almanyaya rojhilat û rojava === [[Wêne:Map-Germany-1945.svg|thumb|Nexşeya Almanya di sala 1947an de, piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Duyem ku di nav de herêmên dagiriyên amerîkî, Sovyet, Brîtanya û Fransî û Saarlanda ku di bin kontrola Fransayê de ye. Herêmên rojhilatê xeta Oder-Neisse di bin şert û mercên Konferansa Potsdamê de ku derbasî Polonya û Yekîtiya Sovyetê bûye.]] Piştî ku Almanyaya Nazî radest dibe, hevalbendan Berlîn û axa mayî ya Almanyayê li gorî çar herêmên dagirkirî parve dikin. Sektorên rojavayiyên ku di bin kontrola [[Fransa]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] de bûn di 23 gulan sala 1949an de hatin yek kirin û [[Komara Federal a Almanyayê]] hate avakirin (bi almanî: ''Bundesrepublik Deutschland''); di 7ê cotmeha sala 1949an de, Herêma ku di bin desthilatdariya sovyetê de bû dibe [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] (bi almanî: ''Deutsche Demokratische Republik''; DDR). Ev deshilatdarî bi nefermî wekî Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat dihatin naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-09-01 |sernav=Trabant and Beetle: the Two Germanies, 1949-89 |url=https://doi.org/10.1093/hwj/dbp009 |kovar=History Workshop Journal |cild=68 |hejmar=1 |rr=1–2 |doi=10.1093/hwj/dbp009 |issn=1363-3554 }}</ref> Almanyaya Rojhilat Berlîna Rojhilat wek paytexta xwe hilbijart, [[Almanyaya Rojava]] bajarê [[Bonn]] wek paytexta demkî hilbijart ku helwesta xwe ya ku çareseriya du dewletên demkî ye destnîşan bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/capitaldilemmage0000wise |sernav=Capital dilemma : Germany's search for a new architecture of democracy |paşnav=Wise |pêşnav=Michael Z. |tarîx=1998 |weşanger=New York : Princeton Architectural Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56898-134-5 }}</ref> Almanyaya Rojava wek komara parlemanî ya federal bi "aboriya bazara civakî" hate damezrandin. Di sala 1948an dest pê kir, Almanyaya Rojava di bin [[Plana Marshall]] ya amerîkî de dibe wergirê sereke yê alîkariya nûavakirinê. Konrad Adenauer di sala 1949an de wek serokwezîrê yekem ê federal yê Almanyayê hate hilbijartin. Welat di destpêka salên 1950î de bi mezinbûna aborî ya berdewam (Wirtschaftswunder) pêşdikeve.<ref name="Protzman1989">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html |sernav=Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote |paşnav=Protzman |pêşnav=Ferdinand |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1989-08-22 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> [[Almanyaya Rojava]] di sala 1955an de tevlî [[NATO]]yê dibe û dibe endamê damezrîner ê [[Civata Aborî ya Ewropayê]]. Di 1 çileya sala 1957an de [[Saarland]] tevlî [[Almanyaya Rojava]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/germany/51.htm |sernav=Germany - Rearmament and the European Defense Community |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Almanyaya Rojhilat dewletek Bloka Rojhilatî bû ku di bin kontrola siyasî û leşkerî ya Yekîtiya Sovyetê de bi riya hêzên dagirker û Pakta Warşovayê bû. Her çend Almanyaya Rojhilat îdîa kiriye ku ew demokrasî ye, desthilatdariya siyasî tenê ji hêla endamên pêşeng (Politbüro) yên Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê ya ku di bin kontrola komunîstan de ye ku ji hêla Stasi ve, karûbarek nepenî ya pir mezin, tê piştgirî kirin, hate bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The workers' and peasants' state: communism and society in East Germany under Ulbricht 1945 - 71 |tarîx=2002 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-6289-6 |paşnavê-edîtor=Major |pêşnavê-edîtor=Patrick |cih=Manchester |paşnavê-edîtor2=Osmond |pêşnavê-edîtor2=Jonathan }}</ref> Dema ku propagandaya Almanyaya Rojhilat li ser berjewendiyên bernameyên civakî yên Komara Demokratîk a Almanyayê û xetereya îdiakirî ya dagirkirina [[Almanyaya Rojava]] bû, gelek ji welatiyên [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] ji bo azadî û bextewariyê li Almanyaya Rojava nihêrîne.<ref name="Protzman1989"/> [[Dîwarê Berlînê]] ku di sala 1961ê de hate çêkirin, rê neda welatiyên Almanyaya Rojhilat ku birevin [[Almanyaya Rojava]] û dîwar dibe sembola [[Şerê Sar]]. Di dawiya salên 1960an de ji hêla Ostpolîtîk ya serokwezîr Willy Brandt ve aloziyên di navbera Almanyaya Rojhilat û rojavayê de kêm dibin. Di sala 1989an de, [[Mecaristan]]ê biryar da ku Perdeya Hesinî hilweşîne û sînorê xwe bi Awistiryayê re veke, ev dibe sedema koçberiya bi hezaran welatiyên Almanyaya Rojhilat di ser [[Mecaristan]] û [[Awistirya]]yê re ber bi Almanyaya Rojava ve herin. Vê yekê bandorên mezin li ser Komara Demokratîk a Almanyayê kir ku piştgiriya xwepêşandanên girseyî yên birêkûpêk zêde dibin. Di hewlekê de ji bo ku [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] wek dewlet bimîne, karbidestên Almaniya Rojhilat qedexeyên sinor sivik kirin lê ev bi rastî dibe sedema bilezkirina proseya reforma Wende ku di Peymana li ser Çareserkirina Dawî ya bi rêzgirtina ji bo Almanya de ku bi peymanê Almanya serweriya temamî bi dest dixe. Ev yek di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de, bi tevlêbûna pênc dewletên [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ya berê ku ji nû ve hatine damezrandin, destûr dide ku Almanya ji nû ve were yekkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152657/https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] di sala 1989an de bû sembola hilweşîna komunîzmê, hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], yekbûna Almanya û Die Wende.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |sernav=CNN - y: What the Berlin Wall still stands for - November 8, 1999 |tarîx=2008-02-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080206104205/http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Almanya, Yekîtiya Ewropayê û ji nû ve yek kirin === [[Wêne:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Dîwarê Berlînê di dema hilweşîna di sala 1989an de û Deriyê Brandenburgê yek ji pêvçûnên yekem bû di dawiya Şerê Sar de ku di dawiyê de dibe sedema hilweşîna Yekîtiya Sovyetê.]] Almanyaya yekbûyî wekî berdewamiya berfireh a Almanyaya Rojava hate hesibandin jiber vê yekê endamtiya xwe di rêxistinên navneteweyî de parastiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |sernav=Art 11 EinigVtr - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Dema ku bajarê Bonnê statuya yekta ya Bundesstadt (bajarê federal) wergirtiye ku hinek wezaretên federal li bajêr dimînin, [[Berlîn]] dîsa dibe paytexta Almanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/berlin_bonng/index.html |sernav=Berlin/BonnG - nichtamtliches Inhaltsverzeichnis |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Veguheztina hikûmetê di sala 1999an de bi dawî dibe û nûjenkirina aboriya [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] hate plan kirin ku heya 2019an bi dawî bibe.<ref name="Kulish2009">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |sernav=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |paşnav=Kulish |pêşnav=Nicholas |tarîx=2009-06-19 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji nû ve yekbûna Almanyayê di [[Yekîtiya Ewropayê]] de rolek çalak girtiye ku di sala 1992an de bi Peymana Maastricht û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike û dibe hevavakarê Herêma Euroyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2013/07/09/world/europe/eurozone-fast-facts/index.html |sernav=Eurozone Fast Facts |paşnav=Research |pêşnav=CNN Editorial |tarîx=2013-07-09 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Almanya hêzeke aştîparêz ji bo aramiya li Balkanan şand û leşkerên almanî jî di çarçoveya hewlên [[NATO]]yê de ji bo ewlehiya li Efxanistanê piştî derxistina [[Talîban]] şandin [[Efxanistan]]ê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html |sernav=Germany is planning a Bosnia withdrawal - Europe - International Herald Tribune |paşnav=Dempsey |pêşnav=Judy |tarîx=2006-10-31 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref><ref name="Kulish2009"/> Di hilbijartinên sala 2005 de [[Angela Merkel]] bûye yekem serokwezîra jina li Almanyayê. Di sala 2009an de hikûmeta alman planek teşwîqê ya bi 50 milyar € yê pejirand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |sernav=Germany agrees on 50-billion-euro stimulus plan - FRANCE 24 |tarîx=2011-05-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110513022443/http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di nav projeyên sereke yên siyasî yên alman ên di destpêka sedsala 21an de pêşketina entegrasyona ewropî, veguheztina enerjiyê (Energiewende) ji bo peydakirina enerjiyek domdar, sekinandina deynê ji bo butçeyên hevseng, tevdîrên ji bo zêdekirina rêjeya zayînê (pronatalîzm) û bilind- stratejiyên teknolojiyê yên ji bo veguheztina aboriya alman ku wekî Pîşesaziya 4.0. hatiye binavkirin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |sernav=Regierungserklärung von Kanzlerin Merkel: Große Versprechen, scharfe Kritik {{!}} tagesschau.de |tarîx=2015-01-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101010608/http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di krîza koçberan a sala 2015an de li [[Ewropa]]yê, Almanya zêdetirî milyonek penaber û koçber qebul kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 |sernav=Migrant crisis: Migration to Europe explained in seven charts |tarîx=2015-09-02 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Deutschland topo.jpg|thumb|Nexşeya fizîkî ya Almanyayê.]] Almanya heftemîn welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye ku li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat bi [[Polonya]] û [[Çekya]], ji aliyê başûrê rojhilat ve bi [[Awistirya]] û li aliyê başûrê rojava bi [[Swîsre]] re sinor e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |sernav=Germany - The World Factbook |tarîx=2021-01-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Fransa]], [[Lûksembûrg]] û [[Belçîka]] li aliyê rojava, li bakurê rojava jî [[Holenda]] cih digire. Li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Xaka Almanyayê ji 357,022 km² rûberê pêk tê (137,847 sq mi) ku ji vî 348,672 km² (134,623 sq mi) rûerd e û 8,350 km² (3,224 km²) (ji avê pêk tê) rûav e. Xala herî bilind li çiyayên Alpan e (xala herî bilind: Zugspitze bi 2,963 mêtreyê) ku ji aliyê bakurê rojava ve heya peravên [[Deryaya Bakur]], (Nordsee) ji bakurê rojava ve heta peravê Deryaya Baltîkê (Ostsee) dirêj dibe. Xala herî nizm ku li şaredariya Neuendorf-Sachsenbande, [[Wilstermarsch]] 3,54 mêtre di bin asta deryayê de ye. === Avhewa === Piraniya Almanyayê xwedî avhewa nerm e ku ji okyanûsa li bakur û rojava heta parzemîna li rojhilat û başûrê rojhilat berfireh dibe. dema ku havîn dikare ji germ û hişk bigire heya hewaya sar û baran diguhere, zivistanan ji ber sermaya li Alpên Başûr heya hewaya sar bi gelemperî bi baranên sinordar ve ewrayî ye. Li herêmên bakur bayên rojavayî yên ku ji [[Deryaya Bakur]] hewaya şil bi xwe re tîne germahiyê nerm dike û baranê zêde dike. Berevajî vê, li herêmên başûrê rojhilat germahiyên dijwar hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/Climate |sernav=Germany - Climate, Temperate, Rainfall {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Ji sibata sala 2019 û 2020an vir ve germahiya mehane ya navîniyê li Almanyayê germa herî kêm 3,3&nbsp;°C, di çileya sala 2020an de, germa herî bilind 19,8&nbsp;°C, di hezîrana 2019an de hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982472/average-monthly-temperature-germany/ |sernav=Average monthly temperature 2022-2023 Germany |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Rêjeya baranê ya mehane herî kêm 30 lître (li ser mêtreçargoşe erd) di dibat û nîsana sala 2019an de, herî zêde 125 lître serê metreçargoşe di sibata sala 2020an de baran bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982758/average-sunshine-hours-germany/ |sernav=Monthly sunshine hours Germany 2022-2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Adult white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) of central Poland in flight (3).jpg|thumb|Eyloyê poçik spî ku cûreyek teyrê nêçîrî ye ku niha din bin parastinê de ye.]] Erdê Almanya dikare li pênc ekoherêmên bejayî were dabeş kirin ku ji ekoherêmên wekî daristanên tevlihev ên Atlantîkê, daristanên tevlihev ên Baltîkê, daristanên tevlihev ên Ewropaya Navendî, daristanên pelên fireh ên Ewropaya Rojava û daristanên şîn û tevlihev ên Alpê pêk tê. Ji sala 2016an vir ve ji %51 erdê Almanyayê ji bo çandiniyê hatiye veqetandin lê ji sedî 30 daristanî ye û ji %14 jî ji hêla nifûsê yan jî binesaziyê ve hatiye vegirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/factsheets/climate-impact-farming-land-use-change-and-forestry-germany |sernav=Climate impact of farming, land use (change) and forestry in Germany |tarîx=2018-10-29 |malper=Clean Energy Wire |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Cûreyên nebat û heywanên ku bi gelemperî li Ewropaya Navîn wekhevin hene. Li gorî Envantera Daristanan a Neteweyî, narewan, berû û cûreyên darên din ên pelweşanî ji %40ê daristanên Almanyayê pêk tînin ku nêzîkî ji %60 darên çam in, nemaze narewan û çam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswaldinventur.de/en/third-national-forest-inventory/the-forest-habitat-more-biological-diversity-in-the-forests/spruce-pine-beech-oak-the-most-common-tree-species |sernav=Spruce, pine, beech, oak – the most common tree species |malper=BMEL - Bundeswaldinventur |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> Gelek cureyên firingî, kulîlk, kevz û kiyark hene. Di nav ajalên kovî de Rovî, Kurebeşk, Kîvroşka Ewropayê, Xezalê sor a Ewropayê, Berazê kovî, moflon (binecureyekî pezê kovî) û hejmareke hindik ji Kewndêzê Ewrasyayê hene. Celebek kulîlkek mor (''Centaurea cyanus'') heye ku berê sembolek neteweyî ya almanan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g5GBAAAAMAAJ |sernav=Compendium of Symbolic and Ritual Plants in Europe: Herbs |paşnav=Cleene |pêşnav=Marcel De |paşnav2=Lejeune |pêşnav2=Marie Claire |tarîx=2002 |weşanger=Man & Culture |isbn=978-90-77135-04-4 |ziman=en }}</ref> 16e parkên neteweyî yên Almanyayê hene ku di nav de Parka Neteweyî ya Jasmund, Parka Neteweyî ya Herêma Vorpommern Lagoon, Parka Neteweyî ya Müritz, Parkên Neteweyî yên Deryaya Wadden, Parka Neteweyî ya Harz, Parka Neteweyî ya Hainich, Parka Neteweyî ya Daristana Reş, Swîsreya Neteweyî ya Saxon, Parka Neteweyî ya Daristana Bavarian û Parka Neteweyî ya Berchtesgadenê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfn.de/en/search?k=areas+national+parks |sernav=Search {{!}} BFN |malper=www.bfn.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Di heman demê de, 17 Rezervên Biosferê û 105 parkên xwezayiyên Almanyayê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |sernav=Zoofacts |tarîx=2003-10-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2003-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada Zoolojîk a Berlînê ku di sala 1844an de vebûye, li Almanyayê ya herî kevn e û îdîa dike ku berhevoka herî berfireha celebên ajalan li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |sernav=Zoo Berlin / VERSTEHEN / Zahlen & Fakten / Tierstatistik 2009 |tarîx=2010-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2010-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100609204353/http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Schloss Bellevue 2023.jpg|thumb|çep|Qesra Bellevueyê ku ji sala 1994an vir ve qesra rêveberiya serokkomarê Almanyayê ye]] Almanya komareke federal, parlamenî û demokratîk e. Desthilata qanûndanînê ya federal di parlamenê de ye ku ji ''Bundestag'' (Desteya Federal) û ''Bundesrat'' (Meclîsa Federal) pêk tê ku bi hev re dezgeha qanûndanînê pêk tînin. ''Bundestag'' bi rêya hilbijartinên rasterast û bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya tevlihev tê hilbijartin. Endamên ''Bundesrat'' nûnertiya rêveberiyên şanzdeh herêmên federe dikin û ji aliyê wan ve têne erkdar kirin. Sîstema siyasî ya alman li gorî çarçoveya ku di makezagona sala 1949an de wekî Qanûna Bingehîn tê zanîn de tevdigere. Guherandinên qanûnî bi giştî pêwîstî ya bi piraniya ji sê parên nûnerên ''Bundestag'' û ''Bundesrat'' pêwîstî ya du paran heye. Prensîbên bingehîn ên Destûra Bingehîn ku tê de xalên garantiya rûmeta mirovî, cihêbûna hêzan, pêkhateya federal û serweriya hiqûqê têne diyarkirin, di sîstema hiqûqa Almanyayê de bêguhertin her dem derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845237534-852 |sernav=Appendix The Basic Law for the Federal Republic of Germany |tarîx=2013 |weşanger=Nomos |rr=852–936 }}</ref> Serokê dewletê bi nûnerî xwedî berpirsiyar û xwedî raye ye. Serok ji hêla Bundesversammlung (komîsyona federal) ve, saziyek ku ji endamên ''Bundestag'' û hejmarek wekhev ji delegeyên dewletê pêk tê, tê hilbijartin. Karbidestê duyem ê herî bilind di rêza pêşîn a alman de Bundestagspräsident (Serokê Bundestag) e ku ji hêla ''Bundestag'' ve tê hilbijartin û berpirsiyarê çavdêriya rûniştinên rojane yên ''Bundestag'' e. Karmendê sêyem a herî bilind û serokê hikûmetê, serokwezîr e ku ji aliyê Bundespräsident ve tê erkdar kirin ku ji aliyê partî an jî koalîsyona ku herî zêde kursiyên di '''Bundestagê'' de hene, tê hilbijartin. Ji sala 1949an vir ve sîstema partiyê di bin serweriya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan û Partiya Sosyal Demokrat a Almanyayê de ye. Heta niha her serokwezîrek endamê yek ji van partiyan bûye. Lêbelê Partiya Demokrata Azad a Lîberal û Partiya Hevbendiya 90/Kesk jî di hikûmetên koalîsyonê de hevkariyên piçûk in. Her çend ew qet nebe beşek ji hikûmeta federal, ji sala 2007an vir ve Partiya Sosyalîst a Demokrat a Çep di ''Bundestaga'' a Almanyayê de endamekî giring e. Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de, Alternatîva ji bo Almanyayê ya rastgir a populîst dengên pêwîst bi dest dixe ku cara yekem di parlamenê de nûnertiya xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/spd-green-party-fdp-cdu-left-party-afd/a-38085900 |sernav=A look at Germany's political parties – DW – 03/01/2021 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/german-election-results-exit-poll-2017-live-latest-afd-mps-merkel-alternative-a7964796.html |sernav=Far-right party wins MPs in German parliament for first time in half a century |tarîx=2017-09-25 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}</ref> === Herêmên Almanyayê === 16 [[Herêmên Almanyayê]] hene ku her herêmek parlamena bixwe heye û di hindur de gelek aliyan de xwedî zagonin. {| | {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" | '''Rêz''' || '''Herêm''' || '''Serbajar''' ||'''Rûerd''' (km²) ||'''Nifûs''' (bi hezaran) |- | 1 || [[Baden-Württemberg]]|| [[Stuttgart]] ||35.751,46 ||10.632 |----- | 2 || [[Bavyera]]|| [[Munîh]]||70.551,57 ||12.604 |- | 3 || [[Berlin]] || <ref name="Navçe">Navçeyên Berlin û Hamburg ji bajarên hewşêwe navî de de pêk tên. Bremen jî navçeyeke ji bajarekî de pêk têye jî, bajarê [[Bremerhaven]] jî di hundura Bremen da ye.</ref> || 891,85 || 3.419 |- | 4 || [[Brandenburg]] || [[Potsdam]] ||29.485,63 ||2.450 |----- | 5 || [[Bremen (herêm)|Bremen]] || [[Bremen]]<ref name="Navçe"/>|| 419,38||654 |----- | 6 || [[Hamburg]] || <ref name="Navçe"/> ||755,26 ||1.753 |----- | 7 || [[Hessen]] || [[Wiesbaden]] || 21.114,94||6.046 |----- | 8 || [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] ||23.180,14 || 1.598 |----- | 9 || [[Saksonya Jêrîn]]|| [[Hannover]] || 47.634,90|| 7.792 |----- | 10 || [[Nordrhein-Westfalen]] || [[Düsseldorf]] ||34.097,72 || 17.572 |----- | 11 || [[Rheinland-Pfalz]] || [[Mainz]] || 19.853,36 || 3.995 |----- | 12 || [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || 2.569,69|| 991 |----- | 13 || [[Saksonya]] || [[Dresden]] || 18.415,51|| 4.047 |----- | 14 || [[Sachsen-Anhalt]] || [[Magdeburg]] ||20.446,31 || 2.246 |----- | 15 || [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]]|| 15.799,38 || 2.814 |----- | 16 || [[Thüringen]] || [[Erfurt]] || 16.172,50 || 2.162 |} | {{Nexşeya Herêmên Almanyayê}} | |} === Qanûn === Almanya xwedî sîstemeke hiqûqa sivîl e ku li ser bingeha hiqûqa romayî ye û di heman demê de di nav hiqûqê de hinek referansên qanûniyên hiqûqa germanî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civil law tradition: an introduction to the legal systems of Europe and Latin America |url=https://archive.org/details/civillawtraditio0000merr_f2j3 |paşnav=Merryman |pêşnav=John Henry |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-8047-5568-9 |çap=3 |cih=Stanford, Calif |paşnav2=Pérez-Perdomo |pêşnav2=Rogelio }}</ref> ''Bundesverfassungsgericht'' (dadgeha destûrî ya federal) Dadgeha Bilind a Almanya ye ku ji bo mijarên destûrî berpirsiyar e û xwediyê desthilata nirxandina dadwerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Homepage/home_node.html |sernav=Homepage |malper=www.bundesverfassungsgericht.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Pergala dadgeha bilind a pispor a Almanyayê ji bo dozên sivîl û cezayî yên Dadgeha Federal a Dadê, ji bo dozên din jî Dadgeha Kar a Federal, Dadgeha Civakî ya Federal, Dadgeha Darayî ya Federal û ji Dadgeha Îdarî ya Federal pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |sernav=» The Federal Constitutional Court: an Introduction German Law Archive |malper=germanlawarchive.iuscomp.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152752/https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûnên cezayî û taybet li ser asta neteweyî bi rêzê ve di ''Strafgesetzbuch'' û ''Bürgerliches Gesetzbuch'' de hatine kodkirin. Pergala cezayî ya alman hewl dide ku kesên tawanbar ji nû ve were ehlkirin û raya giştî ji kesên tawanbar biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html |sernav=§ 2 StVollzG - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Ji xeynî tawanên biçûk ku ji aliyê dadwerekî profesyonel ê yekane ve têne darizandin û tawanên siyasî yên giran, hemî tawanbar ji aliyê dadgehên tevlihev ve têne darizandin ku dadwerên nepispor (''Schöffen'') û dadwerên profesyonel bi hev re serokatiya darizandinan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Criminal Justice in Germany: Facts and Figures |paşnav=Jehle |pêşnav=Jörg-Martin |weşanger=Federal Ministry of Justice |tarîx=2009 |isbn=978-3-936999-51-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |doi=10.1086/467481 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Group photo of the G7 members at the Scholss Elmau summit (2).jpg|thumb|çep|Almanya li Schloss Elmau ya li Bavyerayê malavaniya civîna bilind a G7 a sala 2022an kiriye]] Almanya xwediyê toreke ji 227 nûnertiyên dîplomatîk li derveyî welat e û bi zêdetirî 190 welatan re têkiliyên xwe berdewam dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The German Missions Abroad |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The Embassies |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen/botschaften-node |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}</ref> Almanya endamê [[Konseya Ewropayê]], [[NATO]], [[OECD]], [[G7]], [[G20]], [[Banka Cîhanî]] û [[IMF]]yê ye. Ji damezrandina Yekîtiya Ewropayê vir ve roleke bi bandor lîstiye û ji salên 1990î vir ve bi [[Fransa]]yê re û bi hemî welatên cîran re hevpeymaniyeke bi hêz ava kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Freed |pêşnav=John C. |tarîx=2008-04-04 |sernav=The leader of Europe? Answers an ocean apart |url=https://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |sernav=Declaration by the Franco-German Defence and Security Council, Paris 13.05.2004 - France in the United Kingdom - La France au Royaume-Uni |malper=www.ambafrance-uk.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=Ministère des affaires Etrangères,SPIP 2.1.23 [20600] |roja-arşîvê=2014-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya avakirina saziyeke siyasî, aborî û ewlehiyê ya ewropî ya yekgirtîtir piştgirî dike. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, Almanya bi gelemperî wekê hêzeke mezin hatiye pênasekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Right to Self-determination Under International Law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |paşnav=Sterio |pêşnav=Milena |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-66818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref> Hikûmetên Almanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hevalbendên siyasî yên nêzîk in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-germany/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Girêdanên çandî û berjewendiyên aborî di navbera her du welatan de girêdanekê ava kirine ku di encamê de atlantîzm çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=germany.usembassy.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Siyaseta pêşketinê ya Almanyayê di çarçoveya siyaseta derve ya xwe de wekê sektoreke cuda tevdigere. Welat ji aliyê Wezareta Hevkariya Aborî û Geşepêdanê ya Federal ve hatiye formulekirin û ji aliyê rêxistinên bicîhanînê ve hatine meşandin. Hikûmeta Almanya siyaseta pêşketinê wekê berpirsiyariyek hevbeş a civaka navneteweyî dibîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development, BMZ |sernav=Homepage |url=https://www.bmz.de/en/index.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development |ziman=en |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya di sala 2019an de piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn bexşvanê alîkariyê yê cîhanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.devex.com/news/sponsored/germany-foreign-aid-and-the-elusive-0-7-95389 |sernav=Germany, foreign aid, and the elusive 0.7% |malper=Devex |tarîx=2019-08-08 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=August 2019 |pêşnav=Andrew Green // 08 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:German Army Leopard 2A6 tank in Oct. 2012.jpg|thumb|Leopard 2A6 a Artêşa Almanyayê]] Artêşa Almanyayê, ''Bundeswehr'' (Parastina Federal), ji şaxên Heer (Artêş û hêzên taybet KSK), ''Marine'' (Hêzên Deryayî), ''Luftwaffe'' (Hêzên Hewayî) û ''Cyber- und Informationsraum'' (Xizmeta Sîber û Agahdariyê) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/bundeswehr-der-zeitenwende-kriegstuechtig-sein-um-abzuschrecken-5765386 |sernav=Bundeswehr der Zeitenwende: Kriegstüchtig sein, um abschrecken zu können |malper=www.bmvg.de |tarîx=2024-04-04 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê di sala 2024an de çarem lêçûna herî zêdeyê li cîhanê bûn. Di bersiva dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, şansolyer [[Olaf Scholz]] ragihandiye ku hedefa leşkerî yên Almanyayê dê ji lêçûna NATOyê ya ji %2yê derbas bibe û her wiha diyar kiriye ku di sala 2022an de jî 100 milyar euro were zêdekirin ku ev jî hema hema du qat ji sermiyana leşkerî ya 53 milyar euro ya sala 2021an pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-commits-100-billion-to-defense-spending/a-60933724 |sernav=Germany commits €100 billion to defense spending |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schuetze |pêşnav=Christopher F. |tarîx=2022-02-27 |sernav=Russia’s invasion prompts Germany to beef up military funding. |url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/germany-military-budget-russia-ukraine.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di sala 2023an de, li gorî pîvanên NATOyê, lêçûnên leşkerî gihaştiye 73.1 milyar dolar an jî ji %1.64ê GDPya welat ku ji hedefa NATOyê ya ji %2ê pir kêmtir e. Di sala 2024an de, Almanya 97,7 milyar dolar ji NATOyê re ragihandiye ku ev rêje ji %2,12ê GDPyê ji vê hedefê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2024/6/pdf/240617-def-exp-2024-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nato.int |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Ji gulana sala 2024an pê ve, ''Bundeswehr'' xwedî hêzeke ku ji 180.215 leşkerên çalak e û xwedî 80.761 xebatkarên sivîl e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/organisation/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr |sernav=Personalzahlen |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Leşkerên cîgir ji bo hêzên çekdar hene û beşdarî tetbîqatên parastinê û şandinên li derveyî welat dibin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de |sernav=Startseite |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Heta sala 2011an, xizmeta leşkerî ji bo mêran di 18 saliya xwe de bûn mecbûrî bû lê ev bi fermî hatiye rawestandin û li cihê vê yekê xizmeta leşkerî ya dilxwazî hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Connolly |pêşnav=Kate |tarîx=2010-11-22 |sernav=Germany to abolish compulsory military service |url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pidd |pêşnav=Helen |tarîx=2011-03-16 |sernav=Marching orders for conscription in Germany, but what will take its place? |url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ji sala 2001ê vir ve jin dikarin bê snnorkirin di hemî erkên xizmetê de xizmet bikin.<ref name=":0"/> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya [[Stokholm|Stokkholmê]], Almanya ji sala 2020an heta sala 2024an pêncem mezintirîn derhanîna çekên sereke yê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Trends in International Arms Transfers, 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Di dema aştiyê de, ''Bundeswehr'' (artêşa Almanyayê) ji aliyê wezîrê parastinê ve tê fermandarîkirin. Di rewşa parastinê de jî şansolyer dibe fermandarê giştî yê ''Bundeswehrê''.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Rola ''Bundeswehr'' di Destûra Bingehîn a Almanya de tenê wekê parastinê hatiye wesifandin. Lê piştî biryareke [[Dadgeha Destûrî ya Federal]] di sala 1994an de, têgeha "parastin" ne tenê wekî parastina sinorên Almanya, di heman demê de wekê berteka li hember krîzan û pêşîgirtina li pevçûnan, an jî bi awayekî berfirehtir wekê parastina ewlehiya Almanyayê li her deverek cîhanê hatiye pênasekirin. Ji sala 2017an vir ve, nêzîkî 3.600 leşkerên artêşa alman wekş beşek ji hêzên aştîparêz ên navneteweyî li welatên biyanî hene ku di nav wan de nêzîkî 1.200 leşker ji bo operasyonên piştgiriyê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], 980 leşker di mîsyona piştgiriya biryardar a bi serokatiya NATOyê de li [[Efxanistan]]ê û 800 leşker jî li [[Kosova]]yê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/auftrag/einsaetze/missionen |sernav=Einsätze |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-10-20 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-06-01 |sernav=Germany extends unified armed forces mission in Mali |url=https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=International Insider |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210226221509/https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Frankfurter Altstadt mit Skyline 2019 (100MP).jpg|thumb|Dîmenek ji Frankfurtê ku navendeke karsaziyê û darayî ya pêşeng ê li Ewropayê û navenda Banka Navendî ya Ewropayê ye]] Almanya xwedî aboriyeke bazara civakî ye ku xwedî hêzeke kar a pir jêhatî ku asta gendeliyê kêm e û asta nûjeniyê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2019 |sernav=2019 Corruption Perceptions Index - Explore the results |malper=Transparency.org |tarîx=2020-01-24 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Almanya ji aliyê GDPya nomînal ve aboriya herî mezin a Ewropayê ye û her wiha ji aliyê GDPya nomînal ve sêyem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê GDPya parîteya hêza kirînê (PPP) ve şeşem aboriya herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-02-15 |sernav=Deutschland ist wieder Nummer drei der größten Volkswirtschaften der Welt |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/deutschland-ist-wieder-nummer-drei-der-groessten-volkswirtschaften-der-welt-a-4983d80b-6eef-4226-b620-097934febf6c |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> GDPya welat ya serê kesî ya li gorî parîteya hêza kirînê (PPP) ya di sala 2024an de gihîştiye ji %115ê navînî ya Yekîtiya Ewropayê. Sektora xizmetguzariyê ya welat bi qasî ji %72ê GDPya giştî, sektora pîşesaziyê ji %27ê ku Almanya xwedî hilberîna pîşesaziyê ya herî mezin li Ewropayê ye û sektora çandiniyê jî %1ê ji sala 2023an pê ve, pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku ji aliyê Eurostatê ve hatiye weşandin, di çileya sala 2020an de ji %3,2 ye ku çarem rêjeya herî nizm a Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unemployment_statistics |sernav=Unemployment statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Almanya beşek ji bazara yekgirtî ya Ewropayê ye ku nûnertiya zêdetirî 450 milyon xerîdaran dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/growth/single-market_en |sernav=The European single market - Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |malper=Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |tarîx=2016-07-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Anonymous }}</ref> Li gorî fona diravan a navneteweyî, di sala 2017an de, welat ji sedî 28ê aboriya herêma euroyê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2017/07/05/na070717-germany-spend-more-at-home |sernav=Germany: Spend More At Home |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya di sala 2002an de dest bi bikaranîna dirav ê hevpar ê yekîtiya ewropî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Andrews |pêşnav=Edmund L. |tarîx=2002-01-01 |sernav=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity |url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Siyaseta Almanyayê ya diravî ji aliyê Banka Navendî ya Ewropayê ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundesbank.de/en/tasks/monetary-policy/monetary-policy-625914 |sernav=Monetary policy |malper=www.bundesbank.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> hatiye destnîşankirin ku navenda saziyê li Frankfurtê ye û ev navenda, navenda herî mezin ê darayî ya welat e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=speri.dept.shef.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Almanya sêyem hinardekarê herî mezin ê cîhanê ye û sêyem derhanîna herî mezin ê cîhanê ye û piştî Çînê duyem mezintirîn zêdehiya bazirganiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Hevkarên Almanyayê ya bazirganî yên herî mezin di sala 2024an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn û Holenda bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Economy/Foreign-Trade/trading-partners.html |sernav=The United States is Germany's main trading partner |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Berhemên sereke yên Almanya wesayît, makîne û kelûpelên kîmyewî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignTrade/_Graphic/TradingGoods.png?__blob=poster |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Pîşesaziya otomobîlan a Almanyayê wekê yek ji pîşesaziyên herî reqabetkar û nûjen ên cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.electrive.com/2019/12/10/cam-study-reveals-german-manufacturers-as-innovative/ |sernav=CAM study reveals: German carmakers are most innovative - electrive.com |tarîx=2019-12-10 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2023an de, pîşesazî ji aliyê hilberînê ve şeşem û ji aliyê nirxa hinardekirinê ve jî sektora herî mezin ê cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/[...bespoke] |sernav=The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya malavanê Koma Volkswagen e ku ji aliyê hilberîna wesayîtan ve duyem hilberînerê otomobîlan ê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stevenson |pêşnav=Reed |paşnav2=Kim |pêşnav2=Heejin |paşnav3=Yamamoto |pêşnav3=Emily |tarîx=2022-12-20 |sernav=Hyundai, Now the No. 3 Carmaker, Takes Aim at Toyota and Volkswagen |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-20/now-the-world-s-third-biggest-carmaker-hyundai-takes-aim-at-toyota-volkswagen |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ku li bazara borsayê hatine lîste kirin (Fortune Global 500) li gorî dahat a di sala 2024an de 29 pargîdanî li Almanyayê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/global500/2019/search/?hqcountry=Germany |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> DAX ku endeksa borsayê ya Almanyayê ku ji aliyê Borsaya Frankfurtê ve tê xebitandin, 30 pargîdanî yên herî mezin ên li Almanyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/quote/DAX:IND |sernav=DAX Quote - Deutsche Boerse AG German Stock Index DAX |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên navdar ên almanî Mercedes-Benz, BMW, Volkswagen, Audi, Porsche, Siemens, Adidas, SAP, Bosch û BASF in. Berlîn navendeke ji bo pargîdaniyên destpêkê ye û li [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye cihê sereke yên ji bo pargîdaniyên ku ji aliyê sermayeya xeterank ve têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=erikak |tarîx=2015-08-28 |sernav=Berlin outranks London in start-up investment |url=http://www.euractiv.com:80/sections/innovation-industry/berlin-outranks-london-start-investment-317140 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=EurActiv {{!}} EU News & policy debates, across languages |ziman=en-GB }}</ref> Almanya bi beşa xwe ya mezin a pargîdaniyên piçûk û navîn ên pispor ên wekî Mittelstand hatiye naskirin ku ev pargîdanî nêzîkî ji %48 nûnertiya rêberên bazara cîhanî di beşên xwe dikin ku wekê şampiyonên veşartî hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-08-16 |sernav=Germany's 'hidden champions' of the Mittelstand |url=https://www.bbc.com/news/business-40796571 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> Hewldanên lêkolînam û pêşveçûnê beşek yekgirtî ya aboriya Almanyayê pêk tînin û ji sala 2005an vir ve welat di warê lêçûnên lêkolîn û pêşveçûnê de di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2016-05-14 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160514110947/http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/gross-domestic-spending-on-r-d.html |sernav=Gross domestic spending on R&D |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Di sala 2018an de, Almanya di warê hejmara gotarên lêkolînê yên zanistî û endezyariyê yên hatine weşandin de di rêza çarem a cîhanê de bû û di sala 2023an de jî di endeksa xwezayê ya li gorî kalîteyê hatiye sererastkirin de di rêza sêyem de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nature.com/nature-index/news/nature-index-research-leaders-india-follows-china-footsteps |sernav=Client Challenge |malper=www.nature.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Saziyên lêkolînê en navdar ên li Almanyayê civaka Max Planck, Komeleya Helmholtz, civaka Fraunhofer û komeleya Leibniz in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boytchev |pêşnav=Hristio |tarîx=2019-03-27 |sernav=An introduction to the complexities of the German research scene |url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00910-7 |kovar=Nature |ziman=en |cild=567 |hejmar=7749 |rr=S34–S35 |doi=10.1038/d41586-019-00910-7 }}</ref> Almanya yek beşdarê herî mezin ê ajansa fezayê ya ewropî ye. Welat di sala 2025an de di endeksa nûjeniya cîhanê de di rêza 11em de bû.<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |kovar=wipo.int |ziman=en }}</ref> === Binesazî === [[Wêne:ICE 3 Oberhaider-Wald-Tunnel.jpg|thumb|Trenên bilez ên wekê vê ICE 3 tevahiya Almanya bi hev ve girêdidin]] Almanya bi cihê xwe yê navendî ya li Ewropayê, bûye navendeke veguhastinê ya parzemîna Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.internationaltransportforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101013052/http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tora rêyên Almanyayê di nav rêyên herî qelebalix ên Ewropayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Archive:Transport_infrastructure_at_regional_level |sernav=Archive:Transport infrastructure at regional level |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Otoban bi wê yekê hatiye pênasekirin ku ji bo hinek cureyên wesayîtan sinorekê lezê ya ku ji aliyê qanûnên federal ve hatiye destnîşankirin tune ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://au.news.yahoo.com/ |sernav=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |malper=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-AU }}</ref> Tora trênê ya bi navê Intercity Express an bi kurtasî ICE bi leza heta 300 km/s (190 mph) xizmetê dide bajarên mezin ên Almanyayê û hinek bajarên li welatên cîran. Mezintirîn balafirgehên Almanyayê [[Balafirgeha Frankfurt Main|Balafirgeha Frankfurtê]], [[Balafirgeha Munîhê]] û [[Balafirgeha Berlîn a Brandenburgê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ICE High-Speed Trains |url=https://www.eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191011052444/http://eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Bendergeha Hamburgê]] sêyem bendergeha herî qerebalix a [[Ewropa]]yê ye û yek ji bîst bendergehên konteyneran ên herî mezin ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hafen-hamburg.de/en/trash/247224.1.11_statistics_old/top-20-container-ports/ |sernav=Login • ProcessWire • hafen-hamburg.de |malper=www.hafen-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> [[Wêne:Berlin Brandenburg Airport Terminal 1.jpg|thumb|çep|Dîmenek termînala 1em a Balafirgeha Berlîn Brandenburgê]] Di sala 2019an de, Almanya heftem mezintirîn xerîdarê enerjiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eia.gov/international/analysis/country/DEU |sernav=International - U.S. Energy Information Administration (EIA) |malper=www.eia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Hemî santralên nukleerî yên Almanya di sala 2023an de hatine rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/europe/germany-nuclear-phase-out-climate-intl |sernav=‘A new era’: Germany quits nuclear power, closing its final three plants |malper=CNN |tarîx=2023-04-15 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Kappeler |pêşnav=Laura Paddison,Nadine Schmidt,Inke }}</ref> Almanya pêdiviyên xwe yên enerjiyê bi bikaranîna ji %40 çavkaniyên nûjenkirî û di panelên rojê û enerjiya bayê ya deryayî wekê "rêberê vê enerjiyê destpêkê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/news/renewables-supplied-40-percent-net-public-power-germany-2018 |sernav=Renewables supplied 40 percent of net public power in Germany in 2018 {{!}} Clean Energy Wire |malper=www.cleanenergywire.org |tarîx=2019-01-02 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iea.org/countries/germany |sernav=Germany - Countries & Regions |malper=IEA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> Veguhestina enerjiyê ya alman (Energiewende) bi rêya karîgeriya enerjiyê û enerjiya nûjenkirî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlr.de/dlr/Portaldata/1/Resources/bilder/portal/portal_2012_1/leitstudie2011_bf.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dlr.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":5"/> gaveke naskirî yê ber bi aboriyeke berdewam ve ye û welat wekê "yekem aboriya enerjiya nûjenkirî ya sereke ya cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=RenewableEnergyWorld.com |tarîx=2009-04-03 |sernav=Germany: The World's First Major Renewable Energy Economy |url=http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/04/germany-the-worlds-first-major-renewable-energy-economy |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Renewable Energy World }}</ref> Almanya di navbera salên 1990 û 2015an de xerckirina enerjiya xwe ya seretayî bi rêjeya ji %11 kêm kiriye û armancên xwe ragihandiye ku heta sala 2030an ji %30 û heta sala 2050an jî ji %50 kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |sernav=Energy Efficiency |malper=www.energypartnership.cn |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240204135141/https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat pabendê [[Peymana Parîsê]] û çend peymanên din e ku alikarê cihêrengiya biyolojîkî, standardên kêmemisyon û alîkarê rêveberiya avê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eddy |pêşnav=Melissa |tarîx=2019-11-15 |sernav=Germany Passes Climate-Protection Law to Ensure 2030 Goals |url=https://www.nytimes.com/2019/11/15/world/europe/germany-climate-law.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Rêjeya vezîvirandina avêtî ya malê ya Almanyayê ji sala 2017an vir ve, li dora ji %65 e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |sernav=Germany is the world’s leading nation for recycling - Climate Action |malper=www.climateaction.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2026-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260202112451/https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2023an de Almanya di rêza 14em de bû ku herî zêde gazên serayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olefs |pêşnav=M. |paşnav2=Formayer |pêşnav2=H. |paşnav3=Gobiet |pêşnav3=A. |paşnav4=Marke |pêşnav4=T. |paşnav5=Schöner |pêşnav5=W. |paşnav6=Revesz |pêşnav6=M. |tarîx=2021-06-01 |sernav=Past and future changes of the Austrian climate – Importance for tourism |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213078021000311 |kovar=Journal of Outdoor Recreation and Tourism |series=Editorial: Tourism and Climate Change – an integrated look at the Austrian case |cild=34 |rr=100395 |doi=10.1016/j.jort.2021.100395 |issn=2213-0780 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Hubschrauberflug Hamburg.jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê Hamburgê ku duyem bajarê herî qelebalix ê Almanya ye û bendera bajar ya deryayî ji aliyê qebareyê ve mezintirîn bendera welat e]] Li gorî hêjmara nifûsê ya Almanya ya sala 2023an, bi nifûsa 84,7 milyonî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://etias.com/articles/germany-population-growth-2023 |sernav=One moment, please... |malper=etias.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya dewleta endam a herî qelebalix a Yekîtiya Ewropayê ye,{{efn|Ji bilî [[Tirkiye]]yê ku têne nêzikî %3 ax û %10 ji nifûsa xwe li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |edîtor=Metz, Helen |sernav=Turkey: A Country Study &#124; Geography |sal=1995 |weşanger=GPO for the Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251115045721/https://countrystudies.us/turkey/18.htm |roja-arşîvê=15 çiriya paşîn 2025 }}</ref>|name="tirkiye"}} piştê Rûsyayê duyemîn welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nozdehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/_node.html |sernav=Current population |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Giraniya nifûsa li ser her kîlometreçargoşeyekî 236 kes e. Rêjeya zarokan ya li serê jineke 1,57 zarok e (li gorî texmînên sala 2022an) ku ji rêjeya guherînê ya 2,1 kêmtir e û yek ji rêjeyên herî nizm ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Births/_node.html |sernav=Births |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Ji salên 1970î vir ve, rêjeya mirinê ya Almanya ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûye. Lêbelê ji destpêka salên 2010an vir ve nifûsa welat bi rêjeyên jidayikbûn û koçberiyê zêde bûne. Almanya bi temenê navînî 47,8 salî, xwediyê çarem nifûsa herî bi temen a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2021 }}</ref> Çar komên mezin ji mirovan wekî kêmneteweyên neteweyî têne binavkirin ji ber ku bav û kalên wan bi sedsalan li herêmên wan jiyane ev in:<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.bmi.bund.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |roja-arşîvê=21 nîsan 2013 }}</ref> Li eyaleta herî bakur a Schleswig-Holsteinê <ref name=":1" />kêmneteweyeke danîmarkî heye; sorb ku nifûseke slavî ye, li herêma Lusatia ya Saksonya û Brandenburgê ne; roma û sintî li seranserê welat dijîn û frîzî li perava rojavayê Schleswig-Holsteinê û li beşa bakurê rojavayê Saksonyaya Jêrîn kom bûne.<ref name=":1" /> Almanya ji bo koçberan cihekî sereke ye û di cîhana de piştî Amerîkayê di rêza duyem de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx= |sernav=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150317014944/http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |roja-arşîvê=17 adar 2015 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Di sala 2015an de, piştî krîza penaberan a 2015an, mala nifûsê ya wezareta karûbarên aborî û civakî ya Neteweyên Yekbûyî Almanyayê wekê welatê duyem ê herî zêde yê koçberên navneteweyî li çaraliyê cîhanê navnîş kiriye ku ev hejmar nêzîkî ji %5 an 12 milyon ji tevahiya 244 milyon koçberan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |sernav=International Migration Report 2015 – Highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |roja-arşîvê=13 gulan 2016 }}</ref> Krîzên penaberan bûne sedema zêdebûna berbiçav a nifûsê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-asylum-applications-rose-sharply-in-2023/a-67928269 |sernav=Germany: Asylum applications rose sharply in 2023 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Wek mînak, herikîna mezin a koçberên ûkraynî piştî dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, di encamê de zêdetirî 1,06 milyon penaberên ji ûkraynî heta nîsana sala 2023an li Almanyayê hatine tomar kirin.<ref name=":4"/> Di sala 2019an de, Almanya di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji aliyê rêjeya koçberan di nav nifûsa welat de, bi rêjeya ji %13,1, di rêza heftan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/foreign-population.html |sernav=Foreign population |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart |roja-arşîvê=13 adar 2020 }}</ref> Di sala 2022an de, 23,8 milyon kes ji sedî 28.7ê tevahiya nifûsê xwedî paşxaneya koçberiyê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |sernav=24,3 % der Bevölkerung hatten 2022 eine Einwanderungsgeschichte |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231107012216/https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2023 }}</ref> Li Almanyayê zêdetirî 2.000 bajar û bajarok û 11 herêmên metropolîtan ên bi fermî hatine naskirin hene. Bajarê herî qelebalix ê welat Berlîn e û mezintirîn herêma ya bajarî ya welat herêma bajarî ya Ruhrê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |sernav=World Urban Areas |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |roja-arşîvê=3 gulan 2018 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Kölner Dom, Köln-Altstadt-Nord - Luftaufnahme-0276 (cropped).jpg|thumb|çep|Katedralja Kolnê ku di nav lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê de ye.]] Li gorî hêjmara nifûsê ya 2022an, [[xiristiyanî]] li Almanyayê bi rêjeya %49,7ê nifûsê dînê herî berbelav e ku ji %23,1 xwe wekê [[Protestanî|protestan]] û ji %25,1 jî xwe wekê [[katolîk]] dane nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/Sonderauswertung_Religionszugehoerigkeit.html |sernav=Bevölkerung nach Religionszugehörigkeit im Zensus 2022 und im Zensus 2011 - je Bundesland |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}</ref> Lêkolînek di sala 2023an de texmîn kiriye ku ji %46,2ê nifûsê endamên ti rêxistin an mezhebên dînî nîne û piraniya nifûsê êdî endamê mezhebê xiristiyanî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2023 |sernav=Religionszugehörigkeiten 2023 |malper=fowid.de |tarîx=2024-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de }}</ref> Bê bewariya dînê li Almanyayê li deverên mezin ên metropolîtan û li seranserê [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] a berê ku berî bi sepandina ateîzma dewletê di bin komunîzmê de bi piranî protestan bû, herî zêde ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thompson |pêşnav=Peter |tarîx=2012-09-22 |sernav=Eastern Germany: the most godless place on Earth |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |sernav=Germany |malper=berkleycenter.georgetown.edu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-03-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îslam duyem dîn e ku li Almanyayê kesên endamên vê dînê hene.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ergebnisse.zensus2011.de/ |sernav=Zensusdatenbank - Ergebnisse des Zensus 2011 |malper=ergebnisse.zensus2011.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Di nifûsjimêriya sala 2011an de ji %1,9ê beşdaran (1,52 milyon kes) dînê îslamê wekê dînê xwe dane nas kirin lê ev hejmar bê bawer hatiye hesibandin ji ber ku hejmareke nehevseng ji alîgirên vê baweriyê (û dînên din ên wekê cihûtî hene) îhtîmal heye ku mafê xwe yê bersivnedana pirsê bi kar nenîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Di sala 2019an de, ji xeynî hejmareke nediyar a misilmanên bê paşxaneya koçber, li gorî texmînan 5,3–5,6 milyon misilmanên bi paşxaneya koçber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/fb38-muslimisches-leben.html |sernav=Muslimisches Leben in Deutschland 2020 |malper=BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}</ref> Piraniya misilmanan sunî û elewiyên ji Tirkiyeyê ne lê hejmareke kêm şîe, Ehmedî û mezhebên din jî hene. Di heman demê de dîn ên din jî ji sedî yek ji nifûsa Almanyayê pêk anîne.<ref name=":6"/> Di sala 2011an de endamên fermî yên civaka cihûyan nêzîkê ji %0,2ê ji nifûsa giştî ya Almanyayê pêk anîne û ji %60ê ji vê nîfûsê li Berlînê jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Berlin Facing Challenge Of Assimilating Russian-Speaking Jews |url=https://www.rferl.org/a/1078688.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Li gorî texmînan, ji sedî 80 heta 90ê ji van cihûyên li Almanyayê koçberên rûsîaxêv ên ji [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya berê bûn ku ji salên 1980an vir ve hatine Almanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishjournal.com/news/worldwide/86509/ |sernav=German Jews more than victims, community head says |malper=Jewish Journal |tarîx=2011-01-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Journal |pêşnav=Jewish }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |sernav=Jewish Berlin: Myths and Fragmentation by Kathleen Jäger, Elissa Vinnik {{!}} Humanity in Action |malper=Humanity In Action |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313043802/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus b.jpg|thumb|Nîşaneyeke kolanê ya duzimanî ku hem bi zimanê almanî û hem jî bi dorbiya jêrîn e ku li Cottbus (Chóśebuz), Brandenburgê ye.]] Zimanê almanî zimanê fermî yê welat e û zimanê almanî bi piranî zimanê axavtinê ya li Almanyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Zimanê almanî yek ji 24 zimanên fermî û zimanê xebatê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û yek ji sê zimanên prosedurî yên [[Komîsyona Ewropayê]] ye ku li kêleka zimanê îngilîzî û zimanê fransî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/https:////ec.europa.eu//commission//presscorner//detail//en//memo_13_825 |sernav=Frequently asked questions on languages in Europe |malper=European Commission - European Commission |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Zimanê almanî zimanê dayikê ya herî berbelavê li Yekîtiya Ewropayê ye ku bi qasî 100 milyon axaftvanên [[zimanê almanî]] ya xwemalî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschland.de/en/topic/culture/the-german-language-surprising-facts-and-figures |sernav=The German language: surprising facts and figures |malper=www.deutschland.de |tarîx=2018-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Zimanên hindikahiyên xwemaliyên li Almanyayê wekê zimanên danîmarkî, almaniya jêrîn, reniya jêrîn, sorbî, romanî, frîziya bakur û frîziya saterlandê têne naskirin ku ev hemî ziman bi fermî ji aliyê peymana ewropî ya zimanên jerêmî an kêmneteweyan ve têne parastin. Zimanên koçberan ên herî zêde ku li Almanyayê têne bikaranîn [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê polonî|polonî]], [[Zimanê îtalî|îtalî]], [[Zimanê yewnanî|yewnanî]], [[Zimanê spanî|spanyayî]] [[serbo kroatî]], [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], tirkî, erebî, zimanên din ên balkanan û [[zimanê rûsî]] ye. Alman bi gelemperî pirzimanî ne ku ji %74ê welatiyên alman dane zanîn ku ew dikarin bi kêmanî bi zimanekî biyanî pêwendiyê pêk bînin û ji %35 jî bi kêmanî dikarin bi du zimanên biyanî pêwendiyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979 |sernav=Eurobarometer |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003 b.jpg|thumb|Zanîngeha Heidelbergê ku saziya herî kevn a xwendina bilind a Almanyayê ye û bi gelemperî di nav yek zanîngehên navdartirîn zanîngehên welat hatiye dîtin]] Berpirsiyariya çavdêriya perwerdehiyê li Almanyayê bi giranî di nav eyaletan de hatiye organîzekirin. Perwerdehiya baxçeyê zarokan a bijarte ji bo hemî zarokên di navbera sê û şeş salî de tê peyda kirin, piştî wê jî, li gorî dewletê, çûna dibistanê ji bo herî kêm neh salan mecbûrî ye. Perwerdehiya seretayî bi gelemperî ji çar heta şeş salan berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lcweb2.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Dibistana navîn li gorî ka xwendekar perwerdehiya akademîk an pîşeyî berdewam dikin, ji bo beşan hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wenr.wes.org/2021/01/education-in-germany-2 |sernav=Education in Germany |malper=WENR |tarîx=2021-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Mackie |pêşnav=Chris }}</ref> Pergaleke şagirtiyê ya bi navê Duale Ausbildung rê li ber sertîfîkayek pispor vedike ku hema hema bi pîleyeke akademîk re wekhev e. Ev pergal dihêle ku xwendekarên di perwerdehiya pîşeyî de hem li dibistaneke taybet de û hem jî li dibistanek pîşeyî ya dewletê perwerdehiyê bibînin.<ref name=":7"/> Ev modela perwerdehiyê li seranserê cîhanê baş wekê perwerdehiyeke bal hatiye qebûlkirin û li seranserê cîhanê hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A German model goes global - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/0/4f43b5c4-a32b-11e1-8f34-00144feabdc0.html#axzz2RApE4hJA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Piraniya zanîngehên Almanyayê saziyên giştî ne û xwendekar bi kevneşopî belaş dixwînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/should-we-follow-the-german-way-of-free-higher-education-23970 |sernav=Should we follow the German way of free higher education? |malper=The Conversation |tarîx=2014-03-17 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Forsyth |pêşnav=Hannah |paşnav2=Pitman |pêşnav2=Tim }}</ref> Mercê giştî ji bo beşdarbûna zanîngehê ''Abitur'' e. Li gorî raporeke OECD ya sala 2014an, ji bo xwendina navneteweyî Almanya di rêza sêyem welatê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/where-to-study/europe/germany/growing-popularity-international-study-germany |sernav=The Growing Popularity of International Study in Germany |malper=Top Universities |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Zanîngehên damezrandî yên li Almanyayê hinek ji zanîngehên herî kevin ên cîhanê ne ku [[Zanîngeha Heidelbergê]] (di sala 1386an de hatiye damezrandin), [[Zanîngeha Leipzigê]] (di sala 1409an de hatiye damezrandin) û [[Zanîngeha Rostockê]] (di sala 1419an de hatiye damezrandin) zanîngehên herî kevin ên welat in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uni-heidelberg.de/en/research/research-profile/heidelberg-university-in-international-comparison |sernav=Heidelberg University in International Comparison - Heidelberg University |malper=www.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> [[Zanîngeha Humboldt a Berlînê]] ku di sala 1810an de ji aliyê reformîstê perwerdehiyê yê lîberal [[Wilhelm von Humboldt]] ve hatiye damezrandin, ji bo gelek zanîngehên rojavayî bûye modela akademîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/humboldt-university-berlin |sernav=Humboldt University of Berlin |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2024-04-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Di serdema hemdem de, Almanya yanzdeh zanîngehên hêja pêşxistiye. === Tenduristî === [[Wêne:Heiligen-Geist-Hospital (Lübeck).jpg|thumb|çep|Nexweşxaneya Rihê Pîroz li Lübeckê ku di sala 1286an de hatiye damezrandin ku pêşengê nexweşxaneyên nûjen ê li welat e]] Sîstema nexweşxaneyên Almanyayê ku wekê Krankenhäuser hatiye binavkirin, ji serdema navîn ve dest pê kiriye û welat xwedî kevintirîn sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya cîhanê ye ku dîroka wê ji qanûnên civakî yên Bismarck ên salên 1880an dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2022-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221123012637/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya ji salên 1880î vir ve, reform û dabînkirinan pergalek lênêrîna tenduristiyê ya hevseng misoger kiriye. Ev nifûs bi planeke sîgortaya tenduristiyê ya ku ji aliyê qanûnê ve hatiye peyda kirin ve hatiye nixumandin ku pîvanên planê rê didin hinek koman ku peymaneke sîgortaya tenduristiyê ya taybet hilbijêrin. Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO), di sala 2013an de pergala tenduristiyê ya Almanyayê ji sedî 77 ji aliyê hikûmetê ve û ji sedî 23 jî ji aliyê taybet ve hatiye fînansekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/gho/legacy |sernav=legacy |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya di sala 2014an de ji %11.3ê GDPya xwe li ser tenduristiyê xerc kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Li gorî WHOyê di sala 2019an de Almanya ji aliyê temenê jiyanê ve bi 78,7 salan ji bo mêran û 84,8 salan ji bo jinan di rêza 21em ê cîhanê de bû û li welat rêjeya mirina dergûşan jî pir kêm e ku ji her 1000 zayînên zindî yên zarokan ev rêje 4 zarok in. Di sala 2019an de, sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil û damaran bû ku ev rêjeya ji 37% ji mirinan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210225065850/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qelewbûn li Almanya her ku diçe wekî pirsgirêkek tenduristiyê ya sereke hatiye destnîşan kirin ku lêkolînek di sala 2014an de nîşan daye ku ji sedî 52ê nifûsa mezin a Almanyayê zêde giran an jî qelew bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics |sernav=Overweight and obesity - BMI statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda li eyaletên Almanyayê ji aliyê tevgerên rewşenbîrî û gelêrî yên sereke yên li Ewropayê, hem ji aliyê rewşebîrên dînî û hem jî sekuler ve hatiye avakirin û zanyar, nivîskar û fîlozofên alman di pêşveçûna ramana rojavayî de roleke giring lîstine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-13 |sernav=Germany country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Rapirsiyên (anket) raya giştî yên cîhanî yên ji BBCyê eşkere kirine ku Almanya di salên 2013an û di sala 2014an de wekê welatê xwedî bandora herî erênî ya li cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-05-22 |sernav=BBC poll: Germany most popular country in the world |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/bbc.com/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll/ |sernav=World Service Global Poll: Negative views of Russia on the rise |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya bi festîvalên gelêrî yên wekê ''Oktoberfest'' û adetên Noelê hatiye naskirin ku tê de çelenkên Adventê, pêşbirkên Noelê, darên Noelê, kekên Stollen û adetên din hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-09-29 |sernav=The country with one people and 1,200 sausages |url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve [[UNESCO]]yê 55 milkên li Almanya xistiye Lîsteya Mîrata Cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/de |sernav=Germany - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Li Almanya hejmarek cejnên fermî hene ku ji aliyê her eyaletekê ve hatine destnîşankirin ku di 3ê çiriya pêşînê ji sala 1990an vir ve rojeke neteweyî ya Almanya ye ku wekê ''Tag der Deutschen'' Einheit (roja yekîtiya alman) tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.buzer.de/s1.htm?g=Einigungsvertrag&a=2 |sernav=Artikel 2 EV Hauptstadt, Tag der Deutschen Einheit Einigungsvertrag |malper=www.buzer.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratoriya Almanî]] * [[Komara Weimarê]] * [[Almanyaya Nazî]] * [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Germany}} * * * * * {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Almanya| ]] [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Ewropayê]] [[Kategorî:Cimhûriyetên federal]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1871ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] govyfxwpyzp6igdi1ucgb9bb2dxrqs0 0 4780 2083261 2070710 2026-08-02T21:52:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Rûsya'''{{Efn|bi navê '''Ûris'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=303 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|ru|Россия|Rossîya}}), bi fermî '''Federasyona Rûsyayê''' ({{langx|ru|Российская Федерация|Rossîyskaya Federatsîya}}), welatekî [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Bakurê Asyayê]] ye ku ji aliyê [[erdnîgarî]] ve welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi yazdeh [[Beşa saetê|beşên saetê]] ve dirêj dibe û bi çardeh welatan re sinorên bejahiyê parve dike. Rûsya nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê [[Ewropa]]yê ye. Rûsya welatekî bajarî ye ku nifûsa wê herî zêde li bajaran dîjîn. Li welêt 16 navend hene ku nifûsa wan ji yek milyonê zêdetir e. Paytext û bajarê herî mezin bajarê [[Mosko]]wê ye. [[Saint Petersburg]] duyem bajarê herî mezin û paytexta [[çand]]î ya Rûsyayê ye. Slavên Rojhilat di navbera sedsalên 3an û 8an {{pz}} de wekê komeke naskirî li Ewropayê derketine holê. Yekem dewleta Slaviya Rojhilat, [[Kievana Rûs]] di sedsala 9an de derket holê û di sala 988an de jî [[Xirîstiyaniya Ortodoks|Xiristiyaniya Ortodoks]] a [[Împeratoriya Bîzansê]] ji aliyê wan ve hatiye qebûlkirin. Di dawiyê de Kievana Rûs ji hev belav bûye û [[Dûkîtiya Mezin a Moskowê]] rêberiya yekkirina erdên Rûsyayê kiriye ku di 1547an de dibe sedema ragihandina [[Çarîtiya Rûsyayê]]. Di destpêka sedsala 18an de Rûsya bi desteserkirin, îlheqkirin û bi hewldanên keşifvanên rûsî pir berfireh bûye ku pê re [[Împeratoriya Rûsî]] ava bûye û di dîrokê de wekê sêyem împeratoriya herî mezin ê cîhanê cih girtiye. Lêbelê bi [[Şoreşa Rûsyayê 1917|Şoreşa Rûsyayê]] di 1917an de desthilatdariya monarşiyê ya Rûsyayê hatiye hilweşandin û di dawiyê de SFSR-ya Rûsyayê ku dewleta yekem a makezagonî ya sosyalîst a cîhanê bû hatiye cihê Împeratoriya rûsî. Piştî [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|Şerê Navxweyî ya Rûsyayê]], SFSR ya Rûsyayê bi sê komarên din ên Sovyetê re [[Yekîtiya Sovyetê]] ava kiriye ku pêkhateyên herî mezin û sereke yê Yekîtiya Sovyetê bû. Di sala 1930an de Yekîtiya Sovyetê ku bibû sedema berdêla bi milyon jiyanan di pêşketina pîşesaziyeke bilez de bû. Piştre di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bi pêşengiya hewildanên mezin li Eniya Rojhilat roleke diyarker ji bo hevalbendan lîstiye. Bi destpêkirina [[Şerê Sar]] re ji bo serdestiya îdeolojîk û bandora navneteweyî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re dikeve nav hewlên hevberî yê. Di serdema Sovyetê ya sedsala 20an de hinek biserketinên teknolojîk ên Rûsyayê yên herî girîng têne dîtin ku di nav de yekem satelayta ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin û yekem sefera mirovî ya li fezayê hatiye pêk anîn. Di sala 1991ê de SFSR ya Rûsyayê bi rûxandina Yekîtiya Sovyetê re wekî Federasyona Rûsyayê hatiye damezrandin. Ji aliyê Federasyona Rusyayê ve destûreke nû hatiye qebûlkirin ku sîstema nîv-serokatiyê federal hatiye ava kirin. Ji destpêka sedsalê ve pergala siyasî ya Rûsyayê di bin serweriya [[Vladîmîr Pûtîn]] de ye ku welat di bin serweriya wî de paşveçûneke demokratîk werdigire û bûye dîktatoriyeke otorîter. Rûsya bi awayekî leşkerî tevlî gelek pevçûnên li hemberê dewletên sovyeta berê û welatên din bûye. Tevî şerê bi [[Gurcistan]]ê ya sala 2008an de û şerê bi [[Ûkrayna]]yê re ku ji sala 2014an de tevî Kirimê ku di sala 2014an de hatiye desteserkirin û çar herêmên din ên ku di sala 2022an de ji aliyê Rûsya ve hatiye dagirkirin şerê rûsî berdewam dike. Rûsya endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G20, SCO, BRICS, APEC, OSCE û WTO û dewleta endamê pêşeng a rêxistinên Post-Sovyet ên wekî CIS, CSTO û EAEU/EEU ye. == Nav == Navê Rûsya ji dewleta rusê hatiye wergirtin ku dewleteke serdema navîn e ku bi piranî [[slavên rojhilatî]] lê dijîn. Lêbelê navê Rûsya piştre girîngiya bidest dixe ku nerê welat pir caran ji hêla niştecîhên xwe ve wekî "Русская Земля" (Russkaya Zemlya, Erdê Rûsyayê) hatiye binav kirin. Ji bo ku welat ji dewletên din ên ku ji vî navî hatine zêdekirin, di dîroka nûjen de wekê ''Rûsyaya Kievan'' jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Russia |sernav=Russia {{!}} Etymology of the name Russia by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=rus |url=https://www.thefreedictionary.com/rus |kovar=The Free Dictionary }}</ref> Navê ''Rûs'' ji gelê rûs hatiye ku komeke varangiyan (dibe ku wîkîngên dwêdî hatiye) ku damezrînerên dewleta rûsî (Русь) bûn. Navê ''Ruthenia'' ku forma latînî ya kevn a navê rûsî bû, ji bo herêmên rojava û başûr ên herêma Rûsyayê re ku bi piranî li tenişta Ewropaya Katolîk bûn hatiye binavkirin. Navê niha yê welat Россия (Rossiya) ji peyva yewnanî ya Rûsya (Rosia) tê ku forma yewnanî ya navê Rûsî û her weha bilêvkirina [[Împeratoriya Bîzansê]] ya Kievan a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russians: The People of Europe |paşnav=Milner-Gulland |pêşnav=Robin |weşanger=Wiley |tarîx=2000-04-07 |isbn=978-0-631-21849-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BgJjHFwmj2UC&pg=PA1&hl=ku }}</ref> == Dîrok == === Dîroka despêkê === [[Wêne:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|çep|Tevî çanda Afanasievo ya başûrê Sîbîryayê, belavbûna Serdema Bronz a bav û kalên şivaniyê yên Yamnaya Steppe ku di navbera 3300 û 1500 {{bz}} de belav bûne.]] Yekem bicih bûna mirovî ya li Rûsyayê heya serdema Oldowan a destpêka Paleolîtîka Jêrîn diçe. Nêzîkî 2 milyon sal berê nûnerên ''Homo erectus'' koçî [[Nîvgirava Tamanê]] ya li başûrê Rûsyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shchelinsky |pêşnav=V. E. |paşnav2=Gurova |pêşnav2=M. |paşnav3=Tesakov |pêşnav3=A. S. |paşnav4=Titov |pêşnav4=V. V. |paşnav5=Frolov |pêşnav5=P. D. |paşnav6=Simakova |pêşnav6=A. N. |tarîx=2016-01-30 |sernav=The Early Pleistocene site of Kermek in western Ciscaucasia (southern Russia): Stratigraphy, biotic record and lithic industry (preliminary results) |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S104061821500991X |kovar=Quaternary International |series=The first peopling of Europe and technological change during the Lower-Middle Pleistocene transition |cild=393 |rr=51–69 |doi=10.1016/j.quaint.2015.10.032 |issn=1040-6182 }}</ref> Li [[Kafkasyaya Bakur]] amûrên kevirên heste yên ku dîroka amûran ji 1,5 milyon sal berê vedigere hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://paleogeo.org/article3.html |sernav=Articles |malper=web.archive.org |tarîx=2013-05-20 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2013-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Mînakên dîroka radyokarbonê yên ji şikefta Denisova ya li Çiyayên Altayê tê texmîn kirin ku mînakên herî kevn a Denisovayê ye ku 195-122.700 sal berê jiyaye. Di şikefta paşîn de fosîlên Denî ku hîbrîdek mirovî ya kevnar bû ku nîv Neandertal û nîv Denisovayî bûn û 90.000 sal berê jiyan kirine hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&context=smhpapers1 |sernav=Wayback Machine |malper=ro.uow.edu.au |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref> Rûsya warê hinek ji Neandertalên dawîn ên ku 45.000 sal berê di şikefta Mezmaiskayayê de hatine dîtin bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ovchinnikov |pêşnav=Igor V. |paşnav2=Götherström |pêşnav2=Anders |paşnav3=Romanova |pêşnav3=Galina P. |paşnav4=Kharitonov |pêşnav4=Vitaliy M. |paşnav5=Lidén |pêşnav5=Kerstin |paşnav6=Goodwin |pêşnav6=William |tarîx=2000 |sernav=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://www.nature.com/articles/35006625 |kovar=Nature |ziman=en |cild=404 |hejmar=6777 |rr=490–493 |doi=10.1038/35006625 |issn=1476-4687 }}</ref> Yekem şopa mirovên nûjen a destpêkê li Rûsyayê ji 45.000 salên berê vedigere ku li rojavayê Sîbîryayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4753769 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=0028-0836 }}</ref> Vedîtina bermahiyên çandî yên bi giranî bermahiyên mirovên nûjen ên anatomîkî ye ku herî kêm 40.000 sal berê li Kostyonki–Borshchyovo û li Sungir ku dîroka wan vedigere 34.600 sal berê li rojavayê Rûsyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sikora |pêşnav=Martin |paşnav2=Seguin-Orlando |pêşnav2=Andaine |paşnav3=Sousa |pêşnav3=Vitor C. |paşnav4=Albrechtsen |pêşnav4=Anders |paşnav5=Korneliussen |pêşnav5=Thorfinn |paşnav6=Ko |pêşnav6=Amy |paşnav7=Rasmussen |pêşnav7=Simon |paşnav8=Dupanloup |pêşnav8=Isabelle |paşnav9=Nigst |pêşnav9=Philip R. |paşnav10=Bosch |pêşnav10=Marjolein D. |paşnav11=Renaud |pêşnav11=Gabriel |paşnav12=Allentoft |pêşnav12=Morten E. |paşnav13=Margaryan |pêşnav13=Ashot |paşnav14=Vasilyev |pêşnav14=Sergey V. |paşnav15=Veselovskaya |pêşnav15=Elizaveta V. |tarîx=2017-11-03 |sernav=Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aao1807 |kovar=Science |cild=358 |hejmar=6363 |rr=659–662 |doi=10.1126/science.aao1807 }}</ref> Mirov herî kêm 40.000 sal berê li Mamontovaya Kuryayê gihîştine Rûsyaya Arktîk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=Pavel |paşnav2=Svendsen |pêşnav2=John Inge |paşnav3=Indrelid |pêşnav3=Svein |tarîx=2001 |sernav=Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/35092552 |kovar=Nature |ziman=en |cild=413 |hejmar=6851 |rr=64–67 |doi=10.1038/35092552 |issn=1476-4687 }}</ref> Nifûsên kevnar ên Ewrasyaya Bakur ên ji Sîbîryayê ji hêla genetîkî ve dişibin çanda Mal'ta–Buret û Afontova Gora ku beşdareke genetîkî ya girîng ên ji amerîkîyên xwemalî yên kevnar û Hunter-Gathererên rojhilatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Balter |pêşnav=Michael |tarîx=2013-10-25 |sernav=Ancient DNA Links Native Americans With Europe |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.342.6157.409 |kovar=Science |cild=342 |hejmar=6157 |rr=409–410 |doi=10.1126/science.342.6157.409 }}</ref> Hîpoteza Kurgan a li herêma Volga-Dnieper li başûrê Rûsya û Ûkraynayê wekê urheimat ya Proto-Hind-Ewropiyan bi cih dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |paşnav2=Ringe |pêşnav2=Don |tarîx=2015-01-14 |sernav=The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |kovar=Annual Review of Linguistics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 2015 |rr=199–219 |doi=10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |issn=2333-9683 }}</ref> Koçberiyên destpêkê yên Hind û Ewropî yên ji pêngava Pontîk-Xezerê ya Ûkrayna û Rûsyayê, bav û kalên Yamnaya û zimanên Hind-Ewropî li deverên mezin ên Ewrasyayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015-03-02 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5048219 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=0028-0836 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |sernav=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref> Pastoralîzma koçerî li deşta Pontîk-Kaspiyayê ku di serdema Kalkolîtîk de dest pê dike pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |sernav=The "Princess" of Ipatovo |malper=web.archive.org |tarîx=2008-06-10 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2008-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bermahiyên van şaristaniyên deştan li cihên wekî Ipatovo, Sintashta, Arkaim û Pazyryk hatine kişfkirin ku di şer de şopên herî kevn ên hespan ên naskirî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early riders: the beginnings of mounted warfare in Asia and Europe |paşnav=Drews |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-32624-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm53021519 |oclc=ocm53021519 }}</ref> Çêbûna genetîkî ya axaftvanên malbata zimanên ûralî li bakurê Ewropayê bi koça ji Sîbîryayê ku bi kêmî ve 3500 sal berê dest pê kiribû, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lamnidis |pêşnav=Thiseas C. |paşnav2=Majander |pêşnav2=Kerttu |paşnav3=Jeong |pêşnav3=Choongwon |paşnav4=Salmela |pêşnav4=Elina |paşnav5=Wessman |pêşnav5=Anna |paşnav6=Moiseyev |pêşnav6=Vyacheslav |paşnav7=Khartanovich |pêşnav7=Valery |paşnav8=Balanovsky |pêşnav8=Oleg |paşnav9=Ongyerth |pêşnav9=Matthias |paşnav10=Weihmann |pêşnav10=Antje |paşnav11=Sajantila |pêşnav11=Antti |paşnav12=Kelso |pêşnav12=Janet |paşnav13=Pääbo |pêşnav13=Svante |paşnav14=Onkamo |pêşnav14=Päivi |paşnav15=Haak |pêşnav15=Wolfgang |tarîx=2018 |sernav=Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6258758 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=9 |doi= }}</ref> Di sedsalên 3em û 4em ên {{pz}} de padîşahiya Gothîk Oium li başûrê Rûsyayê hebû ku paşê ji aliyê hunan ve hatiye dagir kirin. Di navbera sedsalên 3em û 6em ên {{pz}} de Padîşahiya Bosporan ku sîyaseteke helenîstîkî bû ku li şûna kolonîyên yewnanî bi dest xistibû bi êrîşên koçeran ên ku ji alîyê qebîleyên şerker ên wekê hun û ewrasiyên Ewrasyayê ve dihatin birêvebirin, hatiye birîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dynamics: why states rise and fall |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-691-11669-3 |cih=Princeton |series=Princeton studies in complexity }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek colonisation of the Black Sea area: historical interpretation of archaeology |weşanger=F. Steiner |tarîx=1998 |isbn=978-3-515-07302-8 |cih=Stuttgart |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Tsetskhladze |pêşnavê-edîtor=Gocha R. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm40844803 |series=Historia. Einzelschriften |oclc=ocm40844803 }}</ref> Bav û kalên rûsan di nav eşîrên slavî de ne ku ji Proto-Hind û Ewropiyan veqetiyane ku tê texmînkirin ev veqetandin 1500 sal berê li bakurê rojhilatê Ewropayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhernakova |pêşnav=Daria V. |paşnav2=Brukhin |pêşnav2=Vladimir |paşnav3=Malov |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Oleksyk |pêşnav4=Taras K. |paşnav5=Koepfli |pêşnav5=Klaus Peter |paşnav6=Zhuk |pêşnav6=Anna |paşnav7=Dobrynin |pêşnav7=Pavel |paşnav8=Kliver |pêşnav8=Sergei |paşnav9=Cherkasov |pêşnav9=Nikolay |paşnav10=Tamazian |pêşnav10=Gaik |paşnav11=Rotkevich |pêşnav11=Mikhail |paşnav12=Krasheninnikova |pêşnav12=Ksenia |paşnav13=Evsyukov |pêşnav13=Igor |paşnav14=Sidorov |pêşnav14=Sviatoslav |paşnav15=Gorbunova |pêşnav15=Anna |tarîx=2020-01-01 |sernav=Genome-wide sequence analyses of ethnic populations across Russia |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0888754318307419 |kovar=Genomics |cild=112 |hejmar=1 |rr=442–458 |doi=10.1016/j.ygeno.2019.03.007 |issn=0888-7543 }}</ref> Slavên Rojhilatî hêdî hêdî li rojavayê Rûsyayê (li navbera Moskoya nûjen û Saint-Petersburgê de) bi du pêlên koçberiyê de bi cih bûne. Pêleke koçberiyê ji Kîevê ber bi Sûzdal û Muromaya îro ve diçe û pêleke koçberî ya din jî ji Polotsk ber bi Novgorod û Rostovê ve diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |paşnav=Christian |pêşnav=David |weşanger=Blackwell |tarîx=2022 |isbn=978-0-631-20814-3 |çap=Réimpr. de l'éd. de 1998 |cih=Malden (Mass.) |series=A history of Russia, Central Asia and Mongolia }}</ref> Beriya koçberiyê slaviyan li herêmê gelên Fînno-Ugrî jiyan kirine. Ji sedsala 7an û pê ve Slavên Rojhilatî yên ku koçê herêmê bûne Fînno-Ugriyên xwemalî hêdî hêdî hatine asîmîle kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Cambridge medieval history |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36291-7 |cih=Cambridge [England] ; New York, NY, USA |paşnavê-edîtor=McKitterick |pêşnavê-edîtor=Rosamond }}</ref> === Rûs a Kîevanê === [[Wêne:Kievan Rus en.jpg|thumb|çep|Di sedsala 11an Rûsa Kîevan.]] Damezrandina yekem dewletên Slavyaya Rojhilat di sedsala 9an de bi hatina varangiyan, bazirgan, şervan û niştecihên herêma [[Deryaya Baltîk]] re hevdem bû. Berî her tiştî ev vîkîngên ku bi eslê xwe skandînavî bûn ku ji rojhilatê Baltîkê bi rêyên avê ber bi [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] ve hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byzantium and the Slavs |paşnav=Obolensky |pêşnav=Dimitri |weşanger=Crestwood, N.Y. : St. Vladimir's Seminary Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-88141-008-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol }}</ref> Li gorî Nestor Chronicle, varangên ji gelê Rûsyayê bi navê Rurîk di sala 862an de wekî hikumdarê Novgorodê hatiye hilbijartin. Di 882an de cîgirê wî Oleg ku berê bac dabû Xazaran, ji aliyê başûr ve derbas dibe û Kîevê zeft dike û Rûsa Kîevan ava dike. Oleg, kurê Rurik Igor û kurê Igor Svyatoslav I di pey re hemî eşîrên herêmî yên Slavyaya Rojhilat bi serweriya Kîevê ve hatine girêdan ku Desthilatdariya Xezerê hatiye hilweşandin û çend kampanyayên leşkerî li dijî Bîzans û Persiyan hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to medieval Europe, 300-1550 |paşnav=Blockmans |pêşnav=Wim |weşanger=Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-34699-3 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm71322201 |paşnav2=Hoppenbrouwers |pêşnav2=Peter |oclc=ocm71322201 }}</ref> Ji sedsalên 10an heta sedsala 11an, Rûsa Kievan bûye yek ji mezintirîn û dewlemendtirîn welatên Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/t/pm/64851.htm |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref> Di dema desthilatdariya Vladîmîrê Mezin (980-1015) û kurê wî Yaroslavê Aqilmend (1019-1054) de, Serdema Zêrîn a Kîevê hate ceribandin ku di wê demê de Xirîstiyaniya Ortodoks ji Bîzansê hatiye pejirandin û yekem qanûna nivîskî ya Slaviya Rojhilat bi navê Russkaya Pravda hatiye nivîsandin. Di Serdema feodalîzmê û desentralîzasyonê de bi têkoşîna di navbera endamên Xanedaniya Rûrik de ku Rûs a Kîevan hikum dikir hatiye nîşankirin. Serdestiya Kievanê li bakur-rojhilat Vladimir-Suzdal, li bakur-rojava Komara Novgorod û li başûr-rojava Mîrektiya Galisiya-Volînyan kêm bû. Di navbera salên 1237-40 de dagirkirina mongolan derba dawî li Rûs a Kîevan dixe û dibe sedema ku welat hilweşe û nîvê nifûsa xwe winda bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kiev: A Portrait, 1800-1917 |paşnav=Hamm |pêşnav=Michael F. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-691-02585-8 |çap= |cih=Princeton, New Jersey }}</ref> Piştê şêlandin û dagirkirina mongolan başûr û navenda Rûsyayê ji aliyê Tirk-Mongolan ve hatiye dagirkirin. Di dawiyê de Galîsya-Volînya ku di nav Hevbeşiya Polonî-Lîtvanya de bûn Vladimir-Suzdal û Komara Novgorod, du herêmên li ser derûdora Kîevê, asîmîle dibin û ji bo neteweya nûjen a rûsan bingeh ava dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |sernav=Kievan Rus' and Mongol Periods |malper=web.archive.org |tarîx=2015-11-09 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2015-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151109082559/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Novgorod tevî Pskov di heyama desthilatdariya Mongolan de bi rêveberiyeke otonomî hatiye parastin ku bi giranî ji hovîtiyên mongolan ku bandorê li welatê mayî dike rizgar dibe. === Dukatiya Mezin a Moskowê === Hilweşîna Kievan Rûsî di dawiyê de şahidiya mezinbûna Dukaya Mezin a Moskowê ku di destpêkê de beşek ji Vladimir-Suzdalê bû dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/97007563 |sernav=Russia : a country study {{!}} Library of Congress |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Di dema ku hê jî di bin destê Mongol-Tataran de bû û bi lihevhatina wan, Moskow di destpêka sedsala 14an de dest bi bihêztir kirina bandora xwe yê li herêmê dike ku gav bi gav dibe hêza pêşeng "yekkirina axa Rûsyayê".<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of Medieval Europe |paşnav=Mackay |pêşnav=Angus |weşanger=Routledge |tarîx=2002-09-11 |isbn=978-1-134-80693-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=X6KIAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku kursiyê Metropolîtanê ya [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks]] a Rûsyayê di sala 1325an de derbasê Moskowê dibe, bandora dêrê zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Hevrikê dawî yê Moskowê, Komara Novgorod, wekî navenda bazirganiya postê û bendera herî rojhilat a Yekitîya Hanseatîkê pêşveketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anders |pêşnav=Holsgaard-Larsen |paşnav2=Corrie |pêşnav2=Myburgh |paşnav3=Jan |pêşnav3=Hartvigsen |paşnav4=Cuno |pêşnav4=Rasmussen |paşnav5=Marianne |pêşnav5=Hartvig |paşnav6=Kristian |pêşnav6=Marstrand |paşnav7=Per |pêşnav7=Aagaard |tarîx=2010 |sernav=Standardized simulated palpation training--development of a palpation trainer and assessment of palpatory skills in experienced and inexperienced clinicians |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20171136 |kovar=Manual Therapy |cild=15 |hejmar=3 |rr=254–260 |doi=10.1016/j.math.2010.01.003 |issn=1532-2769 |pmid=20171136 }}</ref> Bi rêberiya Mîrê Moskowê Dmitriy Donskoy artêşa yekbûyî ya mîrekiyên rûsî di şerê Kulikovoyê de ku di sala 1380an de diqewime li hemberê Mongol-Tataran serkevtineke girîng bidest dixe û Mongol-Tatar têk diçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Moskow hêdî hêdî duka xwe sereke û mîrektiyên derdorê, tevî erdên di destên hevrikên berê yên bihêz ên mîna Tver û Novgorod bidest dixe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ivan III ("mezin") kontrola Hordeya Zêrîn avêt û tevahiya bakurê Rûsyayê di bin serweriya Moskowê de bihêztir dike û yekem hikumdarê rûsê bû ku sernavê "Dukaya mezin a hemî Rûsyayê" werdigire. Piştî dagirkirina Konstantînopolîsê ku di 1453an ji aliyê osmaniyan hatiye dagirkirin, Moskow îdîa kiriye ku bajêr nûnertiya mîrateya Împeratoriya Romaya Rojhilat wergirtiye. Ivan III bi Sophia Palaiologina ku biraziya împeratorê Bîzansê yê dawî Constantine XI bû dizewice û nîşana Eylo yê duserî ya Bîzansî di destpêkê de wekê nîşana xwe diyar dike û di dawiyê de jî wekê nîşana Rûsyayê diyar dike.<ref name=":0" /> Vasily III di destpêka sedsala 16an de bi girêdana çend dewletên paşîn ên serbixwe yên Rûsyayê hemî Rûsyayê dike yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of the Modern European State System, 1494-1618 |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |weşanger=Routledge |tarîx=2014-09-25 |isbn=978-1-317-89275-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=smCgBAAAQBAJ&pg=PT281 }}</ref> === Tsardoma Rûsyayê === [[Wêne:Ivan IV by anonim (18th c., GIM).jpg|thumb|Ivan IV ji 1533an heta sala 1547an Tsardomê Mezin ê Moskowê bû.]] Di geşedaniya ramanên Romaya Sêyemîn de, dukê mezin Ivan IV ("bi xof") di sala 1547an de bi fermî taca yekem tsar a Rûsyayê hate li xwe kiriye. Tsar zagoneke nû derdixe (Sudebnik ya 1550), yekem saziya nûnerê feodal a rûsî (Zemsky Sobor) ava dike, artêşê ji nû ve nû dike, bandora dîndaran asteng dike û rêveberiya herêmî ji nû ve birêxistin dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di dema padîşahiya xwe yê dirêj de Ivan bi girêdana sê xanatên tataran, Kazan û Astraxan li ser Volga û Xanate Sibirê ku li başûrê rojavayê Sîbîryayê li erdê Rûsyayê zêde dike ku erdê Rûsyayê ya mezin ducaran berfireh dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perrie |pêşnav=Maureen |tarîx=1978 |sernav=The Popular Image of Ivan the Terrible |url=https://www.jstor.org/stable/4207642 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=56 |hejmar=2 |rr=275–286 |issn=0037-6795 }}</ref> Di dawiyê de, di dawiya sedsala 16an de Rûsya ber bi rojhilatê Çiyayê Uralê ve berfireh dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skryivnikov |pêşnav=R. G. |tarîx=1986-01-01 |sernav=Ermak's Siberian Expedition |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/13/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–39 |doi=10.1163/187633186X00016 |issn=1876-3316 }}</ref> Lêbelê Tsardom ji bo gihîştina beravên Baltik û bazirganiya deryayê ku Şerê Livoniyayê ya dirêj û neserketî li dijî hevbendiya Keyaniya Polonya û Dukatiya Mezin a Lîtvanya (paşê Yekîtiya polonî-lîtvanî ya yekbûyî), Keyaniya Swêdê û Danîmarka-Norwêcê dide destpêkirin qels dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Filyushkin |pêşnav=Alexander |tarîx=2016-03-23 |sernav=Conquest, Borders, Geopolitics |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/43/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=ru |cild=43 |hejmar=1 |rr=1–21 |doi=10.1163/18763316-04301004 |issn=1876-3316 }}</ref> Tsardom bi vê qelisbûnê di sala 1572an de di şerê artêşeke dagirker a Tatarên Kirimê ya Şerê Molodî de bi tevahî têk diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reign of terror: Ivan IV |paşnav=Skrynnikov |pêşnav=R. G. |weşanger=Brill |tarîx=2016 |isbn=978-90-04-30400-0 |cih=Leiden ; Boston |paşnav2=Williams |pêşnav2=Paul |series=Eurasian studies library : history, societies & cultures in Eurasia }}</ref> Mirinên kurên Ivan di sala 1598an de dawiya xanedana Rurikên kevnar bi xwe re tîne û ligel birçîbûna karesatbar a salên 1601-1603an dibe sedema şerekî navxweyî, serweriya îdeakaran û destwerdana biyanî yên di dema tengasiyên destpêka sedsala 17an.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunning |pêşnav=Chester |tarîx=1995 |sernav=Crisis, Conjuncture, and the Causes of the Time of Troubles |url=https://www.jstor.org/stable/41036998 |kovar=Harvard Ukrainian Studies |cild=19 |rr=97–119 |issn=0363-5570 }}</ref> Hevbendiya Polonî-Lîtvanî, sûd werdigirt ku beşek ji Rûsyayê desteser dike ku heya paytexta Moskowê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wójcik |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1982 |sernav=Russian Endeavors for the Polish Crown in the Seventeenth Century |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Russian-Endeavors-for-the-Polish-Crown-in-the-W%C3%B3jcik/cdef7146d890d1489bec076247f598d4377cb522 |kovar=Slavic Review |ziman=en |cild=41 |hejmar=1 |rr=59–72 |doi=10.2307/2496635 |issn=0037-6779 }}</ref> Di sala 1612an de polonî neçar dimînin ku paşde vekişin. Piştê vekişîna poloniyan Rûsya ji hêla hêzên dilxwaz ên rûsî ve ku ji hêla bazirgan Kuzma Minin û prens Dmitriy Pozharsky ve dihatin birêvebirin hatiye parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bogolitsyna |pêşnav=Anna |paşnav2=Pichler |pêşnav2=Bernhard |paşnav3=Vendl |pêşnav3=Alfred |paşnav4=Mikhailov |pêşnav4=Alexander |paşnav5=Sizov |pêşnav5=Boris |tarîx=2009 |sernav=Investigation of the Brass Monument to Minin and Pozharsky, Red Square, Moscow |url=https://www.jstor.org/stable/27867061 |kovar=Studies in Conservation |cild=54 |hejmar=1 |rr=12–22 |issn=0039-3630 }}</ref> Xanedaniya Romanov di sala 1613an de bi biryara Zemskî Sobor derdikeve ser textê û welêt gav bi gav ji qeyranê xilas dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orchard |pêşnav=G. Edward |tarîx=1989 |sernav=The Election of Michael Romanov |url=https://www.jstor.org/stable/4210028 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=67 |hejmar=3 |rr=378–402 |issn=0037-6795 }}</ref> Rûsya di sedsala 17an de ku serdema Kozakan bû, mezinbûna axa xwe berdewam kiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/meeting-of-frontiers/articles-and-essays/exploration/russian-discovery-of-siberia/ |sernav=The Russian Discovery of Siberia {{!}} Exploration {{!}} Articles and Essays {{!}} Meeting of Frontiers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di 1654an de rêberê Ûkraynayê, Bohdan Khmelnytsky, pêşniyar kiriye ku Ûkrayna di bin parastina tsarê Rûsyayê Alexis de be û qebûl kirina vê pêşniyarê dibe sedema şerê rûs û poloniyan. Di dawiyê de Ûkrayna li ser Dnieperê hatiye perçe kirin û beşa rojhilat (Ûkraynaya Çep û Kyîv) di bin serweriya Rûsyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The northern wars: war, state and society in northeastern Europe, 1558 - 1721 |url=https://archive.org/details/northernwarswars0000fros |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-582-06429-4 |cih=London New York |series=Modern wars in perspective }}</ref> Ber bi rojhilat ve kifşkirina bilez a rûsî û kolonîzekirina Sîbîryaya berfireh berdewam kiriye bi vê berfireh bûne re nêçîrvaniya postên ajalan û ji bo qiloçên fîlan, nêçîrvaniya fîlan kirine. Kaşîfên rûsî bi giranî li ser rêçên Çemê Sîbîryayê ber bi rojhilat ve çûye û di nîvê sedsala 17an de, li rojhilatê Sîbîryayê, li nîvgirava Chukchi, li kêleka çemê Amûrê û li peravên Okyanûsa Pasîfîk, wargehên rûsan hebûn.<ref name=":1"/> Di 1648an de Semyon Dezhnyov bûye yekem kese ewropî ku ji Tengava Beringê derbas bûye. === Împeratoriya Rûsyayê === [[Wêne:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|çep|Berfirehbûna axa Rûsyayê ji dema serweriya Ivan IV heya mirina Peter I.]] Di bin serweriya [[Petrûsê Mezin]] de li Rûsyayê di 1721ê de rêveberiya împeratoriyeke hate ragihandin û xwe wekî yek ji hêzên mezin ên ewropî destnîşan kiriye. Împeratoriya Rûsyayê ji 1682an heya 1725an hikum kiriye ku Petrûs di Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) de Swêdê têk dibe û gihîştina Rûsyayê ji bo derya û bazirganiya deryayê re peyda dike. Di sala 1703an de li ser Deryaya Baltîkê, Peter Saint Petersburg wekê paytexta nû ya Rûsyayê ava dike. Di tevahiya desthilatdariya wî de reformên berfireh hatine kirin ku bandorên çandî yên rojavayî yên girîng aniye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/4.htm |sernav=Russia - Early Imperial Russia |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Catherine I (1725-1727), paşê Peter II (1727-1730) û Anna li cihê derbasî ser textê bûne. Di salên 1741-1762an de di dema serweriya qîza Petrûs I Elizabeth de Rûsya beşdarî Şerê Heft Salan (1756-1763) dibe. Di dema pevçûnê de leşkerên rûsî Prûsyaya Rojhilat dagir kirin û gihîştine bajarê Berlînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kohn |pêşnav=Hans |tarîx=1960 |sernav=Germany and Russia |url=https://www.jstor.org/stable/45310370 |kovar=Current History |cild=38 |hejmar=221 |rr=1–5 |issn=0011-3530 }}</ref> Lêbelê piştî mirina Elizabeth, ji aliyê Peter III ya Rûsyayê ve ku alîgirê [[Keyaniya Prûsyayê|Padîşahiya Prûsyayê]] bû hemî erdên dagirkirî ji bo Padîşahiya Prûsyayê hatiye vegerandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raeff |pêşnav=Marc |tarîx=1970 |sernav=The Domestic Policies of Peter III and his Overthrow |url=https://www.jstor.org/stable/1844479?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=5 |rr=1289–1310 |doi=10.2307/1844479 |issn=0002-8762 }}</ref> Catherine II ("mezin") ku di salên 1762-1796an de hikum kiriye, serokatiya [[Serdema Ronakbîrî ya Rûsyayê]] kiriye. Wê kontrola siyasî ya rûsî li ser Hevbendiya Polonî-Lîtvanî berfireh kiriye û piraniya herêmên wê bi Rûsyayê ve girêdsye û Rûsyayê dike welatê herî qelebalix ê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perkins |pêşnav=James Breck |tarîx=1896 |sernav=The Partition of Poland |url=https://www.jstor.org/stable/1833615?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=2 |hejmar=1 |rr=76–92 |doi=10.2307/1833615 |issn=0002-8762 }}</ref> Li aliyê başûr piştî Şerên Rûs û Tirkan yên serketî yên li dijî Xanedaniya Osmanî, Katerîn sinorê Rûsyayê berbi [[Deryaya Reş]] ve bi pêş ve bir ku di vê demê de hilweşandina Xanatoya Kirimê pêk hatiye û Kirim beşdarî axa Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |tarîx=1958 |sernav=The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783-4 |url=https://www.jstor.org/stable/4205010 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=37 |hejmar=88 |rr=17–41 |issn=0037-6795 }}</ref> Di encama serketinên li ser Îrana Qacarî di dema şerê Rûs û Farisan de, di nîvê yekem a sedsala 19an de Rûsya [[Qefqasya]]yê jî zeft dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Behrooz |pêşnav=Maziar |tarîx=2013 |sernav=Revisiting the Second Russo-Iranian War (1826–28): Causes and Perceptions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/revisiting-the-second-russoiranian-war-182628-causes-and-perceptions/5E6C3498B65CEF2D22147C93CB1BDAF5 |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=3 |rr=359–381 |doi=10.1080/00210862.2012.758502 |issn=0021-0862 }}</ref> Paşê Catherine, kurê wê Pawlos, kesayeteke bêîstîqrar bû û bi giranî li ser pirsgirêkên hundurîn eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |tarîx=1983 |sernav=Russia, Prussia, and Europe in the Policy of Paul I |url=https://www.jstor.org/stable/41046596 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=31 |hejmar=1 |rr=81–118 |issn=0021-4019 }}</ref> Piştê serweriya wî ya kurt, stratejiya Katerîn berdewam dibe ku Alexander I (1801–1825) di sala 1809an de [[Fînlenda]]yê ji [[Swêd]] a qelsbûyî û di sala 1812an de Besarabiya jî ji osmaniyan hatiye stendin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1910 |sernav=Finland |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/finland/4B3F87858EBEBA91AB5B90E311B55B1F |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=350–364 |doi=10.2307/1945868 |issn=1537-5943 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Charles |tarîx=1993 |sernav=Moldova and the New Bessarabian Questions |url=https://www.jstor.org/stable/40396520 |kovar=The World Today |cild=49 |hejmar=7 |rr=135–139 |issn=0043-9134 }}</ref> Di vê heyamê de li [[Amerîkaya Bakur]], rûs bûne yekem ewropî ku gihîştine [[Alaska]]yê û Alaskayê kolonî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/harriman/1899/exploration.html |sernav=PBS - Harriman: History of Exploration |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di salên 1803-1806an de yekem gera rûsî ya cîhanê hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McCartan |pêşnav=E. F. |tarîx=1963 |sernav=The Long Voyages--Early Russian Circumnavigation |url=https://www.jstor.org/stable/126593?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=22 |hejmar=1 |rr=30–37 |doi=10.2307/126593 |issn=0036-0341 }}</ref> Di sala 1820an de, sefereke rûsî parzemîna [[Antarktîka]]yê kişf dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |sernav=Who really discovered Antarctica? Depends who you ask. |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-05 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305011853/https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Şoreşa rûsî û şerê navxweyî === [[Wêne:Vladimir Lenin Speech in May 1920.jpg|thumb|çep|Vladîmîr Lenîn di sala 1920an de li Moskowê diaxive.]] Rûsya dema ku ji hevalbendên xwe yên Sê Antante veqetiyabû, di sala 1914an de beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de ji bo bersivdayîna ragihandina şer ê ku Avusturya-Mecarîstanê li hemberê hevalbendê Rusyayê, Serbiya dabûn destpêkirin di çend eniyên de şer de beşdarî şer dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Williamson |pêşnav=Samuel R. |tarîx=1988 |sernav=The Origins of World War I |url=https://www.jstor.org/stable/204825?origin=crossref |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=795–818 |doi=10.2307/204825 |issn=0022-1953 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmitt |pêşnav=Bernadotte E. |tarîx=1924 |sernav=Triple Alliance and Triple Entente, 1902-1914 |url=https://www.jstor.org/stable/1836520?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=449–473 |doi=10.2307/1836520 |issn=0002-8762 }}</ref> Di sala 1916am de Êrîşa Brusilov ya Artêşa Rûsî ya Emperyal hema hema bi tevahî Artêşa Awistro-Mecarî hilweşand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schindler |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |sernav=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1191/0968344503wh260oa |kovar=War in History |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=27–59 |doi=10.1191/0968344503wh260oa |issn=0968-3445 }}</ref> Lê belê ji ber zêdebûna lêçûnên şer, qurbaniyên zêde û gotegotên gendelî û xiyanetê zêde dibin, bêbaweriya giştî ya berê ya ji bo rejîmê kûrtir dibe. Ev hemî faktor ji bo Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku di du çalakiyên mezin de pêk hatiye dibe bingeh.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/8.htm |sernav=Russia - Revolutions and Civil War |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di destpêka sala 1917an de Nicholas II neçar dimîne ku ji ser texte xwe were xwarê ku di encamê de ew û malbata wî di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de têne girtin û piştre jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walsh |pêşnav=Edmund |tarîx=1928-03-01 |sernav=The Last Days of the Romanovs |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1928/03/the-last-days-of-the-romanovs/303877/ |roja-gihiştinê=2024-12-23 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref> Li cihê rêveberiya monarşiyê koalîsyoneke qelsê partiyên siyasî xwe hikûmeta demkî radigihîne û ji aliyê heman hikumetê ve Komara Rûsyayê hatiye ragihandin. Di 19 çileyê ya sala 1918an de Meclîsa Damezrîner a Rûsyayê, Rûsya komareke federal a demokratîk diyar dike û bi vî awayê biryara hikûmeta demkî qebûl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mosse |pêşnav=W. E. |tarîx=1964 |sernav=Interlude: The Russian Provisional Government 1917 |url=https://www.jstor.org/stable/149631 |kovar=Soviet Studies |cild=15 |hejmar=4 |rr=408–419 |issn=0038-5859 }}</ref> Dotira rojê Meclîsa Damezrîner ji aliyê Komîteya Birêvebir a Navendî ya hemî Rûsyayê ve hatiye betalkirin.<ref name=":2" /> Saziyeke sosyalîst a alternatîv û Sovyeta Petrogradê bi hev re hebûn ku bi rêya meclîsên karker û gundiyan ên ku bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin desthilatdariyê bi dest dixin ku wekê sovyet hatiye binavkirin. Desthilatdariya desthilatdarên nû li cihê ku qeyrana li welêt çareser bike, tenê krîza heyî ya li welêt girantir dike û di dawiyê de bi Şoreşa Oktobir a bi pêşengiya Bolşevîk Vladîmîr Lenîn hikûmeta demkî hatiye hilweşandin û desthilatdariya sovyetan dibe sedema avakirina yekemîn dewleta sosyalîst a cîhanê.<ref name=":2" /> Şerê Navxweyî yê Rûsyayê di navbera Tevgera Spî ya antî-komûnîst û Bolşevîkan, Artêşa Sor de qewimiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Figes |pêşnav=Orlando |tarîx=1990 |sernav=THE RED ARMY AND MASS MOBILIZATION DURING THE RUSSIAN CIVIL WAR 1918–1920 |url=https://academic.oup.com/past/article-lookup/doi/10.1093/past/129.1.168 |kovar=Past and Present |ziman=en |cild=129 |hejmar=1 |rr=168–211 |doi=10.1093/past/129.1.168 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî îmzekirina Peymana Brest-Litovskê ku bi Hêzên Navendî yên Şerê Cîhanê yê Yekem re şer bi dawî anî; Rûsya Bolşevîst piraniya herêmên xwe yên rojava ku %34 ji nifûsê, %54 ji pîşesaziyê, %32 ji zeviyên xwe yên çandiniyê û bi qasî %90 ji kanên komirê dihewîne radest dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |sernav=From Tsar to U.S.S.R.: Russia's Chaotic Year of Revolution |malper=web.archive.org |tarîx=2021-04-15 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210415111202/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên hevalbend ji bo piştgiriya hêzên dij-komunîst destwerdanek leşkerî ya neserkevtî didin destpêkirin. Di dawiya şerê navxweyî yê tund de, aborî û binesaziya Rûsyayê gelek zirar dibînin û bi qasî 10 milyon di şer de jiyana xwe ji dest didin ku piraniya wan sivîl bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War/Foreign-intervention#ref283723 |sernav=Russian Civil War - Intervention, Allies, Bolsheviks {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-06 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |ziman=en }}</ref> Bi molyonan mirov dibin koçberên spî û birçîbûna rûsî ya salên 1921–1922an de dibe sedema mirina pênc milyon mirovan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaufuss |pêşnav=Tatiana |tarîx=1939-05-01 |sernav=The White Russian Refugees |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271623920300106 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=203 |hejmar=1 |rr=45–54 |doi=10.1177/000271623920300106 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icrc.org/en |sernav=ICRC {{!}} International Committee of the Red Cross |malper=www.icrc.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> === Yekîtiya Sovyetê === [[Wêne:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|Di sala 1936an de nexşeya Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê.]] ==== Aboriya fermandarî û civaka Sovyetê ==== Di 30 kanûna sala 1922an de Lenîn û alîkarên wî be bi tevlîbûna komarên Belarûsya, Transkafkasya û Ûkraynayê Yekîtiya Sovyetê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szporluk |pêşnav=Roman |tarîx=1973 |sernav=Nationalities and the Russian Problem in the U.S.S.R.: an Historical Outline |url=https://www.jstor.org/stable/24356607 |kovar=Journal of International Affairs |cild=27 |hejmar=1 |rr=22–40 |issn=0022-197X }}</ref> Bi guhertinên sinorên navxweyî û pêvekirinên di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de yekîtiyek mezin ên ku ji 15 komaran pêk dihatin hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brzezinski |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1984 |sernav=The Soviet Union: World Power of a New Type |url=https://www.jstor.org/stable/1174124?origin=crossref |kovar=Proceedings of the Academy of Political Science |cild=35 |hejmar=3 |rr=147–159 |doi=10.2307/1174124 |issn=0065-0684 }}</ref> Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de troykayeke (rêveberên Yekîtiya Sovyetê) hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya rêveberiyê werbigire. Di dawiyê de Joseph Stalin ku Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst bû hemî aliyên opozîsyonê ditepisîne û desthilatdariya xwe di destên xwe de kom dike û di salên 1930an de dibe rêveberê otorîter a welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glassman |pêşnav=Leo M. |tarîx=1931-04-01 |sernav=Stalin’s Rise to Power |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article-abstract/34/1/73/167266/Stalin-s-Rise-to-Power?redirectedFrom=fulltext |kovar=Current History |cild=34 |hejmar=1 |rr=73–77 |doi=10.1525/curh.1931.34.1.73 |issn=0011-3530 }}</ref> Leon Troçkî ku alîgirê sereke yê şoreşa cîhanê ye di sala 1929an de ji Yekîtiya Sovyetê hatiye sirgûnkirin û fikra Stalîn a Sosyalîzma Yek Welat dibe nêrîna fermî ya Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Getty |pêşnav=J. Arch |tarîx=1986 |sernav=Trotsky in Exile: The Founding of the Fourth International |url=https://www.jstor.org/stable/151989 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=1 |rr=24–35 |issn=0038-5859 }}</ref> Berdewamiya têkoşîna navxweyî ya di nav partiya Bolşevîkan de bi "paqijiya mezin" derdikeve holê. ==== Stalînîzm û nûjenbûn ==== Di bin serokatiya Stalîn de, hukûmetê dest bi aboriyeke fermanî dike ku di wî demê de welat bi giranî gundewarî bû ku pîşesazîkirina welat û kolektîfkirina çandiniya welat dide destpêkirin. Di vê dema guherîna bilez a aborî û civakî de bi milyonan mirov şandin kampên kar ên cezayê ku di nav wan de gelek mehkûmên siyasî yên ji ber dijberiya wan ên gumanbar ên li dijî Stalîn derketibûn û kesên rasterast ku li dijî desthilatdariya Stalîn derketibûn hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1981 |sernav=An Assessment of the Sources and Uses of Gulag Forced Labour 1929-56 |url=https://www.jstor.org/stable/151474 |kovar=Soviet Studies |cild=33 |hejmar=1 |rr=51–87 |issn=0038-5859 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kreindler |pêşnav=Isabelle |tarîx=1986 |sernav=The Soviet Deported Nationalities: A Summary and an Update |url=https://www.jstor.org/stable/151700 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=3 |rr=387–405 |issn=0038-5859 }}</ref> Di heman demê de bi milyonan kesên dijberî Stalîn sirgûnê herêmên bejahî yên Yekîtiya Sovyetê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |sernav=On the political economy of plant disease epidemics: Capita selecta in ... - J.C. Zadoks - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2022-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2022-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221225095407/https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bêrêxistinbûna demkî ya çandiniya welêt, polîtîkayên dijwar ên dewletê û hişkesaliya di wî demê de dibe sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1932 û 1933an qewimîye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger |paşnav=Davies |pêşnav=R. W. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2010-01-20 |isbn=978-0-230-27397-9 |cih=Basingstoke |ziman=en |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230273979 |paşnav2=Wheatcroft |pêşnav2=Stephen G. |doi=10.1057/9780230273979 }}</ref> Di vê xelayiyê de ji 5.7 heta 8.7 milyon kes ji birçiyan jiyana xwe jidest dide ku ji wan 3.3 milyon kes li herêmê Yekîtîya Sovyet a Rûsyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolowyna |pêşnav=Oleh |tarîx=2021-10-02 |sernav=A Demographic Framework for the 1932–1934 Famine in the Soviet Union |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Demographic-Framework-for-the-1932%E2%80%931934-Famine-in-Wolowyna/4132d875b715add045fd398f34adff5048397dca |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=501–526 |doi=10.1080/14623528.2020.1834741 |issn=1462-3528 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di dawiyê de di demek kurt de veguherînek bi mesref ji bo aboriyeke pir çandinî û gavên pîşesazî yên mezin avêtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1988-04-01 |sernav=Excess Deaths and Industrialization: A Realist Theory of Stalinist Economic Development in the 1930s |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948802300207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=23 |hejmar=2 |rr=277–289 |doi=10.1177/002200948802300207 |issn=0022-0094 }}</ref> ==== Şerê Cîhanê yê Duyem û Neteweyên Yekbûyî ==== [[Wêne:Ленинград блокадный. Им обеим 30 лет.jpg|thumb|çep|Du keçên ciwan di sala 1942an de di dema dorpêçkirina Lenîngradê de çekên binavûdeng PPD-40 amade dikin.]] [[Wêne:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|çep|Şerê Stalîngradê, şerê herî mezin û xwînrêj di dîroka şerê di cihanê de bû di sala 1943an de bi serketina Sovyetê ya ku li dijî artêşa almanan pêk hatiye bi dawî bûye.]] Yekîtiya Sovyetê di 17ê îlona sala 1939an de bi dagirkirina Polonyayê li gorî protokola veşartî ya di nav Peymana Molotov-Ribbentrop a bi Almanyaya Nazî re, beşdarî Şerê Cîhanê yê Duyem dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Geoffrey |tarîx=1992 |sernav=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |url=https://www.jstor.org/stable/152247 |kovar=Soviet Studies |cild=44 |hejmar=1 |rr=57–78 |issn=0038-5859 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di berdewamiya şer de Fînlendayê dagir dike û li gel dagirkirina dewletên Baltîkê beşek ji Romanyayê jî dagir dike û beşdarî axa Yekîtiya Sovyetê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moldovans |paşnav=King |pêşnav=Charles |weşanger=Hoover Institution Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8179-9792-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/mode/2up }}</ref> Di 22ê hezîrana sala 1941ê de Almanya Yekîtiya Sovyetê dagir dike û eniya herî mezinê Şerê Cîhanê ya Duyem, eniya rojhilat vedike. Di encama şer de nêzîkî 5 milyon leşkerên Artêşa Sor ji aliyê Naziyan ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of blood: thinking and acting as a Nazi |paşnav=Chapoutot |pêşnav=Johann |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-674-66043-4 |cih=Cambridge, Massachusetts |paşnavê-terciman=Richmond Mouillot |pêşnavê-terciman=Miranda }}</ref> Bi awayeke zanetî bi birçîbûnê an bi awayekî din 3.3 milyon hêsîrên Sovyetê têne kuştin, Her çiqas Wehrmacht di destpêkê de serketinek girîng hatibe bidest xistin jî êrîşa wan di Şerê Moskowê de hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Assmann |pêşnav=Kurt |tarîx=1950 |sernav=The Battle for Moscow, Turning Point of the War |url=https://www.jstor.org/stable/20030251?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=28 |hejmar=2 |rr=309–326 |doi=10.2307/20030251 |issn=0015-7120 }}</ref> Piştre almanan di zivistana salên 1942-1943an de pêşî di Şerê Stalîngradê de şikestinên mezin xwarin û piştre jî di şerê Kurskê de ku di havîna sala 1943an de qewimiye artêşa wan hatiye şikestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clairmont |pêşnav=Frederic F. |tarîx=2003 |sernav=Stalingrad: Hitler's Nemesis |url=https://www.jstor.org/stable/4413752 |kovar=Economic and Political Weekly |cild=38 |hejmar=27 |rr=2819–2823 |issn=0012-9976 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulligan |pêşnav=Timothy P. |tarîx=1987-04-01 |sernav=Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948702200203 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=22 |hejmar=2 |rr=235–260 |doi=10.1177/002200948702200203 |issn=0022-0094 }}</ref> Têkçûneke din a Almanyayê di dema dorpêçkirina Lênîngradê de qewimiye ku di navbera salên 1941 û 1944an de ji aliyê hêzên Almanya û Fînlendayê ve bajar bi tevahî ji aliyê deverên bejahiyê ve hatiye dorpêçkirin û ji ber birçîbûnê zêdetirî milyonek kes dimirin lê bajêr qet xwe radestê almanan nake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Krypton |pêşnav=Constantine |tarîx=1954 |sernav=The Siege of Leningrad |url=https://www.jstor.org/stable/125859?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=13 |hejmar=4 |rr=255–265 |doi=10.2307/125859 |issn=0036-0341 }}</ref> Hêzên Sovyetê di salên 1944-1945an de li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî pêş dikevin û di gulana sala 1945an de Berlînê dagir dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |sernav=The Battle of Berlin was the Soviet victory that ended WWII |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320151932/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di tebaxa sala 1945an de, Artêşa Sor êrîşî Mançuria dike û japonan ji Asyaya Bakur û Rojhilat derdixe ku ev jî dibe alîkar ku hevalbend di şerên li hemberê japonan de biser bikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morton |pêşnav=Louis |tarîx=1962 |sernav=Soviet Intervention in the War with Japan |url=https://www.jstor.org/stable/20029588?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=40 |hejmar=4 |rr=653–662 |doi=10.2307/20029588 |issn=0015-7120 }}</ref> Şerê di salên 1941-1945an de ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ku li Rûsyayê qewimiye wekî Şerê Welatparêziya Mezin ê Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=RFE/RL |sernav=Russia's Monumental Tributes To The 'Great Patriotic War' |url=https://www.rferl.org/a/russia-s-monumental-tribute-to-the-great-patriotic-war-/30599462.html |roja-gihiştinê=2024-12-25 |xebat=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en }}</ref> Ji ber ku di şer di nav aliyekê şer de bûn Yekîtiya Sovyetê, Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çîn di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê çar dewletên mezin ên hevalbendan dihatin naskirin û piştre jî bûne çar endamên bingehîn ên [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-231-03289-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd }}</ref> Di dema şer de hêjmara mirina sivîl û leşkerên Yekîtiya Sovyetê bi qasî 26-27 milyon kes bû ku ev hêjmar nîvê hemî kuştiyên di Şerê Cîhanê yê Duyem pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cataclysm: the war on the Eastern Front, 1941-45 |paşnav=Cumins |pêşnav=Keith |weşanger=Helion & Company Ltd |tarîx=2011 |isbn=978-1-907677-23-6 |cih=Solihull, West Midlands, England |url=https://www.worldcat.org/title/752491700 |oclc=752491700 }}</ref> Di vî şerê de aborî û binesaziya Sovyetê rastî wêraneke mezin hatiye ku bûye sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1946-1947an de qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://warwick.ac.uk/fac/soc/economics/staff/mharrison/public/pp2011postprint.pdf |sernav="The Soviet Union after 1945: Economic Recovery and Political Repression" }}</ref> ==== Superhêz û Şerê Sar ==== Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem li gorî Konferansa Potsdamê, Artêşa Sor beşek ji Ewropaya Rojhilat û Navendî ku di nav de Almanyaya Rojhilat û herêmên rojhilatê Awistriyayê hebûn dagir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/potsdam-origins-cold-war/ |sernav=Potsdam and the Origins of the Cold War |malper=JSTOR Daily |tarîx=2015-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Wills |pêşnav=Matthew }}</ref> Hikûmetên komunîst li dewletên biçûkên Bloka Rojhilat hatine erkdarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bunce |pêşnav=Valerie |tarîx=1985 |sernav=The empire strikes back: the evolution of the Eastern bloc from a Soviet asset to a Soviet liability |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/empire-strikes-back-the-evolution-of-the-eastern-bloc-from-a-soviet-asset-to-a-soviet-liability/7FCF9F7C70F8F8D9F3FD583604027D5C |kovar=International Organization |ziman=en |cild=39 |hejmar=1 |rr=1–46 |doi=10.1017/S0020818300004859 |issn=1531-5088 }}</ref> Piştî ku Yekîtiya Sovyetê dibe dibe duyem hêza nûkleerî ya cîhanê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holloway |pêşnav=David |tarîx=1981-05-01 |sernav=Entering the Nuclear Arms Race: The Soviet Decision to Build the Atomic Bomb, 1939-45 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030631278101100201 |kovar=Social Studies of Science |ziman=en |cild=11 |hejmar=2 |rr=159–197 |doi=10.1177/030631278101100201 |issn=0306-3127 }}</ref> Yekîtiya Sovyetê hevalbendiya Pakta Varşovayê ava dike û ji bo serdestiya gerdûnî ku wekî Şerê Sar tê zanîn,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolfe |pêşnav=Thomas W. |tarîx=1966 |sernav=The Warsaw Pact in Evolution |url=https://www.jstor.org/stable/40393859 |kovar=The World Today |cild=22 |hejmar=5 |rr=191–198 |issn=0043-9134 }}</ref> bi dijberên wekê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û dewletên ewropî û bi [[NATO]]yê re dikeve nav têkoşînan. ==== Derbeya li dijî Gorbaçov û belavbûna Yekîtiya Sovyetê ==== [[Wêne:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|thumb|Di dema civîna di sala 1988an de li Moskowê Rêberê Sovyetê Mikhail Gorbaçov û Serokê Dewletên Yekbûyî Ronald Reagan li Meydana Sor.]] Ji sala 1985an û pê ve rêberê Yekîtiya Sovyetê ya dawî [[Mikhail Gorbaçov]] ku dixwest reformên lîberal di sîstema Sovyetê de pêk bîne, bi polîtîkayên glasnost (vebûn) û perestroika (ji nû veavakirinê) hewl daye ku dawî li serdema rawestana aborî bîne û hikûmetê demokratîk bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McForan |pêşnav=D. W. J. |tarîx=1988 |sernav=Glasnost, Democracy, and Perestroika |url=https://www.jstor.org/stable/41881835 |kovar=International Social Science Review |cild=63 |hejmar=4 |rr=165–174 |issn=0278-2308 }}</ref> Lê belê ev yek dibe sedem ku li seranserê welêt tevgerên neteweyî û cudaxwaz ên bihêz zêde bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171 }}</ref> Berî sala 1991ê aboriya Sovyetê duyem mezintirîn aboriya cîhanê bû lê di salên xwe yên dawî de welat dikeve nava qeyraneke aboriyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Vishny |pêşnav2=Robert W. |tarîx=1991 |sernav=Reversing the Soviet Economic Collapse |url=https://www.jstor.org/stable/2534597?origin=crossref |kovar=Brookings Papers on Economic Activity |cild=1991 |hejmar=2 |rr=341–360 |doi=10.2307/2534597 |issn=0007-2303 }}</ref> Ji ber ku dewletên Baltîk xwestin ku ji Yekîtiya Sovyetê veqetin, di sala 1991ê de li seranserê welêt aloziya aborî û siyasî dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html |sernav=Independence for Baltic States : Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-09-07 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Dahlburg |pêşnav=John-Thor |paşnav2=Marshall |pêşnav2=Tyler }}</ref> Di 17ê adarê de giştpirsiyeke hatiye lidarxistin ku tê de piraniya welatiyên beşdar dengê erê didin ku Yekîtiya Sovyetê bibe federasyoneke nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-19-mn-494-story.html |sernav=Vote Backs Gorbachev but Not Convincingly : Soviet Union: His plan to preserve federal unity is supported--but so is Yeltsin's for a Russian presidency. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-03-19 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Parks |pêşnav=Michael }}</ref> Di yezîrana sala 1991ê de Boris Yeltsin bûye yekem serokê rasterast di dîroka Rûsyayê de wekê serokê Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Di tebaxa sala 1991ê de hewleke derbeyê ya ku ji aliyê endamên hikûmeta Gorbaçov ve ku li dijî Gorbaçov hatibû kirin û bi armanca parastina Yekîtiya Sovyetê hatibû kirin, dibe sedema bidawîbûna Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gibson |pêşnav=James L. |tarîx=1997 |sernav=Mass Opposition to the Soviet Putsch of August 1991: Collective Action, Rational Choice, and Democratic Values in the Former Soviet Union |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/mass-opposition-to-the-soviet-putsch-of-august-1991-collective-action-rational-choice-and-democratic-values-in-the-former-soviet-union/B604394B0B7EBEF807E5CDCD3421DE19 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=91 |hejmar=3 |rr=671–684 |doi=10.2307/2952082 |issn=0003-0554 }}</ref> Di 25ê kanûna sala 1991ê de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, ligel Rûsyaya hemdem, çardeh dewletên din ên piştî Sovyetê derketine holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/soviet-union-collapse-timeline/31487661.html |sernav=The Undoing Of The U.S.S.R.: How It Happened |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en |paşnav=Foltynova |pêşnav=Kristyna }}</ref> === Federasyona Rûsyayê === ==== Veguherîna aborîya bazarê û krîzên siyasî ==== [[Wêne:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-5.jpg|thumb|çep|Boris Yeltsin, Vladimir Putin li gel Patrîk II ne.]] Hilweşîna aborî û siyasî ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], Rûsyayê ber bi depresyoneke kûr û dirêj ve biriye. Di dema perçebûna Yekîtîya Sovyetê û piştî perçebûna Sovyetê reformên berfireh hatine amadekirin ku destveguherîna şîrketên dewletê ji bo kesên sivîl û serbestberdana bazar û bazirganiyê hatine kirin ku di reforoman de guhertinên radîkal hatibûn kirin û wekê "terapiya şokê" hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Treisman |pêşnav2=Daniel |tarîx=2005 |sernav=A Normal Country: Russia After Communism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147949 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=151–174 |doi=10.1257/0895330053147949 |issn=0895-3309 }}</ref> Veguherîna şîrketên dewletê bi giranî ji saziyên dewletê derbasê kesên ku di nav hindurê hikûmetê de têkiliyên wan hene dibin ku ev yek jî bûye sedema bilindbûna olîgarşên rûsî.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-01-01 |sernav=How Russia's oligarchs are attempting to legitimise their extraordinary wealth |url=https://www.abc.net.au/news/2019-01-02/rich-russians-the-rise-of-the-oligarchs/10626236 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Piştê ku şîrketên dewletê derbasê olîgarşan dibin gelek ji dewlemendên nû bi milyaran dolaran dirav û bi sermayeyên xwe re revîne derveyî welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tikhomirov |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Capital Flight from Post-Soviet Russia |url=https://www.jstor.org/stable/153715 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=49 |hejmar=4 |rr=591–615 |issn=0966-8136 }}</ref> Qeyrana aboriyê bûye sedema hilweşîna karûbarên civakî - rêjeya jidayikbûnê her ku çû kêm bûye û rêjeya mirinê jî zêde bûye û bi milyonan ketin xizaniyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hollander |pêşnav=D. |tarîx=1997 |sernav=In Post-Soviet Russia, Fertility Is on the Decline; Marriage and Childbearing are Occurring Earlier |url=https://www.jstor.org/stable/2953371?origin=crossref |kovar=Family Planning Perspectives |cild=29 |hejmar=2 |rr=92–94 |doi=10.2307/2953371 |issn=0014-7354 }}</ref> Di heman demê de li gel krîza aboriyê li welat gendeliya tund û herwiha çeteyên sûcê û sûcên organîzekirî her ku çûye zêde bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frisby |pêşnav=Tanya |tarîx=1998-01-01 |sernav=Tanya |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09668139808412522 |kovar=Tanya |doi=10.1080/09668139808412522 |issn=0966-8136 }}</ref> Di dawiya sala 1993an de, aloziyên di navbera Yeltsin û parlamentoya Rûsyayê de bi tundî bi bikaranîna hêza leşkerî û bi krîzeke destûrî bidawî dibe. Di dema krîzê de, Yeltsin ji hêla hikûmetên rojavayî ve hatibû piştgirî kirin û di dema şer û pêvçûnan de zêdetirî 100 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russias-1993-crisis-still-shaping-kremlin-politics-25-years-on/a-45733546 |sernav=Russia's 1993 crisis still shaping Kremlin – DW – 10/03/2018 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> ==== Destûra bingehîn a lîberal a nûjen, hevkariya navneteweyî û aramkirina aborî ==== Di meha kanûnê de giştpirsiyeke hatiye kirin û hatiye pesend kirin ku destûreke nû destnîşan dike ku desthilatiyên pir mezin dide serokê rêveberiya dewletê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-10-04 |sernav=Who Was Who? The Key Players In Russia's Dramatic October 1993 Showdown |url=https://www.rferl.org/a/russia-players-1993-crisis/25125000.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Salên 1990î bi pevçûnên çekdarî yên li Bakurê Kafkasya, hem pevçûnên etnîkî yên herêmî û hem jî serhildanên îslamî yên cudaxwaz re rû bi rû dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wilhelmsen |pêşnav=Julie |tarîx=2005-01-01 |sernav=Europe-Asia Studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0966813052000314101 |kovar=Europe-Asia Studies |doi=10.1080/0966813052000314101 |issn=0966-8136 }}</ref> Ji dema ku cudaxwazên çeçen di destpêka salên 1990î de serxwebûna xwe ragihandine, di navbera komên serhildêr û hêzên rûsî de şerekî gerîla ya bi navberî derdikeve. Êrîşên terorîstî li dijî sivîlan ji aliyê cudaxwazên çeçen ve hatine lidarxistin ku di encamê de bi hezaran sivîlên rûsî jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sinai |pêşnav=Joshua |tarîx=2015 |sernav=The Terrorist Threats Against Russia and its Counterterrorism Response Measures |url=https://connections-qj.org/article/terrorist-threats-against-russia-and-its-counterterrorism-response-measures |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=4 |rr=95–101 |doi=10.11610/Connections.14.4.08 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê berpirsiyariya dayîna deynên derve yên Sovyetê girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |sernav=26 years on, Russia set to repay all Soviet Union's foreign debt {{!}} The Straits Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173420/https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1992an de, piraniya kontrolên bihayê xerîdar ji holê hatine rakirin ku ev bûye sedema enflasyoneke tund ku bi daketineke berbiçav nirxa rûbleya rusî daxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |sernav="Prospects for Russia's Economic Reforms" |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2020-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200925170637/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kêmasiyên sermiyana bilind digel zêdebûna reva sermayeyê û nekarîna vegerandina deynan, bûye sedema qeyrana darayî ya sala 1998an a Rûsyayê ku bûye sedema kêmbûna GDP ya zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.stlouisfed.org/files/htdocs/publications/review/02/11/ChiodoOwyang.pdf |sernav="A Case Study of a Currency Crisis: The Russian Default of 1998" }}</ref> ==== Çûyîna ber bi aboriya modern, navendîbûna siyasî û paşveçûyîna demokratîkê ==== Di 31ê meha kanûna sala 1999an de serok Yeltsin bi awayekî neçaverêkirî îstifa kir ku rêveberiyê radestî serokwezîrê nû yê tayînkirî û cîgirê wî yê bijartî [[Vladîmîr Pûtîn|Vladimir Putin]] dike.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2000-01-01 |sernav=YELTSIN RESIGNS: THE OVERVIEW; Yeltsin Resigns, Naming Putin as Acting President To Run in March Election (Published 2000) |url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/world/yeltsin-resigns-overview-yeltsin-resigns-naming-putin-acting-president-run-march.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Piştre Vladîmîr Pûtîn di hilbijartinên serokatiyê ya 2000an de bi ser dikeve û serhildana çeçenan di Şerê Çeçenistanê yê Duyem de têk dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=O’Loughlin |pêşnav=John |paşnav2=Witmer |pêşnav2=Frank D.W. |tarîx=2011-01-21 |sernav=tandfonline |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00045608.2010.534713 |kovar=tandfonline |doi=10.1080/00045608.2010.534713 |issn=0004-5608 }}</ref> Pûtîn di sala 2004an de cara duyem bû serokkomarê Rûsîyayê. Di vê heyamê de bi bihayên bilind ên neftê û zêdebûna veberhênanên biyanî zêde dibe ku aborî û standardên jiyanê yên Rûsyayê bi girîngî baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/10/11/russias-economy-under-president-putin-in-charts.html |sernav=5 charts show Russia's economic highs and lows under Putin |malper=CNBC |tarîx=2021-10-11 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Ellyatt |pêşnav=Holly }}</ref> dema ku Dmîtrîy Medvedev ji bo serdemeke wekê serokkomar hatiye hilbijartin ku tevî sinorên dema qanûnî li ser desthilatdariyê bimîne, di sala 2008an de Pûtîn erka serokwezîriyê werdigire. Ev serdem wekî "tandemokratîk" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monaghan |pêşnav=Andrew |tarîx=2012 |sernav=The vertikal: power and authority in Russia |url=https://academic.oup.com/ia/article-lookup/doi/10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=88 |hejmar=1 |rr=1–16 |doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x }}</ref> Piştî krîza dîplomatîk a bi welatê cîran Gurcistanê re, Şerê Rûs-Gurcistanê di navbera 1-12 tebaxa sala 2008an de qewimiye ku di encamê de Rûsya du dewletên cudaxwaz li herêmên ku li Gurcistanê dagir dike nas dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unrecognized Entities: Perspectives in International, European and Constitutional Law |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-28 |isbn=978-90-04-49910-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ECBXEAAAQBAJ&pg=PA246 }}</ref> Ev şer yekem şerê ewropî bû ku sedsala 21an de derketibû. ==== Dagirkirina Ûkraynayê ==== [[Wêne:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|Erdên Ukraynayê yên di bin dagirkeriya Rûsyayê de ji 30ê îlona sala 2022an vir ve dema ku îlheqkirina Rûsyayê hatiye ragihandin.]] Di destpêka sala 2014an de piştî şoreşa alîgirê rojava li cîranê [[Ûkrayna]]yê, Rûsyayê Kirim tevlî referanduma bi nakok li ser statuya Kirimê lidarxistibû di bin dagirkeriya Rûsyayê de hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1190722543 |sernav=worldcat |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea: The Modern Application of Soviet Political Warfare |paşnav=DeBenedictis |pêşnav=Kent |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2022-07-28 |isbn=978-0-7556-4003-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CkaIEAAAQBAJ }}</ref> Îlheqkirina Kirimê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê serhildaneke dide destpêkirin ku bi destwerdana leşkerî ya Rûsyayê wekê beşek ji şerekî neragihandî ya li dijî Ûkraynayê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Putin Takes Crimea 2014: Grey-zone warfare opens the Russia-Ukraine conflict |paşnav=Galeotti |pêşnav=Mark |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2023-09-28 |isbn=978-1-4728-5385-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EmnGEAAAQBAJ }}</ref> Piştî ku hikûmeta rûsî li herêmê protestoyên dijberî hikûmetê dide destpêkirin ku tevî piraniya niştecihan li dijî veqetîna ji Ûkraynayê bûn, Çekdarên Rûsî û hêzên leşkerî bi piştgirîya milîsên cihêxwaz ên herêmî şerek li rojhilatê Ûkraynayê li dijî hikûmeta nû ya Ûkraynayê didin destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiis.com.ua/?lang=eng&cat=news&id=258 |sernav=News - The views and opinions of South-Eastern regions residents of Ukraine: April 2014 |malper=kiis.com.ua |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Di pevçûnek mezin de Rûsyayê di 24ê sibata sala 2022an de rasterast dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putin-orders-military-operations-in-eastern-ukraine-as-un-meets |sernav=Russian forces launch full-scale invasion of Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Dagirkerî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem şerê herî konvansiyonelê li Ewropayê nîşan daye û bi şermezarkirina navneteweyî hatiye rexne kirin ku li hemberê aborî û bazirganiya Rûsyayê cezayên berfirehên hatine sepandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vox.com/22968949/russia-sanctions-swift-economy-mcdonalds |sernav=The unprecedented American sanctions on Russia, explained |malper=Vox |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Walsh |pêşnav=Ben }}</ref> Di encamê de Rûsya di meha adara sala 2022an de ji Konseya Ewropayê hatiye derxistin û di meha nîsanê de jî ji Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.un.org/en/story/2022/04/1115782 |sernav=UN General Assembly votes to suspend Russia from the Human Rights Council {{!}} UN News |malper=news.un.org |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-russian-federation-is-excluded-from-the-council-of-europe |sernav=The Russian Federation is excluded from the Council of Europe |malper=Portal |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB }}</ref> Di meha îlonê de, piştî êrîşên dijber ên Ukraynayê yên serkevtî, Pûtîn "seferberiya qismî" ragihandiye ku yekem seferberiya Rûsyayê ya piştî Operasyona Barbarossayê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2022-09-21 |sernav=Putin announces partial mobilisation and threatens nuclear retaliation in escalation of Ukraine war |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/21/putin-announces-partial-mobilisation-in-russia-in-escalation-of-ukraine-war |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dawiya îlonê de Pûtîn îlheqkirina çar herêmên Ûkraynayê ku bi qismî dagirkirî bûn ragihandiye ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve mezintirîn îlheqkirina li Ewropayê ye. Di encama êrîşan de tê texmînkirin ku bi sed hezaran kes hatine kuştin an jî birîndar bûne û di heman demê de Rûsya bi gelek sûcên şer hatiye tawanbar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |sernav=The War in Ukraine Is Just Getting Started |malper=The Intercept |tarîx=2023-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Hussain |pêşnav=Murtaza }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |sernav=How many Russian soldiers have been killed in Ukraine? |malper=archive.ph |tarîx=2024-07-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2024-07-09 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20240709061020/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pûtîn û serokên Rûsyayê peymanên tevlêbûnê îmze dikin ku li qada navneteweyî nayên naskirin û bi berfirehî wekê tevgerên neqanûnî hatiye şermezar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2023-10-21 |sernav=UN finds further evidence of Russian war crimes in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/21/un-finds-further-evidence-of-russian-war-crimes-in-ukraine |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/ukraine-russian-strikes-amounting-to-war-crimes-continue-to-kill-and-injure-children/ |sernav=Ukraine: Russian strikes amounting to war crimes continue to kill and injure children |malper=Amnesty International |tarîx=2024-11-18 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Şerê li Ûkraynayê krîza demografîk a Rûsyayê kûrtir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-18/putin-s-war-escalation-is-hastening-demographic-crash-for-russia |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> ==== Serhildana Koma Wanger ==== [[Koma Wagner]] komeke leşkerî ya taybet ê Rûsyayê bû ku li Ûkrayna û li hinek deverên [[Afrîka]]yê ji bo Rûsyayê şer dikir. Piştê nelihevkirinên di navbera serokê komê Yevgenî Prîgojîn û serokê [[Wezareta Parastinê ya Rûsyayê]] Koma Wanger di hezîrana sala 2023an de serhildaneke li dijî Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihandiye û ji qadên şerên li Ûkraynayê berê xwe dide Moskowê. Piştê serhildanê Koma Wanger bajarê Rostov-on-Don kontrol dike û heya sinorê bajarê Moskowê pêşve diçe. Piştî danûstandinên di navbera Wagner û hikumeta [[Belarûs]]î de, serhildana hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-mutiny-ukraine-putin-898d750e843aeb105a3c220bb917f606 |sernav=Armed rebellion by Wagner chief Prigozhin underscores erosion of Russian legal system |malper=AP News |tarîx=2023-07-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Rebel Russian mercenaries turn back short of Moscow 'to avoid bloodshed' |url=https://www.reuters.com/world/europe/wagner-head-suggests-his-mercenaries-headed-moscow-take-army-leadership-2023-06-24/ |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> Çend meh piştê serhildanê serokê serhildanê [[Yevgenî Prîgojîn]] di qezayeke balafirê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-2c77567908c73e538f9f1c76ae406f8f |sernav=Russia says it confirmed Wagner leader Prigozhin died in a plane crash |malper=AP News |tarîx=2023-08-27 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî]] Erdên Federasyona Rûsyayê ya berfireh li rojhilatê Ewropayê û bakurê Asyayê dirêj dibe.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |sernav=Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erdê Rûsyayê li qiraxa herî bakur a [[Ewrasya]]yê cih digire ku xwedî çarem dirêjtirîn perava li cîhanê ye ku dirêjahiya peravê 37.653 kîlomêtre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline/ |sernav=Coastline - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412194038/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rûsya li bakûr di navbeyna 41° û 82° hêlîpan û di navbeyna 19° hêlîlar li rojhilat û 169° hêlîlar li rojava de ye ku bi qasî 9.000 kîlomêtre ji rojhilat ber bi rojava ve û ji 2.500 kîlomêtreyê heya 4.000 kîlomêtreyê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Clark |pêşnav=Stuart |tarîx=2015-07-28 |sernav=Pluto: ten things we now know about the dwarf planet |url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2015/jul/28/pluto-ten-things-we-now-know-about-the-dwarf-planet |roja-gihiştinê=2024-12-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li Rûsyayê neh rêzeçiyayên sereke hene ku li herêmên herî başûr têne dîtin ku beşn girîng ên ji [[Çiyayên Qefkasyayê]] pêk tînin. Çiyayeke ku yek ji çiyayên van rêzeçiyayan e [[Çiyayê Elbrûs|Çiyayê Elbrusê]] ye ku bi bilindahiya 5.642 mêtreyan lûtkeya herî bilind ê Rûsya û [[Ewropa]]yê ye. Çiyayên Altayê û Çiyayên Sayanê ya li Sîbîryayê û Çiyayên Sîbîryayê yên Rojhilat û [[Nîvgirava Kamchatkayê|Nîvgirava Kamchatka]] ya li Rojhilata Dûr a Rûsyayê (Klyuchevskaya Sopka yek ji beşên çiyayî yên rêzeçiyayan e ku bi bilindahiya 4.750 mêtreyê volkana herî çalak a Ewrasyayê ye) yek ji beşên çiyayiyên van rêzeçiyayan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Klyuchevskoy |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Çiyayên Ûralê ji bakur ber bi başûr ve li herêma rojavayê welêt dirêj dibin ku ji aliyê çavkaniyên mîneralan ve dewlemend in û sinorê kevneşopî ya di navbera Ewropa û [[Asya]]yê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |sernav=The Ural Mountains |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-12 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412030222/https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xala herî nizm a li Rûsyayê û Ewropayê, li peravê Deryaya Xezerê ku bi navê Daketina Xezerê tê zanin nizmahiya daketinê 29 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe/Land#ref34534 |sernav=Europe - Geography, Climate, People {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |ziman=en }}</ref> Rûsya wekî yek ji sê welatên cîhanê yên ku bi sê okyanûsan re sinorê deryayî parvedike û bi gelek deryayan re sinorê deryayî ya welat heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/22.htm |sernav=Russia - Global Position and Boundaries |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Giravên sereke yên Rûsyayê Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya, Giravên Sîbîryaya Nû, Girava Wrangel, Giravên Kuril (çar ji wan bi Japon re bi nakok in), û Girava Sakhalinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |sernav=Island hopping in Russia: Sakhalin, Kuril Islands and Kamchatka Peninsula {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220329101742/https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Giravên Diomedeyê]] ku ji aliyê Rûsya û Dewletên Yekbûyî ve têne rêvebirin, tenê 3.8 km ji hev dûr in û Girava Kunashir a Giravên Kuril tenê 20 km ji Hokkaido ya Japonê dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |sernav=Diomede Islands – Russia - Atlas Obscura |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya ku çavkaniya zêdetirî 100.000 çeman e<ref name=":3"/> yek ji mezintirîn çavkaniyên ava rûyê erdê ye ku bi golên di sinor de çaryeka ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-25 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2020-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Gola Baykalê]] di nav ava şirîn a Rûsyayê de gola herî mezin û herî navdar e ku gola ava şirîn a herî kûr, paqij, herî kevn û herî mezin a cîhanê ye ku ji pêncan yek ji ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |sernav=Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies - USGS Fact Sheet |malper=web.archive.org |tarîx=2005-02-14 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2005-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050214200542/http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Golên Ladoga û Onegayê ku li bakurê rojavayê Rûsyayê ne du golên herî mezin ên Ewropayê ne.<ref name=":3"/> Rûsya bi tevahî çavkaniyên avê yên nûjenkirî piştî Brezîlê welatê duyem e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |sernav=Total renewable water resources - The World Factbook |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Volga|Çemê Volgayê]] ku li rojavayê Rûsyayê bi gelemperî wekî çemê neteweyî yê Rûsyayê tê dîtin, çemê herî dirêj ê Ewropayê ye û Deltaya Volgayê deltaya herî mezin ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Volga: a history of Russia's greatest river |paşnav=Hartley |pêşnav=Janet M. |weşanger=Yale University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-300-25604-8 |cih=New Haven }}</ref> Çemên Ob, Yenîsey, Lena û Amur ên Sîbîryayê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |sernav=Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga - The Moscow Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203011/https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Russia Köppen.svg|thumb|Kategorîzekirina Köppen ya avhewayê ya Rûsyayê.]] Ji xeynî tundra û pozikên başûrê rojava, ji ber dûrbûna gelek deverên Rûsyayê ku ji deryayê dûr in dibe sedema serdestiya avhewaya parzemînî ya şil. Dema ku rê li ber avhewaya bejahî ya deşta ewropî ku li rojava û bakurê Rûsyayê vedibe, rêzeçiyayên li başûr û rojhilat herikîna girseyên hewayê yên germ ên ku ji okyanûsên hindî û pasîfîkê ber bi bakur ve tên asteng dikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |sernav=Russia - Climate |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409063700/http://countrystudies.us/russia/24.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya bakurê rojavayê Rûsya û Sîbîryayê xwedî avhewayek subarktîk e ku li herêmên hindir ên bakurê rojhilatê Sîbîryayê (bi piranî li Sakhayê ku li Pola Bakur a Sar e bi daketina germahiya nizm -71,2&nbsp;°C e) bi zivistanan bir sar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li deverên din ên welêt jî di mehên zivistanan de hewayeke nerm têne dîtin. Li xeta behrê ya Rûsyayê ya li ser Okyanûsa Arktîk û giravên Arktîk ên Rûsyayê avhewayeke polarî têne dîtin.<ref name=":4" /> Parçeya peravê Krasnodar Krai ya li ser Deryaya Reş, bi taybetî Soçî û hinek xetên peravê û hundur ên Kafkasya Bakur xwedî avhewaya subtropîkal a şil û zivistanên nerm û şil in.<ref name=":4" /> Dema ku li deverên din ên welêt di demsalan de barîna baranê jî zêdetir dibe, li gelek herêmên Rojhilatê Sîbîrya û Rojhilata Dûr a Rûsyayê mehên zivistanan li gorî mehên havînê bê barîn derbas dibe. Barîna zivistanê li piraniya deverên welêt bi gelemperî berf e. Parçeyên herî rojava yên Oblasta Kaliningrad û hinek deverên li başûrê Krasnodar Krai û Qefkasyaya Bakur xwedî avhewaya okyanûsî ne.<ref name=":4" /> Deverên li ser peravên Volgaya Jêrîn û Deryaya Xezerê û her weha hinek perçeyên herî başûr ên Sîbîryayê xwediyê avhewayeke nîv-ziwa ne. Ji ber ku bihar û payîz bi gelemperî kurt in li seranserê herêmê tenê du demsalên cuda hene ku tenê ji zivistanê û ji havînê pêk tê.<ref name=":4" /> Meha herî sar çile ye (sibat li ser peravê) û meha ya herî germ bi gelemperî meha tîrmehê ye. Rêjeyên mezin ên germahiyê germahiya tîpîk in. Di mehên zivistanê de germahî hem ji başûr ber bi bakur û hem jî ji rojava ber bi rojhilat ve sar dibe. Havîn dikare pir germ be, tewra li Sîbîryayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Drozdov |pêşnav=V. A. |paşnav2=Glezer |pêşnav2=O. B. |paşnav3=Nefedova |pêşnav3=T. G. |paşnav4=Shabdurasulov |pêşnav4=I. V. |tarîx=1992-06-01 |sernav=Ecological and geographical characteristics of the coastal zone of the Black Sea |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00717701 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=169–178 |doi=10.1007/BF00717701 |issn=1572-9893 }}</ref> Guherîna avhewa li Rûsyayê dibe sedema şewatên daristanî û dibe sedema helandina herêmên qeşagirtî yên Rûsiyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |sernav=As wildfires engulf Russian region, Putin urges authorities to take stronger action to prevent them {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-06-12 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220612224644/http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |sernav=Why Russia's thawing permafrost is a global problem : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2022-07-06 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220706124322/https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Саблинский хребет.jpg|thumb| Parka Neteweyî ya Yugyd Va ku li Komara Komî ye, mezintirîn parka neteweyî ya Ewropayê ye]] Rûsya ji ber mezinahiya xwe yê berfireh xwedî ekosîstemên cihêreng e ku di nav de çolên polarî, tundra, daristanên tundrayê, tayga, daristanên tevlihev û pelên fireh, çolên daristanî, çol, qadên nîvçolî û qadên subtropîk hene.<ref name=":5"/> Nêzîkî nîvê axa Rûsyayê qadên daristanî ye û welat xwediyê mezintirîn rûbera daristanî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/features/will-russias-forests-be-an-asset-or-obstacle-in-the-climate-fight |sernav=Will Russia’s Forests Be an Asset or an Obstacle in Climate Fight? |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}</ref> Pirrengiyabiyoya Rûsyayê ji 12.500 cureyên nebatan ên temarî, 2.200 cureyên brîofîtan (kevzî), nêzîkî 3.000 cureyên lîkenan, 7.000-9.000 cureyên algayan û 20.000-25.000 cureyên kiyarkan vedihewîne. Faunaya Rûsyayê ji 320 cureyên memikdar, zêdetirî 732 cureyên çûkan, 75 cureyên xezalan, nêzîkî 30 cureyên amfîbîyan, 343 cureyên masiyên ava şirîn (endemîzma bilind), bi qasî 1500 cureyên masiyên ava şor, 9 cureyên sîklostomatan û bi qasî 100.000-150.000 bêmovik (endemîzma bilind) pêk hatiye.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |sernav=REC::Air |malper=education.rec.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210509102841/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 1.100 cureyên nebat û ajalan di bin xetereyê de ne ku di Pirtûka Sor a Rûsyayê de cih digirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ru |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Ekosîstemên bi tevahî xwezayî yên Rûsyayê di nêzîkî 15.000 deverên xwezayî yên parastî yên bi statuyên cûda de hatine parastin ku ji %10an zêdetir ê rûbera giştî ya welat vedigire.<ref name=":5" /> Di nav de 45 rezervên biyosferê, 64 parkên neteweyî û 101 rezervên xwezayî vedihewînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A Look Inside Russia's Wildest Nature Reserves—Now Turning 100 |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia-nature-reserves-year-ecology |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Science |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas di kêmbûnê de bin jî, li Rûsyayê hê jî gelek ekosîstem hene ku hê jî wekê daristanên bêkêmasî hatine dîtin ku bi taybetî li deverên tayga yên bakur û tundraya subarktîk a Sîbîryayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Biosphere and Civilization: In the Throes of a Global Crisis |paşnav=Danilov-Danil'yan |pêşnav=Victor I. |weşanger=Springer |tarîx=2018-03-21 |isbn=978-3-319-67193-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NK9SDwAAQBAJ&pg=PA234 |paşnav2=Reyf |pêşnav2=Igor E. }}</ref> Rûsya di sala 2019an de xwedî pîleya navînî ya endeksa yekparebûna peyzaja daristanan a 9,02 bû ku di nav 172 welatan de di rêza 10em de bû û di rêza yekem a neteweya mezin a cîhanê de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Кремлевский дворец съездов - panoramio.jpg|thumb|Qesra Kongreyê ya Kremlînê.]] Rûsya li gorî destûra bingehîn, komareke federal a sîmetrîk e ku bi pergalek nîv-serokatî tê birêve birin. Serokê Rûsyayê serokê dewletê ye û serokwezîr jî serokê hikûmetê ye. Komara federal wekî demokrasiyeke nûnerê pir-partîyî hatiye damezrandin ku hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê:<ref name="DeRouen2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Defense and Security [2 Volumes]: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies |paşnav=DeRouen |pêşnav=Karl R. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-09-27 |isbn=978-1-85109-781-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wdeBgfmZI0cC&pg=PA666 |paşnav2=Heo |pêşnav2=Uk }}</ref> * Qanûndanîn: Meclîsa Federal a Rûsyayê ku ji 450 endamên Dûmaya Dewletê û 170 endamên Meclîsa Federasyonê pêk tê qanûna federal dipejirîne, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û serokê dewletê ji kar dûr dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |sernav=Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2013-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131126032258/http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Birêvebirin: Serokê komarê fermandarê giştî yê Hêzên Çekdar e û Hikûmeta Rûsyayê (Kabîneya Wezîran) û erkdarên din ên ku qanûn û siyasetên federal birêve dibin û bikar tînin, diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |sernav=Chapter 4. The President of the Russian Federation {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-16 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160416081229/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji xeynî ku li dijî destûr an qanûna federal nebe, serokê komarê dikare biryarên bi çarçoweya bêsînor derxe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |sernav=Presidential Decrees in Russia: A Comparative Perspective - Thomas F. Remington - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231004180304/https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha Destûra Bingehîn, Dadgeha Bilind û dadgehên jêrîn ên federal ku dadgerên wan ji aliyê Konseya Federasyonê ve li ser pêşniyara serok têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û dikarin qanûnên ku ew nedestûrî dibînin hilweşînin.<ref name="DeRouen2005"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |sernav=Chapter 7. Judicial Power {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-25 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2019-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serok bi dengdana gel ji bo heyameke şeş salan tê hilbijartin û dibe ku ji du caran zêdetir neyê hilbijartin. Wezaretên hikûmetê ji serokwezîr û cîgirên wî, wezîr û kesên din ên bijarte pêk tên ku hemî ji aliyê serok ve li ser pêşniyara serokwezîr têne tayîn kirin (ku ji bo tayînkirina serokwezîr pejirandina Dûmaya Dewletê hewce dike). Partiya Rûsyaya Yekgirtî li Rûsyayê partiya siyasî ya serdest e û wekê "konê mezin" û "partiya hikûmetê" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reuter |pêşnav=Ora John |tarîx=2010 |sernav=The Politics of Dominant Party Formation: United Russia and Russia's Governors |url=https://www.jstor.org/stable/27808691 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=62 |hejmar=2 |rr=293–327 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Konitzer |pêşnav=Andrew |paşnav2=Wegren |pêşnav2=Stephen K. |tarîx=2006 |sernav=Federalism and Political Recentralization in the Russian Federation: United Russia as the Party of Power |url=https://www.jstor.org/stable/4624765 |kovar=Publius |cild=36 |hejmar=4 |rr=503–522 |issn=0048-5950 }}</ref> Di bin rêvebiriya Vladîmîr Pûtîn de, demokrasiya Rûsyayê paşve çûye û rêveberiya wî wekê rêveberiyeke otorîter hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-08-13 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813133217/https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=EconStor: Russia on the road to dictatorship: Internal political repercussions of the attack on Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2022-09-11 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220911191555/https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Polîtîkayên Pûtîn bi giştî wekê putînîzm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/on1022076734 |oclc=on1022076734 }}</ref> === Dîroka siyasî === Her çiqas di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de li ser girîngiya veche wekê laşek siyasî ya nûnerkar nîqaşek akademîk hebe jî, civaka Rûsyayê di dîrokê de ji aliyê cûrbecûr awayên otokrasiyê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sevastyanova |pêşnav=Olga |tarîx=2010 |sernav=In Quest of the Key Democratic Institution of Medieval Rus’: Was the Veche an Institution that Represented Novgorod as a City and a Republic? |url=https://biblioscout.net/article/10.25162/jgo-2010-0001 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |ziman=en |cild=58 |hejmar=1 |rr=1–23 |doi=10.25162/jgo-2010-0001 |issn=0021-4019 }}</ref><ref name="White1979">{{Jêder-kitêb |sernav=The USSR: Patterns of Autocracy and Industrialism |paşnav=White |pêşnav=Stephen |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1979 |rr=25–65 |isbn=978-1-349-16182-9 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Archie |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-16182-9_2 |paşnavê-edîtor2=Gray |pêşnavê-edîtor2=Jack |doi=10.1007/978-1-349-16182-9_2 }}</ref> Ev şêweya sîstema desthilatdariya navendî kokên xwe ji dawiya Serdema Navîn ve werdigire ku bi damezrandina dewleteke yekgirtî ya Rûsyayê wekê monarşiyeke mutleq ê di dawiya sedsala 15an de, avaniyeke rêveberiyê ye ku heta destpêka sedsala 20an hatiye şopandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Soldat |pêşnav=Cornelia |tarîx=2005 |sernav=The limits of Muscovite autocracy |url=https://journals.openedition.org/monderusse/8801 |kovar=Cahiers du monde russe. Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants |ziman=fr |cild=46 |hejmar=1-2 |rr=265–276 |doi=10.4000/monderusse.8801 |issn=1252-6576 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raba |pêşnav=Joel |tarîx=1976 |sernav=The Authority of the Muscovite Ruler at the Dawn of the Modern Era |url=https://www.jstor.org/stable/41045311 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=24 |hejmar=3 |rr=321–344 |issn=0021-4019 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russian Tragedy: The Burden of History: The Burden of History |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2016-09-16 |isbn=978-1-315-48079-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WrYYDQAAQBAJ }}</ref> Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an, monarşî hatiye hilweşandin û Yekîtiya Sovyetê heta hilweşîna xwe wekê dewletek komunîst a yekpartî hatiye ragihandin.<ref name="White1979"/> Di serdemên kurt ên desthilatdariya neotokratîk de hikûmeta demkî ya demkurt a sala 1917an ku di dema şoreşa sibatê de hatiye damezrandin û di dema veguherîna Rûsyaya piştê Sovyetê ji bo demokrasiyeke xelet di dema serokatiya Boris Yeltsin ê di salên 1990î de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Quam |pêşnav=Joel |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Scott |tarîx=2020-08-31 |sernav=Russian Domain: Political Geography – Russia’s Autocrats and V. V. Putin |url=https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/russian-domain-political-geography-ii/ |kovar=pressbooks.pub |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.husj.harvard.edu/articles/did-russians-ever-hope-for-non-autocratic-rule |sernav=Did Russians Ever Hope for Non-Autocratic Rule? |malper=Harvard Ukrainian Studies |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name="Croissant2024">{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Autocratization |paşnav=Croissant |pêşnav=Aurel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2024-05-14 |isbn=978-1-040-04018-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_RAGEQAAQBAJ |paşnav2=Tomini |pêşnav2=Luca }}</ref> Di sedsala 21an de piştî serokatiya Vladimir Putin û Dmitry Medvedev, Rûsya rastî têkçûneke girîng a demokrasiyê hatiye.<ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches |paşnav=Engelbrekt |pêşnav=Kjell |weşanger=Routledge |tarîx=2014-03-18 |isbn=978-1-136-99200-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |paşnav2=Nygren |pêşnav2=Bertil }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Li gel ve yekê sîstema siyasî ji otorîterîzma hilbijartinê ber bi rejîmeke otorîter a yekgirtî ve pêş ketiye.<ref name="Croissant2024"/><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-putin-myth/ |sernav=The Putin Myth |malper=Journal of Democracy |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Hinek zanyarên siyasî Putin wekê serokeke dîktatorî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2016-03-01 |sernav=Nationalism and authoritarianism in Russia: Introduction to the special issue |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/49/1/1/587/Nationalism-and-authoritarianism-in-Russia |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=49 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=www.econstor.eu |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> an jî rejîmeke kesayetî bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chapman |pêşnav=Hannah S. |tarîx=2025 |sernav=Shocks to the System: Electoral Manipulation, Protests and the Evolution of Political Trust in Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/shocks-to-the-system-electoral-manipulation-protests-and-the-evolution-of-political-trust-in-russia/1330CA22EC56BAABA41F72A75660AA68 |kovar=Government and Opposition |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=496–516 |doi=10.1017/gov.2024.18 |issn=0017-257X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özdamar |pêşnav=Özgür |paşnav2=Yanik |pêşnav2=Lerna K |tarîx=2024-09-09 |sernav=Populist hyperpersonalization and politicization of foreign policy institutions |url=https://academic.oup.com/ia/article/100/5/1835/7750270 |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=100 |hejmar=5 |rr=1835–1856 |doi=10.1093/ia/iiae181 |issn=0020-5850 }}</ref><ref name=":8"/> Duyem serdema Putîn wek serokkomar rê li ber otokrasîyeke zêdetir vekiriye <ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Authoritarianism and Contentious Action in Russia |paşnav=Mamaev |pêşnav=Bogdan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2024-06-30 |isbn=978-1-009-56066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yXIMEQAAQBAJ }}</ref> ku ji serdema Sovyetê vir ve otokrasîya herî mezin e<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.1177/20419058241260782 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/24/russia-putin-stalin-soviet-election-war-repression-political-prisoners/ |sernav=Russia Is Back to the Stalinist Future |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Karatnycky |pêşnav=Adrian }}</ref> û hinek nivîskaran pêşniyara nûjenkirina hêmanên totalîter kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2022/04/putins-war-has-moved-russia-from-authoritarianism-to-hybrid-totalitarianism |sernav=Putin’s War Has Moved Russia From Authoritarianism to Hybrid Totalitarianism |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2022-04-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":9"/> Siyasetên biryarên Putîn bi gelemperî wekî putinîzm hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |url=https://archive.org/details/codeofputinism0000tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York }}</ref> === Dabeşkirinên siyasî === [[Wêne:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirinên îdarî yên Rûsyayê (Herêmên Federal: Parêzgeh bi rengê kesk, oblasta bi rengê zer, kraîl bi rengê porteqalî, bajarên federal bi rengê sor, herêmên xweser bi rengên şîn û oblasta xweser a a cihûyan bi rengê binefşî hatiye diyarkirin)]] Li gorî destûra bingehîn a Rûsyayê, Rûsya federasyoneke sîmetrîk (bi îhtimala konfîgurasyoneke asîmetrîk) e. Berevajiyê modela asîmetrîk a Sovyetê ya RSFSRê ku tenê komar "bingehên federasyonê" bûn, destûra heyî statûya herêmên din bilind kiriye asta komaran û hemî herêm bi sernavê "bingeha federasyonê" wekhev binav kiriye. Li Rûsyayê herêmên ku îstiqrara xwe diparêzin hene lê herêm ne xwedî serweriyê ne û ne jî xwediyê statûya rêveberiyeke serwer in ku bi ti awayî mafê wan ên ku destûrên xwe di serweriyê nîşan bidin û mafê wan ên ku ji welêt veqetin tineye. Qanûnên herêman nikarin li dijî qanûnên federal derkevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://base.garant.ru/12119810/ |sernav=Постановление Конституционного Суда РФ от 07.06.2000 N 10-П "По делу о проверке конституционности отдельных положений Конституции Республики Алтай и Федерального закона "Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации" {{!}} ГАРАНТ |malper=base.garant.ru |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Beşên federal di Konseya Federasyonê de ku mala jorîn a meclîsa federal e, xwedî nûnertiya wekhev in ku her yek xwedî 2 nûneran in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/10/3/article-p203_3.xml |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1163/1571811031310738 |sernav="Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation" }}</ref> Lêbelê ew di asta xweseriya ku jê sûd werdigirin de ji hev cuda ne. Herêmên federal ên Rûsyayê ji aliyê Pûtîn ve di sala 2000an de ji bo hêsankirina kontrola hikûmeta navendî ya li ser herêmên federal hatin damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Petrov |pêşnav=Nikolai |tarîx=2002-03-01 |sernav=Seven Faces of Putin's Russia: Federal Districts as the New Level of State—territorial Composition |url=https://academic.oup.com/sd/article/33/1/73/8370367 |kovar=Security Dialogue |ziman=en |cild=33 |hejmar=1 |rr=73–91 |doi=10.1177/0967010602033001006 |issn=0967-0106 }}</ref> Di destpêkê de heft, di roja îro de jî heşt herêmên federal hene ku her yek ji wan bi nûnerekî ku ji aliyê serokê Rûsyayê ve hatiye erkdarkirin ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's constitutional structure: federal in form, unitary in function |paşnav=Russell |pêşnav=Martin |weşanger=European Parliament |tarîx=2015 |isbn=978-92-823-8022-2 |çap=Orig. ms., completed in October 2015 |cih=Brussels |kesên-din=Europäisches Parlament }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|Welatên endamên Yekîtîya Ewropayê û endamên NATOyê ku li dijî dagirkirina Ûkraynayê derketine û têkiliyên xwe yên bi Rûsyayê re qut kirine]] Rûsya ji sala 2024an vir ve xwediyê şeşem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Welat têkiliyên dîplomatîk bi 187 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, du dewletên bi qismî naskirî û du dewletên çavdêr ên Neteweyên Yekbûyî berdewam dike û bi giştî xwedî 143 balyozxaneyên li derveyî welat in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/washington-must-not-idle-as-russia-tightens-its-abkhazian-stranglehold/ |sernav=Russia's Tightening Abkhazian Stranglehold Threatens Western and Georgian Interests |malper=Harvard International Review |tarîx=2024-01-15 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/ |sernav=Lowy Institute Global Diplomacy Index 2024 |malper=globaldiplomacyindex |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya cihê xwe yê wekê endameke mayînde yê Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diparêze.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Mark |tarîx=2019-12-01 |sernav=The Soviet Legacy in Russian Foreign Policy |url=https://academic.oup.com/psq/article/134/4/585/6848460 |kovar=Political Science Quarterly |ziman=en |cild=134 |hejmar=4 |rr=585–609 |doi=10.1002/polq.12988 |issn=0032-3195 }}</ref> Di heman demê de bi gelemperî Rûsya ji aliyê analîstên siyasî ve wekê hêzek mezin hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report-2025/chapter-5-russia-the-czars-gambit/ |sernav=Chapter 5 – Russia: The Czar’s Gambit |malper=securityconference.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.47342/EZUC8623-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Volatility and friction in the age of disintermediation |paşnav=Sweijs |pêşnav=Tim |weşanger=The Hague Centre for Strategic Studies |tarîx=2017-02-20 |isbn=978-94-92102-46-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1EonDwAAQBAJ |paşnav2=Spiegeleire |pêşnav2=Stephan De |paşnav3=Jong |pêşnav3=Sijbren de |paşnav4=Oosterveld |pêşnav4=Willem |paşnav5=Roos |pêşnav5=Hannes |paşnav6=Bekkers |pêşnav6=Frank |paşnav7=Usanov |pêşnav7=Artur |paşnav8=Rave |pêşnav8=Robert de |paşnav9=Jans |pêşnav9=Karlijn }}</ref> Rûsya her wiha wekê pêkhateya sereke ya Yekîtiya Sovyetê ya berê, hêzeke super a berê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=About Russia, its revolutions, its development and its present |paşnav=Reiman |pêşnav=Michal |weşanger=Peter Lang |tarîx=2016 |isbn=978-3-631-67136-8 |cih=Frankfurt am Main |series=Prager Schriften zur Zeitgeschichte und zum Zeitgeschehen }}</ref> Di sedsala 21an de gelek zanyar diyar dikin bandora Rûsyayê ya cîhanî ber bi kêmbûnê ve dibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power, status, and greatness |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University PressNew York |tarîx=2024-11-28 |rr=21–40 |isbn=978-0-19-751602-7 |çap=1 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/58678/chapter/485572149 |doi=10.1093/actrade/9780197516027.003.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Šćepanović |pêşnav=Janko |tarîx=2024-01-02 |sernav=Still a great power? Russia’s status dilemmas post-Ukraine war |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2023.2193878 |kovar=Journal of Contemporary European Studies |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=80–95 |doi=10.1080/14782804.2023.2193878 |issn=1478-2804 }}</ref> Digel vê yekê, Rûsya dewletek endamê G20, OSCE, BRICS, WTO û APEC e; û dewleta endam a pêşeng a rêxistinên wekê CIS, EAEU, CSTO û SCO ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |sernav=Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Her wiha, berî ku di salên 2014 û 2022an de ji her du koman were derxistin, ew dewletek endamê G8 (niha G7) û beşek ji Konseya Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip |sernav=U.S., other powers kick Russia out of G8 {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2014-03-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Acosta |pêşnav=Jim }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russia-formally-departs-council-of-europe/a-61136962 |sernav=Russia leaves the Council of Europe |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya têkiliyên nêzîk bi Belarûsê re diparêze ku beşek ji Dewleta Yekîtîyê ye ku konfederasyoneke serneteweyî ya her du dewletan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hancock |pêşnav=Kathleen J. |tarîx=2006 |sernav=The Semi-Sovereign State: Belarus and the Russian Neo-Empire |url=http://fpa.oxfordjournals.org/cgi/doi/10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |kovar=Foreign Policy Analysis |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=117–136 |doi=10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |issn=1743-8586 }}</ref> Ji ber ku her du welat jî xwedî xizmek çandî, etnîkî û dînî ya hevbeş a bihêz in, [[Serbistan|Serbiya]] ji aliyê dîrokî ve hevalbendeke nêzîk a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cohen |pêşnav=Lenard J. |tarîx=1994 |sernav=Russia and the Balkans: Pan-Slavism, Partnership and Power |url=https://www.jstor.org/stable/40202977 |kovar=International Journal |cild=49 |hejmar=4 |rr=814–845 |doi=10.2307/40202977 |issn=0020-7020 }}</ref> Ji sedsala 21an vir ve, têkiliyên di navbera Rûsya û Çînê de ji ber berjewendiyên siyasî yên hevpar, hem di warên dualî de hem jî di warê aborî de bi awayekî girîng zêde bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bolt |pêşnav=Paul J. |tarîx=2014 |sernav=Sino-Russian Relations in a Changing World Order |url=https://www.jstor.org/stable/26270816 |kovar=Strategic Studies Quarterly |cild=8 |hejmar=4 |rr=47–69 |issn=1936-1815 }}</ref> Hindistan mezintirîn xerîdarê alavên leşkerî yên Rûsyayê ye û her du welat ji serdema Sovyetê ve têkiliyek stratejîk û dîplomatîk ên bi hêz parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |sernav=Why India and Russia Are Going to Stay Friends |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tamkin |pêşnav=Emily }}</ref> Rûsya li seranserê Qefqasyaya Başûr û Asyaya Navîn a ji aliyê jeopolîtîk ve girîng e ku li Rûsyayê wekê "nêzîkê derveyî welêt" hatiye binavkirin ku bandoreke siyasî ya girîng çêdike, di heman demê de analîstên siyasî yên biyanî her du herêman wekê beşek ji "hewşa paşîn" a Rûsyayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nation |pêşnav=R. Craig |tarîx=2015 |sernav=Russia and the Caucasus |url=https://connections-qj.org/article/russia-and-caucasus |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=2 |rr=1–11 |doi=10.11610/Connections.14.2.01 }}</ref> [[Wêne:2019 Foto de família dos Líderes do G20.jpg|thumb|Di sala 2019an de Vladîmîr Pûtîn bi hevpîşeyên xwe yên G20 re li Osakayê]] Rûsya bi Tirkiyeyê re têkiliyeke stratejîk, enerjî û parastinê ya aloz parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ifri.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027233151/https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku [[Îran]] hevalbendeke stratejîk û aborî ye, Rûsya têkiliyên dostane bi Îranê re berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tarock |pêşnav=Adam |tarîx=1997 |sernav=Iran and Russia in 'strategic alliance' |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01436599714911 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=207–224 |doi=10.1080/01436599714911 |issn=0143-6597 }}</ref> Rûsyayê piştî dagirkirina Ûkraynayê di sala 2022an de, bi hevkariya parastinê ya zêde, têkiliyên xwe yên bi Koreya Bakur re bi awayekî girîng pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Howell |pêşnav=Edward |tarîx=2024-12-04 |sernav=North Korea and Russia's dangerous partnership: The threat to global security from the Kim–Putin axis and how to respond |url=https://chathamhouse.soutron.net/Portal/Public/en-GB/RecordView/Index/205757 |kovar=chathamhouse |doi=10.55317/9781784136321 }}</ref> Di heman demê de, têkiliyên Rûsyayê bi [[Ûkrayna]]ya cîran û cîhana Rojava re, bi taybetî Dewletên Yekbûyî û welatên hevbeş ên Yekîtiya Ewropî û bi [[NATO]]yê re hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kanerva |pêşnav=Ilkka |tarîx=2018 |sernav=Russia and the West: An Increasingly Difficult Relationship |url=https://www.jstor.org/stable/48573515 |kovar=Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development |hejmar=12 |rr=112–119 |issn=2406-0402 }}</ref> Di sedsala 21an de Rûsyayê siyaseteke derve ya êrîşkar meşandiye ku armanc dike serdestiya herêmî li [[Ewropa]]yê misoger bike û bandora xwe ya navneteweyî zêde bike û her wiha xaye kiriye ku bi vê polîtîkayê piştgiriya navxweyî ya ji bo hikûmetê zêde bike. Rûsya destwerdanên leşkerî li dewletên piştî Sovyetê yên [[Gurcistan]] û Ûkraynayê û her weha li Sûriyeyê di dema şerê navxweyî yê dirêj de daye destpêkirin ku bandora xwe li [[Rojhilata Navîn]] zêde bike û bigihîje armancên xwe yên hêza mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Russia’s Enduring Grip on Syria |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ispionline.it/en/publication/after-assad-russias-role-and-leverage-in-the-middle-east-224080 |sernav=After Assad: Russia's Role and Leverage in the Middle East |malper=ISPI |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Du ji sêyan ji nifûsa cîhanê, bi taybetî welatên pêşketî yên başûrê cîhanê an ji aliyê siyasî ve bêalî ne an jî mêla wan a siyasî ber bi Rûsyayê ve ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stengel |pêşnav=Richard |sernav=Putin May Just Be Winning the Information War Outside of the U.S. and Europe |url=https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2022-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818141722/https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Koma Wagner]] a ku ji aliyê dewleta Rûsyayê ve dihat fînansekirin, li [[Afrîka]]yê û li Sûriyeyê hatiye bicihkirin ku ji bo parastina aramiya siyasî yên li dewletên têkçûyî bi rêya projeksiyona leşkerî û bikaranîna çavkaniyên xwezayî yên herêmî, pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-wagner-group-ukraine-war-putin-prigozhin-africa-plundering-resources/ |sernav=How Russia's Wagner group exploits Africa to fund the Ukraine war - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-05-16 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Rûsyayê her ku diçe zêdetir hewl da ku bandora xwe li seranserê [[Arktîka|Arktîkê]], [[Asya]] û Pasîfîkê û Amerîkaya Latînî berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shuya |pêşnav=Mason |tarîx=2019-07-01 |sernav=Russian Influence in Latin America: a Response to NATO |url=https://digitalcommons.usf.edu/jss/vol12/iss2/2 |kovar=Journal of Strategic Security |cild=12 |hejmar=2 |doi=10.5038/1944-0472.12.2.1727 |issn=1944-0464 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Sukhoi Design Bureau, 054, Sukhoi T-50 (Su-57 prototype) (49581303977).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Sukhoi Su-57 ku balafireke şer a nifşê pêncem a hêza hewayî ya Rûsyayê ye]] Hêzên çekdar ên Rûsyayê ji hêzên bejayî, hêzên deryayî û hêzên hewayî pêk tên û her wiha du şaxên xizmetê yên serbixwe jî hene ku ji hêzên mûşekên stratejîk û hêzên hewayî pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, artêş xwedî 1,1 milyon personelên çalak in ku pêncemîn mezintirîn hejmara cîhanê ye û nêzîkî 1,5 milyon personelên cîgir hene. Leşkerî ji bo hemî welatiyên mêr ên di navbera 18-27 salî de mecbûrî ye ku ji bo salekê divê leşkerî bikin.<ref name=":6" /> Rûsya di nav pênc dewletên çekên kîmyewî yên naskirî de ye ku xwediyê depoya herî mezin a çekên kîmyewî ya cîhanê ye ku zêdetirî nîvê çekên kîmyewî yên cîhanê li Rûsyayê ye. Rûsya xwediyê duyemîn fîloya herî mezin a binavbehriyên mûşekên balîstîk e û yek ji wan sê welatên e ku bombebaranên stratejîk bikar tînin e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |sernav=Ballistic missile submarines data - Lowy Institute Asia Power Index |malper=Lowy Institute Asia Power Index 2025 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Institute |pêşnav=Lowy }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, Rûsya xwedî sêyem mezintirîn lêçûnên leşkerî ya cîhanê ye ku 109 milyar dolar xerc dike ku ev yek bi qasî %5,9ê GDPya welat e. Her wiha di navbera salên 2020-2024an de sêyem mezintirîn hinardeya çekan bû û xwedan pîşesaziyek parastinê ya mezin û xwemalî ye ku piraniya alavên leşkerî yên xwe hildiberîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cooper |pêşnav=Julian |tarîx=2024-06-06 |sernav=Military Production in Russia Before and After the Start of the War With Ukraine: To What Extent has it Increased and how has This Been Achieved? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03071847.2024.2392990 |kovar=The RUSI Journal |ziman=en |cild=169 |hejmar=4 |rr=10–29 |doi=10.1080/03071847.2024.2392990 |issn=0307-1847 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Roth |pêşnav=Andrew |tarîx=2024-02-15 |sernav=‘A lot higher than we expected’: Russian arms production worries Europe’s war planners |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/15/rate-of-russian-military-production-worries-european-war-planners |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Qanûn, gendelî û sûc === [[Wêne:Alexei Navalny marching in 2017.jpg|thumb|Serokê opozîsyonê Aleksey Navalnî di xwepêşandanên dijî gendeliyê yên seranserî yên 2017-2018an de li Moskowê pêşengiya xwepêşanderan dike. Aleksey Navalnî di sala 2024an de di girtîgehekê Rûsyayê de jiyana xwe jidest daye.]] Rûsyaya piştê Sovyetê di bin rejîma Vladîmîr Pûtîn de ji bi celebek kapîtalîzma alîgiran ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's crony capitalism: the path from market economy to kleptocracy |url=https://archive.org/details/russiascronycapi0000aslu |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |weşanger=Yale university press |tarîx=2019 |isbn=978-0-300-24486-1 |cih=New Haven }}</ref> Sîstema wî ya siyasî bi awayên cûrbecûr wekê kleptokrasî, olîgarşî û plûtokrasî hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fish |pêşnav=M. Steven |tarîx=2018-04-01 |sernav=What Has Russia Become? |url=https://www.ingentaconnect.com/content/10.5129/001041518822704872 |kovar=Comparative Politics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=327–346 |doi=10.5129/001041518822704872 |issn=0010-4159 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guriev |pêşnav=Sergei |paşnav2=Rachinsky |pêşnav2=Andrei |tarîx=2005 |sernav=The Role of Oligarchs in Russian Capitalism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147994 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=131–150 |doi=10.1257/0895330053147994 |issn=0895-3309 }}</ref> Rûsya ji sala 2024an pê ve, welatê ewropî ya herî nizm ê di endeksa têgihîştina gendeliyê ya salane ya Transparency International de ye û di nav 180 welatên di lîsteyê de di rêza 154an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê gendelî bi girîngî zêde bûye ku di civakê de wekê yek pirsgirêkên herî girîng hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=492629 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/europe_new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption/6183207.html |sernav=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption |malper=Voice of America |tarîx=2020-01-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Gendeliyê bandorê li gelek sektoran kiriye ku di nav de aborî, hikûmet, sepandina qanûnê, tenduristî, perwerdehî û leşkerî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Corruption in the Russian Armed Forces |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=401614 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref> Aboriya siya ya Rûsyayê di sala 2018an de bi qasî ji %44ê GDPya giştî hatibû texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sseriga.edu/shadow-economy-index-russia |sernav=Shadow Economy Index for Russia {{!}} Stockholm School of Economics in Riga |malper=www.sseriga.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Yekîneyên leşkerî yên cezakirinê Bahoz-Z û Bahoz-V di dema Şerê Rûsya Ûkraynayê yê berdewam de, ji sala 2022an vir ve wekê leşkerên êrîşê hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Belovodyev |pêşnav=Daniil |paşnav2=Systema |tarîx=2024-02-13 |sernav=Storm Gladiator: How Russia Uses Recruited Convicts To Fight In 'Fierce' Assault Units In Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/russia-recruited-convicts-fierce-assault-units-storm-gladiator-/32806371.html |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67175566 |sernav=Ukraine war: Russia goes back to prisons to feed its war machine |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî texmînên BBCyê, nêzîkî 48.000 girtî ji bo Koma Wagnerê şandine herêmên şer.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e7vl01gngo |sernav=Russia's soldiers bringing wartime violence back home |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Daxuyaniya sereke û bingehîn ya qanûnên li Rûsyayê Destûra Bingehîn e. Qanûn, wekê Qanûna Sivîl a Rûsyayê û Qanûna Cezayê ya Rûsyayê, çavkaniyên qanûnî yên sereke yên qanûna Rûsyayê ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=William |pêşnav=Partlett, |tarîx=2010-07-07 |sernav=Reclassifying Russian Law: Mechanisms, Outcomes, and Solutions for an Overly Politicized Field |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1197762 |kovar=papers.ssrn |ziman=en }}</ref> Rûsya li Ewropayê xwediyê nifûsa herî zêde ya girtîyan e û li cîhanê di rêza pêncem de ye ku xwediyê nifûsa herî mezin a girtîyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icpr.org.uk/news/2024/prison-populations-continue-rise-many-parts-world-115-million-held-prisons-worldwide |sernav=Prison populations continue to rise in many parts of the world, with 11.5 million held in prisons worldwide {{!}} Institute for Criminal Policy Research |malper=www.icpr.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Her çiqas ev hejmar ji sala 2000an vir ve bi rêjeya ji %59 kêm bibe jî, di rêjeya girtinê ya li Ewropayê, di nav rêjeya herî bilind de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/vc-ihr-psrc-p5 |sernav=Intentional homicides (per 100,000 people) |malper=World Bank Gender Data Portal |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> === Mafê mirovan === Binpêkirinên mafên mirovan li Rûsyayê ji aliyê rêxistinên pêşeng ên demokrasî û mafên mirovan ve her ku diçe zêdetir têne ragihandin. Bi taybetî, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Çavdêriya Mafên Mirovan dibêjin ku Rûsya ne demokratîk e û mafên siyasî û azadiyên sivîl ên gelek kêm dide welatiyên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/russia/ |sernav=Human rights in Russia |malper=Amnesty International |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/europe/central-asia/russia |sernav=Russia {{!}} Country Page {{!}} World {{!}} Human Rights Watch |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2004an vir ve Mala Azadiyê di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Rûsyayê wekê "ne azad" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2021 |sernav=Russia: Freedom in the World 2021 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2011an vir ve yekîneya sixûrî ya ekonomîstê di endeksa demokrasiyê ya xwe de Rûsyayê wekê "rejîmek otorîter" bi nav kiriye û di sala 2024an de ji 167 welatan di rêza 150em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Di rêzbenda azadiya çapemeniyê ya sala 2024an a rêxistina rojnamevanên bêsinor de, Rûsya di nav 180 welatan de di rêza 162an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/russia |sernav=Russia : Stifling atmosphere for independent journalists {{!}} Reporters without borders |malper=RSF |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=fr-FR }}</ref> Hikûmeta Rûsyayê ji aliyê opozîsyona siyasî û çalakvanên mafên mirovan ve bi berfirehî ji ber hilbijartinên neheq,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/russia/russias-opposition-candidates-struggle-to-make-a-mark-in-election-11631886631 |sernav=In Russia’s Election, Putin’s Opponents Are Seeing Double |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2021-09-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Simmons |pêşnav=Ann M. }}</ref> serkutkirina partî û xwepêşandanên siyasî yên opozîsyonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/5k31S |sernav=In Shadow of Navalny Case, What’s Left of the Russian Opposition? - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/W7wz7 |sernav=Russian crackdown brings pro-Navalny protests to halt {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> çewisandina rêxistinên sivîl û tepeserkirina bi zorê û kuştina rojnamevanên serbixwe û sansûrkirina medyaya girseyî û înternetê hatiye rexnekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/18/russia-growing-internet-isolation-control-censorship |sernav=Russia: Growing Internet Isolation, Control, Censorship {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2020-06-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/ngos-in-russia-battered-but-unbowed/a-41459467 |sernav=NGOs in Russia: Battered, but unbowed |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yaffa |pêşnav=Joshua |tarîx=2021-09-07 |sernav=The Victims of Putin’s Crackdown on the Press |url=https://www.newyorker.com/news/dispatch/the-victims-of-putins-crackdown-on-the-press |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Moscow-City 2025.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji navenda bazirganiya navneteweyî ya Moskowê]] Piştî veguherînek aloz ji modela plansazkirî ya Sovyetê di salên 1990î de, Rûsya xwedî aboriyek bazarê ya tevlihev e ku bi dahata bilind, pîşesazîkirî û bi perspektîva bazarê ya tevlihev e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |sernav=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |malper=datahelpdesk.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rutland |pêşnav=Peter |tarîx=2013 |sernav=Neoliberalism and the Russian transition |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09692290.2012.727844 |kovar=Review of International Political Economy |ziman=en |cild=20 |hejmar=2 |rr=332–362 |doi=10.1080/09692290.2012.727844 |issn=0969-2290 }}</ref> Li gorî Fona Pereyan a Navneteweyî, Rûsya ji aliyê GDP ya nomînal ve nehem aboriya herî mezin û ji aliyê GDP ya parîteya hêza kirînê ve çarem aboriya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RUS |sernav="IMF DataMapper" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Enflasyon û rêjeya danûstandinê ya hêza kirînê dibe ku ji ber tarîfeyan û lêçûnên din ên danûstandinê ji rêjeya danûstandinê ya bazarê cuda be. Ji sala 2023an vir ve sektora xizmetguzariyê bi qasî ji %57ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre jî sektora pîşesaziyê (%30) tê û di heman demê de sektora çandiniyê jî bi qasî ji %3ê GDP ya giştî ya herî biçûk e.<ref name=":6"/> Rûsya bi nêzîkî 73 milyon kesên xebatkarên li welat xwediyê hêzeke kar e ku di cîhanê de heştem mezintirîn hêza kar e. Hevkarê bazirganî yê herî mezin ê Rûsyayê Çîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/rus |sernav=Russia (RUS) Exports, Imports, and Trade Partners |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Pêşveketina mirovî ya Rûsyayê di endeksa pêşveçûna mirovî ya salane de wekê "pir bilind" hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Bi qasî ji %70ê GDP ya giştî ya Rûsyayê ji aliyê xerckirina dawî ve tê birêvebirin û welat xwediyê diwanzdehem bazara xerîdar a herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê newekheviya dahata welat li gorî welatên din ên pêşketî hinek bilind dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |sernav=Forbes 2025 Billionaires List - The Richest People In The World Ranked |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Cûdahiya çavkaniyên xwezayî di navbera herêmên federal de bûye sedema newekheviyên aborî yên herêmî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Remington |pêşnav=Thomas F. |tarîx=2015-03-01 |sernav=Why is interregional inequality in Russia and China not falling? |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/48/1/1/520/Why-is-interregional-inequality-in-Russia-and |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=48 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.01.005 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kholodilin |pêşnav=Konstantin A. |paşnav2=Oshchepkov |pêşnav2=Aleksey |paşnav3=Siliverstovs |pêşnav3=Boriss |tarîx=2012 |sernav=The Russian Regional Convergence Process: Where Is It Leading? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/EEE0012-8775500301 |kovar=Eastern European Economics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=5–26 |doi=10.2753/EEE0012-8775500301 |issn=0012-8775 }}</ref> Asta bilind a gendeliyê, kêmbûna dahatên hinardekirina petrolê, kêmbûna hêza kar, revîna sermiyana mirovan û bi temen bûna nifûsê û kêmbûna nifûsê jî astengiyên sereke ne li pêşiya mezinbûna aborî ya pêşerojê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://inia.org.mt/wp-content/uploads/2019/05/3.2-Mikhailova-et-al..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=inia.org.mt |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/content-series/russia-tomorrow/a-russia-without-russians-putins-disastrous-demographics/ |sernav=A Russia without Russians? Putin’s disastrous demographics |malper=Atlantic Council |tarîx=2024-08-07 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=acwalina }}</ref> Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve di sala 2022an de, welat bi dorpêçkirin û kiryarên din ên darayî yên neyînî ji aliyê cîhana rojava û hevalbendên wan ve rû bi rû maye ku armanca wan veqetandina aboriya Rûsyayê ji pergala darayî ya rojavayî ye. Lêbelê Rûsya veguherîna xwe ji bo aboriyeke şer temam kiriye<ref>{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2404 |sernav=As Russia Completes Transition to a Full War Economy, Treasury Takes Sweeping Aim at Foundational Financial Infrastructure and Access to Third Country Support |malper=U.S. Department of the Treasury |tarîx=2025-12-23 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> û bi awayekî berfireh li hember van tedbîran berxwedan nîşan daye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/09/russias-2024-budget-shows-its-planning-for-a-long-war-in-ukraine |sernav=Russia’s 2024 Budget Shows It’s Planning for a Long War in Ukraine |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2023-10-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> aramiya aborî û mezinbûna xwe parastiye ku bi giranî ji aliyê lêçûnên leşkerî yên bilind,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/russia-war-income |sernav=Russia's Soaring Wartime Salaries Are Bolstering Working-Class Support for Putin |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2024-05-28 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> zêdebûna xerckirin û mûçeyên malbatan, bêkariya kêm û zêdebûna lêçûnên hikûmetê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4nn7pej9jyo |sernav=Steve Rosenberg: Russia's economy is growing, but can it last? |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-06-06 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Lêbelê enflasyon nisbeten bilind maye û pispor pêşbînî dikin ku ev ceza dê bandorek neyînî ya demdirêj li ser aboriya Rûsyayê bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russian inflation is too high. Does that matter? |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/02/13/russian-inflation-is-too-high-does-that-matter |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/russian-economy-war-footing-new-reality-financed-commodity-exports |sernav=The Russian economy on a war footing: A new reality financed by commodity exports |malper=CEPR |tarîx=2024-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Percentage of Russians by Federal Subjects (2021 Census).png|thumb|Nexşeya rêje û belavbûna rûsên etnîkî.]] Nifûsa Rûsyayê li gorî daneyên 2021ê 144,7 milyon bû (ji xeynî Kirim û Sevastopol).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya bi nifûsa xwe yê 144 milyonan welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li welat serê kîlometre çargoşe 8 nifûs dikeve ku li gorî nifûsê yek ji welatên herî xwedî erda berfirehê cihanê ye. Ji ber hewaya sarê Sîbîryayê piraniya nifûsa Rûsyayê deverên rojavayê Rûsyayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/29.htm |sernav=Russia - Demographics |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya welatekê bajarvanî ye ku du ji sê parên nifûsê li bajarok û li bajaran dijîn. Nifûsa Rûsyayê di sala 1993an de gihîştiye 148 milyonan û ji ber ku rêjeya mirina wê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bûye ku ev yek ji aliyê hinek analîstan wekê qeyraneke demografîk bi nav dikin her ku diçe nifûsa welêt kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/russias-demographic-crisis |sernav=Russia's Demographic Crisis {{!}} Wilson Center |malper=www.wilsoncenter.org |tarîx=2025-02-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Di sala 2009an de welat piştê panzdeh salan yekem car mezinbûna nifûsa salane tomar kiribû. Lêbelê ev destkevtiyên nifûsê ji sala 2020an vir ve hatiye winda kirin ku ji ber ku mirinên zêde ji ber pandemiya COVID-19an di salên dawî de bûye sedema kêm bûna nifûsê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2021-10-13 |sernav=Russia’s population undergoes largest ever peacetime decline, analysis shows |url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/russias-population-undergoes-largest-ever-peacetime-decline |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştî dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê di ku sala 2022an de despê kiriye ji ber kuştiyên leşkerî yên zêde û koçberiya nû ya ku ji ber cezayên girseyî û boykotên rojavayî pêk tê krîza demografîk a li welat kûrtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/russias-demographic-collapse-is-accelerating/ |sernav=Russia’s Demographic Collapse Is Accelerating |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |sernav=Ukraine war threatens to deepen Russia’s demographic crisis {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2022-12-10 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221210161234/https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2022an de rêjeya jidayîkbûna tevahî li seranserê Rûsyayê hatiye texmîn kirin ku serê her jinek 1.42 zarok dikeve ku ev jî rêjeya herî nizm ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |sernav=Суммарный коэффициент рождаемости |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2023-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230810203543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya dewleteke pirneteweyî ye ku bi gelek pêkhateyên binneteweyî yên bi hindikahiyên cuda ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/32.htm |sernav=Russia - Ethnic Composition |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li seranserê welêt zêdetirî 193 komên etnîkî hene. Di hêjmartina sala 2010an de bi qasî ji %81 ji nifûsa Rûsyayê rûsên etnîkî bûn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |sernav=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |malper=www.demoscope.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> û ji %19yê ji nifûsa mayî jî ji hindikahiyên etnîkî pêk tên. Bi hindikahiyeke girîng a gelên fîno-ûgrîk û cermenî re ji pêncan çar kes bi eslê xwe ewropî ne ku piraniya wan slavî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38597 |sernav=Russia - Forests, Biodiversity, Taiga {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-31 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kowalev |pêşnav=Viktor |tarîx=2000-09-01 |sernav=Power and Ethnicity in the Finno-Ugric Republics of the Russian Federation: The Examples of Komi, Mordovia, and Udmurtia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08911916.2000.11644017 |kovar=International Journal of Political Economy |cild=30 |hejmar=3 |rr=81–100 |doi=10.1080/08911916.2000.11644017 |issn=0891-1916 }}</ref> Li gorî Neteweyên Yekbûyî nifûsa koçberên Rûsyayê sêyem mezintirîn nifûsa koçberiyê ya cîhanê ye ku hejmara wan digihîje 11,6 milyonan ku piraniya wan ji dewletên piştî Sovyetê ne û bi giranî ji Asyaya Navendî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html |sernav=Mapped: Which country has the most immigrants? |malper=The Telegraph |tarîx=2016-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2017-03-14/russia-s-alternative-universe-immigrants-welcome |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" | Bajar an bajarokên herî mezin ên Rûsyayê (Daneyên sala 2025an) |- !Rêz !Nav !Mijara federal !Nifûs !Çîn !Nav !Mijara federal !Nifûs |- |1 |Moskow |Moskow |13.274.285 |11 |Samara |Samara Oblast |1.154.223 |- |2 |Saint Petersburg |Saint Petersburg |5.652.922 |12 |Rostov-on-Don |Rostov Oblast |1.143.123 |- |3 |Novosibirsk |Novosibirsk Oblast |1.637.266 |13 |Omsk |Omsk Oblast |1.101.367 |- |4 |Yekaterinburg |Sverdlovsk Oblast |1.548.187 |14 |Voronezh |Voronezh Oblast |1.041.722 |- |5 |Kazan |Tatarstan |1.329.825 |15 |Perm |Perm Krai |1.027.518 |- |6 |Krasnoyarsk |Krasnoyarsk Krai |1.211.756 |16 |Volgograd |Volgograd Oblast |1.012.219 |- |7 |Nizhny Novgorod |Nizhny Novgorod Oblast |1.198.245 |17 |Saratov |Saratov Oblast |886.165 |- |8 |Chelyabinsk |Chelyabinsk Oblast |1.176.770 |18 |Tyumen |Tyumen Oblast |872.077 |- |9 |Ufa |Bashkortostan |1.166.098 |19 |Tolyatti |Samara Oblast |662.683 |- |10 |Krasnodar |Krasnodar Krai |1.154.885 |20 |Makhachkala |Dagestan |625.322 |} === Ziman === [[Zimanê rûsî]] zimanê fermî û zimanê sereke yê axavtina li Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chevalier |pêşnav=Joan |tarîx=2006 |sernav=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |url=https://scholarsarchive.byu.edu/rlj/vol56/iss1/4 |kovar=Russian Language Journal |cild=56 |hejmar=1 |doi= |issn=2831-9737 }}</ref> Zimanê rûsî zimanê xwemalî yê herî zêde yê li [[Ewropa]]yê ye ku ji mirovan ve tê axavtin û zimanê herî belavbûyî yê erdnîgarî ya [[Ewrasya]]yê ye û di heman demê de zimanê alavî ya herî belavbûyî yê cîhanê ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://learn.utoronto.ca/programs-courses/languages-and-translation/language-learning/russian |sernav=Russian |malper=School of Continuing Studies - University of Toronto |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Zimanê rûsî yek ji du zimanên fermî yê li [[Stasyona Fezayê ya Navneteweyî]] ye û her wiha yek ji şeş zimanên fermî yên [[Neteweyên Yekbûyî]] ye.<ref name=":7" /> Rûsya neteweyek pirzimanî ye ku li seranserê welat nêzîkî 100-150 zimanên hindikahiyan têne axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ulasiuk |pêşnav=Iryna |tarîx=2011 |sernav=Legal protection of linguistic diversity in Russia: past and present |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01434632.2010.536237 |kovar=Journal of Multilingual and Multicultural Development |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–83 |doi=10.1080/01434632.2010.536237 |issn=0143-4632 }}</ref> Li gorî kesjimêriya Rûsyayê ya sala 2010an, li seranserê welat 137,5 milyon kes bi zimanê rûsî, 3,1 milyon kes bi bi [[Zimanê tatî|zimanê tatarî]] û 1,1 milyon kes jî bi [[zimanê ûkraynî]] diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Destûra bingehîn mafê dide komar û herêmên xweser ên welat ku ji xeynî zimanê rûsî bi zimanên xwe yên herêmî rêveberiya xwe ava bikin û her wiha destêra bingehîn mafê parastina zimanê wan ên zikmakî û afirandina şert û mercên ji bo xwendin û pêşxistina zimanê xwemalî, ji welatiyan re mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |sernav=Chapter 3. The Federal Structure {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=www.constitution.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Lêbelê gelek pisporan diyar kirine ku ji ber ku gelek ziman di bin xetereyê de ne, pirrengiya zimanî ya Rûsyayê bi awayekî bilez ber bi kêm bûnê ve diçe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=mjltm.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408174607/https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Собор Воскресения Христова (Спаса на крови).jpg|thumb|Dîmenek ji Dêra Xilaskar li ser xwînê ku dêreke ortodoksa rûsî ye]] Li gorî destûra bingehîn, Rûsya dewletek sekuler e ku bi fermî azadiya dînî misoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/russia/ |sernav=Russia |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Dînê herî mezin xiristiyaniya ortodoks a rojhilat e ku bi giranî ji aliyê Dêra Ortodoks a Rûsyayê ve tê bireve birin ku bi qanûnî ji ber "rola xwe ya taybetî" di "dîrok û avakirin û pêşxistina manewî û çanda" welat de hatiye nas kirin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc/w+BFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ==&page=1 |sernav=Sreda_blok_press_sm2.pdf |malper=docviewer.yandex.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Xiristiyanî, îslam, cihûtî û budîzm ji aliyê qanûna Rûsyayê ve wekê dinên "kevneşopî" yên welat hatine nas kirin ku "mîrata wê ya dîrokî" pêk tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2000 |isbn=978-1-85743-137-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA46 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Believing in Russia: religious policy after communism |paşnav=Fagan |pêşnav=Geraldine |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-49002-3 |cih=New York |series=Routledge contemporary Russia and Eastern Europe series }}</ref> Misilmanî duyem dînê herî mezin ê li Rûsyayê ye û di nav piraniya gelên li qefqasyaya bakur û hinek gelên tirk ên li herêma Volga-Ûralê ber belav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia: a country study |url=https://archive.org/details/isbn_9781579803056 |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O |tarîx=1998 |isbn=978-0-8444-0866-8 |çap=1 |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |series=Area handbook series |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Gelheyên mezin ji Budîstan li Kalmykia, Buryatia, Zabaykalsky Krai têne dîtin ku wan piraniya nifûsa Tûvayê pêk anîne. Nifûseke hindik baweriya xwe bi din ên wekê rodnoverî (neopaganîzma slavî), asîanîzm (neopaganîzma skîtî), paganîzmên etnîkî yên din û tevgerên nav-pagan ên wekê anastasiyanîzma Ringing Cedars, tevgerên cûrbecûr ên hindûîzmê, şamanîzma sîbîryayî û tengrîzm, tevgerên cûrbecûr ên neoteosofîk ên wekê roerichism, tînin hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sovremennai︠a︡ religioznai︠a︡ zhiznʹ Rossii: opyt sistematicheskogo opisanii︠a︡ |weşanger=Logos |tarîx=2003 |isbn=978-5-94010-237-3 |cih=Moskva |paşnavê-edîtor=Bourdeaux |pêşnavê-edîtor=Michael |paşnavê-edîtor2=Filatov |pêşnavê-edîtor2=S. B. |paşnavê-edîtor3=Keston Institute }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/26681/1003383.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=library.oapen.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Piştê ku wekî dîneke "tundrew" û "ne kevneşopî" hatine ragihandin, hinek kêmneteweyên dînî rastî zilmê hatine û hinek ji wan li welat hatine qedexekirin ku bi taybetî di sala 2017an de Şahidên Yehowa li Rûsyayê hatin qedexekirin û ji wê demê ve rastî zilmê hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Freedom of Conscience in Russia: Restrictions and Challenges in 2020 |url=https://www.sova-center.ru/en/religion/publications/2021/04/d44133 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=SOVA Center for Information and Analysis }}</ref> Di sala 2012an de rêxistina lêkolînê ya Sreda, bi hevkariya wezareta dadê, Arena Atlas ku pêvekek ji nifûsjimêriya sala 2010an e, weşandiye ku li ser bingeha rapirsiyeke mezin a li seranserê welat, nifûsa dînî û neteweyên Rûsyayê bi berfirehî hêjmartiye. Encamên vê lêkolînê nîşan daye ku ji %47,3ê rûsan xwe wekê xiristiyan diyar kirine ku di nav de ji %41 ortodoksên rûsî, ji %1,5 tenê ortodoks an endamên dêrên ortodoks ên ne rûsî ne, ji %4,1 xiristiyanên bêalî, û kêmtir ji %1 bawermendên kevin, Katolîk an protestan in, ji %25 bawermend bûn bêyî ku girêdayî tu olek taybetî bin, ji %13 ateîst, ji %6,5 misilman, ji %1,2 şopînerên "olên kevneşopî yên ku rêz li xweda û bav û kalan digirin" (rodnovery, paganîzmên din, şamanîzma sîbîryayê û tengrîzm), ji %0,5 budîst, ji %0,1 cihûtî û ji %0,1 hindû bûn.<ref name=":11"/> === Perwerdehî === [[Wêne:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Dewletê ya Moskowê ku saziya perwerdehiyê ya herî bi prestîj a Rûsyayê]] Li Rûsyayê rêjeya xwendin û nivîsandina mezinan hema hema gerdûnî ye û perwerdehiya mecbûrî ji bo 11 salan heye ku bi taybetî ji bo zarokên ji 7 heta 17 û 18 saliyan perwerdehiya mecbûrî heye.<ref name=":10"/> Li gorî destûra bingehîn hemî welatî xwedî mafê perwerdehiya bê pere ne. Wezareta perwerdehiyê ya Rûsyayê berpirsiyarê perwerdehiya seretayî û navîn û her wiha perwerdehiya pîşeyî ye û di heman demê de Wezareta Perwerde û Zanistê ya Rûsyayê ku wezareteke perwerdehî ya din e, berpirsiyarê zanist û perwerdehiya bilind e.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nuffic.nl |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2021-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210726203317/https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Desthilatdarên herêmî perwerdehiya li herêman di çarçoveya qanûnên federal ên heyî de di nav deverên berpirsiyariya xwe de birêve dibin. Ji sala 2021an vir ve zêdetirî ji %41ê nifûsa Rûsyayê xwediyê bawernameya lîsansê an jî wekhevê lîsansa bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên mezûnên asta bilind ê li cîhanê ye.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Sîstema perwerdehiya pêşdibistanê ya Rûsyayê pir pêşketî û bijarte ye ku nêzîkî çar ji pênc zarokên di navbera 3 û 6 salî de diçin dibistanên pêşdibistanên zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000149142_eng |sernav="Early childhood care and education in the Russian Federation" |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dibistana seretayî ji 6 heta 7 salî ji bo yazdeh salan mecbûrî ye û rê li ber wergirtina sertîfîkayek perwerdehiya giştî ya bingehîn vedike.<ref name=":10" /> Ji bo sertifîkaya asta navîn du an sê salên din ên dibistanê hewce ne û nêzîkî ji sedî 70-80 ji rûsan perwerdehiya xwe piştî vê astê jî berdewam dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russia - Housing, Urbanization, Architecture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Housing |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Qebûlkirina peymangehek xwendina bilind bijartî û pir bi reqabet e ku qursên pileya yekem bi gelemperî pênc salan berdewam dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prakhov |pêşnav=Ilya |paşnav2=Yudkevich |pêşnav2=Maria |tarîx=2019-03-01 |sernav=University admission in Russia: Do the wealthier benefit from standardized exams? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738059316303881 |kovar=International Journal of Educational Development |cild=65 |rr=98–105 |doi=10.1016/j.ijedudev.2017.08.007 |issn=0738-0593 }}</ref> Zanîngehên herî kevin û mezin ên Rûsyayê Zanîngeha Dewletê ya Moskowê û Zanîngeha Dewletê ya Saint Petersburgê in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the University in Europe |paşnav=Ridder-Symoens |pêşnav=Hilde de |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-521-54114-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZHMjzvAxHF0C |paşnav2=Rüegg |pêşnav2=Walter }}</ref> Li seranserê welat deh zanîngehên federal hene. === Tenduristî === [[Wêne:Metallurg Sochi.jpg|thumb|Dîmenek ji Metallurgê li Somayê ku sanatoryomeke ku ji serdema Sovyetê maye]] Rûsya bi rêya sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî (OMS) ku ji aliyê fona sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî ya Federal (FFOMS) ve ku di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji bo hemî welatiyên Rûsyayê lênihêrîna tenduristiyê ya gerdûnî û belaş mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unrisd.org/ |sernav="Constraints on Universal Health Care in the Russian Federation" |malper=UNRISD |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Federasyona Rûsyayê çavdêriya lênihêrîna tenduristiyê ya neteweyî dike. Sîstema lênihêrîna tenduristiyê ya welat ji salên 1990an vir ve nenavendî bûye û saziyên federal xwedî beşên lênihêrîna tenduristiyê yên herêmî ne û ji sîstema Sovyetê ya navendî û hiyerarşîk veguheriye. Lênihêrîna tenduristiyê ya taybet jî pêşketiye ku ji fona lênêrîna tenduristiyê ya giştî hatiye afirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tompson |pêşnav=William |tarîx=2007-01-14 |sernav=Healthcare Reform in Russia: Problems and Prospects |url=https://www.oecd.org/en/publications/healthcare-reform-in-russia_327014317703.html |kovar=OECD Economics Department Working Papers |ziman=en |cild=2007 |hejmar=66 |doi=10.1787/327014317703 }}</ref> Rûsyayê di sala 2021ê de ji %7,39ê GDPya xwe ji bo tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":12"/> Mesrefên tenduristiyê bi awayekî berbiçav ji welatên pêşketî yên din kêmtir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reshetnikov |pêşnav=Vladimir |paşnav2=Arsentyev |pêşnav2=Evgeny |paşnav3=Boljevic |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Timofeyev |pêşnav4=Yuriy |paşnav5=Jakovljević |pêşnav5=Mihajlo |tarîx=2019-05-24 |sernav=Analysis of the Financing of Russian Health Care over the Past 100 Years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571548/ |kovar=International Journal of Environmental Research and Public Health |cild=16 |hejmar=10 |rr=1848 |doi=10.3390/ijerph16101848 |issn=1660-4601 |pmc=6571548 |pmid=31137705 }}</ref> Ji sala 2023an vir ve temenê jiyanê ya giştî li Rûsyayê ji dema jidayîk bûnê ve 73 sal e ku ev ji sala 2005an vir ve bi qasî 8 salan zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/643 |sernav=Russian Federation |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, cudahiya zayendî di temenê jiyanê de yek ji wan welatên herî zêde ye ku ji bo jinan 78 û ji bo mêran 68 sal e ku ev cudahî bi navînî 10 sal e.<ref name="Zasimova2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Zasimova |pêşnav=L. |paşnav2=Sheluntcova |pêşnav2=M. |paşnav3=Kolosnitsyna |pêşnav3=M. |paşnav4=Kossova |pêşnav4=T. |paşnav5=Makshanchikov |pêşnav5=K. |paşnav6=Biryukova |pêşnav6=A. |tarîx=2023-12-01 |sernav=Unhealthy lifestyles and regional differences in life expectancy in Russia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350623003657 |kovar=Public Health |cild=225 |rr=66–71 |doi=10.1016/j.puhe.2023.09.028 |issn=0033-3506 }}</ref> Welat xwedî yek ji rêjeyên nehevsengiyeke di navbera jin û mêran de ye ku serê her jinekê 0,859 mêr dikevin ku ev yek ji ber rêjeya mirina mêran a zêde derketiye holê.<ref name="Zasimova2023"/> Rêjeya mirina dergûşan li Rûsyayê pir kêm e ku ev rêje ji 1000 zayînê zindî 4 mirinên zarokan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&locations=RU |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nexweşiyên dil û temaran ji nîvê zêdetir mirinên salane li Rûsyayê pêk tînin ku yek ji rêjeyên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lakunchykova |pêşnav=Olena |paşnav2=Averina |pêşnav2=Maria |paşnav3=Wilsgaard |pêşnav3=Tom |paşnav4=Watkins |pêşnav4=Hugh |paşnav5=Malyutina |pêşnav5=Sofia |paşnav6=Ragino |pêşnav6=Yulia |paşnav7=Keogh |pêşnav7=Ruth H. |paşnav8=Kudryavtsev |pêşnav8=Alexander V. |paşnav9=Govorun |pêşnav9=Vadim |paşnav10=Cook |pêşnav10=Sarah |paşnav11=Schirmer |pêşnav11=Henrik |paşnav12=Eggen |pêşnav12=Anne Elise |paşnav13=Hopstock |pêşnav13=Laila Arnesdatter |paşnav14=Leon |pêşnav14=David A. |tarîx=2020-09-01 |sernav=Why does Russia have such high cardiovascular mortality rates? Comparisons of blood-based biomarkers with Norway implicate non-ischaemic cardiac damage |url=https://jech.bmj.com/content/74/9/698 |kovar=J Epidemiol Community Health |ziman=en |cild=74 |hejmar=9 |rr=698–704 |doi=10.1136/jech-2020-213885 |issn=0143-005X |pmc=7577103 |pmid=32414935 }}</ref> Rêjeya vexwarina alkolê di dîrokê de wekê pirsgirêka herî mezin a tenduristiyê hatiye dîtin lê ji sala 2008an vir ve ji ber tevdbîrên hikûmetê yên sinordar kêmbûnek berbiçav ê vexarina alkolê çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radaev |pêşnav=Vadim |paşnav2=Roshchina |pêşnav2=Yana |tarîx=2025 |sernav=Declines in alcohol consumption in Russia, 2008–2020, are accompanied by decreases in alcohol harm |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acer.70130 |kovar=Alcohol, Clinical and Experimental Research |ziman=en |cild=49 |hejmar=9 |rr=2003–2012 |doi=10.1111/acer.70130 |issn=2993-7175 }}</ref> Qelewbûn pirsgirêkek tenduristiyê ya berbelav e ku piraniya mezinan li kêleka cixarekêşanê zêde giran an qelew in ku rêjeya kişandina titûnê ya Rûsyayê di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shkolnikov |pêşnav=Vladimir M. |paşnav2=Churilova |pêşnav2=Elena |paşnav3=Jdanov |pêşnav3=Dmitry A. |paşnav4=Shalnova |pêşnav4=Svetlana A. |paşnav5=Nilssen |pêşnav5=Odd |paşnav6=Kudryavtsev |pêşnav6=Alexander |paşnav7=Cook |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Malyutina |pêşnav8=Sofia |paşnav9=McKee |pêşnav9=Martin |paşnav10=Leon |pêşnav10=David A. |tarîx=2020-03-23 |sernav=Time trends in smoking in Russia in the light of recent tobacco control measures: synthesis of evidence from multiple sources |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7092419/ |kovar=BMC public health |cild=20 |hejmar=1 |rr=378 |doi=10.1186/s12889-020-08464-4 |issn=1471-2458 |pmc=7092419 |pmid=32293365 }}</ref> Rêjeya xwekuştinê ya bilind a li welat jî wekê pirsgirêkek civakî ya girîng dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/noncommunicable-diseases/mental-health/news/news/2020/9/preventing-suicide-russian-federation-adapts-who-self-harm-monitoring-tool |sernav=Preventing suicide: Russian Federation adapts WHO self-harm monitoring tool |malper=www.euro.who.int |tarîx=2020-09-10 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda rûsî tevlîheviyek dirêj e ku hêdî hêdî û tevlihev a hêmanên cihêreng nîşan dide ku bi sedsalan ji pêşketin, berfirehbûn û têkiliya bi gelên cûda, tevgerên hunerî û bi çandan re hevdem bû. Rûsyayê bandorek mezin li ser muzîka klasîk, balet, şano, bîrkarî, werzîş, wênesazî û sînemayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oasis.library.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1021&context=russian_culture |sernav="The Russian Cinematic Culture" |malper=oasis.library.unlv.edu |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nivîskar û fîlozofên rûsî di pêşketina wêje û ramana ewropî de roleke girîng lîstine. Rûsyayê di zanist, teknolojî û keşifkirina fezayê de jî beşdariyên pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hachten |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=2002 |sernav=In Service to Science and Society: Scientists and the Public in Late-Nineteenth-Century Russia |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/649363 |kovar=Osiris |cild=17 |hejmar=1 |rr=171–209 |doi=10.1086/649363 |issn=0369-7827 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ipatieff |pêşnav=V. N. |tarîx=1943 |sernav=Modern Science in Russia |url=https://www.jstor.org/stable/125254 |kovar=The Russian Review |cild=2 |hejmar=2 |rr=68–80 |doi=10.2307/125254 |issn=0036-0341 }}</ref> Rûsya xwediyê 32 Cihên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku 21 ji wan çandî ne û 31 jî di lîsteya demkî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |sernav=Russian Federation - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Diyasporaya mezin a cîhanî ya sûsî jî roleke mezin di belavkirina çanda rûsî ya li çaraliyê cîhanê de lîstiye. Sembola neteweyî ya Rûsyayê, bazê du serî ye ku dîroka sembolê vedigere serdema tsardomê û di nîşan welat û di nîşana xanedaniyan de cih digire. Hirça rûsî wekê sembola û dayika rûsî jî gelek caran wekê kesayetiyên neteweyî yên welat hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Platoff |pêşnav=Anne M. |paşnav2=North American Vexillological Association / Association nord-américaine de vexillologie |tarîx=2012 |sernav=The “Forward Russia” Flag: Examining the Changing Use of the Bear as a Symbol of Russia: |url=http://www.pdcnet.org/oom/service?url_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=&rft.imuse_id=raven_2012_0019_0099_0126&svc_id=info:www.pdcnet.org/collection |kovar=Raven: A Journal of Vexillology |cild=19 |rr=99–126 |doi=10.5840/raven2012197 |issn=1071-0043 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Riabov |pêşnav=Oleg |tarîx=2020 |sernav=The Symbol of the Motherland in the Legitimation and Delegitimation of Power in Contemporary Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/symbol-of-the-motherland-in-the-legitimation-and-delegitimation-of-power-in-contemporary-russia/51515F4BF7F6CF8DF86E94CCB57482A0 |kovar=Nationalities Papers |ziman=en |cild=48 |hejmar=4 |rr=752–767 |doi=10.1017/nps.2019.14 |issn=0090-5992 }}</ref> Bûkên matryoshka îkoneke çandî ya Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother Russia: the feminine myth in Russian culture |weşanger=Indiana University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-253-20842-2 |çap=1 |cih=Bloomington |paşnavê-edîtor=Hubbs |pêşnavê-edîtor=Joanna }}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Russia}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên berê yên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Rûsya| ]] hok8fcj42d88pq548jy1mdnvojn35tv 0 4820 2083439 2081282 2026-08-03T00:52:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083439 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedigire. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kiriye, wekê şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] q310f78gduxskzsjmch3nxz54rjf4y3 0 4824 2083429 1984392 2026-08-03T00:43:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''', carinan Amerîka tê gotin ku di destpêkê de wekî Îndîa Nova jî hatiye zanên parzemîneke ku ji tevahî ya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/America |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en}}</ref> Bakur û başûrê Amerîkayê dema ku wekî parzemînek yekkirî were dîtin, piştî [[Asya]]yê duyem parzemîna herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê nifûsê ve jî sêyem parzemîna herî qerebalixê cihanê ye. Parzemîna Amerîkayê piraniya rûerda [[Nîvkada Rojavayî]] ya cîhanê vedigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=McArthur |pêşnavê-edîtor=Tom}}</ref> Li gel giravên girêdayî parzemînê Parzemîna Amerîkayê ji %8 ê rûbera giştî ya cîhanê û %28,4 ê rûbera bejahiyê ya cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk û li dirêjahiya peravê rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên Parzemîna Amerîkayê ji aliyê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata ve tê birêve birin. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] dirêj dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên [[Krîstofor Kolumbus|Christopher Columbus]] ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmoldt |pêşnav=A. |paşnav2=Benthe |pêşnav2=H. F. |paşnav3=Haberland |pêşnav3=G. |tarîx=1975-09-01 |sernav=Digitoxin metabolism by rat liver microsomes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=17 |rr=1639–1641 |issn=1873-2968 |pmid=10}}</ref> Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve têne kolonî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American Colonies: The Settling of North America (the Penguin History of the United States, Volume 1) |url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Alan |weşanger=Penguin Publishing Group |tarîx=2002 |isbn=978-0-14-200210-0 |cih=East Rutherford |kesên-din=Eric Foner |series=The Penguin History of the United States Ser}}</ref> == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 75xv60t0ivtqf1qm276f6ncxrv0gtfp 0 4845 2083224 2063496 2026-08-02T21:03:37Z InternetArchiveBot 45060 Add 26 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] i6bxdqrqb0r27ekgz6rc6r0bqjviezl 0 4847 2083243 2032227 2026-08-02T21:31:18Z InternetArchiveBot 45060 Add 9 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083243 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Japon'''{{Efn|An '''Japonya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=220 }}</ref> an '''Japan'''<ref>D. Îzolî, Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî: Japan, xelkê Japanê.</ref> an jî '''Yaban'''}} (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: 日本, ''Nihon'' an jî ''Nippon'', navê fermî 日本国, ''Nihon-koku'' an jî '' Nippon-koku''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Asya]]yê ye. Japon li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] li beravên bakurê rojhilatê parzemîna Asyayê ye ku li rojava bi [[Deryaya Japanê|Deryaya Japonê]] ve hatiye dorpêçkirin û li bakur jî ji aliyê [[Deryaya Oxotskê]] ve hatiye dorpêçkirin ku li başûr heta [[Deryaya Çîna Rojhilat|Deryaya Çînê ya Rojhilat]] berdewam dike. [[Komgirava Japonî|Komgirav]] ên japonî ji çar giravên mezin ên sereke yên ji axa sereke û ji 14.121 giravên biçûk pêk hatiye. Japon ji 47 parêzgehên îdarî û heşt herêmên kevneşopî pêk tê û li dora ji %75 ê ji erdê welat çiyayî û bi daristanên giran e ku çandinî û nifûsa welat li deverên bajarî yên li deştên peravên rojhilat kom bûye. Japon bi nifûsa xwe ya nêzîkî 123 milyon kesan di sala 2026an de bûye 11em welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. [[Tokyo]] paytext û bajarê herî mezin ê welat e. Yekem dîroka niştecihvanên komgiravan ku hatiye zanîn vedigere serdema paleolîtîka jorîn, destpêka paleolîtîka japonî ku ev dîrok ji nêzîkî 36.000 salên {{bz}} vedigere. Di navbera sedsalên 4 û 6an de, padîşahiyên giravê li Nara û paşê jî li Heian-kyō di bin serweriya împeratorekî de hatin yek kirin. Ji sedsala 12an vir be desthilatdariya rastîn ji aliyê arîstokratên leşkerî yên wekê şogun û axayên feodal ên bi navê ''daimyō'' ve dihat girtin û ji aliyê esilzadeyên şervan ên bi navê samûrayî ve dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spafford |pêşnav=David |tarîx=2014 |sernav=Emperor and Shogun, Pope and King: The Development of Japan's Warrior Aristocracy |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/DIA43493624 |kovar=Bulletin of the Detroit Institute of Arts |cild=88 |hejmar=1-4 |rr=10–19 |doi=10.1086/DIA43493624 |issn=0011-9636 }}</ref> Piştê serweriya şogûnatên Kamakura û Ashikaga û sedsalek ji dewletên şerker, Japon di sala 1600an de ji aliyê şogûnatê Tokugawa ve hatiye yekkirin ku welat bi polîtîkayeke îzolekirî birêve biriye. Di sala 1853an de floteke amerîkî Japon neçar kiriye ku dest bi bazirganiya bi rojava bike ku ev yek bûye sedema dawiya şogûnatê û vegerandina hêza împeratoriya di sala 1868an de. Di serdema Meiji de, Japon pîşesazîbûn, nûjenbûn, mîlîtarîzma bilez û kolonyalîzma derveyî welat pêk aniye. Hêzên japon di sala 1910an de [[Nîvgirava Korêyê|Koreyê]] beşdarê axa xwe dike piştê çend salan, di sala 1937an de jî [[Çîn]]ê dagir kiriye û di sala 1941an de jî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hêzên kolonî yên ewropî şer daye destpêkirin ku bi vî awayî wekî hêzek mîhwerê tevlî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] bûye. Piştî ku Japon di Şerê Pasîfîkê de têk çûye û bombebarana atomî ya [[Hîroşîma]] û [[Nagasaki]]yê ku ji aliyê Amerîkayê ve pêk hatiye, Japon di sala 1945an de radest dibe û dikeve bin dagirkeriya hevpeymanên dijber. Di dehsalên piştre de mezinbûneke bilez a aborî bidestxistiye û bûye yek ji hevalbendên sereke yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] yên ne-[[NATO]]. Ji hilweşîna balona bihayê mal û milkên japonî ya di destpêka salên 1990î de welat serdemeke dirêj a bêçalakiya aborî derbas kiriye ku wekê dehsalên winda hatiye binavkirin. Japon monarşiyeke destûrî ye û li welat qanûndanînek du-odeyî heye ku wekê parêzvanên neteweyî hatiye zanîn. Welat bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesibandin û yekane endamê asyayî ya [[G7]] e û yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê ye lê artêşê bi destûrî mafê xwe yê ragihandina şer berdaye. Japon welatekî pêşketî ye ku li gorî GDP ya nomînal yek ji aboriyên herî mezin ên cîhanê ye ku di pîşesaziyên otomatîv, [[elektronîk]] û robotîkê de yek ji welatên pêşengên cîhanê ye û di heman demê de beşdarîyên xwe yên girîng di zanist û teknolojîyê de berdewam dike. Welat yek ji wan welatan e ku xwedî temenê jiyanê yê herî bilind ên li cîhanê ye lê belê nifûs welat her ku kêm dibe. [[Çanda japonî]] li çaraliyê cîhanê bi awayeke baş tê nas kirin, bi taybetî çanda welat a populer ku di anîmasyon, huner, çîrokên, xwarin, mod, fîlm, muzîk, televîzyon û lîstikên vîdyoyê de ne li cîhanê tê naskirin. == Bêjenasî == Di zimanê japonî de navê Japon bi kanjiya 日本 tê nivîsandin û wekê ''Nihon'' an ''Nippon'' hatiye bilêvkirin.<ref name="Schreiber2019">{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2019/11/26/language/nihon-nippon-japan/ |sernav=You say 'Nihon,' I say 'Nippon,' or let's call the whole thing 'Japan'? |malper=The Japan Times |tarîx=2019-11-26 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Schreiber |pêşnav=Mark }}</ref> Berî ku zimanê 日本 di destpêka sedsala 8an de were pejirandin, welat li [[Çîn]]ê wekê ''Wa'' (倭, hatiye binavkirin li Japonê jî li dora sala 757an de ev wekê 和 hatiye guhertin) û li Japonê jî bi navê ''Yamato'' hatiye naskirin.<ref name="Carr1992">{{Jêder-kovar |paşnav=Carr |pêşnav=M. |tarîx=1992-03-01 |sernav=Wa Wa Lexicography |url=https://academic.oup.com/ijl/article-lookup/doi/10.1093/ijl/5.1.1 |kovar=International Journal of Lexicography |ziman=en |cild=5 |hejmar=1 |rr=1–31 |doi=10.1093/ijl/5.1.1 |issn=0950-3846 }}</ref> Nippon, xwendina resen a çînî-japonî ya karakteran, ji bo bikaranîna fermî hatiye qebûlkirin ku di nav de li ser diravên japonê û pûlên posteyê hatiye bikaranîn.<ref name="Schreiber2019"/> ''Nihon'' bi gelemperî di axaftina rojane de tê bikar anîn û guhertinên di fonolojiya japonî yê di serdema Edo de nîşan dide.<ref name="Carr1992"/> Tîpên 日本 tê wateya 'çavkaniya rojê' ku ev têgeh li welatên li deverên rojavayî ya herêmê bi gelemperî wekê "welatê rojê ya ku bilind dibe" hatiye bikaranîn.<ref name="Schreiber2019"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Japanese kingship |url=https://archive.org/details/emergenceofjapan0000joan |paşnav=Piggott |pêşnav=Joan R. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8047-2832-4 |cih=Stanford, Calif }}</ref> Navê "Japon" li ser bilêvkirina [[Zimanê çînî|çînî]] ya Min an Wu ya 日本 hatiye çêkirin û bi rêya bazirganiya destpêkê ketiye nav zimanên ewropî.<ref name="Batchelor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=London: The Selden Map and the Making of a Global City, 1549–1689 |paşnav=Batchelor |pêşnav=Robert K. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2014-01-06 |isbn=978-0-226-08079-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=giZnAgAAQBAJ&pg=PAPA79 }}</ref> Di sedsala 13an de, Marco Polo bilêvkirina tîpên çînî di zimanê mandarînî ya destpêkê de wekê Cipangu tomar kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cipangu's landlocked isles {{!}} The Japan Times |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2008/07/27/general/cipangus-landlocked-isles |roja-gihiştinê=2026-02-26 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}</ref> Navê kevin ê malayî yê Japon, ''Japang'' an ''Japun'' bû ku ji zaravayekî çînî ya peravê başûr hatiye deynkirin û ev peyv ji aliyê bazirganên portûgalî ve ku li başûrê rojhilatê Asyayê bihîstin e û di destpêka sedsala 16an de peyva Japon anîne [[Ewropa]]yê. Yekem guhertoya navê bi îngilîzî di pirtûkek ku di sala 1577an de hatiye weşandin de hatiye dîtin ku tê de nav di wergera nameyek [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] ya sala 1565an de wekê ''Giapan'' hatiye nivîsandin.<ref name="Batchelor2014"/> == Dîrok == === Pêşdîrok û dîroka klasîk === [[Wêne:Emperor Jimmu.jpg|thumb|Împeratorê efsanewî Jimmu (武天皇 Jinmu-tennō)]] Mirovên nûjen nêzîkî 38.000 sal berê (36.000 {{bz}}) gihîştine Japonê ku destpêka paleolîtîka japonî nîşan dide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kondo |pêşnav=Y. |paşnav2=Takeshita |pêşnav2=Y. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=T. |paşnav4=Seki |pêşnav4=M. |paşnav5=Nojiri-ko Excavation Research Group |tarîx=2018-04-01 |sernav=Geology and Quaternary environments of the Tategahana Paleolithic site in Nojiri-ko (Lake Nojiri), Nagano, central Japan |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618217300307 |kovar=Quaternary International |series=Japanese Quaternary Studies 2 (Part III) |cild=471 |rr=385–395 |doi=10.1016/j.quaint.2017.12.012 |issn=1040-6182 }}</ref> Li dora sala 14.500 {{bz}} (destpêka serdema Jōmon), çandeke nîv-rûniştvanî ya nêçîrvan-berhevkar a ji serdema mezolîtîk heta serdema neolîtîk e ku bi jiyana di avahiyên di bin erdê de û bi çandiniya sereke ve hatiye diyar kirin, derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Jomon of Japan |paşnav=Habu |pêşnav=Junko |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-07-29 |isbn=978-0-521-77670-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vGnAbTyTynsC&pg=PA43 }}</ref> Kelûpelên ji gilê yên vê serdemê di nav kevintirîn mînakên seramîkê yên mayî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/jomon-culture-ca-10500-ca-300-b-c |sernav=Jōmon Culture (ca. 10,500–ca. 300 B.C.) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2002-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref> Gelê Yayoi yê ku bi zimanê japonî diaxivin ji nîvgirava Koreyê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Wade |pêşnav=Nicholas |sernav=Language Study Casts New Light on Japanese Origins |url=https://www.nytimes.com/2011/05/04/science/04language.html |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vovin |pêşnav=Alexander |tarîx=2017-09-26 |sernav=Origins of the Japanese Language |url=https://oxfordre.com/linguistics/view/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore-9780199384655-e-277 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Linguistics |weşanger=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780199384655.013.277 |isbn=978-0-19-938465-5 }}</ref><ref name="Watanabe2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Watanabe |pêşnav=Yusuke |paşnav2=Naka |pêşnav2=Izumi |paşnav3=Khor |pêşnav3=Seik-Soon |paşnav4=Sawai |pêşnav4=Hiromi |paşnav5=Hitomi |pêşnav5=Yuki |paşnav6=Tokunaga |pêşnav6=Katsushi |paşnav7=Ohashi |pêşnav7=Jun |tarîx=2019-06-17 |sernav=Analysis of whole Y-chromosome sequences reveals the Japanese population history in the Jomon period |url=https://www.nature.com/articles/s41598-019-44473-z |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=9 |hejmar=1 |rr=8556 |doi=10.1038/s41598-019-44473-z |issn=2045-2322 |pmc=6572846 |pmid=31209235 }}</ref> derbarê girava japonî bûne û bi gelê Jōmon re tevlihev bûne.<ref name="Watanabe2019"/> Serdema Yayoi şahidiya danasîna pratîkên nûjen ên wekê çandiniya birincê şil ên ji [[Çîn]] û Koreyê û şêwazek nû ya seramîkê û metalurjiyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html |sernav=日本人はるかな旅展 |malper=www.kahaku.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-26 |roja-arşîvê=2011-04-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110430010530/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Art2002">{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/yayoi-culture-ca-4th-century-b-c-3rd-century-a-d |sernav=Yayoi Culture (ca. 300 B.C.–300 A.D.) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2002-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref name="Art2002"/> Li gorî evsaneyê, împerator Jimmu (nifşê amaterasu) di sala 660 berî zayînê de li Japonê padîşahiyekê damezrandiye ku rê li ber rêzeke împeratorî ya berdewam vekiriye.<ref name="Hendry2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Japanese society |paşnav=Hendry |pêşnav=Joy |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-1-136-27918-8 |çap= |cih=London New York |kesên-din=Sebastien Penmellen Boret |series=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series }}</ref> Japon cara yekem di dîroka nivîskî de di pirtûka Han a çînî de ku di sala 111 {{pz}} de temam bûye, hatiye nivîsandin û li wir Japon wekê welateke sed padîşahiyên piçûk hatiye ravekirin. Piştî sedsalek pirtûka Wei tomar kiriye ku padîşahiya Yamataî (dibe ku behsa Yamato bike) piraniya van padîşahiyan yek kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=Kenneth |weşanger=Springer |tarîx=2012-04-17 |isbn=978-0-230-34662-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C }}</ref><ref name="Hendry2013"/> Budîzm di sala 552an de ji Baekje (padîşahtiyeke koreyî) hatiye Japonê lê pêşketina budîzma japonî bi giranî ji aliyê Çînê ve bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Japan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-521-22352-2 |cih=Cambridge, UK ; New York |paşnavê-edîtor=Hall |pêşnavê-edîtor=John Whitney }}</ref> Tevî berxwedana destpêkê, budîzm ji aliyê çîna serdest ve ku di nav de kesayetiyên mîna Prens Shōtoku ve hatiye pêşve xistin û di destpêka serdema Asuka (592–710) de pejirandineke berfireh bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Japanese Experience: A Short History of Japan |paşnav=Beasley |pêşnav=W. G. |weşanger=University of California Press |tarîx=2000-08-31 |isbn=978-0-520-22560-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9AivK7yMICgC&pg=PA42 }}</ref> Di sala 645an de hikûmeta bi serokatiya qiral Naka no Ōe û Fujiwara no Kamatari Reformên Taika yên berfireh pêşxistine û bicih anîne. Ev Reform bi reforma axê dest pê kiriye ku li ser bingeha raman û felsefeyên konfuçyûsî yên ji Çînê bû.<ref name="Totman2004">{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad D. |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2004 |isbn=978-1-4051-2359-4 |çap=2 |cih=Malden, Mass |series=The Blackwell history of the world }}</ref> Wî ferman daye ku hemî erdên li Japonê were neteweyîkirin, bi awayekî wekhev di navbera cotkaran de werin belavkirin û tomarên malbatan wekê bingeha pergaleke bacê ya nû werin çêkirin.<ref name="Totman2004" /> Armanca rastîn a reforman ew bû ku navendîbûnek mezintirîn çêbikin û hêza dadgeha împeratoriyê zêde bikin ku ew jî li ser bingeha rêveberiya hikûmî ya Çînê bû. Ji bo fêrbûna nivîsandin, siyaset, huner û dînên çînî, nûner û xwendekaran şandine Çînê.<ref name="Totman2004" /> Şerê Jinshin ê sala 672an, pevçûneke xwînî di navbera prens Ōama û biraziyê wî prens Ōtomo de, bûye katalîzatoreke girîng ê ji bo reformên îdarî yên din.<ref name="Totman2014">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: History of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad D. |weşanger=John Wiley & Sons, Incorporated |tarîx=2014 |isbn=978-1-4051-2359-4 |çap=1 |cih=Newark |series=New York Academy of Sciences Series }}</ref> Ev reform bi pejirandina qanûna Taihō gihîştin bilindeyê ku qanûnên heyî yek kiriye û awayê hikûmetên navendî û hikûmetên herêmî yên binî ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan. 2: 1334-1615 |paşnav=Sansom |pêşnav=George Bailey |weşanger=Stanford Univ. Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-8047-0525-7 |cih=Stanford, Calif }}</ref> Ev reformên qanûnî dewleta ritsuryō afirandiye ku sîstemek hikûmeta navendî ya bi şêwaza çînî ava kiriye ku ev hikûmet 500 sal li ser rêveberiya welat maye.<ref name="Totman2004"/> Serdema Nara (710–784) nîşana derketina holê ya dewleteke japonî ye ku navenda dewletê dadgeha împeratorî ya li Heijō-kyō (Nara ya îro) bû. Ev serdem bi derketina holê ya çandeke wêjeyî ya nûjen bi temamkirina Kojiki (712) û Nihon Shoki (720) û her wiha bi pêşxistina huner û avahîsaziya ku ji budîzmê îlhama xwe girtibû, hatiye taybetmendî kirin.<ref name="Totman2005">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad |weşanger=Wiley |tarîx=2005-01-14 |isbn=978-1-4051-2359-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ }}</ref><ref name="Henshall2012">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=K. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2012-04-17 |isbn=978-0-230-36918-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p5OL-k7A4mAC&pg=PT40 }}</ref> Tê bawerkirin ku di salên 735-737an de ji ber nexweşiya xureyê (smallpox) heta sêyeka nifûsa Japonê jiyana xwe jidest daye.<ref name="Henshall2012"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History |paşnav=Hays |pêşnav=Jo N. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-12-12 |isbn=978-1-85109-658-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GyE8Qt-kS1kC&pg=PA31 }}</ref> Di sala 784an de împerator Kanmu paytext veguhestiye û di sala 794an de li Heian-kyō (Kiotoya îro) wekê paytext diyar kiriye.<ref name="Henshall2012"/> Vê yekê destpêka serdema Heian (794–1185) nîşan daye ku di vê demê de çandeke xwemaliyên japonî derketiye holê. Çîroka Genji ya Murasaki Shikibu û gotinên sirûda neteweyî ya Japon "Kimigayo" di vê demê de hatine nivîsandin.<ref name="Totman2014"/> === Serdema feodal === [[Wêne:Mokoshuraiekotoba.jpg|thumb|Samûrayekî japonî di dema dagirkirina mongolan a Japonê de li keştiyeke mongolan siwar dibin ku di Mōko Shūrai Ekotoba de hatiye nîşandan (1293)]] Serdema feodal a Japonê bi derketin û serdestiya çînek serdest a şervanên bi navê samûrayan hatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=East and Southeast Asia 2015-2016 |paşnav=Leibo |pêşnav=Steven A. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2015-07-02 |isbn=978-1-4758-1875-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1yX-CQAAQBAJ&pg=PA99 }}</ref> Di sala 1185an de piştî têkçûna qebîleya Taira ku ji aliyê eşîra Minamoto ve di Şerê Genpei de hatiye têk birin, samûray Minamoto no Yoritomo li Kamakura hikûmetek leşkerî damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Monarchies and Dynasties |paşnav=Middleton |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2015-06-01 |isbn=978-1-315-69801-4 |cih=New York |url=https://doi.org/10.4324/9781315698014 }}</ref> Piştî mirina Yoritomo, eşîra Hōjō wekê cîgirên şogûn hatine ser desthilatê.<ref name="Henshall2012"/> Dibistana Zen a [[budîzm]]a di serdema Kamakura (1185–1333) de ji Çînê hatiye anîn û di nav çîna samurayan de populer bû.<ref name="Totman2005"/> Şogunatiya Kamakura di salên 1274an û di sala 1281ê de êrîşên mongolan paşve kişand lê di dawiyê de ji aliyê împerator [[Go-Daigo]] ve hatiye hilweşandin.<ref name="Henshall2012"/> Go-Daigo di sala 1336an de ji aliyê Ashikaga Takauji ve hatiye têkbirin û serdema Muromachi (1336–1573) dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Traditional Japanese Literature: An Anthology, Beginnings to 1600 |paşnav=Shirane |pêşnav=Haruo |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-231-15730-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=E8qq6zhhM5kC&pg=PA409 }}</ref> Şogunata Ashikaga ya piştî wê nekarî serwerên şer ên feodal (daimyō) kontrol bike û di sala 1467an de şerekî navxweyî dest pê kiriye û serdema Sengoku (dewletên şer) ya sedsal a dirêj daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan, 1334-1615 |paşnav=Sansom |pêşnav=Sir George Bailey |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1958 |isbn=978-0-8047-0525-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0syC6L77dpAC }}</ref> Di sedsala 16an de, bazirganên portûgalî û mîsyonerên cezûît cara yekem gihîştin Japonê û danûstandina rasterast a bazirganî û çandî di navbera Japon û welatên rojava de dest pê kiriye.<ref name="Henshall2012"/> [[Oda Nobunaga]] teknolojî û çekên agirîn ên ewropî bikar aniye ku gelek ''daimyō'' yên din desteser bike û bi vê yekê re xurtkirina desthilatdariya wî dest pê kiriye û wekê serdema Azuchi-Momoyama hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Delmer M. |tarîx=1948 |sernav=The Impact of Firearms on Japanese Warfare, 1543-98 |url=https://www.jstor.org/stable/2048846 |kovar=The Far Eastern Quarterly |cild=7 |hejmar=3 |rr=236–253 |doi=10.2307/2048846 |issn=0363-6917 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dma.org/art/collection |sernav=Dallas Museum of Art |malper=dma.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}</ref> Piştî mirina Nobunaga di sala 1582an de cîgirê wî, [[Toyotomi Hideyoshi]] di destpêka salên 1590î de neteweyê dike yek û di salên 1592 û 1597an de du caran êrîşî Koreyê kiriye û di van her du êrîşan de têk çûye.<ref name="Henshall2012"/> Tokugawa Ieyasu di konseya pênc rûspiyan de kurê Hideyoshi wekê wekîlê Toyotomi Hideyori cih girtiye û vê meqamê ji bo bidestxistina piştgiriya siyasî û leşkerî bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toyotomi Hideyoshi |paşnav=Turnbull |pêşnav=Stephen |weşanger=Bloomsbury USA |tarîx=2010-07-20 |isbn=978-1-84603-960-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=x8govgAACAAJ }}</ref> Dema ku şerê vekirî dest pê kiriye, Ieyasu di Şerê Sekigahara di sala 1600an de eşîrên dijberan têk biriye. Ew di sala 1603an de ji aliyê împerator [[Go-Yōzei]] ve wekê şogun hatiye erkdar kirin û li Edo ([[Tokyo]]ya îro) şogunata Tokugawa ava kiriye.<ref name=":0"/> Şogunatê tevdîrên wekê Buke shohatto ku wekê rêziknameyeke ji bo kontrolkirina ''daimyō'' ya xweser<ref name="Totman2005"/> û di sala 1639an de siyaseta îzoleker a ''sakoku'' (welatê girtî) ku du sedsal û nîv yekîtîya siyasî ya nerm a wekê serdema Edo (1603–1868) berdewam kiriye, girtiye.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Toby |pêşnav=Ronald P. |tarîx=1977 |sernav=Reopening the Question of Sakoku: Diplomacy in the Legitimation of the Tokugawa Bakufu |url=https://www.jstor.org/stable/132115 |kovar=Journal of Japanese Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=323–363 |doi=10.2307/132115 |issn=0095-6848 }}</ref> Mezinbûna aborî ya Japon a nûjen di vê serdemê de dest pê kiriye ku di encamê de rê (''Kaidō'') û rêyên veguhastina avê û her wiha amûrên darayî yên wekê peymanên pêşerojê, bank û sîgortaya bazirganên birincê yên [[Osaka]]yê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Japanese Trade Supremacy: Development and Technology in Asia from 1540 to the Pacific War |paşnav=Howe |pêşnav=Christopher |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-538-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XkCRcv0iXn0C }}</ref> Lêkolîna zanistên rojavayî (rangaku) bi rêya têkiliya bi herêma holendî ya li Nagasakiyê berdewam kiriye.<ref name=":0"/> Serdema Edo bûye sedema derketina ''kokugaku'' (lêkolînên neteweyî), lêkolîna Japonê ye ku ji aliyê japonan ve hatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ohtsu |pêşnav=Makoto |paşnav2=Imanari |pêşnav2=Tomio |tarîx=1999 |sernav=Chapter 3. Japanese National Values and Confucianism |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/JES1097-203X270245 |kovar=Japanese Economy |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=45–59 |doi=10.2753/JES1097-203X270245 |issn=1097-203X }}</ref> === Serdema nûjen === {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Meiji tenno1.jpg | alt1 = | caption1 = Împerator Meiji 明治天皇 1852–1912 | image2 = Japanese Empire (orthographic projection).svg | alt2 = | caption2 = Împeratoriya Japon û bandora împeratoriyê ya sala 1942an }} Hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Komodore Matthew C. Perry şandiye ku Japonê bi darê zorê ji cîhana derve re veke. Sefera Perry ya di tîrmeha sala 1853an de bi çar "keştiyên reş" gihîştiye Ûragayê û di encamê de di meha adara sala 1854an de Peymana Kanagawayê hatiye şanenav kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan: from Stone Age to superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=Kenneth G. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2012 |isbn=978-0-230-36918-4 |çap=3 |cih=Basingstoke }}</ref> Peymanên bi heman awayê ku paşê bi welatên din ên rojavayî re hatine şanenav kirin, krîzên aborî û siyasî bi xwe re anîne.<ref name=":0" /> Îstifaya şogun bûye sedema Şerê Boşînê û damezrandina dewleteke navendî ku bi navê (restorasyona Meiji) împerator re yekgirtî bû.<ref name="Totman2005"/> Bi pejirandina saziyên siyasî, dadwerî û leşkerî yên rojavayî, kabîneyê konseya taybet ava kiriye, destûra Meiji xistiye meriyetê (29ê mijdara 1890an) û parlamentoya împeratorî kom kiriye.<ref name=":0"/> Di serdema Meiji (1868–1912) de împeratoriya Japonê wekê dewleta herî pêşketî ya Asyayê û wekê hêzek cîhanî ya pîşesazîkirî derketiye holê ku ji bo berfirehkirina qada bandora xwe şerê leşkerî daye meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Japan |paşnav=McCargo |pêşnav=Duncan |weşanger=Macmillan |tarîx=2000 |isbn=978-0-333-71000-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8au8QgAACAAJ }}</ref><ref name="Totman2005"/> Piştî biserketinên di şerê Çîn û Japonê ya yekem (1894–1895) û Şerê [[Rûs]] û Japonê (1904–1905) de, Japon kontrola Taywan, Kore û nîvê başûrê Sakhalinê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Japanese History |url=https://archive.org/details/companiontojapan0000unse |paşnav=Tsutsui |pêşnav=William M. |weşanger=Blackwell |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-1690-9 |cih=Oxford |series=Blackwell companions to world history }}</ref><ref name=":0"/> bi dest xistiye û di sala 1910an de Koreyê tevlî axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yris.yira.org/reviews/samantha-power-revisits-yale/ |sernav=Samantha Power Revisits Yale - The Yale Review Of International Studies |malper=yris.yira.org |tarîx=2019-10-07 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en-US }}</ref> Nifûsa Japonê ji 35 milyon ê di sala 1873an de du car zêde bûye û di sala 1935an de gihîştiye 70 milyonan û di heman demê de veguherîneke girîng ê ber bi bajarvanibûnê ve çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Japan and Singapore in the World Economy: Japan's Economic Advance Into Singapore, 1870-1965 |paşnav=Shimizu |pêşnav=Hiroshi |weşanger=Routledge |tarîx=1999 |isbn=978-0-415-19236-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7k0F8YoZ6P0C |paşnav2=Hirakawa |pêşnav2=Hitoshi }}</ref><ref name=":0"/> Di destpêka sedsala 20an de serdemeke demokrasiya Taishō (1912–1926) pêk hatiye ku di bin siya zêdebûna berfirehbûn û leşkerîkirinê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pursuit of Power in Modern Japan 1825–1995 |paşnav=Tsuzuki |pêşnav=Chushichi |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2000-04-13 |isbn=978-0-19-820589-0 |url=https://academic.oup.com/book/7118 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198205890.001.0001 }}</ref><ref name="Ramesh2020">{{Jêder-kitêb |sernav=China's economic rise: lessons from Japan's political economy |paşnav=Ramesh |pêşnav=Santhanam |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2020 |isbn=978-3-030-49811-5 |cih=Cham }}</ref> [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] rê daye Japonê ku tevlî hêzên hevpeyman bibe ku di dawiyê de bûye sedem ku di sala 1920an de erdên alman ên li Pasîfîkê û Çînê dagir bike.<ref name="Ramesh2020"/> Di salên 1920î de guhertinek siyasî ber bi dewletparêziyê ve, serdemek bêqanûnî ya piştî Erdheja Mezin a Tokyoyê ya 1923an, derxistina qanûnên li dijî muxalefeta siyasî û rêze hewldanên darbeyan li dijî hikumetê pêk hatiye.<ref name=":0"/> Ev pêvajo di salên 1930an de bileztir bûye û çend komên neteweperest ên radîkal derxistiye holê ku dijminatiya wan a li dijî demokrasiya lîberal û dilsoziya wan a ji bo berfirehbûna li Asyayê hevpar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=When democracy breaks: studies in democratic erosion and collapse, from ancient Athens to the present day |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-0-19-776078-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Fung |pêşnavê-edîtor=Archon |series=Oxford scholarship online |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=David A. |paşnavê-edîtor3=Westad |pêşnavê-edîtor3=Odd Arne }}</ref> Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Çînê kiriye û Mançûrya dagir kiriye ku ev yek bûye sedema avakirina dewleta qûkle ya Mançukuo ya di sala 1932an de ku piştî şermezarkirina dagirkeriyê ji aliyê navneteweyî ve ku di sala 1933an de hatibû şermezar kirin ku di encama vê şermezarkirinê Japon ji komeleya neteweyan vekişiya ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=LIFE |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Time Inc |tarîx=1945-09-17 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t0kEAAAAMBAJ&pg=PA109 }}</ref> Di sala 1936an de Japon peymana dij-komintern bi Almanyaya Nazî re şanenav kiriye û bi peymana sêalî ya sala 1940an dibe yek ji hêzên mîhwerê.<ref name=":0"/> [[Wêne:Kantaro Suzuki cabinet - June 9, 1945.jpg|thumb|Kabîneya Kantarō Suzuki ya di hezîrana 1945an de ku konseya bilind rêveberiya şer bû]] Împeratoriya Japonê di sala 1937an de deverên din ên Çînê dagir kiriye û bûye sedema şerê Çîn û Japonê ya duyem (1937–1945).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wars for Asia, 1911–1949 |paşnav=Paine |pêşnav=S. C. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2014-10-09 |isbn=978-1-139-56087-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bAYgAwAAQBAJ&pg=PA123 }}</ref> Di sala 1940an de împeratoriyê êrîşî [[Indoçîna Fransayê]] kiriye ku ev êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ambargoya petrolê dayne ser Japonê.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=No Choice But War: The United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific |paşnav=Worth |pêşnav=Roland H. |weşanger=McFarland & Company |tarîx=1995 |isbn=978-0-7864-0141-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ezBnAAAAMAAJ }}</ref> Di 7 û 8ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hêzên japonî êrîşên ji nişka ve li ser Pearl Harbor, û her wiha li ser hêzên brîtanî ya li Malaya, [[Singapûr|Sîngapûr]] û [[Hong Kong]]ê û êrîşên din pêk aniye ku bi van êrîşan re [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] li Pasîfîkê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: |paşnav=Bailey |pêşnav=Beth |weşanger=University Press of Kansas |tarîx=2019-10-11 |rr=1–8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvqmp3br.3 |paşnav2=Farber |pêşnav2=David }}</ref> Li seranserê deverên ku di dema şer de ji aliyê Japonê ve hatine dagirkirin ku gelek binpêkirin li dijî welatiyên herêmî hatine kirin. Di encama van êrîşan de gelek jin bi darê zorê hatine neçar kirin ku koletiya cinsî qebûl bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yōko |pêşnav=Hayashi |tarîx=1999 |sernav=Issues Surrounding the Wartime "Comfort Women" |url=https://www.jstor.org/stable/42800182 |kovar=Review of Japanese Culture and Society |cild=11/12 |rr=54–65 |issn=0913-4700 }}</ref> Piştî serketinên hevalbendan di çar salên pêş de ku bi dagirkirina Mançuryayê ya ji aliyê Sovyetê ve û bombebarana atomî ya [[Hîroşîma]] û [[Nagasaki|Nagasakî]] ya di sala 1945an de bi dawî bûye ku Japon radest bûnekê bê şert û merc qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pape |pêşnav=Robert A. |tarîx=1993 |sernav=Why Japan Surrendered |url=https://www.jstor.org/stable/2539100 |kovar=International Security |cild=18 |hejmar=2 |rr=154–201 |doi=10.2307/2539100 |issn=0162-2889 }}</ref> Ev şer bûye sedema mirina bi milyonan kesan ji Japonê û windakirina gelek deverên ku Japonê dagir kiribû ku di nav de deverên wekê Kore, Taywan, Karafuto û Giravên Kurîlê habûn.<ref name=":0"/> Hevalbendan, bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, bi milyonan koçberên japonî ji koloniyên xwe yên berê û kampên leşkerî yên li seranserê Asyayê vegerandin welatê wan û bi vî awayî Împeratoriya Japonê û bandora împeratoriyê ya li ser herêmên ku hatibû dagirkirin bi giranî ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan |paşnav=Watt |pêşnav=Lori |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05598-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_F3AN6x6AQ8C }}</ref><ref name=":0"/> Hevalbendan dadgeha leşkerî ya navneteweyî ji bo rojhilata dûr ava kirine ku ji xeynî împerator,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/what-happened-to-emperor-hirohito |sernav=The Fate of Emperor Hirohito |malper=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |tarîx=2020-08-26 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en }}</ref> rêberên din ên japonî ji ber sûcên şer ên japonî werin darizandin.<ref name=":0"/> Di sala 1947an de Japon destûreke bingehîn a nû pejirandiye ku tekez li ser pratîkên lîberal û demokratîk kiriye.<ref name=":0"/> Dagirkirina hevpeymanan bi peymana San Fransîskoyê ku di sala 1952an de bi dawî bûye û Japon di sala 1956an de bûye endamê [[Neteweyên Yekbûyî]].<ref>{{Jêder-nûçe |sernav='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA {{!}} The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ |roja-gihiştinê=2026-02-27 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}</ref> Di serdema mezinbûna rekor de Japon bûye duyem aboriya herî mezin ê cîhanê ku ev yek di nîvê salên 1990î de piştî teqîna balona bihayê mal û milkan bi dawî bûye<ref name=":0"/> û "dehsala winda" dest pê kiriye ku bûye sedema sekinandina aborî ya Japonê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saxonhouse |pêşnav=Gary R. |paşnav2=Stern |pêşnav2=Robert M. |tarîx=2003 |sernav=The Bubble and the Lost Decade |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9701.00522 |kovar=The World Economy |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=267–281 |doi=10.1111/1467-9701.00522 |issn=0378-5920 }}</ref> Di 1ê gulana sala 2019an de, piştî destberdana dîrokî ya împerator Akihito, kurê wî Naruhito dibe împerator û serdema Reiwa dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/japan-s-reiwa-era/japan-s-emperor-thanks-country-prays-for-peace-before-abdication |sernav=Japan's emperor thanks country, prays for peace before abdication |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Japan topo en.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Japonê]] Japon ji 14.125 giravan pêk hatiye ku bi hev re, bi paralelekî erdnîgarî li ser peravên Pasîfîk ên Asyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2023-02-16 |sernav=Japan sees its number of islands double after recount |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |roja-gihiştinê=2026-02-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Welat ji Deryaya Okhotskê heta Deryaya Rojhilatê Çînê bi dirêjahiya 3000 kîlometreyê ji aliyê bakurê rojhilat ve ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Iwashita |pêşnav=Akihiro |tarîx=2011 |sernav=An Invitation to Japan's Borderlands: At the Geopolitical Edge of the Eurasian Continent |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08865655.2011.686969 |kovar=Journal of Borderlands Studies |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=279–282 |doi=10.1080/08865655.2011.686969 |issn=0886-5655 }}</ref> Pênc giravên sereke yên welat hene ku ji bakur ber bi başûr ve giravên [[Hokkaidō|Hokkaido]], [[Honşû|Honshu]], [[Shikoku]], [[Kyushu]] û girava [[Okînawa]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuwahara |pêşnav=Sueo |tarîx=2012-06-01 |sernav=The development of small islands in Japan: An historical perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221268211200008X |kovar=Journal of Marine and Island Cultures |cild=1 |hejmar=1 |rr=38–45 |doi=10.1016/j.imic.2012.04.004 |issn=2212-6821 }}</ref> Giravên [[Ryukyu]] ku girava Okînawa jî di nav de ye, zincîregirva li başûrê Kyushu ye. Giravên [[Nanpō]] jî li başûr û li rojhilatê giravên sereke yên Japon e. [[Komgirava Japonî|Giravên japonî]] bi hev re pir caran wekê arşîpela japonî (komgiravên japonî) têne zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Japan |paşnav=McCargo |pêşnav=Duncan |weşanger=Macmillan [u.a.] |tarîx=2003 |isbn=978-0-333-71000-5 |cih=Basingstoke |series=Contemporary states and societies }}</ref> Ji sala 2019an vir ve rûbera axa Japonê 377.975,24 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |sernav=令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点） {{!}} 国土地理院 |malper=www.gsi.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=ja }}</ref> Japon bi dirêjahiya 29.751 kîlometreyê xwediyê şeşem xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye. Ji ber giravên xwe yên dûr û dirêj, herêma aborî ya taybet a Japonê heştem mezintirîn herêma cîhanê ye ku bi qasê 4.470.000 km² rûber vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=Japan - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamada |pêşnav=Yoshihiko |tarîx=2011 |sernav=Japan's New National Border Strategy and Maritime Security |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08865655.2011.686972 |kovar=Journal of Borderlands Studies |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=357–367 |doi=10.1080/08865655.2011.686972 |issn=0886-5655 }}</ref> Arşîpela japonî ji %67 ji qadên daristanî û ji %14 jî ji qadên çandinî yê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.env.go.jp/en/nature/npr/ncj/section1.html |sernav=Nature Conservation in Japna -Section 1 |malper=www.env.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}</ref> Erdê welat bi giranî asê û çiyayî ye û ji bo qadên jiyanî bi sinor e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fujimoto |pêşnav=Shouji |paşnav2=Mizuno |pêşnav2=Takayuki |paşnav3=Ohnishi |pêşnav3=Takaaki |paşnav4=Shimizu |pêşnav4=Chihiro |paşnav5=Watanabe |pêşnav5=Tsutomu |tarîx=2017-06-01 |sernav=Relationship between population density and population movement in inhabitable lands |url=https://doi.org/10.1007/s40844-016-0064-z |kovar=Evolutionary and Institutional Economics Review |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |rr=117–130 |doi=10.1007/s40844-016-0064-z |issn=2188-2096 }}</ref> Ji ber vê yekê, herêmên guncaw ên jiyanê, bi taybetî li deverên peravê, xwedî rêjeya giran a nifûsa zêde ye ku Japon welatê 40em e ku xwedî nifûsa giran a li serê km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statisticstimes.com/demographics/countries-by-population-density.php |sernav=Countries by population density 2025 - StatisticsTimes.com |malper=www.statisticstimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}</ref> Honshu xwediyê rêjeya giran a nifûsê ya herî bilind e ku ev rêje 450 kes/km² ye û di heman demê de Hokkaido jî xwedî rêjeya giran a nifûsê ya ya herî nizm e ku ev rêje li gorî daneyên sala 2016an 64.5 kes/km² bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.soumu.go.jp/main_sosiki/jichi_gyousei/c-gyousei/daityo/index.html |sernav=総務省｜住基ネット |malper=総務省 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=ja }}</ref> Ji sala 2014an vir ve bi qasî ji %0,5ê tevahiya rûbera Japonê erdên ji nû ve hatine çandin (umetatechi) e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hua |pêşnav=Yang |tarîx=2014 |sernav=Legal Regulation of Land Reclamation in China's Coastal Areas |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08920753.2013.865008 |kovar=Coastal Management |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=59–79 |doi=10.1080/08920753.2013.865008 |issn=0892-0753 }}</ref> Gola Biwa golek kevnar e û mezintirîn gola ava şirîn a welat e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tabata |pêşnav=Ryoichi |paşnav2=Kakioka |pêşnav2=Ryo |paşnav3=Tominaga |pêşnav3=Koji |paşnav4=Komiya |pêşnav4=Takefumi |paşnav5=Watanabe |pêşnav5=Katsutoshi |tarîx=2016 |sernav=Phylogeny and historical demography of endemic fishes in Lake Biwa: the ancient lake as a promoter of evolution and diversification of freshwater fishes in western Japan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.2070 |kovar=Ecology and Evolution |ziman=en |cild=6 |hejmar=8 |rr=2601–2623 |doi=10.1002/ece3.2070 |issn=2045-7758 |pmc=4798153 |pmid=27066244 }}</ref> Japonya ji ber ku li ser [[Çembera Agir a Pasîfîkê]] (an Xeleka Agir a Pasîfîkê) ye ku deverekî erdhejî ya zêde ye ku li welat gelek caran tsûnamî û teqînên volkanî pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/30226-japan-tectonics-explosive-geology-ring-of-fire-110314.html |sernav=Japan's Explosive Geology Explained |malper=Live Science |tarîx=2011-03-14 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |paşnav=updated |pêşnav=Brett Israel last }}</ref> Li gorî [[Endeksa Xetere ya Cîhanê]] ya 2016an, Japon xwediyê 17em xetereya herî bilind a karesatên xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://collections.unu.edu/view/UNU:5763#viewMetadata |sernav=World Risk Report 2016 |malper=collections.unu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}</ref> Bi tevahî li Japonê 111 çiyayên volkanî yên çalak hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fujita |pêşnav=Eisuke |paşnav2=Ueda |pêşnav2=Hideki |paşnav3=Nakada |pêşnav3=Setsuya |tarîx=2020-07-10 |sernav=A New Japan Volcanological Database |url=https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2020.00205/full |kovar=Frontiers in Earth Science |ziman=en |cild=8 |doi=10.3389/feart.2020.00205 |issn=2296-6463 }}</ref> Erdhejên wêrankar ku pir caran dibin sedema tsûnamiyê, salane bi çend caran de diqewimin ku di erdheja Tokyoyê ya sala 1923an zêdetirî 140.000 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-great-japan-earthquake-of-1923-1764539/ |sernav=The Great Japan Earthquake of 1923 |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |paşnav=Hammer |pêşnav=Joshua }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |sernav=Tectonics and Volcanoes of Japan |malper=volcano.und.edu |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}</ref> Erdhejên mezin ên ku di salên dawiyê de pêk hatine, [[Erdheja mezin a Hanshin 1995|erdheja mezin a Hanshin a 1995an]] û [[Erdheja Tōhoku 2011|erdheja Tōhoku ya sala 2011an]] e ku bûye sedema tsûnamiyeke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html |sernav=Powerful Quake and Tsunami Devastate Northern Japan - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 |roja-arşîvê=2021-12-30 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20211230201203/https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Series-N700a-Mt.Fuji.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Fujiyê û Shinkansen]] Avhewaya Japonê bi piranî nerm e lê ji bakur ber bi başûr ve avhewayeke guherbar heye. Herêma herî bakur, Hokkaido, xwedan avhewayek parzemînî ya şil e ku li giravê zivistanên dirêj û sar û havînên pir germ û hinêk hene. Barîn zêde tuneye lê girav bi gelemperî di mehên zivistanê de bi berf e.<ref name="Karan2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Japan in the 21st century: environment, economy, and society = Nijūisseiki no Nihon |url=https://archive.org/details/japanin21stcentu0000kara |paşnav=Karan |pêşnav=Pradyumna P. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2004 |isbn=978-0-8131-2342-4 |cih=Lexington |paşnav2=Gilbreath |pêşnav2=Dick }}</ref> Li herêma Deryaya Japonê, li perava rojavayê Honshuyê, bayên zivistan a bakurê rojava di mehên zivistanê de berfeke zêde ber bi giravê ve tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.data.jma.go.jp/cpd/longfcst/en/tourist/file/Hokuriku.html |sernav=JMA {{!}} Climate_Hokuriku_district |malper=www.data.jma.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di mehên havînê de bayê Foehnê carînan dikare germahiyên pir zêde bi xwe re bîne herêmê. Bilindahiya navendî xwedî avhewayek parzemînî ya hundirîn a şil a ji rêzê ye ku cudahiyên germahiyê yên mezin di navbera havîn û zivistanê de hene. Çiyayên herêmên Chūgoku û Shikoku Deryaya Hundir a Seto ji bayên demsalî diparêzin û di tevahiya salê de li deverê hewayeke nerm çêdikin.<ref name="Karan2004" /> Perava Pasîfîkê xwedî avhewayek subtropîkal a şil e ku zivistanên nermtir bi berfên carinan û havînên germ û şil ê ji ber bayê demsalî yê başûrê rojhilat heye. Di heman demê giravên Ryukyu û Nanpōyê jî xwedî avhewayeke subtropîkal in ku bi zivistan û havînan germ e. Nemaze di demsala baranê de, barîn a li giravan pir zêde ye. Demsala sereke ya baranê di destpêka gulanê de li Okinawa dest pê dike û eniya baranê hêdî hêdî ber bi bakur ve diçe.<ref name="Karan2004" /> Di dawiya havînê û destpêka payîzê de, tofan gelek caran barana giran ber bi giravê ve tînin. Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.data.jma.go.jp/cpd/longfcst/en/tourist_japan.html |sernav=Japan Meteorological Agency {{!}} Overview of Japan's climate |malper=www.data.jma.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://features.japantimes.co.jp/unable-to-display/ |sernav=We are currently unable to display the content of this page |malper=Deep reads from The Japan Times |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref> Germahiya herî bilind a ku heta niha li Japonê hatiye pîvandin, 41,8&nbsp;°C e ku di 5ê tebaxa sala 2025an de hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan record high of 41.8 degrees Celsius observed north of Tokyo {{!}} NHK WORLD-JAPAN News |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250805_14/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=NHK WORLD |ziman=en }}</ref> === Pirrengiyabiyo === Japon ji neh herêmên ekolojîk ên daristanan pêk hatiye ku avhewa û erdnîgariya giravên nîşan didin. Girav ji daristanên pelfireh ên avhewaya şil ên subtropîkal ên li giravên Ryūkyū û Bonin bigire heya daristanên pelfireh ên avhewaya hênik û daristanên tevlihev ên li herêmên bi avhewaya hinek ên li giravên sereke pêk hatine û daristanên pelşûjinî yên avhewaya nerm ên li beşên zivistan ên sar ên giravên bakur diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |sernav=Flora and Fauna Diversity and regional uniqueness |malper=www.us.emb-japan.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2019an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Human Dimensions of Wildlife Management in Japan: From Asia to the World |paşnav=Sakurai |pêşnav=Ryo |weşanger=Springer |tarîx=2019-05-07 |isbn=978-981-13-6332-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=68OWDwAAQBAJ&pg=PA12 }}</ref> li Japonê zêdetirî 90.000 cureyên jiyana kovî hebûn ku di nav wan de hirçê qehweyî, makaka japonî, kûçikê rakûn ê japonî, mişkê zeviyê yê piçûk ê japonî û salamanderê mezin ê japonî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/WildlifePamphlet-EN_151126.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.env.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Li Japonê 53 deverên avî yên Ramsar hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ramsar.org/wetland/japan |sernav=Japan {{!}} Ramsar |malper=ramsar.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Pênc cih ji ber nirxa xwe ya xwezayî ya berbiçav di lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |sernav=Japan - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> === Jîngeh === Di serdema mezinbûna bilez a aborî ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, hikûmet û pargîdaniyên pîşesaziyê polîtîkayên jîngehê paşguh kirine ku di encamê de qirêjiya jîngehê di salên 1950 û 1960an de berbelav bûye. Ji bo bersiva fikarên zêdebûyî, hikûmetê di sala 1970î de qanûnên parastina jîngehê derxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |sernav=日本の大気汚染の歴史 (公害国会の召集（1970年）) - 独立行政法人環境再生保全機構 |malper=www.erca.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ja |roja-arşîvê=2011-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Krîza petrolê ya sala 1973an jî ji ber kêmbûna çavkaniyên xwezayî yên Japonê, teşwîqa bikaranîna enerjiya bi bandor bi xwe re aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nice.erina.or.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Japon di [[Endeksa Performansa Jîngehê]] ya 2018an de di rêza 20an de ye ku pabendbûna welatekî bi berdewamiya jîngehê dipîve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN |sernav=Environmental Performance Index |malper=epi.envirocenter.yale.edu |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119100506/https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Japon pêncem welatê cîhanê ye ku herî zêde karbondîoksîtê belav dike.<ref name=":2"/> Japon wekê malavan û şanenavkarê Protokola Kyoto ya sala 1997an e ku di bin mecbûriyeta peymanê de ye ku emîsyonên karbondîoksîtê kêm bike û gavên din bavêje ku guherîna avhewayê kêm bibe. Di sala 2020an de, hikûmeta Japonê xayeya xwe ya bêalîbûna karbonê heta sala 2050an ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ecowatch.com/japan-carbon-neutral-2648499409.html |sernav=Japan Targets Carbon Neutrality by 2050 |malper=EcoWatch |tarîx=2020-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Davidson |pêşnav=Jordan }}</ref> Pirsgirêkên jîngeha li Japonê pirsgirêkên jîngehê qirêjiya hewaya bajaran (NOx, madeyên perçeyî yên daliqandî û jehr), rêveberiya bermahiyan, otrofonksiyona avê, parastina xwezayê, guherîna avhewayê, rêveberiya kîmyewî vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 280 | image1 = Emperor Naruhito 20250611 (54582524056, cropped).jpg | image2 = Official portrait of Sanae Takaichi, Prime Minister of Japan (HD).jpg | caption1 = Împerator Naruhito | caption2 = Serokwezîra Japonê Sanae Takaichi | alt1 = | alt2 = }} Japon dewletek yekgirtî û monarşiyeke destûrî ye ku tê de desthilata împerator (Tennō) bi roleke merasîmî ve sînordar e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2020)651951 |sernav=Japan's Parliament and other political institutions - Think Tank |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Desthilata rêveberiyê li cihê împerator di destê serokwezîr û kabîneyê de ye ku serweriya wan di destê gelê japonî de ye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |sernav=THE CONSTITUTION OF JAPAN |malper=www.kantei.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Naruhito împeratorê Japonê ye ku piştî ku bavê xwe Akihito di sala 2019an de li ser Textgeha Krîzanthemûmê rûniştiye ku wî cihê bavê xwe girtiye.<ref name=":3"/> [[Wêne:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|thumb|273px|Dîmenek ji svahiya Meclîsa Neteweyî]] Dezgeha qanûndanînê ya Japonê meclîsa neteweyî ye ku ji parlementoyeke du-meclîsî pêk hatiye.<ref name=":3"/> Parlamento ji meclisa nûneran a jêrîn pêk tê ku ji 465 kursiyan pêk hatiye ku her çar salan carekê an jî dema ku tê hilweşandin bi dengdana gel têne hilbijartin û meclisa şêwirmendan a jorîn e ku ji 248 kursiyan pêk hatiye ku endamên meclîsê ji aliyê gel ve têne hilbijartin û şeş salan jî xizmetê dikin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/837056/000119312520211213/d477441dex1.htm |sernav=EX-1 Description of Japan, August 6, 2020 |malper=www.sec.gov |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Ji bo kesên ji 18 salî mezintir mafê dengdana gerdûnî heye ku bi dengdana veşartî dikarin dengê xwe ji bo hemî meqaman bikar bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/youthaffairs/en |sernav=Home {{!}} Youth Office |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref><ref name=":4"/> Serokwezîr wekê serokê hikûmetê xwediyê desthilatê ye ku wezîrên dewletê erkdar bike û ji kar dûr bixe û piştî ku ji nav endamên meclîsê were destnîşankirin ji aliyê împerator ve tê erkdar kirin.<ref name=":1" /> Sanae Takaichi serokwezîra Japonê ye ku piştî di hilbijartina serokatiya Partiya Lîberal Demokrat a 2025an de bi ser ketiye û bi pêkanîna peymanek bawerî û dabînkirinê bi Ishin re, dest bi kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/10/21/japan/politics/sanae-takaichi-elected-japan-prime-minister/ |sernav=Takaichi makes history as Japan’s first female prime minister |malper=The Japan Times |tarîx=2025-10-21 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ninivaggi |pêşnav=Gabriele }}</ref> Partiya Lîberal Demokrat a muhafezekar a berfireh ji salên 1950î yê vir ve partiya serdest a welet e ku pir caran wekê sîstema sala 1955an hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |doi=10.1177/019251219501600206 }}</ref> Di dîrokê de sîstema qanûnî ya Japonî ji qanûna çînî bi bandor bûye ku di serdema Edo de bi rêya nivîsên wekê ''Kujikata Osadamegaki'' bi awayekî serbixwe pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Japanese legal system |url=https://archive.org/details/isbn_185941673X |paşnav=Dean |pêşnav=Meryll |weşanger=Cavendish |tarîx=2002 |isbn=978-1-85941-673-0 |çap=2 |cih=London }}</ref> Ji dawiya sedsala 19an û vir ve pergala dadwerî ya japonî bi giranî li ser bingeha qanûna sivîl a Ewropayê ye ku bi taybetî li ser bingeha qanûn a Almanyayê ye. Japon li ser bingeha qanûna Bürgerliches Gesetzbuch a almanî qanûneke sivîl ava kiriye ku bi guhertinên piştî Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve hê jî di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=KANAMORI |pêşnav=SHIGENARI |tarîx=1999-01-01 |sernav=German influences on Japanese Pre-war Constitution and Civil Code |url=https://doi.org/10.1023/A:1008688209052 |kovar=European Journal of Law and Economics |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=93–95 |doi=10.1023/A:1008688209052 |issn=1572-9990 }}</ref> Destûra Bingehîn a Japonê ku di sala 1947an de hatiye pejirandin, destûra bingehîn a herî kevn a cîhanê ye ku heya roja îro nehatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nippon.com/en/in-depth/a05602/ |sernav=The Anomalous Life of the Japanese Constitution |malper=nippon.com |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Qanûn ji meclîsa qanûndanînê derdikevin û destûr destnîşan dike ku împerator qanûnên ku ji aliyê meclîsê ve hatine derxistin bipejirîne lê qanûna bingehîn destûrê nade împerator ku li dijî van qanûnên çêkirî derkeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Japanese Legal System |paşnav=Dean |pêşnav=Meryll |weşanger=Cavendish |tarîx=2002 |isbn=978-1-85941-673-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lt9jB5CjfRIC }}</ref> Beşa sereke ya qanûna Japonî bi navê "Şeş Qanûnan" hatiye binavkirin. Pergala dadgehê ya Japonê li çar astên bingehîn ên wekê dadgeha bilind û ji sê dadgehên astên jêrîn pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |sernav=The Japanese Judicial System |malper=www.kantei.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> === Dabeşên îdarî === Japon ji 47 parêzgeh û herêman pêk hatiye ku her yek ji wan ji aliyê parêzgar û meclîseke hilbijartî ve tê çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2020)651951 |sernav=Japan's Parliament and other political institutions - Think Tank |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Di tabloya jêrîn de, parêzgeh li gorî herêman hatine komkirin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://web-japan.org/factsheet/en/pdf/e02_regions.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web-japan.org |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> {| |rowspan="2"|[[Wêne:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|thumb|center|upright=1.3|Nexşeya herêmên Japonê]] |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{Reng box|#EF7979}} '''[[Hokkaido]]'''</div> ---- 1.&nbsp;[[Hokkaido]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#EFE979}} [[Tōhoku]]'''</div> ---- 2.&nbsp;[[Aomori Prefecture|Aomori]] 3.&nbsp;[[Iwate Prefecture|Iwate]] 4.&nbsp;[[Miyagi Prefecture|Miyagi]] 5.&nbsp;[[Akita Prefecture|Akita]] 6.&nbsp;[[Yamagata Prefecture|Yamagata]] 7.&nbsp;[[Fukushima Prefecture|Fukushima]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#87EF79}} [[Kantō]]'''</div> ---- 8.&nbsp;[[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]] 9.&nbsp;[[Tochigi Prefecture|Tochigi]] 10.&nbsp;[[Gunma]] 11.&nbsp;[[Saitama Prefecture|Saitama]] 12.&nbsp;[[Chiba Prefecture|Chiba]] 13.&nbsp;[[Tokyo]] 14.&nbsp;[[Kanagawa]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#79EFDB}} [[Chūbu]]'''</div> ---- 15.&nbsp;[[Niigata Prefecture|Niigata]] 16.&nbsp;[[Toyama Prefecture|Toyama]] 17.&nbsp;[[Ishikawa Prefecture|Ishikawa]] 18.&nbsp;[[Fukui Prefecture|Fukui]] 19.&nbsp;[[Yamanashi Prefecture|Yamanashi]] 20.&nbsp;[[Nagano Prefecture|Nagano]] 21.&nbsp;[[Gifu Prefecture|Gifu]] 22.&nbsp;[[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]] 23.&nbsp;[[Aichi]] |- |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#9579EF}} [[Kansai]]'''</div> ---- 24.&nbsp;[[Mîe]] 25.&nbsp;[[Shiga]] 26.&nbsp;[[Kyoto]] 27.&nbsp;[[Osaka]] 28.&nbsp;[[Hyōgo]] 29.&nbsp;[[Nara]] 30.&nbsp;[[Wakayama]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#EFB179}} [[Chūgoku]]'''</div> ---- 31.&nbsp;[[Tottorî]] 32.&nbsp;[[Shimane]] 33.&nbsp;[[Okayama]] 34.&nbsp;[[Hiroshima Prefecture|Hiroshima]] 35.&nbsp;[[Yamaguchi Prefecture|Yamaguchi]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#CC79EF}} [[Shikoku]]'''</div> ---- 36.&nbsp;[[Tokushima]] 37.&nbsp;[[Kagawa]] 38.&nbsp;[[Ehime]] 39.&nbsp;[[Kōchi]] |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{Reng box|#B4B4B4}} [[Kyūshū]]'''</div> ---- 40.&nbsp;[[Fukuoka]] 41.&nbsp;[[Saga]] 42.&nbsp;[[Nagasaki Prefecture|Nagasaki]] 43.&nbsp;[[Kumamoto Prefecture|Kumamoto]] 44.&nbsp;[[Ōita]] 45.&nbsp;[[Mîyazakî]] 46.&nbsp;[[Kagoshima]] 47.&nbsp;[[Okînawa]] |} <!--{{Japan Regions and Prefectures Labelled Map}}--> {{Paqij}} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Participation of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to the G7 Summit.jpg|thumb|çep|Japon hem endamê G7 û hem jî endamê G20 e]] Japon ku ji sala 1956an vir ve endama Neteweyên Yekbûyî ye, yek ji wan welatên G4 e ku daxwaza reformkirina konseya ewlekariyê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2017/html/chapter3/c030105.html |sernav=Diplomatic Bluebook |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}</ref> Japon endamê G7, APEC û "ASEAN Plus Three" ye û beşdarê bilindeya rojhilatê Asyayê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A pacific nation: perspectives on the US role in an East Asia community |url=https://archive.org/details/pacificnationper0000unse |weşanger=Japan Center for International Exchange |tarîx=2011 |isbn=978-4-88907-133-7 |cih=Tokyo |paşnavê-edîtor=Borthwick |pêşnavê-edîtor=Mark |paşnavê-edîtor2=Yamamoto |pêşnavê-edîtor2=Tadashi }}</ref> Welat pêncem mezintirîn bexşkarê alîkariya geşepêdana fermî ya cîhanê ye ku di sala 2014an de 9,2 milyar dolarê amerîkî bexş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |sernav=Global Diplomacy Index – Country Rank |malper= |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2024an de, Japon xwediyê çarem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê bû. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, çandî û leşkerî Japon bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesabkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Right to Self-determination Under International Law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |paşnav=Sterio |pêşnav=Milena |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-66818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref> Japon pêwendiyên nêzîk ên aborî û leşkerî bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re berdewam dike û di heman demê de bi Dewletên Yekbûyî re hevpeymaniyeke ewlehiyê jî berdewam dike.<ref name=":5">{{Jêder-nûçe |sernav=Japan |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=U.S. Department of State |ziman=en-US }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bazareke sereke ye ji bo hinardekirinên japonî û çavkaniyeke sereke ya hawirdekirina japonî ye û bi baregehên leşkerî yên li Japonê, bi biryar e ku bi parastina welat pêk bîne.<ref name=":5" /> Di sala 2016an de Japon vîzyona Hind-Pasîfîkê ya azad û vekirî ragihandye ku polîtîkayên wê yên herêmî çarçove dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mod.go.jp/en/ |sernav=Japan Ministry of Defense |malper=Japan Ministry of Defense |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2019/10/working-toward-a-free-and-open-indo-pacific |sernav=Working Toward a Free and Open Indo-Pacific |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2019-10-10 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Her wiha endameke diyaloga ewlehiyê ya çaralî ("Çaralî") ye ku diyalogeke ewlehiyê ya piralî di sala 2017an de ji nû ve hatiye nûvekirin û armanc dike ku bandora Çînê li herêma Hind-Pasîfîkê, ligel Dewletên Yekbûyî, Awistralya û Hindistanê, bi sinor bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chanlett-Avery |pêşnav=Emma |tarîx=2018 |sernav=Japan, the Indo-Pacific, and the “Quad” |url=https://www.jstor.org/stable/resrep17325 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/quad-indo-pacific-what-know |sernav=The Quad in the Indo-Pacific: What to Know {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-05-27 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Japon bi cîranên xwe re di nav gelek nakokiyên axê de ye. Welat kontrola Rûsyayê ya li ser Giravên Kurîl ên Başûr ku di sala 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve hatine dagirkirin, qebûl neke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/region/europe/russia/territory/index.html |sernav=Northern Territories |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}</ref> Kontrola Koreya Başûr a li ser Zinarên Liancourtê ji ber ku Japon jî îdîa dike ku ew axa wan e bi gelemperî nehatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/takeshima/index.html |sernav=Takeshima |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}</ref> Pêwendiyên Japon û Çînê hem bi têkiliyên kûr ên aborî û hem jî bi rageşiyên li ser Taywan, ewlehî û Giravên Senkaku hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |doi=10.1177/0920203X16665778 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:US Navy 051115-N-8492C-125 The Japan Maritime Self-Defense Force (JMSDF) destroyer JDS Kongou (DDG 173) sails in formation with other JMSDF ships and ships assigned to the USS Kitty Hawk Carrier Strike Group.jpg|thumb|Dîmenek ji keştiya şer a pola Kongō ya hêza parastina deryayî ya Japon]] Japon di endeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an de welatê sêyem ê asyayî ya bi rêza herî bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caruso |pêşnav=Raul |tarîx=2024-09-01 |sernav=7th Walter Isard Annual Award for the Best Article in Peace Economics Peace Science and Public Policy |url=https://doi.org/10.1515/peps-2024-0039 |kovar=Peace Economics, Peace Science and Public Policy |cild=30 |hejmar=3 |rr=271–272 |doi=10.1515/peps-2024-0039 |issn=1554-8597 }}</ref> Welat ji %1,4ê GDPya xwe ya giştî li ser lêçûna xwe ya parastinê xerc kiriye û di sala 2024an de xwedî sermiyana leşkerî ya dehem a herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Military Expenditure Comparisons |paşnav=Cars |pêşnav=Hans Christian |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1987 |rr=250–265 |isbn=978-1-349-18900-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-18898-7_12 |paşnav2=Fontanel |pêşnav2=Jacques }}</ref> Artêşa welat hêzên parastina xweparastinê ya Japon e ku ji aliyê benda 9an a destûra bingehîn a Japonê ve hatiye sînordarkirin ku mafê Japon a ragihandina şer an jî bikaranîna hêza leşkerî di nakokiyên navneteweyî de napejirîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/law/help/japan-constitution/article9.php |sernav=Japan: Article 9 of the Constitution {{!}} Law Library of Congress |malper=www.loc.gov |tarîx=2006 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |kesên-din=Umeda, Sayuri }}</ref> Artêş ji aliyê wezareta parastinê ve tê birêvebirin ku ji artêşên hêza parastina bejayî ya Japon, hêza parastina bejayî ya Japon û hêza parastina hewayî ya Japon pêk hatiye. Şandina leşkeran ji bo şerên [[Iraq]] û [[Efxanistan]]ê, ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve yekem şandina leşkerî ya ji bo derveyî welat bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan and Its Military |url=https://www.cfr.org/backgrounder/japan-and-its-military |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Japonê di siyaseta xwe ya ewlehiyê de guhertinan pêk aniye ku di nav wan de avakirina konseya ewlekariya neteweyî, pejirandina stratejiya ewlekariya neteweyî û pêşxistina rêbernameyên bernameya parastina neteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mofa.go.jp/policy/security/ |sernav=Japan’s Security Policy |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=ja-JP }}</ref> Di sala 2015an de, parlamena Japonê qanûna aştî û ewlehiyê pejirandiye ku rê daye artêşê ku di "rewşa krîzeke hebûnî" de beşdarî şerên biyanî bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kurosaki |pêşnav=Masahiro |tarîx=2023-01-18 |sernav=Japan’s Evolving Position on the Use of Force in Collective Self-Defense |url=https://www.lawfaremedia.org/article/japans-evolving-position-use-force-collective-self-defense |kovar=Lawfare |ziman=en }}</ref> Di kanûna sala 2022an de serokwezîr Fumio Kishida ferman daye hikûmetê ku heta sala 2027an lêçûna artêşa bi rêjeya ji %65 zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Liff |pêşnav=Adam P. |tarîx=2023-05-22 |sernav=No, Japan is not planning to “double its defense budget” |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2023/05/22/no-japan-is-not-planning-to-double-its-defense-budget/ |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Brookings |ziman=en-US }}</ref> Aloziyên dawî bi taybetî yên bi Koreya Bakur û Çînê re, nîqaşa li ser rewşa artêşa Japonê û têkiliya artêşê bi civaka japonî re ji nû ve zêde kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan: Dealing with North Korea’s Growing Missile Threat |url=https://thediplomat.com/2020/09/japan-dealing-with-north-koreas-growing-missile-threat/ |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gale |pêşnav=Alastair |paşnav2=Tsuneoka |pêşnav2=Chieko |tarîx=2020-07-14 |sernav=China Provocations Hasten Japan’s Military Revival |url=https://www.wsj.com/articles/japan-china-military-provocations-revival-disputed-islands-pacifism-11594735596 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> === Bicîhanîna qanûnê === [[Wêne:警視庁 - panoramio.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda departmena polîsên li metropolîtan a Tokyoyê]] Ewlekariya navxweyî li Japonê bi giranî ji aliyê departmena polîsên parêzgehê ve tê pêkanîn ku di bin çavdêriya ajansa polîsê neteweyî de ye. Wekê dezgeha koordîne kirina navendî ya departmena polîsên parêzgehê, ajansa polîsên neteweyî ji aliyê komîsyona ewlehiya giştî ya neteweyî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Japanese Police State |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4725-5357-7 |url=https://doi.org/10.5040/9781472553577.ch-006 }}</ref> Tîma êrîşa taybet ji yekîneyên taktîkî yên dijîterorê yên asta neteweyî pêk tê ku bi tîmên li dijî çekên agir ên asta herêmî û bi tîmên li dijîterorê yên NBCyê re hevkariyê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npa.go.jp/english/kokusai9/White_Paper_2009_7.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.npa.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}</ref> Hêzên ewlehîya peravên Japon avên herêmî yên derdora Japonê diparêze û tevdîrên çavdêrî û kontrola li dijî qaçaxçîtîyê, sûcên hawîrdorê yên deryayî, nêçîrvanîya neqanûnî, korsanîyê, keştîyên sîxurî, keştîyên masîgiriyê yên biyanî yên bê destûr û koçberîya neqanûnî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kaiho.mlit.go.jp/e/image/15_b%20of%20jcg.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.kaiho.mlit.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}</ref> Qanûna kontrolkirina çek û şûran xwedîbûna sivîlan a çek, şûr û çekên din bi tundî birêve dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Diet tightens laws on knives, guns |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2008/11/29/national/diet-tightens-laws-on-knives-guns/#.XS9faShKi01 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}</ref> Li gorî ofîsa neteweyên yekbûyî ya li ser narkotîk û sûc ku di nav dewletên endam ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de statîstîkên sala 2018an radigihînin, rêjeyên bûyerên sûcên tundûtûjî yên wekê kuştin, revandin, şîddeta cinsî û dizî li Japonê pir kêm in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://data.unodc.org/ |sernav=Data Portal UNODC |malper=data.unodc.org |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}</ref><ref name=":6"/><ref name=":6"/> === Mafên mirovan === Civaka japonî bi kevneşopî girîngiyek mezin dide aheng û lihevhatina kolektîv ku ev yek bûye sedema tepeserkirina mafên takekesî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matsui |pêşnav=Shigenori |tarîx=2018 |sernav=Fundamental Human Rights and ‘Traditional Japanese Values’: Constitutional Amendment and Vision of the Japanese Society |url=https://www.cambridge.org/core/journals/asian-journal-of-comparative-law/article/fundamental-human-rights-and-traditional-japanese-values-constitutional-amendment-and-vision-of-the-japanese-society/C3CD7177248931D96EE302F434257007 |kovar=Asian Journal of Comparative Law |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=59–86 |doi=10.1017/asjcl.2017.25 |issn=2194-6078 }}</ref> Destûra bingehîn a Japonê cudakariya nijadî û dînî qedexe dike û welat şanenavkarê gelek peymanên navneteweyî yên mafên mirovan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2009/10/committee-elimination-racial-discrimination-started-consideration-initial |sernav=Committee on the Elimination of Racial Discrimination started consideration of the initial and second periodic reports of Japan |malper=OHCHR |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> Lêbelê ti qanûnek li dijî cudakariya li ser bingeha nijad, etnîsîte, dîn an nasnameya zayendî tune ye û saziyek mafên mirovan a neteweyî jî tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1932-03-01 |sernav=Extraterritoriality in Japan, and the Diplomatic Relations resulting in its Abolition (1853–99) |url=https://doi.org/10.2307/3016350 |kovar=International Affairs |doi=10.2307/3016350 |issn=1468-2346 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Nakanoshima Skyscrapers in 201504 001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji avahiyên li Nakanoshima, Osaka ku navendeke darayî ya mezin ê li Japonê ye]] Japon piştî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn, Almanya û Hindistanê, ji aliyê GDPya nomînal ve, xwediyê pêncemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê GDPya li gorî hêza kirînê ve jî pêncemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Economic Outlook Selected Topics |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2025 |isbn=979-8-4002-8958-3 |cih=Washington, D.C. |url=https://doi.org/10.5089/9798400289583.081.ch005 }}</ref> Ji sala 2023an vir ve hêza kar a Japonê di cîhanê de di rêza dehem de ye ku ji zêdetirî 69,2 milyon karkeran pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=Japan - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2024an vir ve rêjeya bêkariyê li Japonê kêm e û li dora ji u %2,6 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}</ref> Rêjeya hejariyê ya welat di nav welatên G7 de duyem rêjeya herî bilind e û ji %15,7ê ji nifûsa heyî pêk pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/07/03/japans-middle-class-is-disappearing-as-poverty-rises-warns-economist.html |sernav=Japan's middle class is 'disappearing' as poverty rises, warns economist |malper=CNBC |tarîx=2020-07-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Huang |pêşnav=Eustance }}</ref> Japon di nav aboriyên pêşketî de xwedî rêjeya deynê giştî ya herî bilind a GDP ye ku bi deynê neteweyî yê ku di sala 2026an de li gorî GDPyê ji %237 hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=İmrohoroğlu |pêşnav=Selahattin |paşnav2=Kitao |pêşnav2=Sagiri |paşnav3=Yamada |pêşnav3=Tomoaki |tarîx=2016 |sernav=ACHIEVING FISCAL BALANCE IN JAPAN* |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/iere.12150 |kovar=International Economic Review |ziman=en |cild=57 |hejmar=1 |rr=117–154 |doi=10.1111/iere.12150 |issn=0020-6598 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/29c46363-9d8f-42f7-8805-f9995e0eadad |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}</ref> Yenê japonî piştî dolarê amerîkî û euroyê sêyem mezintirîn diravê rezervî ya cîhanê ye. Di sala 2024an de, Japon heştem hinardeya herî mezin ê cîhanê<ref>{{Jêder-malper |sernav=List of importing markets for the product exported by Japan in 2022 |url=https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7c392%7c%7c%7c%7cTOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c2%7c1%7c%7c2%7c1%7c1%7c1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230410225438/https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C392%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1 |roja-arşîvê=10 nîsan 2023 |roja-gihiştinê=11 tebax 2023 |weşanger=[[International Trade Centre]] }}</ref> bû û şeşem derhanîn a herî mezin ê cîhanê bû. <ref>{{Jêder-malper |sernav=List of supplying markets for the product imported by Japan in 2022 |url=https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7c392%7c%7c%7c%7cTOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c1%7c1%7c%7c2%7c1%7c1%7c1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230410225448/https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C392%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1 |roja-arşîvê=10 nîsan 2023 |roja-gihiştinê=11 tebax 2023 |weşanger=[[International Trade Centre]] }}</ref> Hinardekirina welat di sala 2024an de gihîştiye ji %22,8ê GDPya welat ya giştî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=JP |weşanger=World Bank |sernav=Exports of goods and services (% of GDP): Japan |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=30 çiriya paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171130064945/https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=JP |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di sala 2025an de, bazarên sereke yên hinardeya Japonê bi Çînê (%22,8, tevî Hong Kongê) û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%18.5)<ref name="STATJETRO">{{Jêder-malper |sernav=Japanese Trade and Investment Statistics |url=https://www.jetro.go.jp/en/reports/statistics/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210301094344/https://www.jetro.go.jp/en/reports/statistics/ |roja-arşîvê=1 adar 2021 |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |weşanger=[[Japan External Trade Organization]] }}</ref> re bû. Hinardeya sereke yê Japonê wesayîtên motorî, berhemên hesin û pola, nîvragihbar û parçeyên otomobîlan bûn.<ref name="cia">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=World Factbook: Japan |weşanger=CIA |roja-gihiştinê=24 îlon 2022 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bazarên sereke yên derhanîn ên Japonê di sala 2025an de Çîn (%23.8) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%11.4) bûn.<ref name="STATJETRO" /> Hinardeya sereke yên Japonya makîne û alav, sotemeniyên fosîlî, xwarin, kîmyewî û madeyên xam in.<ref name="STATJETRO" /> Guhertoya kapîtalîzm a japonî gelek xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku pargîdaniyên keiretsu bi bandor in û karê jiyanî û pêşveçûna kariyerê ya li ser bingeha pileya bilind di hawîrdora kar a japonî de gelemperî ne.<ref name="oecd2008">{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/document/17/0,3343,en_2649_34111_40353553_1_1_1_1,00.html |sernav=Economic survey of Japan 2008 |weşanger=[[OECD]] |roja-gihiştinê=25 tebax 2010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101109122744/http://www.oecd.org/document/17/0%2C3343%2Cen_2649_34111_40353553_1_1_1_1%2C00.html |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2010 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/leaders/2006/07/20/free-at-last |sernav=Japan's Economy: Free at last |rojname=The Economist |tarîx=20 tîrmeh 2006 |roja-arşîvê=30 nîsan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110430001614/http://www.economist.com/node/7193984?story_id=7193984 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Japon xwedî sektoreke kooperatîf a mezin e ku sê ji deh kooperatîfên herî mezin ên cîhanê li Japonê ne ku di nav de mezintirîn kooperatîfa xerîdaran û mezintirîn kooperatîfa çandiniyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ica.coop/sites/default/files/publication-files/wcm2018-printx50-227290600.pdf |sernav=The 2018 World Cooperative Monitor: Exploring the Cooperative Economy |tarîx=October 2018 |weşanger=[[International Co-operative Alliance]] |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202042643/https://www.ica.coop/sites/default/files/publication-files/wcm2018-printx50-227290600.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Welat di warî pêşbazî û azadiya aborî di rêza herî bilind ê cîhanê de ye. Welat di sala 2024an de 36,9 milyon<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/#graph--inbound--travelers--transition |sernav=Trends in the Visitor Arrivals to Japan by Year |weşanger=Japan National Tourism Organization |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2020 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126123636/https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/#graph--inbound--travelers--transition |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> geştiyarên navneteweyî kişandiye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hatinê di rêza yanzdehem a cîhanê de cih girtiye.<ref name="WTOB">{{Jêder-kovar |tarîx=August–September 2020 |sernav=Statistical Annex |kovar=UNWTO World Tourism Barometer |cild=18 |hejmar=5 |rûpel=18 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 |doi-access=free }}</ref> Rapora pêşbazîya geştyarî û geştyarîyê ya sala 2024an, Japon di nav 117 welatan de di rêza sêyem a cîhanê de bi cih kiriye.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=May 2024 |sernav=The Travel & Tourism Development Index 2024 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Travel_and_Tourism_Development_Index_2024.pdf |roja-gihiştinê=24 tîrmeh 2025 |weşanger=[[World Economic Forum]] }}</ref> Dahata welat a geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîşt 46,1 milyar dolarê amerîkî.<ref name="WTOB"/> == Demografî == [[Wêne:Tokyo from the top of the SkyTree.JPG|thumb|Ji ser Skytree yê dîmenek ji Tokyoyê. Dîmen ji devera Tokyoya Mezin e ku wekê herêma metropolîtan a herî qelebalix a cîhanê tê qebûlkirin.]] [[Wêne:Historical population of Japan.svg|thumb|Dîroka nifûsa Japonê]] Li gorî daneyên sala 2024an nifûsa Japonê ji 123 milyonî zêdetir bû ku ji wan nêzîkî 120 milyon hemwelatiyên japonî bûn.<ref name=":7">{{Jêder-malper|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |sernav=Population Estimates Monthly Report November 2020 |tarîx=20 hezîran 2019 |weşanger=Statistics Bureau of Japan |roja-gihiştinê=29 nîsan 2021 |roja-arşîvê=5 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180405030144/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Nifûseke piçûk jî şêniyên biyanî yên mayî yên ku li welat dijîn pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper|url=https://mainichi.jp/english/articles/20190710/p2g/00m/0dm/075000c |sernav=Japan population drops by record number to 124.8 mil.: gov't |paşnav= |pêşnav= |tarîx=10 tîrmeh 2019 |malper=The Mainichi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190711174837/https://mainichi.jp/english/articles/20190710/p2g/00m/0dm/075000c |roja-arşîvê=11 tîrmeh 2019 }}</ref> Japon yek ji wan welatan ew ku şêniyên welat bilez kal û pîr dibin û xwediyê rêjeya welatiyên pîr û kal ên herî bilind e ku ev nifûs sêyeka nifûsa giştî pêk tîne;<ref name="EUAgeing">{{Jêder-malper|url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659419/EPRS_BRI(2020)659419_EN.pdf |sernav=Japan's ageing society |weşanger=[[European Parliament]] |paşnav=D'Ambrogio |pêşnav=Enrico |tarîx=December 2020 |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201216060510/https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659419/EPRS_BRI(2020)659419_EN.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ev encama bi zêdebûna zarokan a piştî Şerê Cîhanê yê Duyem e ku piştre jî bi zêdebûna temenê jiyanê û kêmbûna rêjeyên jidayikbûna zarokan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2015/01/05/national/numbers-tell-tale-japans-postwar-rise-fall/ |malper=The Japan Times |sernav=Numbers tell tale of Japan's postwar rise and fall |paşnav=Yoshida |pêşnav=Reiji |tarîx=5 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=7 kanûna paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150107180452/https://www.japantimes.co.jp/news/2015/01/05/national/numbers-tell-tale-japans-postwar-rise-fall/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Rêjeya giştî ya jidayîk bûna Japonê 1,2 ye ku ji rêjeya guherîna 2,1 ê kêmtir e û di nav rêjeyên herî nizm ên cîhanê de ye û temenê navîn a welat 48,4 e ku temenê navîn a herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2020/02/10/na021020-japan-demographic-shift-opens-door-to-reforms |sernav=Japan: Demographic Shift Opens Door to Reforms |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2025an vir ve ji %29,3ê nifûsê ji 65 salî mezintir e an jî ji her çar kesan yek zêdetir ji nifûsa japonî ye. Ji ber ku hejmareke zêde ya ciwanên Japonî nezewicin an jî bêzarok dimînin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/07/japan-mystery-low-birth-rate/534291/ |sernav=The Mystery of Why Japanese People Are Having So Few Babies |malper=The Atlantic |tarîx=2017-07-20 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Semuels |pêşnav=Alana }}</ref> tê payîn ku nifûsa Japonê heta sala 2065an dakeve dora 88 milyonan.<ref name="Walia2019">{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2019/11/19/commentary/japan-commentary/economic-challenge-japans-aging-crisis/ |sernav=The economic challenge of Japan's aging crisis |malper=The Japan Times |tarîx=2019-11-19 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Walia |pêşnav=Simran }}</ref> Guhertinên di avaniya demografîk de bûne sedema çend pirsgirêkên civakî, bi taybetî kêmbûna nifûsa kar û zêdebûna lêçûnên feydeyên ewlehiya civakî.<ref name="Walia2019"/> Hikûmeta Japonê pêşbînî dike ku heta sala 2060an nêzîkî yek kesê di temenê kar de dê ji bo her kesekî keseke bi temen hebe.<ref name=":8"/> Carinan teşwîqên koçberî û jidayikbûnê wekê çareseriyek têne pêşniyar kirin ku karkerên ciwan peyda bikin ku piştgiriyê bidin nifûsa bi temen a welat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/07/health/japan-child-population-record-low-intl |sernav=Number of children in Japan shrinks to new record low |malper=CNN |tarîx=2018-05-07 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Griffiths |pêşnav=Yoko Wakatsuki,James }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20181210-more-seniors-more-foreigners-how-japan-is-rapidly-changing |sernav=More seniors, more foreigners: How Japan is changing |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-12-11 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-GB }}</ref> Di 1ê nîsana 2019an de, qanûna koçberiyê ya sererastkirî ya Japonê hatiye pejirandin ku mafên karkerên biyanî diparêze ku kêmbûna karkeran di hinek beşên kar de kêm bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Adriana |tarîx=2019-03-27 |sernav=New immigration rules to stir up Japan’s regional rentals scene — if they work {{!}} REthink Tokyo - Real Estate Information for Buyers and Investors |url=https://www.rethinktokyo.com/2019/03/27/new-immigration-visa-rules-japan-foreign-workers |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=REthink Tokyo - Real Estate Information for Buyers and Investors |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de ji %92ê nifûsa japonî li bajaran dijiyan.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Li bajarê paytext a Tokyoyê 13,9 milyon (2022) kes dijîn. Tokyo beşek ji devera Tokyoya mezin e ku mezintirîn herêma metropolîtan a cîhanê ye û nêzîkî 37,4 milyon (2024) kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencefocus.com/planet-earth/in-pictures-the-largest-cities-in-the-world |sernav=Top 14 largest cities in the world |malper=BBC Science Focus Magazine |tarîx=2024-12-05 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Japon ji aliyê nîjadî û çandî ve civatek homojen e ku gelê japonî ji %97,4 ê nifûsa welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/chris-burgess/2389/article |sernav=Multicultural Japan? Discourse and the 'Myth' of Homogeneity [Indonesian Translation Available] |malper=Asia-Pacific Journal: Japan Focus |tarîx=2007-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=L |pêşnav=Aaron }}</ref> Komên etnîkî yên kêmneteweyên li welat gelên xwemalî yên Ainu û Ryukyuan in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jinam |pêşnav=Timothy |paşnav2=Nishida |pêşnav2=Nao |paşnav3=Hirai |pêşnav3=Momoki |paşnav4=Kawamura |pêşnav4=Shoji |paşnav5=Oota |pêşnav5=Hiroki |paşnav6=Umetsu |pêşnav6=Kazuo |paşnav7=Kimura |pêşnav7=Ryosuke |paşnav8=Ohashi |pêşnav8=Jun |paşnav9=Tajima |pêşnav9=Atsushi |paşnav10=Yamamoto |pêşnav10=Toshimichi |paşnav11=Tanabe |pêşnav11=Hideyuki |paşnav12=Mano |pêşnav12=Shuhei |paşnav13=Suto |pêşnav13=Yumiko |paşnav14=Kaname |pêşnav14=Tadashi |paşnav15=Naritomi |pêşnav15=Kenji |tarîx=2012 |sernav=The history of human populations in the Japanese Archipelago inferred from genome-wide SNP data with a special reference to the Ainu and the Ryukyuan populations |url=https://www.nature.com/articles/jhg2012114 |kovar=Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=57 |hejmar=12 |rr=787–795 |doi=10.1038/jhg.2012.114 |issn=1435-232X }}</ref> Koreyîyên zainichî, çînî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese in Japan |paşnav=Chen |pêşnav=Lara Tien-shi |weşanger=Springer, Boston, MA |tarîx=2005 |rr=680–688 |isbn=978-0-387-29904-4 |ziman=en |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-0-387-29904-4_70 |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_70 }}</ref> filîpînî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seiger |pêşnav=Fiona-Katharina |tarîx=2019-05-04 |sernav=‘Mixed’ Japanese-Filipino identities under Japanese multiculturalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13504630.2018.1499225 |kovar=Social Identities |ziman=en |cild=25 |hejmar=3 |rr=392–407 |doi=10.1080/13504630.2018.1499225 |issn=1350-4630 }}</ref> brezîlyayîyên bi piranî bi eslê xwe japonî<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-07-16 |sernav=The Brazilians winning in Japan |url=https://www.bbc.com/news/business-33114120 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> û perûyîyên bi piranî bi eslê xwe japonî jî di nav komên hindikahîyên piçûk ên Japonê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nippon.com/en/people/e00054/ |sernav=Peruvians Struggling to Find a Place in Japanese Society |malper=nippon.com |tarîx=2014-02-13 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Burakumin komeke hindikahiyên civakî pêk tînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-23 |sernav=Japan's hidden caste of untouchables |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34615972 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Ziman === [[Wêne:豚骨らーめん 博多天神 いらっしゃい 2010 (5023366778).jpg|thumb|Nîşanên kanjî û hîragana]] Zimanê japonî, zimanê neteweyî ya de facto yê Japonê ye û zimanê sereke yê nivîskî û axaftinê ya ku ji aliyê piraniya gelên welat ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Political Issues in Education |weşanger=Springer |tarîx=2017 |isbn=978-3-319-02343-4 |çap=3rd ed. 2017 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=McCarty |pêşnavê-edîtor=Teresa L. |series=Encyclopedia of Language and Education, 3rd ed |paşnavê-edîtor2=May |pêşnavê-edîtor2=Stephen }}</ref> Nivîsandina Japonî kanji (tîpên çînî) û du komên kana (nivîsandina kitekitî ya li ser bingeha tîpên rêzkirî û kokî yên ku ji aliyê kanji ve têne bikar anîn) û her wiha alfabeya latînî û hêjmarên erebî bikar tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.mit.edu/jpnet/articles/JapaneseLanguage.html |sernav=The Japanese Language |malper=web.mit.edu |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Li Japonê zimanê îngilîzî wekê zimaneke karsaziyê û pêwendiyên navneteweyî roleke girîng dilîze û di astên dibistana seretayî û lîseyê de perwerdehiyeke mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.jnto.go.jp/en/school-in-japan/japanese-education-system/ |sernav=JAPANESE EDUCATIONAL SYSTEM |malper=JAPAN Educational Travel |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US }}</ref> Zimanê îşaretan ê japonî zimanê îşaretên sereke ye ku li Japonê tê bikaranîn û hinek nasnameyên fermî bi dest xistiye lê bikaranîna vê zimanê di dîrokê de ji ber polîtîkayên cudakar û nebûna piştgiriya perwerdehiyê hatiye astengkirin.<ref name="FujitaRound2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Education in Japan |paşnav=Fujita-Round |pêşnav=Sachiyo |weşanger=Springer, Cham |tarîx=2017 |rr=491–505 |isbn=978-3-319-02344-1 |ziman=en |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-02344-1_36 |paşnav2=Maher |pêşnav2=John C. |doi=10.1007/978-3-319-02344-1_36 }}</ref> Ji xeynî zimanê japonî, zimanên ryukyuanî (amami, kunigami, okînawanî, miyakoyî, yaeyamayî û yonagunîyî) ku beşek ji malbata zimanê japonî ne ku li zincîregiravên Ryukyuyê têne axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge handbook of Japanese sociolinguistics |paşnav=Heinrich |pêşnav=Patrick |weşanger=Routledge |tarîx=2019 |isbn=978-0-415-79027-7 |cih=Abingdon, Oxon New York, NY |paşnav2=Ōhara |pêşnav2=Yumiko |series=Routledge handbooks }}</ref> Hêjmareke kêm ên zarokan fêrê van zimanan dibin lê hikûmetên herêmî hewl dane ku di nav civakê de hişmendiya li ser zimanên kevneşopî zêde bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Self-Determinable Development of Small Islands |url=https://archive.org/details/selfdeterminable0000masa |paşnav=Ishihara |pêşnav=Masahide |weşanger=Springer Singapore Pte. Limited |tarîx=2016 |isbn=978-981-10-0132-1 |cih=Singapore |kesên-din=Eiichi Hoshino, Yoko Fujita }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Political Issues in Education |weşanger=Springer |tarîx=2017 |isbn=978-3-319-02320-5 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=McCarty |pêşnavê-edîtor=Teresa |series=Encyclopedia of Language and Education, 3rd ed |paşnavê-edîtor2=May |pêşnavê-edîtor2=Stephen }}</ref> Zimanê ainuyî ku zimanekî îzolekirî ye, li ber mirinê ye û heta sala 2014an tenê çend axavtvanên xwemalî mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the archaeology and anthropology of hunter-gatherers |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-19-955122-4 |çap= |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cummings |pêşnavê-edîtor=Vicki }}</ref> Di heman demê de hejmarek zimanên din ji aliyê kêmneteweyên nîjadî, civakên koçber û hejmareke zêde ya xwendekarên zimanên biyanî ve têne hînkirin û bikar anîn ku di nav van zimanan de zimanên wekê koreyî (di nav de zaravayekî cuda yê zainichi ya koreyî), çînî û zimanê portûgalî hene.<ref name="FujitaRound2017"/> === Dîn === [[Wêne:Itsukushima Gate.jpg|thumb|çep|Deriyên torii yên perestgeha şîntoyê ya Itsukushima ya li nêzîkî Hîroşîmayê]] Destûra bingehîn a Japonê azadiya dînî ya bê kêmasî ji bo welatiyên Japonê garantî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=MacArthur's Japanese constitution: a linguistic and cultural study of its making |url=https://archive.org/details/macarthursjapane0000inou |paşnav=Inoue |pêşnav=Kyoko |weşanger=Univ. of Chicago Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-226-38391-0 |cih=Chicago, Ill. }}</ref> Texmînên jorîn nîşan didin ku ji sedî 84–96ê nifûsa japonî baweriya Şîntoyê wekê dînî xwe yên sereke dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.japansociety.org/a_view_of_religion_in_japan |sernav=A View of Religion in Japan |malper=www.japansociety.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160123023617/http://www.japansociety.org/a_view_of_religion_in_japan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê ev texmîn li ser bingeha mirovên ku bi perestgehekê ve girêdayî ne hatine kirin ne li ser bingeha hejmara bawermendên rastîn. Gelek japonî baweriya xwe hem bi baweriya şîntoyê û hem jî bi baweriya budîzmê tînin ku dikarin xwe bi herdu dînam ve girêbidin an jî xwe wekî ne-dîndar an xwe giyanî bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://japantoday.com/category/features/opinions/how-religious-are-japanese-people |sernav=How religious are Japanese people? |malper=Japan Today |tarîx=2013-10-27 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Asta beşdarbûnên di merasîmên dînî de wekê kevneşopiyeke çandî ya bilind dimîne, nemaze di festîval û boneyan de wekê serdana yekem a perestgehê ya sersalê japonî beşdarê merasîm an jî rîtûelên dînî dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cavaliere |pêşnav=Paola |tarîx=2019-06-08 |sernav=Women between Religion and Spirituality: Observing Religious Experience in Everyday Japanese Life |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/10/6/377 |kovar=Religions |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=377 |doi=10.3390/rel10060377 |issn=2077-1444 }}</ref> Taoîzm û konfuçyusîzm ên ji Çînê bandor li bawerî û edetên japonî jî kirine.<ref name="Totman2004"/> Di sala 2018an de ji %1 heta %1,5ê nifûsê japonî xiristiyan bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2018/05/japan-unesco-hidden-christian-persecution-world-heritage/ |sernav=Why Japan Wants Its Past Persecution of Christians to Be World Renowned |malper=Christianity Today |tarîx=2018-05-29 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Shellnutt |pêşnav=Kate }}</ref> Di sedsala dawî de, adetên rojavayî yên ku di destpêkê de ku bi xiristiyaniyê ve girêdayî bûn ku di nav de dawetên bi şêwaza rojavayî, roja evîndaran û noel hene ku di nav gelek japoniyan de wekê edetên sekuler populer bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=4. Mapping the Margins of Japan - Ronald P. Toby |paşnav=Wigen |pêşnav=Kären |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2016 |rr=24–27 |isbn=978-0-226-07305-7 |url=https://doi.org/10.7208/chicago/9780226073194.003.0004 |paşnav2=Fumiko |pêşnav2=Sugimoto |paşnav3=Karacas |pêşnav3=Cary }}</ref> Li gorî daneyên sala 2016an bi rêjeyeke zêde kesên ku li Japonê baweriya îslamê qebûl dikin, ji koçberên ku li derveyî welat ji dayik bûne pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/community/2016/07/13/issues/shadow-surveillance-looms-japans-muslims/ |sernav=Shadow of surveillance looms over Japan's Muslims |malper=The Japan Times |tarîx=2016-07-13 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Blakkarly |pêşnav=Jarni }}</ref> Di sala 2018an de, li Japonê bi texmînî 105 mizgeft û 200.000 misilman hebûn ku 43.000 ji wan welatiyên japonî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-28 |sernav=No. of Muslims, mosques on the rise in Japan amid some misconceptions, prejudice |url=https://mainichi.jp/english/articles/20191128/p2a/00m/0fe/014000c |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=Mainichi Daily News |ziman=en }}</ref> Dînên hindikahî yên din hindûîzm, cihûtî û baweriya baha'î û her wiha baweriyên anîmîst ên aînu ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/JAPAN-2018-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Institute of Medical Science First building 3.jpg|thumb|Dîmenek ji avahiya yekem a enstîtuya zanistên tibî ya Zanîngeha Tokyoyê]] Ji qanûna bingehîn a perwerdehiyê ya sala 1947an vir ve, perwerdehiya mecbûrî li Japonê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk hatiye ku bi hev re neh sal berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jica.go.jp/jica-ri/IFIC_and_JBICI-Studies/english/publications/reports/study/topical/educational/pdf/educational_02.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.jica.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Nêzîkî bi tevahiya hemî zarokên Japonî perwerdehiya xwe li dibistana amadeyî ya sêsalî didomînin. Zanîngeha Tokyoyê zanîngeha herî baş ê welat e ku di rêza yekem a Japonê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-12 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Ji nîsana sala 2016an vir ve dibistanên cûrbecûr ku nav de dibistana seretayî û dibistana navîn hene bi bernameyeke perwerdehiya nehsalî ya dibistana mecbûrî de hatine yekkirin. Wezareta perwerde, çand, werzîş, zanist û teknolojiyê plan dike ku ev rêbaz li seranserê welêt were pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/search?query=news |sernav=Search results |malper=The Japan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Japan }}</ref> Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê OECDyê ve tê koordîne kirina, zanîn û jêhatîyên xwendekarên 15 salî yên japonî wekê sêyem çêtirînên cîhanê bi nav kiriye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Japon yek ji welatên OECDyê ye ku di warê xwendin û nivîsandin, bîrkarî (matematîk) û zanistê de bi navînî 520 puanên xwendekaran di warê performansa herî baş de ye û di nav welatên OECDyê de yek ji hêzên kar ên herî zêde xwendewar ên cîhanê ye.<ref name=":11"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Welat di sala 2021ê de ji %7,4ê GDPya xwe ya giştî li ser perwerdehiyê xerc kiriye.<ref name=":9"/> Di sala 2023an de Japon di rêjeya kesên di navbera 25 û 64 salî de ku perwerdehiya bilind wergirtine, bi rêjeya ji %56, di rêza sêyem de bû.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/CountryProfile?plotter=h5&primaryCountry=JPN&treshold=10&topic=EO |sernav=Education GPS - Japan - Overview of the education system (EAG 2021) |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Nêzîkî ji %65,5ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 34 salî de ne xwedî formeke perwerdehiya bilind in û ji %34,8ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 64 salî de xwediyê bawernameya lîsansê ne ku ev jî piştî Koreya Başûr di rêza duyem a welatên OECDyê de rêjeya herî zêde ye.<ref name=":12"/> Jinên japonî bi rêjeya ji %59an xwedî dîplomeya zanîngehê ne ev rêje di navbera mêran de ji %52 ye ku dîplomeya zanîngehê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiapacificcurriculum.ca/sites/default/files/2019-10/Japan%20-%20Womenomics%20-V3-October%202019.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=asiapacificcurriculum.ca |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:University of Tokyo Hospital.JPG|thumb|Dîmenek ji nexweşxaneya Zanîngeha Tokyoyê]] Lênêrîna tenduristiyê li Japonê ji aliyê hikûmetên neteweyî û herêmî ve tê peyda kirin. Lêçûna xizmetên bijîşkî yên kesane bi rêya sîstemeke sîgorteya tenduristiyê ya gerdûnî tê pêşkêş kirin ku wekheviya nisbî ya gihîştinê peyda dike û lêçûn ji aliyê komîteyeke hikûmetê ve têne destnîşankirin. Kesên sîgorteya wan ên tenduristiyê tune ye dikarin beşdarî bernameyek sîgorteya tenduristiyê ya neteweyî bibin ku ji hêla hikûmetên herêmî ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Universal Health Coverage for Inclusive and Sustainable Development: Lessons from Japan |paşnav=Ikegami |pêşnav=Naoki |weşanger=World Bank Publications |tarîx=2014-10-14 |isbn=978-1-4648-0408-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q6m1BAAAQBAJ&pg=PA16 }}</ref> Ji sala 1973an vir ve hemî kesên bi temen bi sîgorteya ku ji aliyê hikûmetê ve tê piştgirî kirin ve têne dermankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |sernav="Health Care in Japan" |malper=www.nyu.edu |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Japon di sala 2022an de ji %11,42ê GDPya xwe ya giştî li ser tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":9"/> Di sala 2020an de, temenê jiyanê yê giştî li Japonê ji dema jidayikbûnê ve 85 sal bû (82 sal ji bo mêran û 88 sal ji bo jinan)<ref name=":9"/> ku ev yek temenê herî bilind li cîhanê ye û di heman demê de rêjeya mirina dergûşan (2 ji her 1.000 jidayikbûnên zindî) pir kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&locations=JP |sernav=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) - Japan {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}</ref> Ji sala 1981ê vir ve sedema sereke ya mirinê li Japonê penceşêr e ku di sala 2018an de ji sedî 27ê tevahî mirinan pêk aniye, piştre jî nexweşiyên dil û demaran hatiye ku bûye sedema ji sedî 15ê mirinên li Japonê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsugane |pêşnav=Shoichiro |tarîx=2021 |sernav=Why has Japan become the world’s most long-lived country: insights from a food and nutrition perspective |url=https://www.nature.com/articles/s41430-020-0677-5 |kovar=European Journal of Clinical Nutrition |ziman=en |cild=75 |hejmar=6 |rr=921–928 |doi=10.1038/s41430-020-0677-5 |issn=1476-5640 |pmc=8189904 |pmid=32661353 }}</ref> Japon xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên xwekuştinê li cîhanê ye ku ev yek wekê pirsgirêkek civakî ya girîng hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Russell |pêşnav=Roxanne |paşnav2=Metraux |pêşnav2=Daniel |paşnav3=Tohen |pêşnav3=Mauricio |tarîx=2017 |sernav=Cultural influences on suicide in J apan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/pcn.12428 |kovar=Psychiatry and Clinical Neurosciences |ziman=en |cild=71 |hejmar=1 |rr=2–5 |doi=10.1111/pcn.12428 |issn=1323-1316 }}</ref> Pirsgirêkeke din a girîng a tenduristiya giştî cixarekêşandin ê di nav mêrên japonî de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Akter |pêşnav=Shamima |paşnav2=Goto |pêşnav2=Atsushi |paşnav3=Mizoue |pêşnav3=Tetsuya |tarîx=2017-12-01 |sernav=Smoking and the risk of type 2 diabetes in Japan: A systematic review and meta-analysis |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0917504017301399 |kovar=Journal of Epidemiology |cild=27 |hejmar=12 |rr=553–561 |doi=10.1016/j.je.2016.12.017 |issn=0917-5040 |pmc=5623034 |pmid=28716381 }}</ref> Japon di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî nizm a nexweşiya dil e û di nav welatên pêşketî de jî xwedî asta herî nizm a demansê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In Search of the Perfect Health System |url=https://archive.org/details/insearchofperfec0000brit |paşnav=Britnell |pêşnav=Mark |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |isbn=978-1-137-49661-4 |cih=London }}</ref> == Çand == Çanda japonî ya hemdem ji çandên Asya, Ewropa û Amerîkaya Bakur bi bandor dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Japan's open future: an agenda for global citizenship |url=https://archive.org/details/japansopenfuture0000haff |paşnav=Haffner |pêşnav=John |weşanger=Anthem Press |tarîx=2009 |isbn=978-1-84331-311-3 |cih=London ; New York |paşnav2=Casas i Klett |pêşnav2=Tomas |paşnav3=Lehmann |pêşnav3=Jean-Pierre }}</ref> Hunerên kevneşopî yên japonî karên hunerî yên wekê seramîk, tekstîl, alavên lakkirî, şûr û bûk; performansên bunraku, kabuki, noh, reqs û rakugo û pratîkên din, merasîma çayê, ikebana, hunerên şerî, xetnivîsî, orîgamî, onsen, geisha û lîstik vedihewîne. Japon xwedî sîstemeke pêşketî ye ku ji bo parastin û pêşvebirina hem mal û milkên çandî yên berbiçav û hem jî milkên berbiçav û zezîneyên neteweyî heye. Bîst û du cih di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin ku hejdeh ji wan xwedî girîngiya çandî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/ |sernav=Japan - UNESCO World Heritage Centre |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=UNESCO World Heritage Centre }}</ref> Japon wekê hêzek çandî ya super hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2002-06-01 |sernav=The other superpower |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2002/jun/01/artsfeatures.features |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=the Guardian |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-01-31 |sernav=How Japan became a pop culture superpower {{!}} The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Spectator |ziman=en-US }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Aboriya Japonê]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Japan}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Japon| ]] 2hrx5nxupozd86ixo3tmmkk1lkg76u9 0 4932 2083241 2070839 2026-08-02T21:23:22Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083241 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Herêma Anatolyayê | navê_fermî = Anadolu Böglesi | wêne = Anatolia (orthographic projection).svg | temamiya_qadê_km2 = 756.000 | gelhe = [[Kurd]], [[tirk]] û [[çerkez]] | etîmolojî = ''Anatolê'' bi wateya "Rojhilat", ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] ye. | statû = [[Asya|Rojavayê Asyayê]] | koordînat = 39°N 35°E }} '''Anatolya'''{{Efn|An jî wekî '''Anadol'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî)-Tirkî ya Nû |paşnav=Malmîsanij |pêşnav=M. |weşanger=Weşanên Rûpel |sal=2018 |isbn=9786056698521 |rûpel=44 |lînka-nivîskar=Malmîsanij }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[Ferhenga Kurdî-Tirkî|Ferhenga Kurdî - Tirkî]] |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê |sal=2005 |isbn=975-6282-18-5 |cih=Stenbol |rûpel=42 |lînka-nivîskar=Zana Farqînî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[Ferhenga kurdî-rûsî]] |paşnav=Kurdo |pêşnav=Qanatê |weşanger=NEŞIRXANA DEWLETÊ YA FERHENGÊD ZIMANÊ MILETÊD DEREVEÛ YÊ SOVÊTÎSTANÊ |sal=1960 |cih=MOSKVA |rûpel=818 |lînka-nivîskar=Qanatê Kurdo }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ferheng.wmezopotamyaye.org/ |sernav=Ferheng - Weqfa Mezopotamyayê |malper=ferheng.wmezopotamyaye.org |tarîxa-gihiştinê=2024-02-01 |roja-arşîvê=2024-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519050435/https://ferheng.wmezopotamyaye.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''Enadol'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=43:1 }}</ref> tê nasîn}} ({{bi-grc|Άνατολή|Anatolḗ|wate=rojhilat}}; {{bi-la|Anatolia}} {{bi-tr|Anadolu}}), an '''Asyaya Biçûk''' ({{bi-la|Asia Minor}}), nîvgiraveke li rojavayê Asyayê ye û herêmeke dîrokî û erdnigarî ye ku nêzîkê nîvê nîvgirava Anatolyayê vegirtiye nav xwe. Anatolya deverê peravî ya herî rojavayê [[Asya]]yê ye ku ji aliyê erdnîgarî ve li başûr ji aliyê [[Deryaya Navîn]] ve, li rojava ji aliyê [[Deryaya Egeyê]] ve, li bakurê rojava ji aliyê [[Deryaya Marmarayê]] ve û li aliyê bakur ve jî ji aliyê [[Deryaya Reş]] ve hatiye dorpêçkirin. Tengava ku li rojavayê girava [[Ewrasya]]yê ye, bi gelemperî wekê sinorê di navbera parzemînên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye û her wiha wekê xeta dabeşkirina di navbera Ewropa û Asyayê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolia {{!}} Definition, History, Map, People, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê topografîk ve, Deryaya Marmarayê û Deryaya Reş bi rêya tangavên [[Tengava Stembolê|Bosfor]] û [[Tengava Çanakkaleyê|Dardanelê]] bi Deryaya Egeyê ve girê dide û Anatoliyê ji [[Trakya]]yê û ji başûrê rojhilatê Ewropayê vediqetîne.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Merriam-Webster's geographical dictionary |weşanger=Merriam-Webster |tarîx=1997 |isbn=978-0-87779-546-9 |çap=3 |cih=Springfield, Mass |paşnavê-edîtor=Merriam-Webster, Inc }}</ref> Di serdema neolîtîkê de piştî ku li heyva berhemdar a cîran derdikeve holê, Anatolya yek navendên destpêkê bû ku çandinî li lê pêşde çûye. Nêzîkî 9.000 sal berê, koçberiyeke mezin a cotkarên neolîtîk ên Anatoliyê ber bi Ewropayê ve koç bûne û nifşên wan hatine û li seranserê parzemînê heta [[Nîvgirava Îberî]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]], [[Skotlenda|Skotlendê]] û herêmên din ên [[Keltî]] yên li [[Giravên Brîtanî]], tevî [[Girava Manê]] bicih bûne. Xwemaliyên Anatoliyê yên herî kevin ên qeydkirî yên wekê hattiyan ku ne hind û ewropî ne jî semîtîk bûn, hêdî hêdî ji aliyê gelên Anatoliyê yên hind û ewropî yên ku bi zimanên Anatoliyê ku niha nemaye diaxivîn ve hatine asîmîlekirin. Zimanên sereke yên Anatolyayê zimanên hîtîtî, luwî û lîdyayî bûn; zimanên din ên herêmî, her çend kêm hatine piştrastkirin jî, frîgî û mîsî bûn. Zimanên hûrî-ûrartî li seranserê [[Mîtanî]] li başûrê rojhilat dihatin axavtin û di heman demê de zimanê galatî ku zimanekî keltî ye, li seranserê [[Galatya]]yê li nîvgirava navendî dihat axavtin. Di nav gelên din ên ku li Anatolyaya kevnar hebûneke giring dane nîşan de galatî, hurî, asûrî, hattî û sîmerî û her weha hinek ji eşîrên yewnanî yên kevnar ku di nav de [[Îyonya|îyonî]], [[Dorî (gel)|dorî]] û [[eolî]] hebûn. Di serdema kevnar a klasîk de, zimanên Anatolyayê bi piranî ji aliyê [[zimanê yewnanî]] ve hatine guhertin ku di [[serdema helenîstî]] û di serdema [[Împeratoriya Romê|Romayê]] de li herêmeke mezin ê Anatolyayê zimaneke serdest bû. == Bêjenasî == Navê Anatoliyayê di [[zimanê kurdî]] de bi formên cuda yên wekê '''Anedol''', '''Enadol''' an jî bi forma dawî wekê '''Anatolya''' hatiye binavkirin. Navê Anatoliyayê ji peyva yewnanî ya Ἀνατολή (Anatolḗ) tê ku tê wateya "rojhilat" û (ji perspektîva yewnanî) herêmên rojhilat destnîşan dike. Peyva yewnanî behsa aliyê ku roj lê hiltê dike ku ji peyva ἀνατέλλω anatello '(I) hilkişîn an bilind dibe' tê. Nav di gelek zimanên de jî heman raveyê werdigirin ku bi latînî levo 'hilketin', "orient" ji latînî orior 'rabûn, derketin', îbranî מִזְרָח mizraḥ 'rojhilat' ji זָרַח zaraḥ 'hilketin, biriqîn', aramî מִדְנָח midnaḥ ji דְּנַח denaḥ 'hilketin, biriqîn' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry= |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Anatolia |sernav=Anatolia - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:AnatolieLimits.jpg|thumb|Anatolya]] Bi kevneşopî hatiye hesibandin ku Anatolya li rojhilat heta xêzek bêdawî dirêj dibe ku ji Kendava Îskenderê heta Deryaya Reş berfireh dibe ku deşta Anatolyayê vedigire nav xwe. Ev pênaseya erdnîgarî ya kevneşopî di çapa herî dawî ya ferhenga erdnîgarî ya Merriam-Webster de hatiye bikar anîn.<ref name=":0"/> Erdnîgariya Anatoliyayê qadeke berfireh digire nav xwe ku li rojhilatê herêmê, li sinorê erdnîgarî ya kurdan (Bakurê Kurdistanê) bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolia. 1: The Celts in Anatolia and the impact of Roman rule |url=https://archive.org/details/anatolialandmeng0002mitc |paşnav=Mitchell |pêşnav=Stephen |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-815029-9 |çap=Repr |cih=Oxford }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:AshikliHoyuk.jpg|thumb|Dîmenek qada arkeolojîk a Aşıklı, Axsere, Tirkiyê.]] Li Anatolyayê dîroka bicihbûna mirovan heya serdema paleolîtîkê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2013-05-01 |sernav=Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S004724841300016X |kovar=Journal of Human Evolution |ziman=en-US |cild=64 |hejmar=5 |rr=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 }}</ref> Pêşketinên dawî yên di warê arkeogenetîkê de piştrast kirine ku belavbûna çandiniyê ji heyva berhemdar ber bi [[Ewropa]]yê ve bi koçberiya cotkarên pêşîn ji Anatolyayê ya bi qasê 9000 salên berê niha ve girêdayî ye û ne tenê encama danûstandineke çandî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Genetic testing reveals that Europe is a melting pot, made of immigrants |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Dîroka bav û kalên cotkarên neolîtîk ên li Anatolyayê bi piranî ji serdema nêçîrvan-berhevkarên herêmî yên Anatolyayê vedigere ku ev nîşan dide ku çandinî li heman cihê ji aliyê van kesên nêçîrvan-berhevkaran ve hatiye pejirandin û ji derve (bi rêya belavbûna demkî) li herêmê belav nebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feldman |pêşnav=Michal |paşnav2=Fernández-Domínguez |pêşnav2=Eva |paşnav3=Reynolds |pêşnav3=Luke |paşnav4=Baird |pêşnav4=Douglas |paşnav5=Pearson |pêşnav5=Jessica |paşnav6=Hershkovitz |pêşnav6=Israel |paşnav7=May |pêşnav7=Hila |paşnav8=Goring-Morris |pêşnav8=Nigel |paşnav9=Benz |pêşnav9=Marion |paşnav10=Gresky |pêşnav10=Julia |paşnav11=Bianco |pêşnav11=Raffaela A. |paşnav12=Fairbairn |pêşnav12=Andrew |paşnav13=Mustafaoğlu |pêşnav13=Gökhan |paşnav14=Stockhammer |pêşnav14=Philipp W. |paşnav15=Posth |pêşnav15=Cosimo |tarîx=2019-03-19 |sernav=Late Pleistocene human genome suggests a local origin for the first farmers of central Anatolia |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-09209-7 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=1218 |doi=10.1038/s41467-019-09209-7 |issn=2041-1723 |pmc=6425003 |pmid=30890703 }}</ref> Cotkarên neolîtîk ên ku bi eslê xwe ji Anatolyayê bûn piştre li [[Ewropaya Rojava]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brace |pêşnav=Selina |paşnav2=Diekmann |pêşnav2=Yoan |paşnav3=Booth |pêşnav3=Thomas J. |paşnav4=van Dorp |pêşnav4=Lucy |paşnav5=Faltyskova |pêşnav5=Zuzana |paşnav6=Rohland |pêşnav6=Nadin |paşnav7=Mallick |pêşnav7=Swapan |paşnav8=Olalde |pêşnav8=Iñigo |paşnav9=Ferry |pêşnav9=Matthew |paşnav10=Michel |pêşnav10=Megan |paşnav11=Oppenheimer |pêşnav11=Jonas |paşnav12=Broomandkhoshbacht |pêşnav12=Nasreen |paşnav13=Stewardson |pêşnav13=Kristin |paşnav14=Martiniano |pêşnav14=Rui |paşnav15=Walsh |pêşnav15=Susan |tarîx=2019 |sernav=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6520225/ |kovar=Nature Ecology & Evolution |cild=3 |hejmar=5 |rr=765–771 |doi=10.1038/s41559-019-0871-9 |issn=2397-334X |pmc=6520225 |pmid=30988490 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olalde |pêşnav=Iñigo |paşnav2=Mallick |pêşnav2=Swapan |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Villalba-Mouco |pêşnav5=Vanessa |paşnav6=Silva |pêşnav6=Marina |paşnav7=Dulias |pêşnav7=Katharina |paşnav8=Edwards |pêşnav8=Ceiridwen J. |paşnav9=Gandini |pêşnav9=Francesca |paşnav10=Pala |pêşnav10=Maria |paşnav11=Soares |pêşnav11=Pedro |paşnav12=Ferrando-Bernal |pêşnav12=Manuel |paşnav13=Adamski |pêşnav13=Nicole |paşnav14=Broomandkhoshbacht |pêşnav14=Nasreen |paşnav15=Cheronet |pêşnav15=Olivia |tarîx=2019-03-15 |sernav=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6436108/ |kovar=Science (New York, N.Y.) |cild=363 |hejmar=6432 |rr=1230–1234 |doi=10.1126/science.aav4040 |issn=1095-9203 |pmc=6436108 |pmid=30872528 }}</ref> Nîvgirava Îberî û [[Giravên Brîtanî]] û her wiha li heta [[Mexrib]]ê belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simões |pêşnav=Luciana G. |paşnav2=Günther |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Martínez-Sánchez |pêşnav3=Rafael M. |paşnav4=Vera-Rodríguez |pêşnav4=Juan Carlos |paşnav5=Iriarte |pêşnav5=Eneko |paşnav6=Rodríguez-Varela |pêşnav6=Ricardo |paşnav7=Bokbot |pêşnav7=Youssef |paşnav8=Valdiosera |pêşnav8=Cristina |paşnav9=Jakobsson |pêşnav9=Mattias |tarîx=2023 |sernav=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10266975/ |kovar=Nature |cild=618 |hejmar=7965 |rr=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=1476-4687 |pmc=10266975 |pmid=37286608 }}</ref> Koka gelek gelên ewropiyên nûjen digihîjin cotkarên Anatolyaya neolîtîk ku bi demê re ber bi [[Ewropa]]yê ve koç bûne.<ref name="Almarri2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Almarri |pêşnav=Mohamed A. |paşnav2=Haber |pêşnav2=Marc |paşnav3=Lootah |pêşnav3=Reem A. |paşnav4=Hallast |pêşnav4=Pille |paşnav5=Nayê zanîn |pêşnav5=Saeed |paşnav6=Martin |pêşnav6=Hilary C. |paşnav7=Xue |pêşnav7=Yali |paşnav8=Tyler-Smith |pêşnav8=Chris |tarîx=2021 |sernav=The genomic history of the Middle East |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867421008394 |kovar=Cell |cild=184 |hejmar=18 |rr=4612–4625.e14 |doi=10.1016/j.cell.2021.07.013 |issn=0092-8674 |pmc=8445022 |pmid=34352227 }}</ref> Di heman demê de gelên Levantê xwedî koka cotkarên neolîtîk ên Anatolyayê ne ku bi koçberiyên piştî serdema bronzê derketine holê.<ref name="Almarri2021" /> Nêzîkî 6500 sal berê niha û piştê vê demê, koçberiya ji rojhilat bûye sedem ku gelê Anatolyayê ji aliyê genetîkî ve veguheriye civakeke homojen.<ref name="Almarri2021" /> Formên kevintir ên zimanên ku bi eslê xwe anatolyayî bûn ku di nav zimanên wekê zimanê hattî û zimanê hurî hebûn di be ku girêdayî malbata zimanên hind û ewropî nebin ku ji aliyê komên koçber û xwemaliyên Anatolyayê ve di vê tevliheviya mezin de hatine axavtin. (Li gorî zanyariyên serdema nûjen hurî di nav gelên hind û îranî de asîmîle bûne û li gorî heman zanyaran dibe ku hurî bavê û kalên hinek [[Kurd|kurdên nûjen]] ê îro ne) Lêbelê bav û kalên stepan heta serdema bronzê di nav anatoliyan de nayên dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Alpaslan-Roodenberg |pêşnav2=Songül |paşnav3=Acar |pêşnav3=Ayşe |paşnav4=Açıkkol |pêşnav4=Ayşen |paşnav5=Agelarakis |pêşnav5=Anagnostis |paşnav6=Aghikyan |pêşnav6=Levon |paşnav7=Akyüz |pêşnav7=Uğur |paşnav8=Andreeva |pêşnav8=Desislava |paşnav9=Andrijašević |pêşnav9=Gojko |paşnav10=Antonović |pêşnav10=Dragana |paşnav11=Armit |pêşnav11=Ian |paşnav12=Atmaca |pêşnav12=Alper |paşnav13=Avetisyan |pêşnav13=Pavel |paşnav14=Aytek |pêşnav14=Ahmet İhsan |paşnav15=Bacvarov |pêşnav15=Krum |tarîx=2022-08-26 |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10064553/ |kovar=Science (New York, N.Y.) |cild=377 |hejmar=6609 |rr=eabm4247 |doi=10.1126/science.abm4247 |issn=1095-9203 |pmc=10064553 |pmid=36007055 }}</ref> Her çiqas zimannas li ser mêla ku jêderkekên derengtir ên li stepên bakurê [[Deryaya Reş]] vebijêrin lê Anatolya Neolîtîk wekê welatê malbata zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] hatiye pêşniyar kirin. Lêbelê hatiye tespîtkirin ku zimanên Anatolyayê ku şaxê herî kevin ê belgekirî yê zimanên hind û ewropî ne, li Anatolyayê herî kêm ji sedsala 19ê berê zayînê vir ve li Anatolyayê hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |sernav=Indo-European Daughter Languages: Anatolian |malper=www.historyfiles.co.uk |roja-gihiştinê=2026-06-04 |paşnav=Edward Dawson and P L Kessler }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema bronzê === ==== Serdema hattî û huriyan ==== [[Hattî]] gelekî berê [[hîtît]]an bûn ku di navbera salên 2300 û 2000 berê zayînê de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane û bi zimanekî îzolekirî yê bi navê hattîyî axivîne. Navê herî kevin ê nîvgirava Anatolyayê ku tê zanîn welatê hattî ye ku gelên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yên piştê hattiyan jî Anatolyayê bi formeke kêmguhertî yê wekê Hîtîtê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}</ref> Gelê [[hurî]] gelekî xizmê ûrartûyan bûn ku li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro dijiyan. Ji aliyê dîrokî ve hebûna huriyan ji sedsala 20ê berê zayînê vedigere. Di sedsala 16ê a berê zayînê de, dewletên [[Hurî]] ku ji aliyê hind û ewropî yên mîna [[Mîtanî]] ve dihatin birêvebirin hinek deverên Anatolyayê û beşeke girîng ê Bakurê Kurdistanê birêve birine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://doi.org/10.2307/595878 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> ==== Serdema hîtîtan ==== [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfinksê (Alaca Höyük, Çorum, Tirkiye)]] Hîtîtan li dora sala 1600ê berê zayînê mîrektiyên Hattî li Anatoliya Navîn fetih kirine û dewleteke biçûkê ku navenda dewletê li Hattûşayê bû ava kirine. Gelên deverê bi zimanên wekê hîtîtî, luwî û palaîkî diaxivîn ku zimanê herî kevin ên naskirî yên zimanên hind û ewropî ne û di nav koma zimanên hind û ewropî yên Anatolyayê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya S. |weşanger=Brill |tarîx=2010 |isbn=978-90-04-17791-8 |cih=Leiden ; Boston |series=Brill's studies in Indo-European languages & linguistics }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |sernav=2006-05-02 Hittite |malper=www.leidenuniv.nl |tarîx=2004 |roja-gihiştinê=2026-06-04 |kesên-din=Invullen |roja-arşîvê=2013-11-25 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20131125175908/http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çanda hîtîtan ji aliyê gelên xwemaliyên herêmê û ji aliyê çanda hind û ewropiyan ve hatiye bi bandor kirin. Li gorî hîpotezê Kurgan hatiye texmînkirin ku zimanê hîtîtan li dora sala 2500ê berê zayînê de gihîştiye Anatolyayê. Di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Suppiluliuma I de, padîşahî ber bi Levant û Mezopotamyaya Jorîn ve berfireh bûye û veguheriye hêzeke mezin ê herêmî. Di vê serdemê de ku wekê Keyaniya Hîtîtiyên Kevin tê zanîn, huner bi giranî di kevneşopiya Anatolyayê de cih girtiye ku ev yek ji cihên şûnwarên wekê Boğazköy, Alacahöyük, Bitik, Alişar, Eskiyapar, İnandık, Maşat, Huseyindede û İmikuşağı diyar bûye. Keyaniya Hîtîtên Kevin ku ji ber nakokiyên siyasî yên navxweyî lawaz bibû, di nîvê duyem ê hezarsala 2ê berê zayînê de, di dema serweriya Tuthaliya II de, ji nû ve hêza xwe bi dest xistiye û veguheriye împaratoriyeke bi hêzê herêmî. Împaratoriya Hîtîtê li gel Misir û Babîlê bûye sêyem hêza siyasî ya mezin a Rojhilata Navîn a serdema bronzê. Ev qonaxa nû wekî dewleta neo-hîtît an jî serdema împeratoriya Hîtîtê hatiye binavkirin. Sedsalên dawî yên hezarsala 2em ê berê zayînê ku wekê hilweşîna serdema bronzê tê zanîn, ji bo tevahiya Rojhilata Nêzîk veguheriye serdemeke ne aram. Dewleta hîtîtan piştê Suppiluliuma II ku hikumdarê dawî yê Hattusayê bû ji ber qeyranên ku ji aliyê dagirker û koçberên ji aliyên cûrbecûr ve hatibûn afirandin, bi dawî bûye. Di nav faktorên ku dawî li împeratoriya hîtîtan anîn de, koçberiya gelê kaşkayê gelekî koçber bûn û ber bi herêmên palayîaxiv ku di sedsalên dawî yên hezarsala 2ê berê zayînê de ku ber bi herêmê ve hatine û talanî û dagirkeriya axa hîtîtan (û huriyan) ku ji asûriyan ve pêk hatiye hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brice |pêşnav=W. C. |paşnav2=Roux |pêşnav2=George |tarîx=1966 |sernav=Ancient Iraq. |url=https://doi.org/10.2307/2795921 |kovar=Man |cild=1 |hejmar=1 |rr=110 |doi=10.2307/2795921 |issn=0025-1496 }}</ref> === Serdema hesinê === ==== Dewletên dawî yên Hîtîtê ==== Serdema hîtîtên dereng dîroka dewletên piçûk ên ku li ser axên hîtîtan hatine damezrandin û serdema piştê serdema bronzê vedihewîne. Dewletên di serdema hesinî de li Anatoliyê hebûnên siyasî bûn ku bi zimanên luwî, fenîkî û bi zimanên cûrbecûr ên herêmê diaxivîn. Hîtîtan ku li dora sala 1200ê {{bz}} de ji rojava ve ji êrîşên koçberên Egeyê rizgar bûne, bi vekişîna ber bi herêmên çiyayî yên başûr û çiyayên Torosên Bakurê Kurdistanê ve împaratoriya xwe ava kiribûn. Dewletên biçûk ên hêrêmê bi Ûrartûyê û bi asûritan ve ku li herêmê hikum dikirin girêdayî bûn û di sedsala 7ê a berê zayînê de, bi êrîşên asûriyan re dawî li hebûna siyasî ya van dewletên biçûk ên hêrêmê hatiye. ==== Herêmên luwiyan ==== Di serdema dawî ya împeratoriya hîtîtan de, zimanê luwîyî ji zimanê hîtîtan derbas bûye û bûye zimanê serdest ê împeratoriyê. Di heman de zimanê luwîyî heta piştê hilweşîna hîtîtan jî hebûna xwe parastiye.<ref name="Watkins2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Watkins |pêşnav=Helen |tarîx=2003 |sernav=Reviews |url=https://doi.org/10.1006/jhge.2002.0561 |kovar=Journal of Historical Geography |cild=29 |hejmar=3 |rr=480–483 |doi=10.1006/jhge.2002.0561 |issn=0305-7488 }}</ref> Herêmên dîrokî yên wekê Karya, Lîkya, Pamfîlya û Sîdeyê ku bi taybetî li Ege û li rojavayê [[Deryaya Navîn]] e, di sedsala 9ê berê zayînê de li van herêman dewletên nû hatine avakirine û ev dewlet bi bandora yewnaniyan ketiye bin di bin serdestiya bandorên û [[zimanê luwî]]yî. Her wiha hatiye texmînkirin ku pelasgî û trovayî gelên axaftvanên zimanê yewnanî bûn. Ev herêm ku gelek deverên [[Deryaya Egeyê]] û Deryaya Navîn di nav de hebe paşê ketine bin desthilatdariya axaftvanên zimanê yewnanî.<ref name="Watkins2003" /> == Şaristaniyên Anatolyayê == Anatolya di dîrokên cihêreng de malavaniya gelek şaristaniyan kiriye di nav de împaratoriya mezin a Hîtîtê û gelek dewletên mezin û dewletên biçûk hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-06-04 |ziman=en |doi=10.1086/709313 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.phrygians.org/midas.html |sernav=King Midas |malper=www.phrygians.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 |roja-arşîvê=2011-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110727173948/http://www.phrygians.org/midas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî hattiyên ku heya roja îro zimanê wan nehatiye kategorîzekirin, dewlet û împaratoriyên Anatolyayê bi tevahî ji aliyê gelên hind û ewropî ve hatine avakirin. Gelên ku li Anatolyayê serdest bûne wekê gelên hind û ewropî yên Anatolyayê hatine binavkirin. Şaristaniyên ku di dîrokên cihêreng de li herêmên cihêreng ên Anatolyaya serwerî kirine wiha ne: {| | * [[Hîtît]] * [[Kaşka]] * [[Ûrartû]] * [[Frîgiya]] * [[Lîdya]] * [[Kîmerî]] * [[Fînîkya]] * [[Karya]] * [[Keltî]] * [[Kapadokya]] | * [[Îyonya]] * [[Cihû]] * [[Kasît]] * [[Med]] * [[Luwî]] * [[Asuva]] * [[Lîkya]] * [[Mîsya]] * [[Yewnanî]] * [[Pers]] |} == Ziman == Komek ji zimanên hind û ewropî yên ku di hezarsal 2 û di hezarsala 1ê berê zayînê de li Anatolyayê hatine axavtin, wekê zimanên Anatolyayê hatine binavkirin. Di van zimanan de zimanê herî girîng û herî navdar zimanê hîtît bû ku di navbera salên 1600 û 1100ê {{bz}} de belgeyên nivîskî li pey xwe hiştiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to ancient Near Eastern languages |paşnav=Hasselbach |pêşnav=Rebecca |weşanger=Wiley |tarîx=2020 |isbn=978-1-119-19380-7 |çap=1 |cih=Hoboken (N.J.) |series=Blackwell companions to the ancient world }}</ref> Di heman demê de di dema împeratoriya hîtîtan de, zimanên wekê luwî û zimanê palayî ku xizmên zimanê hîtîtan bûn hatine axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=63–82 |isbn=978-1-108-49979-8 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Olander |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/anatolian/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE |doi=10.1017/9781108758666.005 }}</ref> Zimanê luwî li seranserê başûr û rojavayê Anatolyayê hatiye axavtin û zimanê palayî jî li seranserê bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bachhuber |pêşnav=Christoph |sernav=(2013) James Mellaart and the Luwians: A Culture-(Pre)history |url=https://www.academia.edu/2242825/_2013_James_Mellaart_and_the_Luwians_A_Culture_Pre_history |kovar=academia.edu }}</ref> Di serdema kevnar de li Anatolyayê çend ziman hatine axaftin ku di nav wan de zimanên wekê zimanê lîkî (ku tê texmînkirin ku ji luwî pêş ketiye), zimanê karî, zimanê pisîdyayî, zimanê sîdayî û zimanê paflagonî û zimanê kapadokî ku koka wan bi tevahî ne diyar e hebûn. Ev hemî ziman li dora sedsala 1em ê berê zayînê de winda bûne piştê winda bûna van zimanan zimanê yewnanî bûye zimanê serdest ê Anatolyayê. Di serdema nûjen de zimanên serdestên Anatolyayê zimanê tirkî ye û li devereke berfirehê Anatolyaya Navîn ku gelên herêmê bi giranî kurdin [[zimanê kurdî]] tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Anatolyayê]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya Ermenistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] [[Kategorî:Ewrasya]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] fo811xunu6jnsbpmt2kf2qzcohof5aa 0 5078 2083397 1955745 2026-08-03T00:19:09Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083397 wikitext text/x-wiki [[Wêne:World map 2004 CIA large 1.7m whitespace removed.jpg|thumb|300px|Nexşeya Erdê.]] '''Erdnîgarî''' şaxeke zanistê ye ku bi sîstema mirovî taybetmendî, bûyerên fîzîkî ya li ser rûyê erdê û niştecihên li ser rûyê erdê lêkolîn dike. Di heman demê de erdnîgarî dîsîplîneke giştî ye ku li têgihîştina erdê û aloziyên erdê ya mirovî û xwezayî lêkolîn dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Springer |pêşnav=Simon |tarîx=2017-01-02 |sernav=Earth Writing |url=https://doi.org/10.1080/2373566X.2016.1272431 |kovar=GeoHumanities |cild=3 |hejmar=1 |rr=1–19 |doi=10.1080/2373566X.2016.1272431 |issn=2373-566X}}</ref> Her çiqas erdnîgarî lêkolîneke tenê bi Dinyayê ve girêdayî be jî, gelek têgeh dikarin di warê zanista gerstêrkan de bi awayekî berfirehtir ji bo girseyên din ên ezmanî werin bikaranîn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Geography and ethnography: perceptions of the world in pre-modern societies |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2010 |isbn=978-1-4051-9146-3 |cih=Chichester, U.K Malden, MA |paşnavê-edîtor=Raaflaub |pêşnavê-edîtor=Kurt A. |series=The ancient world--comparative histories |paşnavê-edîtor2=Talbert |pêşnavê-edîtor2=Richard J. A.}}</ref> Koka gelek têgehên erdnîgariyê dibe ku heta Eratosthenesê kireneyî ya yewnanî ku têgeha ''geographia'' dîtîye, (nêzîkî 276 {{bz}} - nêzîkî 195/194 {{bz}}) were şopandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691142678/eratosthenes-geography |sernav=Eratosthenes' Geography {{!}} Princeton University Press |malper=press.princeton.edu |tarîx=2010-01-24 |roja-gihiştinê=2025-09-26 |ziman=en}}</ref> Yekem bikaranîna tomarkirî ya peyva γεωγραφία wekî sernavê pirtûkeke ku ji aliyê zanyarê yewnanî Claudius Ptolemy (100–170 {{pz}}) ve hatiye nivîsandin, hatiye bikaranîn. Ev xebat bingeha erdnîgariya bi navê "kevneşopiya ptolemaîk" afirandiye ku "teoriya kartografîk a ptolemaîk" jî di nav de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cartography in Islamic Societies |paşnav=Brentjes |pêşnav=S. |weşanger=Elsevier |tarîx=2009-01-01 |rr=414–427 |isbn=978-0-08-044910-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Kitchin |pêşnavê-edîtor=Rob |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978008044910400002X |paşnavê-edîtor2=Thrift |pêşnavê-edîtor2=Nigel}}</ref> Lêbelê, têgehên erdnîgariyê (wek kartografî) vedigerin hewildanên herî zû yên ji bo têgihîştina cîhanê ya bi awayekî fezayî ku bi mînaka herî zû ya hewldana nexşeya cîhanê ya ku vedigere sedsala 9an berî zayînê ya li Babîla kevnar. Dîroka erdnîgariyê wekê dîsîplîneke çand û dîrokê ku hezar salan digire nav xwe, ji hêla gelek koman ve bi awayekî serbixwe pêşketiye. Têgehên bingehîn ên erdnîgariyê ku di navbera hemî nêzîkatiyan de li hev tên, balkişandina ser fezayê, cih, dem û pîvanê ne.<ref name=":0"/><ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tuan |pêşnav=Yi-Fu |tarîx=1991 |sernav=A View of Geography |url=https://www.jstor.org/stable/215179 |kovar=Geographical Review |cild=81 |hejmar=1 |rr=99–107 |doi=10.2307/215179 |issn=0016-7428}}</ref><ref name=":0"/> Di roja îro de erdnîgarî dîsîplînek pir berfireh e ku gelek rêbazên erdnîgariyê hene. Heta roja îro gelek hewldan hatine kirin ku dîsîplînê, tevî çar kevneşopiyên erdnîgariyê, organîze bikin û bi şaxan dabeş bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pattison |pêşnav=William D. |tarîx=1964-05-01 |sernav=The Four Traditions of Geography |url=https://doi.org/10.1080/00221346408985265 |kovar=Journal of Geography |cild=63 |hejmar=5 |rr=211–216 |doi=10.1080/00221346408985265 |issn=0022-1341}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Philosophy of Geo-Ontologies: Applied Ontology of Geography |paşnav=Tambassi |pêşnav=Timothy |weşanger=Springer International Publishing AG |tarîx=2021 |isbn=978-3-030-78144-6 |çap=2 |cih=Cham |series=SpringerBriefs in Geography Ser}}</ref> Teknîkên ku têne bikar anîn bi gelemperî dikarin li ser rêbazên hejmarî û kalîteyî werin dabeşkirin ku gelek lêkolîn rêbazên tevlihev bikar tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantitative Geography: Perspectives on Spatial Data Analysis |url=https://archive.org/details/quantitativegeog0000foth |paşnav=Fotheringham |pêşnav=Alexander Stewart |weşanger=SAGE Publications |tarîx=2000 |isbn=978-0-7619-5948-9 |çap=1 |cih=London |kesên-din=Chris Brunsdon, Martin Charlton}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burns |pêşnav=Ryan |paşnav2=Skupin |pêşnav2=André |tarîx=2013 |sernav=Towards Qualitative Geovisual Analytics: A Case Study Involving Places, People, and Mediated Experience |url=https://utppublishing.com/doi/10.3138/carto.48.3.1691 |kovar=Cartographica |cild=48 |hejmar=3 |rr=157–176 |doi=10.3138/carto.48.3.1691 |issn=0317-7173}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Diriwächter |pêşnav=Rainer |paşnav2=Valsiner |pêşnav2=Jaan |tarîx=2006-01-31 |sernav=Qualitative Developmental Research Methods in their Historical and Epistemological Contexts |url=https://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/72 |kovar=Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |doi=10.17169/fqs-7.1.72 |issn=1438-5627}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Geography}} * [http://reocities.com/Athens/column/2747/Erdnigari/erdnigari0.htm Ferhenga Erdnîgariyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325172137/http://reocities.com/Athens/column/2747/Erdnigari/erdnigari0.htm |date=2012-03-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnasî]] [[Kategorî:Erdnîgarî| ]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Zanistên civakî]] 9ovrqgvrb3vascn4b913yued80jg83u 0 5278 2083298 1973075 2026-08-02T22:27:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083298 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Dîroka Amedê''' ({{langx|ku|Amed}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |sernav=Kürtçe Anamnez, Anamneza bi Kurmancî |paşnavê-edîtor=Avcýkýran |pêşnavê-edîtor=Dr. Adem |malper=Tirsik |rûpel=55 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=27 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200127110405/http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> bi [[zazakî]]: Diyarbekir,<ref>Zazaca-Türkçe Sözlük, R. Hayıg-B. Werner</ref> {{Langx|aii|Amedi / Amedu}},<ref>Bryce, Trevor (2009) The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia p. 38</ref> {{langx|hy|Տիգրանակերտ}}, {{Transl|hy|''[[Tigranocerta|Tigranakert]]''}};<ref>[[Western Armenian]] pronunciation: ''Dikranagerd''; {{Jêder-kitêb |sernav=Armenian Tigranakert/Diarbekir and Edessa/Urfa |url=https://archive.org/details/armeniantigranak0000unse |paşnav=Hovannisian |pêşnav=Richard G. |lînka-nivîskar=Richard G. Hovannisian |weşanger=Mazda Publishers |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/armeniantigranak0000unse/page/2 2] |isbn=978-1-56859-153-7 |cih=Costa Mesa, California |jêgirtin=The city that later generations of Armenians would call Dikranagerd was actually ancient Amid or Amida (now Diyarbekir or Diyarbakır), a great walled city with seventy-two towers...}}</ref> [[suryanî]]: ܐܡܝܕ, Āmīd)<ref>{{Jêder-malper |url=https://sedra.bethmardutho.org/lexeme/get/16400 |sernav=J. Payne Smith (Mrs. Margoliouth), A Compendious Syriac Dictionary (Oxford: The Clarendon Press, 1903) p. 19 [from sedra.bethmardutho.org, tagged by George A. Kiraz, accessed on May. 20, 2020]. }}</ref>, '''dîroka Diyarbekirê''' yan jî '''tarîxa Diyarbekirê''', Amed yek ji mezintirîn bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku dîroka bajêr bi hezaran salan dirêj dibe. Bajar mazûvaniya gelek şaristaniyên ku li bajêr bi cih bûne kiriye ku di nav wan de [[mîtanî]], [[Suryanî|aramî]], [[Suryanî|asûrî]], [[Ûrartû|ûrartî]], [[farisên hexamenişî]], [[med]]î, [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] û [[partî]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001}}</ref> Amed di sedsala 11ê b.z. de demek dirêj ji aliyê [[Med|Împeratoriya Medan]] ve hatiye birêvebirin. [[Împeratoriya Romê|Komara Romayê]] di sedsala yekem a berî zayînê de kontrola bajêr bi dest xistiye û di wê qonaxê de navê wê "Amîda" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2025-12-30}}</ref> Bajarê despêkê an navçeya îro ya [[Sûr, Amed|Sûrê]] li ser qeraxên çemê [[Dîcle]]yê ye hatiye avakirin ku ji aliyê [[Sûra Amedê]] ve hatiye dorpêç kirin. Amed di serdema nûjen de yek ji navendên herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk hatiye naskirin. == Amed û wîlayeta Diyarbekirê di dawiya sedsala 19an de == Li gorî erdnîgarnasê fransî [[Vital Cuinet]] di 1890î de rûbera wîlayetê Diyarbekirê bi 46.800 km2 bû û di warê îdarî de bi sê [[sencaq]] ([[Amed]], [[Erxenî]] û [[Mêrdîn]]), 13 [[qeza]], 54 [[nahiye]] û 3.201 gundan dabeş bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=342}}</ref> === Niştecihên navend, sencaq û wîlayetê (1890) === Di 1890î de hejmara niştecihên bajarê Amedê gihîşte 34.000-35.000 kesî: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Niştecihên navenda Amedê di sala 1890î de<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=376}}</ref> |- ! Dîn !! Gel !! Hejmar (bajar) |- | '''Misilman''': || [[Misilman]] || 15.000 |- | || [[Kurd]], hwd. || 4.100 |- | || [[Erebên sûrî]] || 1.012 |- | '''Mesîhiyên rojhilatî''': || [[Ermeniyên gregorî]] (gregoryen) || 8.480 |- | || [[Ermeniyên katolîk]] || 899 |- | || [[Ermeniyên protestan]] || 880 |- | || [[Yewnaniyên ortodoks]] || 900 |- | || [[Yewnaniyên katolîk]] || 60 |- | || [[Keldaniyên katolîk]] || 999 |- | || [[Suryaniyên katolîk]] || 400 |- | || [[Suryaniyên jakobî]] || 950 |- | '''Mesîhiyên latînî''': || Mesîhiyên [[kapuçîn]] ên îtalyan || 2 |- | || Mesîhiyên [[fransîskan]] ên fransî || 4 |- | '''Cihû''' || [[Cihû]] || 284 |- |} Dîsa li gorî Cuinet, di 1890î de rûniştvanên wîlayeta Diyarbekirê 471.462 bûn: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Niştecihên Diyarbekirê di sala 1890î de<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=345, 372}}</ref> |- ! Dîn !! Gel !! Hejmar (sencaq) !! Hejmar (wîlayet) |- | '''Misilman''': || [[Misilman]] || 36.481 || 110.644 |- | || [[Kurd]], [[tirk]] û [[tirkmen]] || 57.207 || 200.000 |- | || [[Çerkez]] || 3.334 || 10.000 |- | || [[Erebê sûrî|Erebên sûrî]] || 2.668 || 8.000 |- | '''Dînên din''': || [[Êzdî]] û [[elewî]] (qizilbaş) || 2.000 || 6.000 |- | || [[Qereçî]] ([[roman]]) || 1.000 || 3.000 |- | '''Mesîhiyên rojhilatî''': || [[Ermeniyê gregorî|Ermeniyên gregorî]] (gregoryen) || 28.984 || 57.890 |- | || [[Ermeniyê katolîk|Ermeniyên katolîk]] || 1.845 || 10.170 |- | || [[Ermeniyê protestan|Ermeniyên protestan]] || 1.544 || 11.069 |- | || [[Yewnaniyê ortodoks|Yewnaniyên ortodoks]] || 900 || 9.250 |- | || [[Yewnaniyê katolîk|Yewnaniyên katolîk]] || 60 || 190 |- | || [[Keldanî|Keldaniyên katolîk]] || 1.600 || 16.420 |- | || [[Suryaniyê katolîk|Suryaniyên katolîk]] || 810 || 4.990 |- | || [[Suryaniyê yaqûbî|Suryaniyên yaqûbî]] || 5.200 || 22.554 |- | '''Mesîhiyên latînî''': || Mesîhiyên [[kapuçîn]] ên îtalyan || 2 || 6 |- | || Mesîhiyên [[fransîskan]] ên fransî || 4 || 10 |- | '''Cihû''' || [[Cihû]] || 284 || 1.209 |- |} == Dîroka kevnar: serdema subaro, hûrî û mîtaniyan == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin 6.000 hezar sal berî niha yanî 3.000 sal {{bz}} cara pêşî [[subaro]] li herêma Amede jîyane û hukim kirine. [[Sumer]] û [[akad]]an bi wateya xelkê navbera herdû çeman, ku paşê grekiyan ji vê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê subaro bûye [[hûrî]]. Yanî subaro û hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Dibe ku li gor eşîran navê wan were guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat naskirin. Îro hemû dîroknas dibêjin ku subaro û hûrî heman xelk in û zimanê wan [[hind û ewropî]] bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji çiyayên Zagrosê, heta Amed, [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]] û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Navîn]] jî ketine bin destê hûriyan. Li van herêman kevneşopên hûriyan îro jî gelek in. Di navbera salên 1800-1500an b.z. de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Bz piştî 1500î mirov êdî li herêmê ji derî hûriyan mîtaniyan jî dibîne. Subaro, hurî û mîtanî heman xelk bûne, yek eşîrek bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Piştre mîtanî desthilatdariyê digirin destê xwe. Mîtanî bêtir li herêmên Mêrdîn, Haran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Li Amedê bi tenê herêma rojava girtine bin kontrola xwe. Weha xuyaye ku herêmên bakur û rojhilatê Amedê di destê mîtaniyan de maye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Bedena bajarê Amedê cara pêşî ji aliyê hûriyan ve hatiye çêkirin. Li derê çiyê li qata herî binî bi nivîsên bizmarî û bi zimanê hûrî hatiye nivîsîn. Amed an jî ''Amîda'' bi hûri ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema asûriyan == Di dema mîtaniyan de êdî asurî ji jêr ve êrîsî mîtaniyan dikin. Hêdî hêdî asûrî li herêmê xurt dibin û dixwazin bibin hakimê herêmê. Di salên 1300an b.z. de asûr herêma Amedê dagir dikin û bajar dikeve bin destê wan. Herweha di gelek dem salên ciyê ciyê de asûrî herêmê dagirdikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema urartuyan == Ji dema asûriyan ve li herêma Wanê bi navê [[Urartu]] xelkek hikûm dikir. Ji roja ku asûrî hatibûne herêmê her êrîşî urartuyan dikirin. Berî zayînê di sala 781 an de Asûr êrîş bir ser artêşa urartuyan. Urartuyan bi Mîtan û Nêrbiyên ku di nav artêşa asûriyan de bûn bi dizî bi wan re li hev kiribûn. Di dema şer de Mîtan, Nêrbî û Urartu bi hev re li asûriyan dan û artêşa asûr şikiya. Û herêm ket destê ûrartuyan. Di sala 743an de artêşa asûr di bin serokatiya keyê nû [[Tîglatpileser III]] an de zora urartuyan bir û Amedê bi paş ve girt.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema iskîtiyan == Iskîtî ji [[Qefqaz]]ê ve hatin û zora urartuyan birin û berî zayînê di sala 635an de herêma Amedê jî girtiye bin kontrola xwe û bi qasi 28 salan li herêmê hikûmdarî kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema medan == Wek tê zanîn medan bz di sala 612an de zora asûriyan biribû. Di sala 625an de herêma Amedê ket bin destê medan û heta 550an di destê wan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema persan == Di sala 550an de şahê faris [[Kûruşê Mezin]] zora şahê medan bir û Amed ket bin destê farisan. Heta sala 331ê b.z. Amed û herêma wê di bin bandora farisan da ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Îskenderê Mezin == Keyê [[Mekdonya]]yê [[Îskender]] di sala 331ê b.z. de bi artêşeke mezin berê xwe ber bi rojhilat ve kir û Amedê girt û ber bi Îranê ve çû. Heta sala 323 herêm di bin destê [[Îskenderê Mezin]] de ma. Piştî mirina Îskender herêm ket destê seleukiyan. Heta sala 140î di destê wî de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema partan == Partan xwe xwedî mîratê farisan didît û îktîdarê girtin destê xwe û herweha herêma Amedê jî heta sala 85an di bin bandora wan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Tîgranê Mezin == Tîgran sistiya partan dît û êrîş bir ser wan û herêmê girt bin destê xwe. Herwiha Amed jî di navbera salên bz 85-69an ket bin destê Tîgran. Tîgran xwe warisê urartuyan didît.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Roma û Bizansê == Ji sala 69an berî zayînê heta sala 639an piştî zayînê herêma Diyarbekirê ket bin desthilatdariya romiyan. Pêşî Roma û piştre jî Roma bû du perçe vê carê bizansî li wir man. Îro jî mirov him li ser kevirên bedena Amedê him jî li gelek ciyan rastî şopên nivisarên û xerabeyên romiyan tê. Ev dema xiristiyaniyê ye. Di serdema romiyan, sala 149an de, beden ji aliyê Împerator [[Constantius II]] ve him hatiye tamîrkirin û him hinek ciyên nû jî lê hatine zêde kirin. Navbera Derên Çiyê û Rihayê hatiye xerabkirin, ji çaran yekê bajêr hatiye fireh kirin û ji nû ve beden hatiye çêkirin. Di sala 359an de nifûsa bajêr 20.000 bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema îslamê == Di dema derketina îslamê de Amed di bin destê Bizansan de bû. Di serdema Xelîfe Omer de, di sala 639an de eskerên artêşa îslamê bi şerekî dijwar Amedê digirin. Heta sala 661 an Amed di destê ereban de dimîne. Ji sala 661 heta 750 yan vê care di destê emewiyan de dimîne. Ji sala 750 heta 869an dikeve bin destê ebasiyan. Ji sala 869 heta 899an di destê Kurê Şêxan de dimîne. Ji sala 930 heta 980î di bin destê hamdaniyan de dimîne. Ji sala 980 heta 984 di destê Kurê Buveynan de dimîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} === Serdema merwaniyan === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} Belê, wek me di serî de jî destnîşan kiribû bav û kalên kurdan subarto û hûrî, 3.000 sal b.z. Amed ava kiribû an jî dîwarên bajêr cara yekem ji aliyê wan ve hatibû lêkirin. Ji wê rojê şûn ve heta dema merwaniyan nêzîkî 3.500 salan bajarên kurdan ketibû bin destê dijminê renge reng, curbe cur û care duyem bû ku carek din diket destê kurdan. Merwanî ji sala 984 heta 1085an, tam 101 sal Amed û herêma Amedê birêve dibin. Di dîroka Amedê de demeke zêrîn dest pê dike. Êdî artêşên dagirker li vir tunebûn. Merwanî ne ji bo talan û wêrankirinê hatibûn, lewre ew xwediyên malê bûn û mala xwe yanî bajarê xwe ji her alî ve ava dikirin û diafirandin. Av û avadaniyê dikirin. Pire, hemam û seraya çêdikirin. [[Pira Amedê ya Dehderî]] û [[Pira Mala Badê]] di vê demê de hatine çêkirin. Ziman û edebiyata kurdî li Amed û Farqînê gelek bi peş dikeve. Amed û Farqîn dibin buhişta derewîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} === Serdema eyûbiyan === {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} Di navbera salên [[1193]]-[[1401]]ê de Amed dikeve bin destê eyûbiyan. Ku serokê dewleta eyûbi [[Selahedînê Eyûbî]] bi xwe kurd bû lê li gor bîr baweriyên wê demê, dîn bêtir li pêş bû netewe hewqas ne girîng bû. Di wê demê de dijberiyên misilman û xiristiyanan hebûn. Selahedînê Eyûbî û serleşker û piştre jî padîşahekî îslamê bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Selcûqî, osmanî û komara Tirkiyeyê == Her çiqas dem dem Amed ketibe bin destê tirkên selcûqî û qerekoyunî jî bi rastî piştî [[şerê Çaldiranê]] di sala 1515an de artêşa osmanî der û dor li Amedê digirin û xelkê bajêr jî êdî ji birêvebiriya şahê Îranê gelek eciz dibin û alîkariya osmaniyan dikin. Ji wê roja reş şûn ve Amed wek birêvebirî bi osmaniyan ve tê girêdan. Heta salên dawiya osmaniyan jî, bi tenê bac didin osmaniyan. Wek hemû bajar û herêmên Kurdistanê, Amed jî nîv otonom bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Çavkanî == * [[Amed Tîgris]] / [http://www.amidakurd.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021072100/http://www.amidakurd.com/ |date=2016-10-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Amedê| ]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] 76l0yjwr237fpfmli07xuav7g6vwx23 2083352 2083298 2026-08-02T23:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083352 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Dîroka Amedê''' ({{langx|ku|Amed}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |sernav=Kürtçe Anamnez, Anamneza bi Kurmancî |paşnavê-edîtor=Avcýkýran |pêşnavê-edîtor=Dr. Adem |malper=Tirsik |rûpel=55 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=27 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200127110405/http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> bi [[zazakî]]: Diyarbekir,<ref>Zazaca-Türkçe Sözlük, R. Hayıg-B. Werner</ref> {{Langx|aii|Amedi / Amedu}},<ref>Bryce, Trevor (2009) The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia p. 38</ref> {{langx|hy|Տիգրանակերտ}}, {{Transl|hy|''[[Tigranocerta|Tigranakert]]''}};<ref>[[Western Armenian]] pronunciation: ''Dikranagerd''; {{Jêder-kitêb |sernav=Armenian Tigranakert/Diarbekir and Edessa/Urfa |url=https://archive.org/details/armeniantigranak0000unse |paşnav=Hovannisian |pêşnav=Richard G. |lînka-nivîskar=Richard G. Hovannisian |weşanger=Mazda Publishers |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/armeniantigranak0000unse/page/2 2] |isbn=978-1-56859-153-7 |cih=Costa Mesa, California |jêgirtin=The city that later generations of Armenians would call Dikranagerd was actually ancient Amid or Amida (now Diyarbekir or Diyarbakır), a great walled city with seventy-two towers...}}</ref> [[suryanî]]: ܐܡܝܕ, Āmīd)<ref>{{Jêder-malper |url=https://sedra.bethmardutho.org/lexeme/get/16400 |sernav=J. Payne Smith (Mrs. Margoliouth), A Compendious Syriac Dictionary (Oxford: The Clarendon Press, 1903) p. 19 [from sedra.bethmardutho.org, tagged by George A. Kiraz, accessed on May. 20, 2020]. }}</ref>, '''dîroka Diyarbekirê''' yan jî '''tarîxa Diyarbekirê''', Amed yek ji mezintirîn bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku dîroka bajêr bi hezaran salan dirêj dibe. Bajar mazûvaniya gelek şaristaniyên ku li bajêr bi cih bûne kiriye ku di nav wan de [[mîtanî]], [[Suryanî|aramî]], [[Suryanî|asûrî]], [[Ûrartû|ûrartî]], [[farisên hexamenişî]], [[med]]î, [[Împeratoriya Seleukî|seleukî]] û [[partî]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001}}</ref> Amed di sedsala 11ê b.z. de demek dirêj ji aliyê [[Med|Împeratoriya Medan]] ve hatiye birêvebirin. [[Împeratoriya Romê|Komara Romayê]] di sedsala yekem a berî zayînê de kontrola bajêr bi dest xistiye û di wê qonaxê de navê wê "Amîda" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2025-12-30}}</ref> Bajarê despêkê an navçeya îro ya [[Sûr, Amed|Sûrê]] li ser qeraxên çemê [[Dîcle]]yê ye hatiye avakirin ku ji aliyê [[Sûra Amedê]] ve hatiye dorpêç kirin. Amed di serdema nûjen de yek ji navendên herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk hatiye naskirin. == Amed û wîlayeta Diyarbekirê di dawiya sedsala 19an de == Li gorî erdnîgarnasê fransî [[Vital Cuinet]] di 1890î de rûbera wîlayetê Diyarbekirê bi 46.800 km2 bû û di warê îdarî de bi sê [[sencaq]] ([[Amed]], [[Erxenî]] û [[Mêrdîn]]), 13 [[qeza]], 54 [[nahiye]] û 3.201 gundan dabeş bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=342}}</ref> === Niştecihên navend, sencaq û wîlayetê (1890) === Di 1890î de hejmara niştecihên bajarê Amedê gihîşte 34.000-35.000 kesî: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Niştecihên navenda Amedê di sala 1890î de<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=376}}</ref> |- ! Dîn !! Gel !! Hejmar (bajar) |- | '''Misilman''': || [[Misilman]] || 15.000 |- | || [[Kurd]], hwd. || 4.100 |- | || [[Erebên sûrî]] || 1.012 |- | '''Mesîhiyên rojhilatî''': || [[Ermeniyên gregorî]] (gregoryen) || 8.480 |- | || [[Ermeniyên katolîk]] || 899 |- | || [[Ermeniyên protestan]] || 880 |- | || [[Yewnaniyên ortodoks]] || 900 |- | || [[Yewnaniyên katolîk]] || 60 |- | || [[Keldaniyên katolîk]] || 999 |- | || [[Suryaniyên katolîk]] || 400 |- | || [[Suryaniyên jakobî]] || 950 |- | '''Mesîhiyên latînî''': || Mesîhiyên [[kapuçîn]] ên îtalyan || 2 |- | || Mesîhiyên [[fransîskan]] ên fransî || 4 |- | '''Cihû''' || [[Cihû]] || 284 |- |} Dîsa li gorî Cuinet, di 1890î de rûniştvanên wîlayeta Diyarbekirê 471.462 bûn: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Niştecihên Diyarbekirê di sala 1890î de<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=345, 372}}</ref> |- ! Dîn !! Gel !! Hejmar (sencaq) !! Hejmar (wîlayet) |- | '''Misilman''': || [[Misilman]] || 36.481 || 110.644 |- | || [[Kurd]], [[tirk]] û [[tirkmen]] || 57.207 || 200.000 |- | || [[Çerkez]] || 3.334 || 10.000 |- | || [[Erebê sûrî|Erebên sûrî]] || 2.668 || 8.000 |- | '''Dînên din''': || [[Êzdî]] û [[elewî]] (qizilbaş) || 2.000 || 6.000 |- | || [[Qereçî]] ([[roman]]) || 1.000 || 3.000 |- | '''Mesîhiyên rojhilatî''': || [[Ermeniyê gregorî|Ermeniyên gregorî]] (gregoryen) || 28.984 || 57.890 |- | || [[Ermeniyê katolîk|Ermeniyên katolîk]] || 1.845 || 10.170 |- | || [[Ermeniyê protestan|Ermeniyên protestan]] || 1.544 || 11.069 |- | || [[Yewnaniyê ortodoks|Yewnaniyên ortodoks]] || 900 || 9.250 |- | || [[Yewnaniyê katolîk|Yewnaniyên katolîk]] || 60 || 190 |- | || [[Keldanî|Keldaniyên katolîk]] || 1.600 || 16.420 |- | || [[Suryaniyê katolîk|Suryaniyên katolîk]] || 810 || 4.990 |- | || [[Suryaniyê yaqûbî|Suryaniyên yaqûbî]] || 5.200 || 22.554 |- | '''Mesîhiyên latînî''': || Mesîhiyên [[kapuçîn]] ên îtalyan || 2 || 6 |- | || Mesîhiyên [[fransîskan]] ên fransî || 4 || 10 |- | '''Cihû''' || [[Cihû]] || 284 || 1.209 |- |} == Dîroka kevnar: serdema subaro, hûrî û mîtaniyan == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin 6.000 hezar sal berî niha yanî 3.000 sal {{bz}} cara pêşî [[subaro]] li herêma Amede jîyane û hukim kirine. [[Sumer]] û [[akad]]an bi wateya xelkê navbera herdû çeman, ku paşê grekiyan ji vê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê subaro bûye [[hûrî]]. Yanî subaro û hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Dibe ku li gor eşîran navê wan were guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat naskirin. Îro hemû dîroknas dibêjin ku subaro û hûrî heman xelk in û zimanê wan [[hind û ewropî]] bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji çiyayên Zagrosê, heta Amed, [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]] û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Navîn]] jî ketine bin destê hûriyan. Li van herêman kevneşopên hûriyan îro jî gelek in. Di navbera salên 1800-1500an b.z. de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Bz piştî 1500î mirov êdî li herêmê ji derî hûriyan mîtaniyan jî dibîne. Subaro, hurî û mîtanî heman xelk bûne, yek eşîrek bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Piştre mîtanî desthilatdariyê digirin destê xwe. Mîtanî bêtir li herêmên Mêrdîn, Haran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Li Amedê bi tenê herêma rojava girtine bin kontrola xwe. Weha xuyaye ku herêmên bakur û rojhilatê Amedê di destê mîtaniyan de maye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} Bedena bajarê Amedê cara pêşî ji aliyê hûriyan ve hatiye çêkirin. Li derê çiyê li qata herî binî bi nivîsên bizmarî û bi zimanê hûrî hatiye nivîsîn. Amed an jî ''Amîda'' bi hûri ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema asûriyan == Di dema mîtaniyan de êdî asurî ji jêr ve êrîsî mîtaniyan dikin. Hêdî hêdî asûrî li herêmê xurt dibin û dixwazin bibin hakimê herêmê. Di salên 1300an b.z. de asûr herêma Amedê dagir dikin û bajar dikeve bin destê wan. Herweha di gelek dem salên ciyê ciyê de asûrî herêmê dagirdikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema urartuyan == Ji dema asûriyan ve li herêma Wanê bi navê [[Urartu]] xelkek hikûm dikir. Ji roja ku asûrî hatibûne herêmê her êrîşî urartuyan dikirin. Berî zayînê di sala 781 an de Asûr êrîş bir ser artêşa urartuyan. Urartuyan bi Mîtan û Nêrbiyên ku di nav artêşa asûriyan de bûn bi dizî bi wan re li hev kiribûn. Di dema şer de Mîtan, Nêrbî û Urartu bi hev re li asûriyan dan û artêşa asûr şikiya. Û herêm ket destê ûrartuyan. Di sala 743an de artêşa asûr di bin serokatiya keyê nû [[Tîglatpileser III]] an de zora urartuyan bir û Amedê bi paş ve girt.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema iskîtiyan == Iskîtî ji [[Qefqaz]]ê ve hatin û zora urartuyan birin û berî zayînê di sala 635an de herêma Amedê jî girtiye bin kontrola xwe û bi qasi 28 salan li herêmê hikûmdarî kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema medan == Wek tê zanîn medan bz di sala 612an de zora asûriyan biribû. Di sala 625an de herêma Amedê ket bin destê medan û heta 550an di destê wan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema persan == Di sala 550an de şahê faris [[Kûruşê Mezin]] zora şahê medan bir û Amed ket bin destê farisan. Heta sala 331ê b.z. Amed û herêma wê di bin bandora farisan da ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Îskenderê Mezin == Keyê [[Mekdonya]]yê [[Îskender]] di sala 331ê b.z. de bi artêşeke mezin berê xwe ber bi rojhilat ve kir û Amedê girt û ber bi Îranê ve çû. Heta sala 323 herêm di bin destê [[Îskenderê Mezin]] de ma. Piştî mirina Îskender herêm ket destê seleukiyan. Heta sala 140î di destê wî de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema partan == Partan xwe xwedî mîratê farisan didît û îktîdarê girtin destê xwe û herweha herêma Amedê jî heta sala 85an di bin bandora wan de ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Tîgranê Mezin == Tîgran sistiya partan dît û êrîş bir ser wan û herêmê girt bin destê xwe. Herwiha Amed jî di navbera salên bz 85-69an ket bin destê Tîgran. Tîgran xwe warisê urartuyan didît.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema Roma û Bizansê == Ji sala 69an berî zayînê heta sala 639an piştî zayînê herêma Diyarbekirê ket bin desthilatdariya romiyan. Pêşî Roma û piştre jî Roma bû du perçe vê carê bizansî li wir man. Îro jî mirov him li ser kevirên bedena Amedê him jî li gelek ciyan rastî şopên nivisarên û xerabeyên romiyan tê. Ev dema xiristiyaniyê ye. Di serdema romiyan, sala 149an de, beden ji aliyê Împerator [[Constantius II]] ve him hatiye tamîrkirin û him hinek ciyên nû jî lê hatine zêde kirin. Navbera Derên Çiyê û Rihayê hatiye xerabkirin, ji çaran yekê bajêr hatiye fireh kirin û ji nû ve beden hatiye çêkirin. Di sala 359an de nifûsa bajêr 20.000 bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Serdema îslamê == Di dema derketina îslamê de Amed di bin destê Bizansan de bû. Di serdema Xelîfe Omer de, di sala 639an de eskerên artêşa îslamê bi şerekî dijwar Amedê digirin. Heta sala 661 an Amed di destê ereban de dimîne. Ji sala 661 heta 750 yan vê care di destê emewiyan de dimîne. Ji sala 750 heta 869an dikeve bin destê ebasiyan. Ji sala 869 heta 899an di destê Kurê Şêxan de dimîne. Ji sala 930 heta 980î di bin destê hamdaniyan de dimîne. Ji sala 980 heta 984 di destê Kurê Buveynan de dimîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} === Serdema merwaniyan === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} Belê, wek me di serî de jî destnîşan kiribû bav û kalên kurdan subarto û hûrî, 3.000 sal b.z. Amed ava kiribû an jî dîwarên bajêr cara yekem ji aliyê wan ve hatibû lêkirin. Ji wê rojê şûn ve heta dema merwaniyan nêzîkî 3.500 salan bajarên kurdan ketibû bin destê dijminê renge reng, curbe cur û care duyem bû ku carek din diket destê kurdan. Merwanî ji sala 984 heta 1085an, tam 101 sal Amed û herêma Amedê birêve dibin. Di dîroka Amedê de demeke zêrîn dest pê dike. Êdî artêşên dagirker li vir tunebûn. Merwanî ne ji bo talan û wêrankirinê hatibûn, lewre ew xwediyên malê bûn û mala xwe yanî bajarê xwe ji her alî ve ava dikirin û diafirandin. Av û avadaniyê dikirin. Pire, hemam û seraya çêdikirin. [[Pira Amedê ya Dehderî]] û [[Pira Mala Badê]] di vê demê de hatine çêkirin. Ziman û edebiyata kurdî li Amed û Farqînê gelek bi peş dikeve. Amed û Farqîn dibin buhişta derewîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} === Serdema eyûbiyan === {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} Di navbera salên [[1193]]-[[1401]]ê de Amed dikeve bin destê eyûbiyan. Ku serokê dewleta eyûbi [[Selahedînê Eyûbî]] bi xwe kurd bû lê li gor bîr baweriyên wê demê, dîn bêtir li pêş bû netewe hewqas ne girîng bû. Di wê demê de dijberiyên misilman û xiristiyanan hebûn. Selahedînê Eyûbî û serleşker û piştre jî padîşahekî îslamê bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Selcûqî, osmanî û komara Tirkiyeyê == Her çiqas dem dem Amed ketibe bin destê tirkên selcûqî û qerekoyunî jî bi rastî piştî [[şerê Çaldiranê]] di sala 1515an de artêşa osmanî der û dor li Amedê digirin û xelkê bajêr jî êdî ji birêvebiriya şahê Îranê gelek eciz dibin û alîkariya osmaniyan dikin. Ji wê roja reş şûn ve Amed wek birêvebirî bi osmaniyan ve tê girêdan. Heta salên dawiya osmaniyan jî, bi tenê bac didin osmaniyan. Wek hemû bajar û herêmên Kurdistanê, Amed jî nîv otonom bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2025}} == Çavkanî == * [[Amed Tîgris]] / [http://www.amidakurd.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021072100/http://www.amidakurd.com/ |date=2016-10-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Amedê| ]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] l2k0jokktq0mn9cgg8nuvvlqaqdm4yy 0 5342 2083332 2065027 2026-08-02T23:05:48Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083332 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Hewlêr}} {{Agahîdank bajar | nav = Hewlêr | navê_fermî = Arbîl | nexşeya_cihan = #Başûrê Kurdistanê#Îraq | koordînat = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}} | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dûgel = [[Îraq]] | parêzgeh = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | navçe = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]] | şaredar = | gelhe = 1.713.461<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | gelhe_sal = [[2009]] | rûerd = | bilindayî = 415 | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | koda_telefonê = 066 (bajar) | wêneSer = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = Şehrpark, Hewlêr | malper = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov] }} '''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&q=rudaw.net+kurdistan&pg=PT54 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji aliyê hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}</ref> Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê. Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin. Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}</ref> == Etîmolojî == Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.<ref name="Khan22">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}</ref> Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.<ref name="Khan22"/> Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin. Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin. == Dîrok == === Arkelojî === [[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]] Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin. === Serdema bronzî === ==== Bronza destpêkê ==== Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû. Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}</ref> Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin. Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}</ref> ==== Bronza navîn ==== Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajarekî serbixwe. ==== Bronza dereng ==== Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû. === Serdema medan === Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin. Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû. === Serdema hesinî === Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne. Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}</ref> Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}</ref> Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk. Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |url=https://archive.org/details/jewsofkhazaria0000broo |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}</ref> Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}</ref> Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]] Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine. Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}</ref> Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû. Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}</ref> Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}</ref> Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike. Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide. Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû. Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin. === Serdema nûjen === [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]] Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}</ref> Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê. Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}</ref> Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike. Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.<ref name=":0"/> == Neqlîye == [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}</ref> Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}</ref> Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin. Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}</ref> == Bagûrdan == Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê | Cîh = Hewlêr <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 12.4 | bgReş = 14.2 | bgAda = 18.1 | bgAvr = 24.0 | bgGul = 31.5 | bgPûş = 38.1 | bgTîr = 42.0 | bgGel = 41.9 | bgRez = 37.9 | bgKew = 30.7 | bgSer = 21.2 | bgBer = 14.4 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = 2.4 | ngReş = 3.6 | ngAda = 6.7 | ngAvr = 11.1 | ngGul = 16.7 | ngPûş = 21.4 | ngTîr = 24.9 | ngGel = 24.4 | ngRez = 20.01 | ngKew = 14.5 | ngSer = 8.9 | ngBer = 3.9 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 7.4 | gnReş = 8.9 | gnAda = 12.4 | gnAvr = 17.5 | gnGul = 24.1 | gnPûş = 29.7 | gnTîr = 33.4 | gnGel = 33.1 | gnRez = 29.0 | gnKew = 22.6 | gnSer = 15.0 | gnBer = 9.1 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 111 | bnReş = 97 | bnAda = 89 | bnAvr = 69 | bnGul = 26 | bnPûş = 0 | bnTîr = 0 | bnGel = 0 | bnRez = 0 | bnKew = 12 | bnSer = 56 | bnBer = 80 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = | rtReş = | rtAda = | rtAvr = | rtGul = | rtPûş = | rtTîr = | rtGel = | rtRez = | rtKew = | rtSer = | rtBer = <!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --> | gaRêb = | gaReş = | gaAda = | gaAvr = | gaGul = | gaPûş = | gaTîr = | gaGel = | gaRez = | gaKew = | gaSer = | gaBer = <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = | rbReş = | rbAda = | rbAvr = | rbGul = | rbPûş = | rbTîr = | rbGel = | rbRez = | rbKew = | rbSer = | rbBer = <!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --> | hnRêb = | hnReş = | hnAda = | hnAvr = | hnGul = | hnPûş = | hnTîr = | hnGel = | hnRez = | hnKew = | hnSer = | hnBer = }} == Çand == === Cûmalî ya Hewlêrê === ==== Savdêriyên din ==== * Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin. * Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e. * [[Parka Samî Ebdulrehman]] * Stadyûma Franso Heriri * Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît. * Muzeya Tekstîlê ya Kurdî === Spor === Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike. === Medya === * [[Babylon FM]] * [[Ishtar TV]] * [[Kanal 4]] * [[Kurdistan24]] * [[Kurdistan TV]] * [[Kurdmax Pepûle]] * [[Kurdsat]] * [[Net TV]] * [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]] * [[Ava Entertainment]] * [[Korek TV]] * [[I Star]] * [[I Star Sport]] * [[I Star Quran]] * [[New Line HD]] * [[Ava TV]] == Seferî == Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin. == Huner == Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê. Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin. == Galerî == <gallery> Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Biblîografî == * {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }} * {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar_kurd}} {{Paytextên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]] [[Kategorî:Hezewan]] [[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Paytextên navçeyên Iraqê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] cvxkyzu103sk5e6epbjhjesytah5ykt 0 5351 2083330 2080244 2026-08-02T23:04:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083330 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | pênasê_pêşîn = ''Halâskâr Gazi”<ref>Andrew Mango ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', Overlook Press, 2002, {{ISBN|978-1-58567-334-6}}, [https://books.google.com/books?id=cO50m62MA8AC&pg=PT350&dq=halaskar+gazi+ataturk&hl=nl#v=onepage&q=halaskar%20gazi%20ataturk&f=false]</ref><br>''Mareşal'' | nav = Mustafa Kemal Atatürk | roja_jidayikbûnê = c. {{Roja bûyînê û temen|df=yes|1881}} | cihê_jidayikbûnê = [[Selanîk]], [[Împeratoriya Osmanî]] | roja_mirinê = 10ê mijdar a 1938an | cihê_mirinê = [[Stembol]], Tirkiye | cihê_goristanê = Anıtkabir, [[Enqere]] | partiyên_din = {{Lîsteya sade| *[[Vatan ve Hürriyet|Welat û Azadî]] (1906-1907) *[[Îtihad û Tereqî]] (1907-1918) *[[Partiya Gel a Lîberal ya Osmanî]] (1918-1919) *[[Komeleya Parastina Mafên Neteweyî]] (1919-1923) }} | hevjîn = {{Zewac|[[Latife Uşakî]]|1923|1925}} | têkilî = [[Makbule Atadan]] (Xwişk) | zarok = | dê_û_bav = [[Ali Rıza Efendi]] (Bav)<br>[[Zübeyde Hanım]] (Dayik) | cîwar = Seraya Serokkomariyê, [[Enqere]] | perwerde = Akademiya Leşkerî ya Bîtolayê | sedema_mirinê = [[Sîroz|Nexweşiya kezebê]] | malper = {{URL|tccb.gov.tr|Malpera hikûmetê}} | pabendî = [[Wêne:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px]] [[Împeratoriya Osmanî]] {{Biçûk|(1893-1919)}}<br>[[Wêne:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px]] [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Dewleta Tirkiyeyê]] {{Biçûk|(1919-1923)}}<br>{{Sembola alayê|TUR}} [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] {{Biçûk|(1923–1927)}} | şax = [[Împeratoriya Osmanî|Arteşa Osmanî]]<br />[[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Arteşa Rizgariyê]]<br>[[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] | paye = Mîr-i livâ<br>Mareşal | wêne = file:Ataturk1930s.jpg | sernavê_wêne = Mustafa Kemal Atatürk 1930 | şanenav = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg <!-- meqama niha --> | partî = [[Partiya Gel a Komarî]] (1923-1938) | meqam1 = 1em [[Tirkiye|Serokkomarê Tirkiyeyê]] | berê1 = Meqam hatiye sazkirin | serokwezîr1 = [[İsmet İnönü]]<br />[[Fethi Okyar]]<br />[[Celal Bayar]] | paşê1 = İsmet İnönü | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|10|11|1938}} | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|29|10|1923}} | cîgirserok1 = | meqam2 = 1em serokê [[Partiya Gel a Komarî]] | berê2 = Meqam hatiye sazkirin | serokkomar2 = | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|28|10|1923}} | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|11|1938}} | paşê2 = İsmet İnönü | cîgirên_serokwezîrê2 = | serok3 = [[Fevzi Çakmak]] | meqam3 = Serokwezîrê [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin]] | berê3 = Meqam hatiye sazkirin | destpêka_dewrê3 = {{Dîrok|3|05|1920}} | paşê3 = Fevzi Çakmak | dawiya_dewrê3 = {{Dîrok|24|01|1921}} | meqam4 = Berdevke [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Parlementerê Meclîsa Mezin ya Neteweyî]] | berê4 = Meqam hatiye sazkirin | paşê4 = Fethi Okyar | destpêka_dewrê4 = {{Dîrok|24|04|1920}} | dawiya_dewrê4 = {{Dîrok|29|10|1923}} | meqam5 = | herêma_hilbijartinê5 = | destpêka_dewrê5 = | dawiya_dewrê5 = | meqam6 = | destpêka_dewrê6 = | dawiya_dewrê6 = | berê6 = | paşê6 = }} '''Mustafa Kemal Atatürk'''{{Efn|[[:Wêne:Atatürk'ün 993 814 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|Karta nasnameyê 1934]]}} (heya 1934an: '''Mustafa Kemal Paşa''', bi kurdî wek '''Mistefa Kemal Paşa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=44:1}}</ref> jî tê nasîn, [[Zimanê osmanî|osmanî]]: مصطفى كمال پاشا ''Muṣṭafâ Kemâl Paşa'', ji 1935 heya 1937an: '''Kamâl Atatürk''';{{Efn|[[:Wêne:Atatürk'ün 993 815 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|Karta nasnameyê 1935]]}} jdb. 1881an li [[Selanîk]]ê, wîlayeta Rûmeliyayê, [[împeratoriya Osmanî]] - m. 10ê çiriya paşîn a 1938an li [[Stembol]]ê, [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]]) damezrînerê komara Tirkiyeyê û ji sala 1923an heya 1938an yekem serokkomarê komara nûjen Tirkiyeyê bû ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] hatiye damezrandin. Xizmetên wî yên wek efser di parastina nîvgirava [[Çanakkale]]yê de ku di sala 1915an de li hember leşkerên hevalbendên ku dixwestin derdora [[tengava Çanakkaleyê]] bixin bin kontrola xwe û ji 1921ê û pê ve di şerê berevaniyê de li dijî yewnaniyên ku ber bi [[Anatolya]]yê ve bi pêş ve çûbûn, wî kiriye sembola xweragiriya tirkan û hişmendiya neteweyî. Wek siyasetmedarekî hêzdar ku bi israr nûjenkirina welatê xwe li ser modela rojavayî pêş xistiye ku bi rakirina [[siltan]]at û [[xîlaftê]] û herwiha reformên civakî yên berfereh (destpêkirina [[laîkîzm]]ê, wekheviya jin û mêran, [[Tirkkirin|tirkkirina welat]], binpêkirin mafên neteweyên din û komkujî û şerên li dijî [[kurd]]an û hwd.) [[dewlet]]ek li ser asasên meteweperestiya tirk ava kiriye. Atatürk di têkiliyên tirk û kurdî de wekî yek ji kesên bi nîqaş tê dîtin ku tê îdîa kirin ku Atatürk di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] de soz daye eşîrên kurd ku ger ew alîkariya wî bikin, ew ê herî kêm di nav sinorên xwe de rêveberiyeke xweser bide kurdan. Piştî bidawîbûna Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê û serkevtina Atatürk, serokên eşîran ên ku hevpeymaniya tirk û kurdî îmze kiribûn yek bi yek hatine bidarvekirin. Di encama Komara Tirkiyeyê a ciwan a di bin serokatiya wî de (1923-1938) gelek nûnerên bîrdoziya kurd û eşîran li dijî hikûmeta navendî ya Tirkiyeyê li Enqerê rabibûn li ser piyan. Ev serhildanan bûne sedema kuştin û tunekirina girseyî ya gelek eşîrên kurd û sivîlên wan din ên di bin fermandariya wan de. Herwiha, gelek misilmanên ku ji [[Balkan]]an reviyabûn, ji bo ku ev herêman zûtir werin [[tirkkirin]], ber bi deverên [[Bakurê Kurdistanê]] ve hatine sirgûnkirin. == Jînenîgarî == === Kok û ciwaniya wî === [[Wêne:Turkishcon Salonika.jpg|thumb|Ev mal ku Mustafa Kemal Atatürk jidayik bû, Selanîk, Yewnanistan. Mal aniha mûzexane ye]] Atatürk di 1881an de li [[Selanîk]]ê, ku wê demê beşek ji împeratoriya osmanî bû, wek kurê [[Ali Rıza Efendi]] û [[Zübeyde Hanım]], ku ji 1871an ve zewicî bûn, hatiye dinê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Salonique, 1830-1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes |paşnav=Anastassiadou |pêşnav=Méropi |weşanger=BRILL |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10798-4 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=qSjAqaQTI7EC&pg=PA71 |paşnav2=Anastassiadou-Dumont |pêşnav2=Méropi }}</ref> Di zarokatiya Atatürkê de çendîn serhildanan derbas bû, ku tê de îradeya wî ya xurt û îdiaya wî derket pêş. Ew tenê çend rojan çû [[Medrese|dibistana Quranê]] ya ku diya wî dixwest ku ew biçe, bi taybetî ji ber merasîma pejirandinê. Paşê, bi piştgiriya bavê xwe, li ser modela rojavayî derbasî dibistaneke taybet bû. Dema ku ew heft salî bû, bavê wî wefat kir.<ref>Bernd Rill: Kemal Atatürk. Rowohlt, Reinbek 1985</ref> Dayika ku bi zorê dikaribû du zarokên xwe yên mayî têr bike, ji bo ku bi birayê xwe re li welêt bijî, ku li wir çûna dibistanê bi rêkûpêk ne gengaz bû. Piştî navbereke du salan ji dibistanê, Atatürk wek [[Sêwî|nîv-sewî]] li Selanîkê li cem xaltiya xwe hat danîn, da ku ew dîsa biçe dersê û li dewarên mamê xwe jî binêre.<ref>Atatürk, Kemal (1998). Mustafa Kemal Ataturk. Akşit. rr. 13.</ref> Lêdanên dijwar û bi xwînxwarî li pişta wî, ku ji mamosteyekî wergirtî, bû sedem ku careke din dev ji dibistanê berde û ji dibistana navîn hat dûrxistin. Di 12 saliya xwe de bi dizî serî li dibistana navîn a leşkerî ya li Selanîkê dide, di îmtihana ketina dibistanê de derbas dibe û li gel berxwedana dayika xwe vîna xwe bi cih tîne.<ref>T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, rr. 1. (bi tirkî)</ref> Li gorî gotina wî, mamosteyê wî yê matematîkê li wir paşnavê Kemal (bi erebî: kamil) lê kiriye, ku wî bi şiyanên xwe bandor kiriye. Wî di 1895an de îmtîhana dawîn wekî çaremîn çêtirîn qedand.<ref>Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, rr. 29. (bi tirkî)</ref> === Perwerderiya leşkerî û destpêka di siyasetê (1896-1905) === Xwendina xwe di 1896an de, dûrî malbatê, li Manastirê (niha Bitola), îro [[Makedonyaya Bakur]], li dibistana bilind a leşkerî ya herêmê (dibistana kadet) domand. Li ser vê yekê, mîna navendên din ên perwerdehiya leşkerî yên li împeratoriya osmanî ya wê demê, hewldanên reformê yên xurt ên rojavayî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümünekadar |paşnav=Atay |pêşnav=Falih Rıfkı |weşanger=Pozitif Yayınları |tarîx=2004 |isbn=978-975-6461-05-1 |cih=İstanbul |series=Pozitif Yayınları Sosyal Tarih Dizisi }}</ref> Mustafa Kemal piştî ku îmtîhana xwe ya dawîn bi serkeftî derbas kir, di 1899an de li [[Stembol]]ê wek berendamê efseriyê dikeve akademiya leşkerî.<ref name="Bahar2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Bahar |pêşnav=İZMİR |tarîx=2017 |sernav=Türk-Amerikan ilişkilerinin son baharı: John F. Kennedy’nin Başkanlığı ve Türk Basını (1960-1963) |url=https://doi.org/10.1501/tite_0000000477 |kovar=Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi |cild=0 |hejmar=61 |rr=179–205 |doi=10.1501/tite_0000000477 |issn=1303-5290 }}</ref> Li vir ji ber xebatên siyasî yên muxalefetê navdar bû, lê ji parastina rêveberê akademiya lîberal sûd wergirt. Piştî qedandina perwerdeya xwe ya efseriyê, di demeke kin de, ket nava lepên servîsa veşartî, neçar ma çend mehan di girtîgehê de bimîne û tenê bi navbeynkariya nû ya rêveberê akademiya leşkerî dîsa hate berdan. Di dosyaya servîsa veşartî ya reftarên wî de ne tenê bêserûberiya siyasî, lê di nav tiştên din de, herwiha mijûlbûna bi [[Laşfiroşî|laşfiroşan]] û vexwarina [[alkol]]ê jî, ku bêrûmetî têne dîtin.<ref>Dietrich Gronau: Mustafa Kemal Atatürk oder die Geburt der Republik. Fischer, Frankfurt am Main 1994, rr. 54.</ref> Vexwarina zêde ya rakî, araqê û cixareyê, ku kesên bêxewî ji wan dikişand, di rastiyê de wê paşê bibe pirsgirêkek tenduristiyê ya kêmkirina jiyanê. Di 1902an de dibistana leşkerî ya heştemîn ya herî baş qedand û di perwerdehiya karmendan de hate pejirandin. Di heman demê de ji bo serdarî hat teşwîq kirin.{{Sfn|Mango||p=37}} [[Wêne:Mustafa Kemal, 1905.png|thumb|Atatürk di roja qedandina akademiya leşkerî, 1905]] Di destpêka 1905an de akademiya leşkerî di nav çil derçûyên pola xwe de bi pileya kaptan (Yüzbaşi) di rêza pêncemîn a herî baş de bi dawî kir, ku ev yek jî bû sedema hêviyên karûbarê karmendiyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ERYILMAZ |pêşnav=Hasan |tarîx=2021-06-30 |sernav=Sosyal Medya Ahlakı Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020 |url=https://doi.org/10.53352/tevilat.959058 |kovar=Tevilat |cild=2 |hejmar=1 |rr=133–139 |doi=10.53352/tevilat.959058 |issn=2687-4849 }}</ref> === Kariyera leşkerî (1906-1919) === Berî ku Mustafa Kemal bikaribe ji nû ve organîzatorê civaka Tirkiyeyê bike, piştî hilweşandina împeratoriya osmanî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, çend hewlên neserkeftî ji bo bidestxistina pozîsyona serokatiyê di dewletê de kiribû.<ref name="Bahar2017" /> [[Wêne:(15 July 1906) Beirut, Mustafa Kemal Atatürk with Lütfi Müfit Özdeş.jpg|thumb|Endamên rojnamevanên Vatan û [[Hürriyet]]. Ji çep û rast: Halil, Mustafa Kemal, Lütfi Müfit ([[Bêrût]], 1906)]] Ew ji ber xebatên rojnameya nepenî “Vatan” (kurdî: Welat) û ji ber organîzekirina civînên veşartî tê binçavkirin û piştî hefteyekê ji zindanê di hucreyên yekkesî de, di 1906an de ji bo qereqoleke li [[Şam]]ê dûrî navendên siyasî hat tayînkirin.<ref name=":1">Bernd Rill: Kemal Atatürk. Çapa 9emîn. Rowohlt, 2008, ISBN 978-3-499-50346-7, rr. 25 f.</ref> Li wir li dijî [[Durzî|durziyên ereb]] ên serhildêr ên li Hauranê çalakî pêk anî. Mustafa Kemal li Şamê bi alîgirekî muxalefeta Tirkên Ciwan re ku di sûîqesteke têkçûyî ya li dijî Sultan Ebdulhemîd II de cih girtibû re têkilî danî. Bi rêya pirtûkfiroşekê, di nav tiştên din de, bazirganî kir, bi nivîsên fransî yên qedexe.<ref name="Jaschke1965">{{Jêder-kovar |paşnav=Jaschke |pêşnav=G. |paşnav2=Kinross |pêşnav2=Lord |tarîx=1965 |sernav=Ataturk. The Rebirth of a Nation |url=https://doi.org/10.2307/1569645 |kovar=Die Welt des Islams |cild=10 |hejmar=1/2 |rr=107 |doi=10.2307/1569645 |issn=0043-2539 }}</ref> Koma Mustafa Kemal "Vatan ve Hurriyet Cemiyeti" bi komîteya [[Îtihad û Tereqî]] ya Ciwanên Tirk re bû yek û ji bo wê Mustafa Kemal li [[Orşelîm]], [[Tel Avîv]] û [[Bêrût]]ê endamên din peyda kir. Di dawiya 1906an de, serfermandarê wî yê leşkerî piştgirî da wî ji bo sefereke veşartî vegere Selanîkê, li wir Mustafa Kemal şaxek ji civata xwe ya veşartî damezrand, lê bêwate geriya ku xwe bigihîne kesayetên sereke yên dijberiya tirk. Wî li hember metirsiya dîtina çolê rawestiya bi vegera Sûriyeyê di dema xwe de.<ref name="Jaschke1965" /> Piştî teşwîqkirina wî ya ji bo “kolağası”yê di îlon a 1907an de ew li Makedonyayê hat veguhestin. Lê ev jî nehişt ku ew bikeve nava xeleka serokatiya komîteya Îtihad û Tereqî ya Ciwanên Tirk. Lê dûr ve fermandarê Tirkên Ciwan, yê ku salekê jê biçûktir bû, û hevrikê wî yê siyasî yê demdirêj [[Enver Paşa]] bû, yê ku siltan re neçar kir ku bi serhildaneke leşkerî destûra bingehîn a 1876an vegerîne û piştre Mustafa Kemal ji hêla siyasî ve demek dirêj li alîkî hişt.<ref name=":1" /> Armancên siyasî yên Enver û Mustafa Kemal di du xalên sereke de ji hev cûda bûn. Dema ku Enver dixwest ku heta ku dibe bila têkiliyên leşkerî bi [[Împeratoriya Almanî|împeratoriya almanî]] re nêzîk bike û di dema şer de bi almanan re "doza hevpar" bike, lê Mustafa Kemal ev armanc red kir û ji nû ve organîzekirina serbixwe ya artêşa osmanî xwest.<ref name="Jaschke1965" /> Û dema ku Enver ji bo paşerojê împeratoriyeke pan-tirkî ku wê [[gelên tirkî]] ên [[Asyaya Navendî]] tê de bihewîne xeyal dikir, fikrên netewe-dewletê yên Mustafa Kemal ji destpêkê ve ber bi firehkirina niha ya xaka neteweyî ya tirk ve dihatin kirin.<ref name="Jaschke1965" /> Mustafa Kemal di 1908an de li Selanîkê ji bo Serfermandariya Giştî ya Leşkerî hat tayînkirin.<ref name="Jaschke1965" /> Paşê fersend jê re hat dayîn ku rêxistinbûna xwe ya leşkerî û jêhatîbûna rêbertiyê nîşan bide: di 1909an de ew hate tayînkirin gerînendeyê perwerdekirina beşên ku bi karanîna wan Ebdulhemîd II neçar ma ku rûmeta siltanê bide birayê xwe [[Mehmed V]] piştî ku Ebdulhemîd II li dijî parlamenterê nû hilbijartî çalakiyek kir.<ref name="Jaschke1965" /> Di 1910an de Mustafa Kemal wek çavdêr beşdarî manevrayên payîzê yên fransî li nêzîkî [[Grandvilliers, Oise|Grandvilliers]] li Picardy bû û cara yekem hat [[Ewropaya Rojava]].<ref name="Jaschke1965" /> [[Wêne:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Atatürk (çep) bi fermandarekî osmanî û mîlîsên ereb li Derne, [[Libya]]]] Berfirehbûna imperyalîst a [[Îtalya]]yê di 1911an de ber bi [[Afrîkaya Bakur]] ve bû sedema şandina Enver Paşa ku leşkerên osmanî li [[Trablûs]]ê li dijî îtalyan şer dikir.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Atatürk and the modernization of Turkey |url=https://archive.org/details/ataturkmoderniza0000unse |weşanger=Westview Press ; E.J. Brill |tarîx=1984 |isbn=978-0-86531-986-8 |cih=Boulder, Colo. : Leiden, the Netherlands |paşnavê-edîtor=Landau |pêşnavê-edîtor=Jacob M. |series=A Westview replica edition |paşnavê-edîtor2=Makhon le-meḥḳar ʻal shem Heri S. Ṭruman }}</ref> Mustafa Kemal bi dilxwazî ​​ji bo vê wezîfeyê bû û ew jî hat wezîfedarkirin.{{Sfn|Landau|1984|p=48}} Her du hevrikî berê xwe didin taybetmendiyên zelal li vir. Di cotmeh a 1912an de, împeratoriya osmanî parêzgehên Bakurê Afrîkayê winda kir, ji ber ku rewşa Balkanan hewce dike ku hêzên leşkerî kom bikin. Bulgar, yewnan û serb di Şerê Balkanê yê Yekem de bajarê [[Edirne]]yê dorpêç kirin û dest bi tunekirina bermahiyên desthilatdariya osmaniyan li parzemîna Ewropayê kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beehler |pêşnav=W. H. |tarîx=1914 |sernav=The History of the Italian-Turkish War, Sept. 29, 1911, to Oct. 18, 1912 |url=https://doi.org/10.2307/201419 |kovar=Bulletin of the American Geographical Society |cild=46 |hejmar=6 |rr=460 |doi=10.2307/201419 |issn=0190-5929 }}</ref> Dema ku bulgar û yewnan di [[Şerên Balkanê|Şerê Balkanê yê Duyemîn]] de di 1913an de li ser xenîmetên şer ketin navbera hev, leşkerên Tirkên Ciwan ên di bin serokatiya Enver de ji firsetê sûd werdigirin ku Edirneyê ji nû ve vegerînin.{{Sfn|Beehler||p=14}} Enver careke din xwe ji bo kariyera siyasî ya bi rûmet pêşniyar kiribû: ew yekser bû wezîrê şer. Mustafa Kemal bû albay û ji aliyê Serfermandariya Giştî ve bi erka destpêkê ya nediyar spartin ser serokatiya hêzên çekdar ên ku diviyabû tengava Çanakkaleyê bi nîvgirava xwe biparêzin.<ref name=":5" /> Di payîza 1913an de wek ataşeyê leşkerî ji bo balyozxaneya osmanî ya li [[Sofya]]yê tê veguhestin. Ev helwesteke sar a siyasî ya nû bû ku wî bi hevrêyê xwe yê siyasî [[Fethi Okyar]] re parve kir, yê ku li şûna sekreterê giştî yê komîteya Yekîtiya Ciwanên Tirk ji bo yekîtî û pêşketinê hat guherandin û herwiha weke balyoz hat tayînkirin Sofyayê. Lêbelê, Mustafa Kemal dema beriya destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem bikar anî da ku xwe bi adet û edetên dîplomatîk ên li Sofyayê nas bike, ku piştre dê ji bo wî wekî serok pir sûd werbigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars and Peace Treaties |url=https://books.google.com/books?id=KWWKAgAAQBAJ&pg=PA37 }}</ref> [[Wêne:Ataturk13.JPG|thumb|Atatürk bi fermandarên osmanî di dema şerê Çanakkaleyê, 1915]] Tenê piştî daxwazên dubare yên neserkeftî di destpêka şerê cîhanî de, wî fermana 19emîn Daîreya Artêşa 5an a ku li nîvgirava Çanakkaleyê di çileya 1915an de bi cih bû hat dayîn.<ref name=":6">{{Jêder-kovar |paşnav=Jaschke |pêşnav=G. |paşnav2=Kinross |pêşnav2=Lord |tarîx=1965 |sernav=Ataturk. The Rebirth of a Nation |url=https://doi.org/10.2307/1569645 |kovar=Die Welt des Islams |cild=10 |hejmar=1/2 |rr=107 |doi=10.2307/1569645 |issn=0043-2539 }}</ref> Di vê postê de wî di şerê berevaniyê de li dijî Hevalbendên ku dixwestin kontrola tengava Çanakkaleyê bi dest bixin, serkeftinek leşkerî ya efsanewî pêk anî, ku di dawiyê de bû sedema îstifakirina mîrê brîtanî [[Winston Churchill]].<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=The Balkan Wars, 1912-1913 |url=https://books.google.com/books?id=2-zAeObDX_gC&dq=Georgi+Todorov+Bulair&pg=PA81 }}</ref> Lêbelê Mustafa Kemal ji aliyê serfermandarê xwe yê leşkerî Enver Paşa ve bêhurmetiya xwe berdewam dikir, ji ber vê yekê wî jixwe amadekariya çûna xwe dikir. Bi navbeynkariya serfermandarê alman ê artêşa 5emîn, Otto Liman von Sanders, ku ji bo hişyariyê serî li Enver da, Mustafa Kemal di dawiyê de di xizmetê de ma.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_com_23443 |sernav=Atatürk, Mustafa Kemal |malper=Encyclopaedia of Islam, THREE |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> Di çileya 1916an de Mustafa Kemal sewqî Edirneyê kirin. Di dawiya sibata 1916an de ew û yekîneyên xwe ji bo xurtkirina artêşa 3emîn derbasî enya [[Bakurê Kurdistanê]] bûn.<ref name=":9">{{Jêder-kovar |paşnav=Bahar |pêşnav=İZMİR |tarîx=2017 |sernav=Türk-Amerikan ilişkilerinin son baharı: John F. Kennedy’nin Başkanlığı ve Türk Basını (1960-1963) |url=https://doi.org/10.1501/tite_0000000477 |kovar=Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi |cild=0 |hejmar=61 |rr=179–205 |doi=10.1501/tite_0000000477 |issn=1303-5290 }}</ref> Ji ber xizmetên wî yên di parastina Çanakkaleyê de, paşê ew bû fermandar û navê rûmetê yê ''Paşa'' hat dayîn.<ref name=":9" /> Şoreşa Rûsyayê di 1917an de bû sedema aramkirina rewşa leşkerî li rojhilatê, ku Enver îlham da ku li [[Mezopotamya]] û [[Misir]]ê li dijî brîtaniyan pêşdeçûnên nû bike, lê Mustafa Kemal hewce dît ku giraniya xwe bide ser parastina axa Anatolyayê û eşkere li dijî planên Enver derket. Dûv re - ji ber nexweşiyê - destûr ji kar hat dayîn.<ref name=":9" /> Wekî serketî yê Çanakkaleyê, di dawiya 1917/18an de ew wekî ataşeyê leşkerî û adjutantê kesane hate tayîn kirin ji bo seredana welîehd [[Mehmed VI|Vahideddîn]] ji mîr [[Wilhelm II]] re li navenda leşkerî ya alman li Spa (îro li [[Belçîka]]yê). Mustafa di derbarê plansaziya êrîşa biharê ya 1918an de xweşbîniya serfermandarê yekemîn Erich Ludendorff û Paul von Hindenburg parve nekir.<ref name=":8" /> Ludendorff û Hindenburg nekarîn bersivek têr bidin pirsa wî ya ku armanca taybetî ya êrîşê bi rastî çi bû.<ref>Bernd Rill: Kemal Atatürk. Çapa 9emîn. Rowohlt, 2008, ISBN 978-3-499-50346-7, rr. 45.</ref> Tevî çend hewldanan jî, Mustafa Kemal nekarî welîehd Vahideddîn bi raman û daxwazên xwe yên desthilatdariyê di serokatiya împeratoriya osmanî de bi dest bixe.<ref name="Silin2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Silin |pêşnav=Andrey |tarîx=2017-09-28 |sernav=They called him the «golden pen» of Spain |url=https://doi.org/10.46272/2409-3416-2017-3-68-73 |kovar=Cuadernos Iberoamericanos |hejmar=3 |rr=68–73 |doi=10.46272/2409-3416-2017-3-68-73 |issn=2658-5219 }}</ref> Dema ku Vahideddîn di tîrmeha 1918an de rastî text hat, Mustafa Kemal di demek kurt de li eniya [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] fermandariyek artêşek girîng wergirt. Berî ku di 27ê tîrmeha 1918an de vegere Tirkiyeyê.<ref name=":6" /> Piştî têkçûna li Filistînê, Enver û kesên ewledar ên hikûmeta wî di destpêka cotmeha 1918an de dev ji cihên xwe berdan û ji welêt reviyan.<ref name="Silin2017" /> Lê şûngirên wan jî wezîrtiya cengê ya Mustefa Kemal Paşa ku wî dixwest red kirin.<ref name=":8" /> Di 30ê cotmeha 1918an de, Vahideddîn Mustafa Kemal tayîn kir serfermandarê Koma Leşkerî ya Yildirimê da ku parastina Sûriyeyê li hember brîtaniyan bigire ser milê xwe, karekî ku ji berê de ji hêla ''deriyê bilind'' ve bêhêvî bû û wê demê tenê vekişînek bi rêkûpêk bû.<ref name=":8" /> Li gorî polîtîkaya dagirkeriyê ya hevalbendan ku piştî agirbesta Mudrosê di 30ê cotmehê de dest pê kir, wî pêşniyar kir ku hêzên ji seferberiyê li hundirê Anatolyayê yekîneyên gerîla ava bikin û ji bo têkoşîna azadiyê ya pêşerojê amade bin.<ref name="Silin2017" /> Di vê navberê de, Mustafa Kemal piştî betalkirina parlamenterê ji aliyê Mehmet VI. Vahideddîn bi xwe jî di bin xetereya bê metirsiya xwe de ye wekî kesayetek muxalefetê ya potansiyel.<ref name=":8" /> Rewşa wî bi awayekî neçaverêkirî zelaltir bû dema ku ew di gulan a 1919an de wek mufetîşê giştî hat tayînkirin ji bo şerê li dijî mîlîsên yewnanî yên li hindirê [[Samsun]]ê û derxistina Artêşa IX. şandina Bakurê Kurdistanê, li wir du serekên eskerî, [[Kazım Karabekir]] û Ali Fuad, tevî leşkerên xwe hazir bûn, yên ku xwe bindestê serokatiya wî kirin.<ref name=":8" /> === Şerê rizgarî û damezrandina komarê (1919-1924) === [[Wêne:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|thumb|Atatürk (rast) û [[İsmet İnönü|İsmet Paşa]], li [[Enqere]]]] Di 15ê gulan a 1919an de, yekser beriya ku Mustafa Kemal biçe Samsunê, êrîşa Yewnanistanê ya li [[Îzmîr]]ê ku ji aliyê hikûmeta Brîtanyayê ve dihat piştgirîkirin, dest pê kiribû. Dûv re ev yek ji hêla leşkerên yewnanî ve veguherî tevgerek berfirehkirina rojhilatê, ku hikûmeta li [[Konstantînopolîs]]ê nikaribû pêşî lê bigire.<ref name="Findley2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey, Islam, nationalism, and modernity: a history, 1789-2007 |paşnav=Findley |pêşnav=Carter Vaughn |weşanger=Yale University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-300-15260-9 |cih=New Haven (Conn.) London }}</ref> Mufetîşê giştî Mustafa Kemal paşê dest bi organîzekirina berxwedanê li dijî hêzên dagirker kir û guh neda telegramên Konstantînopolîsê yên ku fermana bibîrxistina wî dabû.<ref name="Findley2010" /> Bersiva betalkirina wî da, unîforma xwe ji xwe kir û ji bo kongreyên Erzirom û Sêwasê hat gazîkirin û her wiha di 23ê nîsan a 1920an de li [[Enqere]]yê [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Meclîsa Neteweyî]] damezrand (Piştre Enqere gav bi gav ber bi paytexta nû ya Tirkiyeyê ve hat berfirehkirin).<ref name="Findley2010" /> Vê yekê ew kir serokê wê û hikûmeteke li dijî reformên Siltan û hevalbendan tayîn kir.<ref name="Macfie2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Atatürk |paşnav=Macfie |pêşnav=Alexander Lyon |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-138-83647-1 |cih=London |series=Profiles in power }}</ref> Ji ber muxalefetê, wî û endamên din ên serkirdayetiyê ji aliyê dewleta osmanî ve bi rêya Şêxul Îslam fetwaya mirinê hat dayîn û ji aliyê dadgeha leşkerî ya Stenbolê ve bi awayekî negirtî cezayê îdamê lê hat birîn.<ref>Nurullah Ardıç: Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. Routledge, 2013, rr. 249 f.</ref> Meclisa Neteweyî ya Mezin bi hêrs [[Peymana Sevrê|Peymana Aştiyê ya Sevrê]] ku di 10ê tebax a 1920an de ji hêla hikûmeta Stembolê ve hatibû îmzekirin, red kir, ku ji hêla hevalbendan (brîtanî, fransî, yewnanî û îtalyan) ve kontrolek berfireh li ser dewleta osmanî ya mayî saz kir û kesên ku îmze kiribûn xayin îlan kir.<ref name="Macfie2014" /> [[Wêne:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|thumb|Atatürk bi tevgerên xwe di dema şerê rizgariyê, 1922]] Di çile û adar a 1921êan de leşkerên tirk di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de di bin serokatiya fermandarê eniya rojavayê [[İsmet İnönü|İsmet Paşa]] de li gundê Inönüyê li hembera yewnaniyan du serketinên mezin bi dest xistin.<ref name="Macfie2014" /> Niha Mustafa Kemal ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve weke fermandarê giştî hatiye tayînkirin. Li ber çavê xurtkirina leşkerên yewnanî yên din, Mustafa Kemal ferman da ku vekişîna taktîkî ya demkî li pişt [[çemê Sakaryayê]] û ji bo amadekirina şerê diyarker hêzek bêsînor jê re hat dayîn.<ref name="Macfie2014" /> Bi konsepta parastina qada maqûl a ku hikûmdarên yewnanan matmayî hişt - li şûna şerê pozîsyona hişk - wî karî yewnanan di bin serokatiya Nikolaos Trikoupis de dîsa di şerê Sakaryayê de di tebax a 1921an de paşde bixe. Pênc ji heşt beşên yewnanî hatin paqij kirin. Ji bo vê mebestê Mustafa Kemal di îlon a 1921an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve wek ''Mareşal'' hat tayînkirin û navê rûmetê yê ''Gazî'' jê re hat dayîn.<ref name="Macfie2014" /> Lê tenê piştî salek din a komkirina hêzan bû ku Mustafa Kemal di 26ê tebax a 1922an de li nêzî gundê Dumlupınar a [[Kütahya]]yê bi êrîşek ji nişka ve leşkerên Yewnanîstanê birevîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=To Alexander P. Chekhov. |weşanger=University of Arkansas Press |tarîx=1995-07-01 |rr=240–241 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv2j6xrhz.22 }}</ref> Ji ber vê yekê Peymana Sevrê êdî ne derbasdar bû û piştî danûstandinên bi hikûmeta Enqereyê re, ku niha ji hêla hevalbendan ve hatî nas kirin, di 1923an de bi [[Peymana Lozanê]] ku - ji xeynî tengavê û devera [[Îskenderûn]]ê, ku îro di nav sînorên Tirkiyeyê de di 1939an de hatibû avakirin, hate guhertin.<ref name=":13">{{Jêder-kitêb |sernav=The Presidency of James A. Garfield, March 4, 1881 – September 19, 1881 |weşanger=CQ Press |tarîx=2009 |rr=110–112 |cih=2300 N Street, NW, Suite 800, Washington DC 20037 United States |url=https://doi.org/10.4135/9781483300627.n7 }}</ref> Di pevguherîna nifûsê ya di navbera Yewnanistan û Tirkiyeyê de, milyonek û nîv yewnan neçar man ku ji Asyaya Biçûk derkevin, û nîv milyon tirk an misilmanên din jî, ji Yewnanistanê koçeriya Tirkiyeyê kirin.<ref name=":13" /> Rakirina siltanatiyê ku ji aliyê Mustafa Kemal ve di mijdar a 1922an de bi tundî hat şopandin, di destpêkê de bi berxwedanek hindik re rû bi rû ma. Wê demê xelîfeyek (Abdülmecit II) serokê dewletê yê kevin yê împeratoriya osmanî bû.<ref name=":13" /> Di 29ê cotmeh a 1923an de, Komara Tirkiyeyê di dawiyê de bi guhertineke makezagonî ya mezin, bi serokekî wek serokê hikûmetê û yekane serokê desteya îcrayê hat damezrandin. Ev buro li gor daxwaz û helwesta Mustafa Kemal hatibû çêkirin. Xelîfeyê ku li Stenbolê rûdinişt jî hebû.<ref name=":13" /> Rêgezên Mustafa Kemal yên siyasî, prensîbên Kemalîzmê, bi awayekî fermî li Tirkiyeyê îro jî berdewam e.<ref name=":13" /> Ev in: Komarparêzî di wateya serweriya gel de, neteweperestî wekî zivirînek li dijî dewleta pirneteweyî ya bi şêwaza osmanî, populîzm wekî îfadeya siyasetek ku ji bo berjewendiyên gelan e, ne çînek, şoreşgerî di wateya berdewamkirina reforman de, [[Laîsîzm|laîkbûn]], yanî cûdakirina hikûmet, dîn û dewletparêzî bi qismî kontrola aborî ya dewletê.<ref>Bernard Lewis: The Political Language of Islam. Chicago 1988, rr. 44–50.</ref> Di 3ê adar a 1924an de Meclisa Neteweyî biryara betalkirina wezîfeya xelîfe da. Roja din hemû endamên malbata Osman neçar man ji Tirkiyeyê derkevin.<ref name=":13" /> Di encamê de manastirên derwêşan û dadgehên olî hatin girtin, dibistanên olî yên mele û hakiman hatin girtin, perwerdeya mecbûrî hate danîn û hemû dibistan ketin bin kontrola wezareta perwerdeyê.<ref name=":13" /> === Reformkarê civakî (1924-1938) === [[Wêne:The Multiple Dictator - British propaganda against Mustafa Kemal Atatürk (7 November 1923).jpg|thumb|Karîkatûrekî brîtanî li ser desthildariya Atatürkê bi sernavê; “Dîktatorê gelek caran”, 1923]] [[Wêne:Atatürk 1924'te Bursa halkına hitap ediyor.jpg|thumb|Atatürk di axivtineke li [[Bursa]]yê, 1924]] Komara ciwan û serokê wê ketina dijwariyek cidî dema ku di sibat a 1925an de li [[Bakurê Kurdistanê]] serhildanek ji aliyê [[kurd]]an ve hat kirin, ku rêberê ruhanî [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] bû. [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ji aliyê leşkerî ve bi tundî û hovîtiyên herî mezin hat tepisandin, bi armanca ku heta îmkana xwe muxalefeta kurdan ji holê rabike. Di havîn a 1925an de, hejmara kuştinên sivîlîstan li [[Amed]]ê nezî 20.000 bû. Ji ve rojê partiyên muxafeletê hatin qedexekirin; Qanûnên awarte, sansûra çapemeniyê û darazê li dijî muxalîfan hatin bicihkirin.<ref name="Hanioğlu2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Ataturk: An Intellectual Biography |paşnav=Hanioğlu |pêşnav=M. Şükrü |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-4008-3817-2 |çap=Course Book |cih=Princeton, NJ }}</ref> Plana kuştina sê komplogeran a li dijî serokkomar ku di 1926an de li Îzmîrê hat eşkere kirin, ji hêla Mustafa Kemal ve wekî fersendek ji bo ku hesabên bi serokên muxalefetê re wekî plansazên êrîşa plankirî wekî beşek ji darizandinek pêşandî ya li ber "Dadgeha Serxwebûnê" (İstiklâl mahkemesi) bişopîne, bikar anî. Komarê taybetmendiyên [[Dîktatorî|dîktatoriyê]] girt.<ref>Klaus Kreiser: Dîroka Tirkiyeyê. Atatürk heya îro. 2. Auflage. C. H. Beck, München 2020, ISBN 978-3-406-75774-7, rr. 41–42 (bi almanî)</ref> Xwezaya wî ya împeretor û bêrawestan li pêş modela dewletek komarî ya nûjen a li ser modela rojavayî bû. Di navnîşek rojnivîskî ya 6ê hezîran a 1918an de, wî ji berê de motîvasyona bingehîn ji bo hemî gavên paşerojê yên reformê formule kiribû:<ref>Dietrich Gronau: Mustafa Kemal Atatürk an jidayibûna komarê. Fischer, Frankfurt am Main 1994, rr. 125 f. (bi almanî)</ref> {{Quote|text=Ger rojek min bandorek an hêzek mezin hebe, ez difikirim ku çêtir e ku em civaka xwe ji nişka ve - tavilê û di demek herî kurt de biguhezînin. Ji ber ku, berevajî yên din, ez bawer nakim ku ev guhertin bi tenê bi hêdî-hêdî birina kesên nexwende ber bi astek bilindtir ve pêk were. Hebûna min a hundurîn li hember nêrînek wiha radiweste. Ji ber çi sedemê ez xwe ji asta jêrîn ya nifûsa giştî piştî ku ez bi salan perwerde bûm, xwendina şaristanî û dîroka civakî bûm û di hemî qonaxên jiyana xwe de têrbûna azadiyê dîtim, ​​divê ez xwe bigihînim asta jêrîn? Ez ê piştrast bikim ku ew jî diçin wir. Ne ez im ku destûr tê dayîn ku ez nêzikî wan bibim, lê belê divê ew nêzî min bibin.}} Wî ev bername gav bi gav piştî ku bi ser ket û bû serokatiya wî ya sereke. Ew gelek guhertinên kûr di kevneşopî û adetên ku wî ji hevwelatiyên xwe re got ku di nav çend salan de pêk bînin.<ref name="Hanioğlu2016" /> Li pey rakirina xîlafetê bi nîşaneke dervî ya sekulerîzma pro-rojavayî, şepê wek cilê mêran wekî beşek ji “cilê neteweyî” (şoreşa şepqeyê) danasîna li şûna fezayê ku berê ji bo temamê împeratoriya osmanî ferz bû û hê jî turban û [[papax]]ên ên oriyentalê jî dihatin bikaranîn. Her kesê ku van serikên oriyentalî li ber raya giştî li xwe kiriye, bi cezayê pere yan jî cezayê girtîgehê dihate dîtin. Qedexekirina fermanên olî di heman demê de pêk hat. Li Bakurê Kurdistanê zimanê [[Zimanê kurdî|kurdî]] hat qedexe kirin. Carinan li hemberî van geşedanan berxwedaneke dijwar dihat kirin, bi ragihandina Rewşa Awarte, tedbîrên tund ên polîsan û girtinan re rû bi rû ma. Di vê çarçoveyê de ji aliyê dadgehên serxwebûnê ve 138 cezayên îdamê hatin dayîn.<ref>Halil Gülbeyaz: Mustafa Kemal Atatürk. Ji damezrînerê komarê heya dîktatorî. Parthas-Verlag, Berlin, 2004, rr. 187.</ref> Di 1934an de, reformek cilûbergên duyemîn pêk hat, ku tenê destûr da ku oldaran cil û bergên xwe li deverên karê xwe ([[mizgeft]], cenaze) li xwe bikin. Gavên ku Mustafa Kemal ji bo azadkirina jinan avêtibûn, dihat wateya şoreşa di pêkhateyên civakî de, ku bi ji nû ve organîzekirina zagona hevberdana zewacê, wekheviya qanûnî ya jin û mêr, di pêşxistina xwendina bilind û gihandina zanîngehên keç û jinan de, hat îfadekirin.<ref name="Hanioğlu2016" /> [[Wêne:Elmalı 35 baskısı.jpg|thumb|Yekem [[Quran]] ku bi tirkî hatiye nivîsandin]] [[Wêne:Atatürk ve çiftçi.jpg|thumb|Atatürk û cotkarekî]] Wek hema hema hemû xebatên xwe yên reformê, Mustafa Kemal jî di vir de mînaka xwe da. Dema ku bekelorya demdirêj di dawiyê de zewicî, ​ev [[Latife Uşakî]] bû, jinek bi xwebawer û di bin bandorên rojavayî de, ku xuyabûna wê ya azad bandor li wî kir. Zewaca di 29ê çileya 1923an de bêyî merasîmeke olî pêk hat û ji aliyê şaredarê Îzmîrê ve hat kirin û Mustafa Kemal fersend girt û ragihand ku hemû zewacên li Tirkiyeyê di pêşerojê de dê ji aliyê nûnerên dewletê ve jî bên kirin.{{Sfn|Mango||p=391}} Latife di zewacê de û di raya giştî de karîbû nêrînên xwe temsîl bike û bi vî rengî tevkariyê li nûjenkirina îmaja jinê li Tirkiyeyê bike.{{Sfn|Mango||p=362}} Lê dîsa jî diyar bû ku Mustafa Kemal bi karên xwe yên dewletê û bi nîqaşên şevan re pir mijûl bû ku jina ciwan re jiyaneke zewaca ku li gorî xwestekên wê tevdigere pêşkêşî dike (Tê gotin ku wî gotiye, “Berî her tiştî, welatê min wek mêrê malbatê hewcedarê min e”.)<ref>Ali Vicdani Doyum: Alfred Kantorowicz unter besonderer Berücksichtigung seines Wirkens in İstanbul (Ein Beitrag zur Geschichte der modernen Zahnheilkunde). Medizinische Dissertation, Würzburg 1985, rr. 260. (bi almanî)</ref> Dema ku rexneyên wê piştî du sal û nîv zewacê ji ya ku wî dikaribû tehamul bike zêdetir kir, ew di 22ê tîrmeh a 1925an de ji hev veqetiya û di 12ê tebax a 1925an de bi teleqnameyê veqetiya.<ref>Die Geschichte der Scheidung ist nachzulesen bei İpek Çalışlar: Latife Hanım. Everest Yayınları, Cağaloğlu, İstanbul 2011 (Erstveröffentlichung 2006), ISBN 978-975-289-900-1, S. 298–333, deutsche, gekürzte Übersetzung unter dem Titel: Mrs. Atatürk Latife Hanım Ein Porträt, 1. Auflage. btb Verlag (TB), München 2010, ISBN 978-3-442-74062-8, rr. 149–194 (bi almanî)</ref> Di encamê de wî karîbû armanca azadiya jinê bi desteka armanckirî ya keç û jinên ciwan ên ku di qada xwe ya bibandor de pejirandibû, bi serkeftî pêk bîne.{{Sfn|Mango||p=379}} Destpêkirina mafê dengdanê ya jin a aktîf û pasîf ji bo tevahî civakê girîngiyeke bingehîn bû. Jin ji 1930an û vir ve di hilbijartinên herêmî de, ji 1934an ve jî beşdarî hilbijartinên parlamenterê dibin.{{Sfn|Mango||p=362}} Taybetmendiya xebat û nêzîkatiya xwe ev e ku Mustafa Kemal ramanên reformê yên ku di destpêkê de bi şêweyên berfireh pêşxistibûn, di şahiyên şîvê yên dereng ên êvarê de pêşkêşî xeleka şêwirmend û pisporên bijarte kir û ji bo her yek ji wan lîsteyek taybet ji wan kesên ku dihatin vexwendin da.{{Sfn|Mango||p=501}} Wî rexneyên vekirî baş tehmûl nekir û bi zehmetî tehemûl nekir; Lê bêyî ku şîret û ramanên pisporan bibihîse, dest ji pêkanîna projeyên xwe yên siyasî berneda.{{Sfn|Mango||p=501}} Di dawiya 1925an de, sala îslamî ya ku li gorî [[Hîcret]]ê tê hejmartin, bi [[salnameya gregorî|salnameya mîladî]] hat guhertin. Piştî 10 salan roja yekşemê wek roja îniyê ku ji bo misilmanan pîroz e, girt. Sîstema metrîkê jî hate danîn. Hiqûqê li ser bingeha [[Quran]]ê bi qanûna medenî ya [[Swîsre]]yê hate guhertin, ku tenê bi sererastkirinên piçûk hate pejirandin. Desthilatdariya qanûnî di Qanûna Medenî de hiqûqa mîras û hiqûqa malbatê ya nûjen jî cih girt. Bi ser de, qanûnên bazirganî yên alman û qanûnên cezayê yên Îtalyayê hatin pejirandin. Wekî zimanê fermî, zimanê standard ê [[Zimanê osmanî|osmanî]] yê elîtên berê, ku bi giranî di bin bandora zimanê dîwanî [[Farisiya nûjen|farisî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] de mabû, di pêvajoyek bi zimanzanan re li şûna zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] hat guhertin.<ref name="ALTINSOY2023">{{Jêder-kovar |paşnav=ALTINSOY |pêşnav=Abdulkadir |paşnav2=SERT |pêşnav2=Fatih |tarîx=2023-01-27 |sernav=SOSYAL POLİTİKA VE EMEK YAZINI |url=https://doi.org/10.51290/dpusbe.1206093 |kovar=Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |hejmar=75 |rr=443–459 |doi=10.51290/dpusbe.1206093 |issn=1302-1842 }}</ref> Heya 1928an zimanê osmanî li gor kevneşopiya îslamê bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] dihat nivîsandin. Li şûna Mustafa Kemal [[alfabeya latînî]] hat guhertin, bi argumana ku ev alfabeya bi dengdêrên dengdar ên tirkî baştir li gorî zimanê tirkî ye. Wî jî bi xwe di vî warî de destek da û dersên xwe da dema ku bi tabloya reş û çeqelê digeriya.<ref name="ALTINSOY2023" /> Wî Quran wergeranda tirkî û yekem car bû ku li qesra [[Dolmabahçe]]yê ji vê wergerê xwend. Lêbelê, armanca ku li mizgeftan li şûna erebî nimêj bike, bi tirkî nepêkan bû û piştî mirina wî jî zêde nehat şopandin.<ref name="ALTINSOY2023" /> Têkiliya Mustafa Kemal ji dûr ve bi [[Îslam]]iyetê re hebû. Di dema şerê Çanakkaleyê de, di nameyeke bi zimanê fransî de bi Madame Corinne re, wî nivîsî ku ecêb e ku Mihemed, ku gelek demjimêran ji mêran re soz dabû, qet parêzvaniya jinan nekir.<ref name="Koçak2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Koçak |pêşnav=Cemil |tarîx=2005-12-31 |sernav=Parliament Membership during the Single-Party System in Turkey (1925-1945) |url=https://doi.org/10.4000/ejts.497 |kovar=European journal of Turkish studies |hejmar=3 |doi=10.4000/ejts.497 |issn=1773-0546 }}</ref> Ji ber vê yekê, dema ku mêr piştî mirinê ji jinên bihuştê re kêfxweş bûn, jin dê di rewşeke nebaş de bibînin.<ref name="Koçak2005" /> Di şerên rizgariyê de ji bo seferberiyê jî gotinên olî bi kar anî.<ref name="Koçak2005" /> Weke serokekî ciwan di sala 1923an de, di xutbeyekê de li Mizgefta Zaganos Paşa, xelkê teşwîq kir ku “dînê dawîn û herî tekûz” Îslamê, wekî ku ti nakokiyek bi destkeftiyên zanistî yên [[serdema nû]] re tune bibînin û daxwaz kir ku xutbeya îslamê ya li mizgeftê bi tirkî, ku her kes jê fêm bike, û bi dîtinên zanistî re lihevhatî bê kirin.<ref name="Koçak2005" /> Divê îtîrazên teolojîk ên heyî (mînak di derbarê rewşa jinê û têgihîştina hunerê de) ji aliyê teologan ve ji nû ve bên şîrovekirin. Dûv re, wekî dewletparêzek yekgirtî, dev ji referansên olî berda an jî xwe bêtir rexne kir.<ref name="Koçak2005" /> Di payîza 1929an de Mustafa Kemal di hevpeyvîna xwe ya bi Emil Ludwig re li ser mijara olê wiha şîrove dike:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Idin |pêşnav=Sahin |paşnav2=Donmez |pêşnav2=Ismail |tarîx=2017-06-28 |sernav=The Views of Turkish Science Teachers About Gender Equity within Science Education |url=https://doi.org/10.33828/sei.v28.i2.4 |kovar=Science Education International |cild=28 |hejmar=2 |rr=119–127 |doi=10.33828/sei.v28.i2.4 |issn=2077-2327 }}</ref> {{Quote|text=Ma hûn matmayî man ku mizgeft ewqas zû vala dibin her çend kes wan nagire? Tirko ji dayîkbûnê ne misilman bûn, şivan tenê roj, ewr û stêrkan dizanin; Cotkarên li seranserê cîhanê vê yekê bi heman awayî fêm dikin, ji ber ku çinîn bi hewayê ve girêdayî ye. Tirko ji xwezayê pê ve tiştekî din naperizîne. [...] Ez niha jî yekem car Quranê bi tirkî çap dikim û jiyana Mihemed jî werdigerînim. Divê mirov bizane ku her tişt hema hema yek e û ku kahînan re tenê li ser xwarinê girîng e.}} ==== Siyaseta derve ==== Nijadperestiya Atatürkê ji serpêhatiyên siyaseta derve dûr ket, ji ber ku ew li ser avakirina neteweyek tirk a laîk ji nifûsa Tirkiyeyê, ku Îslamiyê wekî bingeha nasnameya xwe didît, disekinî. Wî berfirehbûna emperyalîst a tûranîst red kir:<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Herfried Münkler: Die neuen Kriege, Rowohlt Verlag: Reinbek bei Hamburg 2002, 288 S |paşnav=Schlipphak |pêşnav=Bernd |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2016 |rr=416–419 |isbn=978-3-658-13212-5 |cih=Wiesbaden |url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-13213-2_97}}</ref> {{Quote|text=Îro, hemû neteweyên cîhanê hema bêje xizm bûne, an jî hewl didin ku bibin xizm. Ji ber vê yekê, divê mirov ne tenê li ser hebûn û bextewariya neteweya ku ew jê re girêdayî ye, lê di heman demê de li ser hebûn û xweşiya hemû neteweyên cîhanê jî bifikire... Em nizanin gelo bûyerek ku em bawer dikin dûr e, dê rojekê negihîje me. Ji ber vê sedemê, divê hemû mirovahî wekî yek laş û neteweyek jî wekî endamê wê were hesibandin.}} Di 1932an de, Tirkiye tevlî Cemiyeta Miletan bû. Di 1936an de, Peymana Montreux serweriya li ser tengavên [[Tengava Stembolê|Stembolê]] û Dardanelê û herwiha kontrola keştîvaniyê li wan deveran da Tirkiyeyê, ku li gorî [[Peymana Lozanê]] hatibû astengkirin.<ref name=":0" /> Têkiliyên baş bi [[Yewnanistan]]ê re di 1930an de hatibûn damezrandin, û di Peymana Balkanê li [[Atîna]]yê di 1934an de, bi giranî bi saya hewldanên piralî yên Atatürk ji bo bidestxistina hevsengiyê bû ku peymanek ku Tirkiye, Yewnanistan, [[Yûgoslavya]] û [[Romanya]] yek dikir hate îmzekirin.<ref name=":0" /> Di heman salê de, serokwezîrê Yewnanistanê Venizelos, Mustafa Kemal Atatürk ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê berbijêr kir, lê bi ser neket.<ref name=":0" /> Atatürk dûrbûnek eşkere ji dîktatorên faşîst [[Benito Mussolini]] û [[Adolf Hitler]] girt û hejmareke mezin ji zanyar, hunermend û mîmarên ewropî pêşwazî kir ku di destpêka rejîma [[Nasyonalsosyalîzm|naziyê]] de reviyabûn sirgûniya Tirkiyeyê. Bê guman ew dikarin ji beşdariya sirgûnan di modernîzasyona welêt û pêşxistina perwerdehiya bilind a Tirkiyeyê de sûd werbigirin. Ji bo hin ji wan, nemaze zanyarên alman û fransî, zanîngehên Enqere û Stembolê wekî beşek ji reforma zanîngehê ya ku ji hêla Atatürk ve hatî destpêkirin, bûn cihên nû yên xebatê. Pêwendiya Atatürk bi [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] re dudil bû. Her du dewletan di hewildanên xwe de ji bo derbaskirina tecrîda navneteweyî ya ku ji hêla hêzên serketî ve hatibû ferzkirin, piştgirî dan hev.<ref name="ÖZDEN2024">{{Jêder-kovar |paşnav=ÖZDEN |pêşnav=Kemal |tarîx=2024 |sernav=Berlin Büyükelçisi Kemaleddin Sami Paşa’nın Mustafa Kemal Paşa ve Kendisine Yönelik Muhtemel Suikast Girişimlerine Karşı Verdiği Diplomatik Mücadele |url=https://doi.org/10.51824/978-975-17-6043-2.12 |kovar=10. Uluslararası Atatürk Kongresi Bildiriler Cilt II |cih=Ankara |weşanger=Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları |rr=1263–1297 |doi=10.51824/978-975-17-6043-2.12}}</ref> Mustafa Kemal herwiha bi kêfxweşî alîkariya ji nû ve avakirina sinorkirî ya ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve ji dewleta tirk a ciwan re hatibû dayîn qebûl kir. Lêbelê, wî bi eşkereyî xwe ji bîrdoziya komunîst û modela civakî ya Sovyetê dûr xist.<ref name="ÖZDEN2024" /> Di merasîma salvegera dehemîn a Komara Tirkiyeyê di cotmeha 1933an de, Mustafa Kemal şerekî nû yê muhtemel li Ewropayê pêşbînî kir û welatê xwe di vê rewşê de neçar kir ku bêalî bimîne.<ref name="ÖZDEN2024" /> Wî pêxembertiya jêrîn da fermandarê amerîkî Douglas MacArthur, ku di destpêka salên 1930an de ji bo çavdêriya tetbîqatên leşkerî serdana Tirkiyeyê kir:<ref name=":0" /> {{Quote|text=Gorî min, çarenûsa Ewropayê dê sibê jî wekî duh girêdayî helwesta Almanyayê be. Ev neteweya 70 milyonî ya bi dînamîk û dîsîplîn, gava ku teslîmî herikek siyasî bibe ku xwestekên wê yên neteweyî gur dike, dê zû yan dereng hewl bide ku Peymana Versaillesê betal bike. Almanya dê di demek pir kurt de bikaribe artêşek bicivîne ku bikaribe tevahiya Ewropayê, ji bilî Brîtanya û Rûsyayê, dagir bike... Di salên 1940-45an de şer dê dest pê bike... Fransa êdî nikare artêşek bihêz bimeşîne. Brîtanya êdî nikare ji bo parastina girava xwe xwe bispêre Fransayê. Amerîka dê di vî şerî de nikaribe bêalî bimîne, mîna ku di [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de kir. Û Almanya dê ji ber ketina Amerîkayê nav şer vî şerî winda bike...}} == Bavê tirkan == Di dawiya proseya çaksaziyê ya berfireh de guhertinek di yasaya navan de hat kirin, ku mebesta wê bû rêvekirina bi bandortir a sîstema statûya medenî û di encamê de li ser şêwazên rojavayî pêk hat: her hevwelatiyeke Tirkiyeyê mecbûr bû ku [[paşnav]]ekî li xwe bigire. Mustafa Kemal bi paşnavê ''Atatürk'' (''Bavê'' ''tirkan'') bi qanûna jimare 2587 ya 24ê mijdar a 1934an ji Meclîsa Neteweyî wergirtiye ku bi zagona jimare 2622 ketibû bin parastina rewa. Wî bi xwe paşnavên namûsê yên paşerojê ji bo hin bawermend û rêhevalên xwe hilbijart. Ev yek ji bo İsmet Paşa jî derbas dibe, ku ji ber xizmetên wî yên di şerê rizgariyê de li dijî yewnaniyan, paşnavê ''İnönü'' lê hatiye dayîn. İsmet İnönü wek serokwezîr, bi salan Mustafa Kemal Atatürk ji rûtînên hikûmetê yên rojane xilas kir û piştî mirina wî bû cîgirê wî wek serokkomar. Hilbijartina navê Mustafa Kemal û hurmetên ku jê standin (di 1926an de yekemîn abîdeya li Stembolê hat danîn) bi şêwazên kulta kesayetiyê yên ku di rejîmên otorîter de yên wê demê de diyar bûn re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mustafa Kemal Atatürk |paşnav=Coulmas |pêşnav=Florian |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-03-01 |rr=199–212 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198736523.003.0015 }}</ref> [[Demokrasî]], rêzgirtina ji [[Mafên mirovan li Tirkiyeyê|mafên mirovan]] û serekîtiya hiqûqê her tim bi temamî nehate garantîkirin. Kêmarên etnîkî yên wek kurd û [[ermenî]] di jiyana xwe ya zimanî û çandî de hatin tepisandin û di dema berxwedanê de bi rêbazên leşkerî şer kirin.<ref name="Melbye2022"/> Lêbelê ermeniyên ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de ji ber [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirinê]] reviyan, mafê vegerê hat dayîn ku di serdema Atatürk de jî ev maf hat bikaranîn.<ref name="Romer1989">{{Jêder-kovar |paşnav=Romer |pêşnav=Jean-Christophe |tarîx=1989 |sernav=Marcou, Lilly. La guerre froide. L’engrenage. Bruxelles, Éditions Complexe, Coll. « 1947-La mémoire du siècle, no. 51 », 1987, 286 p. |url=https://doi.org/10.7202/702500ar |kovar=Études internationales |cild=20 |hejmar=2 |rr=426 |doi=10.7202/702500ar |issn=0014-2123 }}</ref> Mafên hindikahiyên olî yên mayî yên li Tirkiyeyê ([[Dêra Ortodoks a Tirkî|xristiyanên ortodoks]] û [[Cihûtî|cihû]]) yên ji bo xwerêveberiya olî di bin kontrola Atatürk de bi awayekî eşkere hatine garantîkirin.<ref name="Melbye2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Die Panoramatechnik in der Konfliktberatung – eine Methode zur Themenfindung und Selbstklärung |paşnav=Melbye |pêşnav=Svenja |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rr=18–23 |url=https://doi.org/10.5771/9783748932192-18 |paşnav2=Neumann |pêşnav2=Viviane Irina }}</ref> Berevajî vê yekê, [[Komunîzm|komunîstên]] li Tirkiyeyê rastî çewisandina siyasî hatin.<ref name="Melbye2022" /> Di 1930an de, dema ku Atatürk ji nû ve hewl da ku partiyek muxalefetê ya nerm ava bike, damezrandina Partiya Komarî ya Azad hate pejirandin, ku piştî nakokiyan hate hilweşandin.<ref name="Romer1989" /> == Mirin == Mustafa Kemal Atatürk di 10ê mijdar a 1938an de di saet 09.05an de li Stembolê di encama [[Sîroz|nexweşiya kezebê]] de di 57 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.<ref name="Schlipphak2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Herfried Münkler: Die neuen Kriege, Rowohlt Verlag: Reinbek bei Hamburg 2002, 288 S |paşnav=Schlipphak |pêşnav=Bernd |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2016 |rr=416–419 |isbn=978-3-658-13212-5 |cih=Wiesbaden |url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-13213-2_97 }}</ref> Li gorî makezagona dewleta tirk, piştî mirina wî, serokê Meclisa Mezin Mustafa Abdülhalik Renda bû serokê demkî, heta roja din İsmet İnönü ji aliyê meclisê ve wek serokkomarê nû hat hilbijartin.<ref name="Schlipphak2016" /> Wî welatek li dû xwe hişt ku ji aliyekî ve bi şêwaza serkirdayetiya xwe ya otorîter û bi tundiya xwe ya carinan xwenîşander di jinavbirina dijberên siyasî de diyar bû, lê ji hêla din ve bi berfirehî ji şêwazên jiyana rojavayî û ramana siyasî ya ronakbîr re vekirî bû.<ref name="Schlipphak2016" /> == Nirxkirin û rexne == Mustafa Kemal rasterast beşdarî [[Nîjadkujiya ermeniyan]] nebû (ku di wê demê de nêzîkî 1 milyon Ermenî ji aliyê hikûmeta CUPê ve hatin kuştin, bi piranî bi rêya kuştinên rasterast û sirgûnkirina bo deverên ku jiyana hejmareke ewqas mezin ji mirovan ne mumkin bû). Ji wê demê ve, asta rexnegir an piştgirê wê li hember komkujiya ermeniyan hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Ulgen|2010|p=189}} Di axaftinên xwe yên ji bo temaşevanên navxweyî de, Mustafa Kemal Atatürk wekî bêguneh ji her cûre neheqiyê û wekî qurbaniyên wehşetên tirsnak ên ermeniyan pêşkêş kir.{{Sfn|Barr|2020|p=82}}{{Sfn|Gökçe|2011|p=43-44}}{{Sfn|Ulgen|2010|p=384-386, 390}} Di serdema piştî şer de, neteweperestên tirk xwe dispêrin piştgiriya sûcdarên komkujiyê û yên ku jê sûd wergirtine,{{Sfn|Zürcher|2011|p=36}}{{Sfn|Cheterian|2015|p=155}} vegera ermeniyên rizgarbûyî wekî gefek mirinê ji bo armancên neteweperestan dihat dîtin û ji ber vê yekê ne mumkin bû. Peyrewên Mustafa Kemal berpirsiyarê derxistin an kuştina gelek xiristiyaniyan ji Anatolyayê bûn.{{Sfn|Bozarslan|2015|p=311}}{{Sfn|Nichanian|2015|p=229-230, 242}} Ferman li generalên tirk hat dayîn ku "Ermenistanê bi awayekî fîzîkî û siyasî ji holê rakin".{{Sfn|Kévorkian|2020|p=164-165}}{{Sfn|Nichanian|2015|p=238}} Nêzîkî 100.000 ermenî li Transqafqasyayê ji aliyê artêşa tirk ve hatin qirkirin û 100.000 din jî di dema vekişîna fransî de ji [[Kîlîkya]]yê reviyan.{{Sfn|Nichanian|2015|p=238}} Piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê, sûcdarên şer ên CUPê bêparastin hatin dayîn û di heman salê de, [[Peymana Lozanê]] sînorên heyî yên Tirkiyeyê destnîşan kir û ji bo derxistina nifûsa yewnanî peyda kir.{{Sfn|Dadrian & Akçam|2011|p=104}} Bendên wê yên parastinê ji bo kêmneteweyên ne-Misilman mekanîzmayek sepandinê tune bû û di pratîkê de nehatin berçavgirtin.{{Sfn|Kiener|2018|p=28}}{{Sfn|Suny|2015|p=367-368}} Ermeniyên ku karîn ji dersînorkirinê dûr bikevin û li derveyî paytextê dijiyan, piştî sala 1923an jî bi îslamîzekirina bi zorê û revandina keçan re rû bi rû man,{{Sfn|Cheterian|2015|p=203}}{{Sfn|Suciyan|2015|p=65}} di heman demê de dersînorkirinên ber bi Sûriyeyê heta sala 1929an berdewam kirin.{{Sfn|Kévorkian|2020|p=161}} Di navbera 1919 û 1923an de, wekî kesayeta sereke ya tevgera neteweyî, ji aliyê hevalbendan û rojnamevanê Stembolê yê navdar Ali Kemal ve wekî "serokekî diz" hate binavkirin.<ref name="Azak2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Secularism in Turkey |paşnav=Azak |pêşnav=Umut |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2010 |isbn=978-1-84885-263-1 |url=https://doi.org/10.5040/9780755610730 }}</ref> Piştî şerê rizgariyê, rêhevalên berê yên berê di şerê desthilatdariyê de ji bo paşeroja welêt rêyên xwe veqetandin, ku mîna fermandar [[Kazım Karabekir]] û rewşenbîr Halide Edib Adivar, bûn dijberên bernameya wî ya reformên radîkal û îdiayên serokatiya otorîter ên ku ji desthilatdariyê hatin derxistin. Beşek ji oldaran, bi taybetî jî yên Tekkeyan, ku [[Seîdê Nûrsî]] jî di nav de ye, wî bi [[Şeytan]] re dan ber hev.<ref name="Azak2010" /> Gelek hewldanên sûîqestê hebûn. Atatürk li siyasetek neteweperest geriya ku tê de her etnîk li Anatolyayê neçar bû ku wekî [[tirk]] bide nasîn. Atatürk di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi soza dewleteke eşîrên kurd re da, lê ev îxaneteke bû û li şûna wê bakurê Kurdistanê bû beşek ji dewleta tirk û serokên kurdan hatin kuştin û gelek sivîlên kurd bi eynî qeder de man an jî sirgûnî rojavayê welêt kirin.<ref name="Howard2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Turkey |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas A. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood histories of the modern nations }}</ref> Ev bû sedema şert û mercên kaotîk li herêma [[Kurdistan]]ê û di encamê de serhildanên mîna yên [[Şêx Seîd]] derketin, ku herî kêm 20.000 piraniya wan kurdên sivîl li [[Amed]]ê hatin îdamkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds in Turkey |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |rr=45–66 |isbn=978-1-315-13284-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315132846-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |paşnav=Chatty |pêşnav=Dawn |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010-03-08 |isbn=978-1-139-48693-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&pg=PA231 }}</ref><ref name="Howard2001" /> Di dawiya 1925an de, qanûna nû ya dersînorkirinê ya bi navê qanûna li ser ''Koçber, Penaber û Eşîrên ku Bêyî Destûr Ji Wargehên Xwe yên Herêmî Derdikevin hate bicîhanîn û elîtê Kurdan'' - ku hejmara wan nêzîkî 50.000 kesan bû - ber bi rojavayê Tirkiyeyê ve hatin dersînorkirin. Li gundê Şêx Seîd, hemû mêr hatin dersînorkirin û kurekî 14 salî bû zilamê herî mezin ê li wir. Qanûnên paşê yên bi navê Qanûna Bicihkirinê ya gulana 1926an û ''Qanûna Derbarê Veguhestina Hin Kesan Ji Herêmên Rojhilat Ber bi'' ''Parêzgehên Rojava'' ve rê dan hikûmetê ku kurdan dersînor bike. Li deverên rojavayê welêt, kurd rastî [[Zenofobî|zenofobiyê]]{{Sfn|Üngör|2011|p=136-138}} û di hin rewşan de jî rastî lînçkirinê hatin.{{Sfn|Üngör|2011|p=145}} Di 1927an de [[Komara Agiriyê]] (1927-1931) hat damezrandin, ku bi heman çarenûsa berê li Amedê bi dawî bû, vê carê bi 15 hezar kuştinan.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.halklarindemokratikkongresi.net/zilan-katliamini-unutmadik/1739 |sernav=Me Komkujiya Zîlan Ji bîr nekir! |malper=www.halklarindemokratikkongresi.net |roja-gihiştinê=2025-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |sernav="Ev serhildan çendan e, ev operasyona çendan e?" |malper=web.archive.org |tarîx=2012-09-18 |roja-gihiştinê=2025-04-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120918174801/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |roja-arşîvê=2012-09-18 }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi xencerên serê tivingan zarokên dergûş hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Dosyaya Zîlan (Nenasên Serhildana Kurdên Agiriyê) Cild 1: Di serdema Komarê de hemû serhildanên kurdan ji ber rewşên bi vî rengî pêş ketine. |paşnav=İŞLER |pêşnav=İkram |weşanger=Qahır Bateyi |tarîx=2015-06-10 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books?id=myZBEAAAQBAJ&pg=PA590&dq=Zilan+Katliam%C4%B1&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi87KzuhcSMAxVLQ_EDHTipGGkQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Zilan%20Katliam%C4%B1&f=false }}</ref> Li gel komkujyan di heman demê de gundên kurdan ku tê de komkujî qewimîne hatine talan kirin û hatine şewitandin.<ref name="İŞLER2015" /> Li gorî hevpeyvînên bi şahidên komkujiyan re, ji bo gustîleke zîv tiliya keçeke ciwan ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye jêkirin.<ref name="İŞLER2015" /> Ji xeynî komkujyê girseyî ya ku di newala Geliyê Zîlan de pêk hatiye li gundên deverê bi awayeke komî kurd hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015" /> Li seranserê ku komkujî pêk hatiye 44 gund hatine şewitandin<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/230920207 |sernav=ESMANÊ SOR - Şahidên dawî yên Komkujiya Geliyê Zîlan çîroka zîlanê vegotin! |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-04-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://politikahaber.com/asirlik-yara-olan-geliye-zilanin-tanigi-ihaneti-unutmadim/ |sernav=Şahidê Geliyê Zîlan: Min xiyantê ji bîr nekir. |malper=Politika Haber |tarîx=2021-07-12 |roja-gihiştinê=2025-04-08 |ziman=tr |paşnav=Haber |pêşnav=Politika }}</ref> û li hinek gundên deverê kurd di nav avahiyên wan de bi saxî têne şewitandin.<ref name=":3" /> Ev kiryar di medyaya Tirkiyeyê de wek “paqijkirinê” hat binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kemalîzm]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Wêje == {{Refbegin}} * H. C. Armstrong: ''Der graue Wolf. Das Leben des Diktators Mustafa Kemal''. Berlin 1933.<!--ISBN nicht gefunden. Für den englischen: {{Cite book |last=Armstrong |first=Harold Courtenay |title=Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator |publisher=Books for Libraries Press |year=1972 |isbn=978-0-8369-6962-7 |location=Freeport, NY}}--> * Dursun Atılgan: ''Mustafa Kemal Atatürk. Leben, Leitvorstellungen, Leistung.'' Köln 1998, ISBN 3-929490-66-8. * [[Kurt Bittel]] (Hrsg.): ''Mustafa Kemal Atatürk 1881–1981. Vorträge und Aufsätze zu seinem 100. Geburtstag''. Groos, Heidelberg 1982, ISBN 3-87276-272-9. * Mahmut Esat Bozkurt: ''Atatürk İhtilâli''. Istanbul 1995, ISBN 975-343-095-7. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Doğan |pêşnav=Çağatay Emre |sernav=Formation of Factory Settlements Within Turkish Industrialization and Modernization in 1930s: Nazilli Printing Factory |cih=Ankara |weşanger=Middle East Technical University |sal=2003 |oclc =54431696 |ziman=tr }} * [[Johannes Glasneck]]: ''Die Rolle der Persönlichkeit Kemal Atatürks im nationalen Befreiungskampf der Völker des Nahen Ostens''. Akademie-Verlag, Berlin 1983. (Kitêba nû: ''Kemal Atatürk und die moderne Türkei''. Ahriman-Verlag, Freiburg 2010, ISBN 978-3-89484-608-4). * Dietrich Gronau: ''Mustafa Kemal Atatürk oder die Geburt der Republik''. Fischer, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-596-11062-9. * [[Halil Gülbeyaz]]: ''Mustafa Kemal Atatürk. Vom Staatsgründer zum Mythos''. Berlin 2004, ISBN 3-932529-49-9. * M. Şükrü Hanioğlu: ''Atatürk. An intellectual biography''. Princeton University Press, Princeton 2017, ISBN 978-0-691-17582-9. ** M. Şükrü Hanioğlu: ''Atatürk.'' ''Visionär einer modernen Türkei.'' 2. Theiss, 2021, ISBN 978-3-8062-4208-9. * Stefan Ihrig: ''Atatürk in the Nazi Imagination''. Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0-674-36837-8. * Friedrich Karl Kienitz: [https://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=489 ''Atatürk, Kemal''.] In: ''Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas.'' 1974, R.&nbsp;108–110 * Patrick Kinross: ''Atatürk. The Rebirth of a Nation''. Weidenfeld Nicolson Illustrated 1993, ISBN 0-297-81376-5. * [[Klaus Kreiser]]: ''Atatürk. Eine Biographie''. C.H. Beck Verlag, München 2014, ISBN 978-3-406-66594-3. (almanî) * [[Andrew Mango]]: ''Atatürk''. John Murray, London 1999, ISBN 0-7195-6592-8 (inglîzî). * [[Bernd Rill]]: ''Kemal Atatürk''. Rowohlt, Reinbek 1985, ISBN 3-499-50346-8. * Dirk Tröndle: ''Mustafa Kemal Atatürk. Mythos und Mensch''. Zürich 2012, ISBN 978-3-7881-0169-5. * S. Eriş Ülger: ''Atatürk und die Türkei in der deutschen Presse (1910–1944)''. Kitêba mektêbe a Anadolu, Hückelhoven 1992, ISBN 3-923143-80-X. * [[Vamık Volkan|Vamık D. Volkan]], Norman Itzkowitz: ''Immortal Ataturk. A Psychobiography''. London 2001, Phoenix Press, ISBN 0-226-86388-3. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Webster |pêşnav=Donald Everett |sernav=The Turkey of Atatürk; Social Process in the Turkish Reformation |sal=1973 |weşanger=AMS Press |cih=New York |isbn =978-0-404-56333-2 |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mustafa Kemal Atatürk}} {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ataturk, Mustafa Kemal}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Generalên artêşa osmanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1938]] [[Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk| ]] [[Kategorî:Nûsazîparêzên tirk]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên ji Selanîkê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] p54cp9r8meqcwi6136impgtrbwjaiej 0 6144 2083291 2015350 2026-08-02T22:22:19Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} | demonîm = bexdayî }} '''Bexda''' ({{bi-ar|بغداد|Baghdād}}) [[paytext]] û bajarê herî mezin ê [[Iraq]]ê ye ku bi nifûsa 8,1 milyon (2018) kesan piştî bajarê [[Qahîre]]yê duyemîn bajarê herî mezin ê cîhana erebî ye. Bajêr li ser peravên [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] li nêzîkî bermahiyên bajarê kevnar a [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] hatiye avakirin. Di sala 762an de, Bexda wek paytexta [[Xanedana Ebasiyan|Xîlafeta Ebasiyan]] hatiye diyarkirin û dibe projeya ya herî girîng a geşepêdana [[Xanedana Ebasiyan]]. Di nav demeke kurt de, bajar dibe navendeke girîng a çandî, bazirganî û rewşenbîrî yê. Ji xeynî avakirin avahiyên çend saziyên akademîk ên sereke ku di nav de Mala Hikmet heye, bajar dibe jîngehek piretnîkî, pirdînî û cihekî bi navûdenga cîhanî wekî "Navenda Fêrbûnê". Bexda ji bo piraniya serdema ebasiyan di Serdema Zêrîn a Îslamî de bajarê herî mezin ê cîhanê bû ku nifûsa bajêr ji mîlyonek zêdetir bû. Bajar di sala 1258an de bi giranî di destê [[Împeratoriya Mongolan]] de hate hilweşandin. Di encamê de paşveçûyinekê ku di nav gelek sedsalan de bimîne ji ber ku pêvçûnên pir caran û gelek împeratorî li pey hev bajarê dagir dikin didome. Di sala 1932an de bi naskirina Iraq wekî dewleteke serbixwe (berê desthilatdariya brîtanî ya Mezopotamya) re, Bexda hêdî hêdî hinek girîngiya xwe ya berê wekî navendek girîng a çanda ereban bi dest xist ku nifûsa bajêr bi cûrbecûr heşt milyon kesê zêdetir tê texmînkirin. Di dema şerê rejîma [[Sedam Huseyn]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] zirareke mezin gihişt binesaziya bajêr. Şerê Iraqê ku di navbera rejîma Sedam Huseyn û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Iraqê di sala 2003an de dest pê kir û heta sala 2011an dewam kir. Piştî serhildaneke nû, şerê nû ku heta sala 2017an berdewam kir û di encamê de ziyaneke mezin di warê çandî de gihîştiye mîrate û berhemên dîrokî. == Etîmolojî == Navê Bexdayê navekî berî îslamê ye û di roja îro de koka navê hêj jî bi nîqaş e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duri |pêşnav=A. A. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Bag̲h̲dād |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0084 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0084 }}</ref> Cihê ku bajarê Bexdayê lê pêşketiye bi hezar salan e ku nişteciha mirovan e. Di sedsala heştan de çend gund li wir pêş ketine ku di nav wan de gundekî [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] bi navê Bexdad heye ku ev nav ji bo metropola ebasiyan hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad |sernav=Baghdad {{!}} History, Population, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-05-05 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Nivîskarên ereb ku nav bi koka xwe navekî beriya îslamê ye, bi giştî di farisiya navîn li koka navê Bexdayê geriyane. Nivîskaran wateyên cihêreng pêşniyar kirine ku wateya ya herî gelemperî wateya "warê ku ji hêla Xwedê ve hatiye dayîn" e. Zanyarên nûjen bi gelemperî piştgiriya vê etîmolojiyê dikin ku peyva Baghdad wekî pêkhateya farisî ya bagh "xweda" û dād "dayî" tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Erdnîgarî == Bajêr li ser deşteke berfireh ê ku ji aliyê Çemê Dîcleyê ve ji hev hatiye veqetandin ava bûye. Dîcle Bexdayê di nîvî de xistiye du beş. Ji beşa rojhilatê jê re "Risafa" û beşa rojavayî re jî wekê "Kerx" hatiye binavkirin. Erda ku bajar li ser hatiye avakirin hema bêje bi tevahî rast û nizm e. Ji ber lehiyên mezin ên demkî yên ku li Çemê Dîcleyê qewimiye erdê bajêr bi eslê xwe [[aluvyon]] e. == Dîrok == === Serdemên xanedaniyan === Vekolînên arkeolojîk nîşan didin ku Bexda di demên kevnar de jîngeheke mirovî ya girîng bûye. Berî ku bajêr dibe paytexta [[Xanedana Ebasiyan]] dîroka bajêr heya serdema asuriyan diçe. Avahiyên kevnareyên bajêr girîngiya bajêr ya erdnîgarî û stratejîk daye nîşan ku di nav de bajarên mezin ên şaristaniya mirovan hene ku ji [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro heta başûrê [[Iraq]]ê dirêj dibin. Piştî hilweşîna [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]], xanedana yekem a misilmanan, mîrên ebasî yên serketî bajarê xwe dixwestin ku li bajêr desthilatdariyê bikin. Wan cihekî li bakurê paytexta sasanî [[Kîsîfon]]ê hilbijart û di 30yê tîrmeha sala 762an de xelîfe [[Mensûr]] dest bi avakirina bajêr kir.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-02-27 |sernav=Times Books |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Times_Books&oldid=1141921805 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Bajêr di bin rêberiya [[barmakî|barmakiyan]] de hate avakirin. Mensûr bawer dikir ku Bexda bajarekî bêkêmasî ye ku bibe paytexta Împeratoriya Îslamî ya di bin destê [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] de. Dîroknasê misilman [[Tabarî]] pêşbîniyek kevnare ya rahîbên xiristiyan ragihand ku axayekî bi navê [[Mîklas]] dê rojekê bajarekî balkêş li derdora Bexdayê ava bike. Dema Mensûr ev çîrok bihîst, gelekî kêfxweş dibe, ji ber ku efsane dibêjin, di zarokatiya wî de jê wî kesê re dibêjin Mîklas.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bobrick |pêşnav=Alexey |tarîx=2012-09-20 |sernav=Mass transfer in compact binaries |url=http://dx.doi.org/10.22323/1.152.0111 |kovar=Proceedings of Gamma-Ray Bursts 2012 Conference — PoS(GRB 2012) |cih=Trieste, Italy |weşanger=Sissa Medialab |doi=10.22323/1.152.0111 }}</ref> Mensûr ji vî cihî pir hez dikir û got: "Bi rastî ev bajarê ku ez ê bibînim, ez ê li ku bijîm jî dûndana min dê li vê bajarê serdest bin."<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/baghdadmetropoli00wiet |sernav=Baghdad; metropolis of the Abbasid caliphate |paşnav=Wiet |pêşnav=Gaston |tarîx=1971 |weşanger=Norman, University of Oklahoma Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8061-0922-0 }}</ref> Ji bo mezinbûna bajêr ji cihê wî yê hêja, bi kêmanî li ser du faktoran bû ku kontrola bajêr li ser rêyên stratejîk û bazirganiyê yên li ser Dîcleyê ye û li erdnîgariyeke xwedî avhewaya hişk de, li bajêr pir av heye. Av hem li bakur û hem jî li başûrê bajêr heye, ku rê dide hemî malbatan ku xwedan peydakên pir bin (çandinî) ku di wî demê de ev yek ne asayî bû. Bajarê Bexdayê bilez mezin dibe ku diviyabû li ser sê navçeyên dadwerî were dabeş kirin. Piştre bajêr bi van sê navçeyên Medinat el-Mensûr (Bajarê Dor), el-Şerqiye (Kerx) û Askar el-Mehdî (li deverê rojava) hatiye dabeşkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://books.openedition.org/ifpo/673 |sernav=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945) |paşnav=Tillier |pêşnav=Mathieu |tarîx=2009-12-05 |weşanger=Presses de l’Ifpo |isbn=978-2-35159-278-6 |series=Études arabes, médiévales et modernes |cih=Beyrouth |ziman=fr |doi=10.4000/books.ifpo.673 }}</ref> Mezin bûna Bexdayê bajarê Ktesiphon ku paytexta sasaniyan bû bi qasî 30 km li başûrêrojhilat Bexdayê bû bê qîmet kir.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1971 |sernav=Gaston Wiet |url=http://dx.doi.org/10.1163/156852071x00122 |kovar=Journal of the Economic and Social History of the Orient |cild=14 |hejmar=1 |rr=223–226 |doi=10.1163/156852071x00122 |issn=0022-4995 }}</ref> Îro her tiştê ku ji Ktesiphon maye wekê bajarokê pîroz ê Salman Pak ê li başûrê Bexdaya Mezin ku tê bawer kirin ku Selmanê Farisî li vir hatiye veşartin. Ktesiphon bi xwe cihê Selûkya, paytexta yekem a Împeratoriya Selûkya bû ku berê cihê bajarê Babîlê girtibû. === Navenda fêrbûnê (sedsalên 8 û 9an) === [[Wêne:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg|thumb|çep|Hewşa Medreseya Mustensiriya ku di sala 1227an de hatiye avakirin, yek ji kevintirîn şûnwarên cîhanê bû. Avahiya medreseyê ji êrîşa Mongol a sala 1258an xilas bûye. Zanîngeha Al-Mustansiriya nûjen di sala 1963an de li vê avahiyê hatiye damezrandin.]] Di nav nifşek ji damezrandina xwe de, Bexda dibe navendek fêrbûn û bazirganiyê. Bajar dibe navendeke rewşenbîrî ya bêhempa ya zanist, bijîşkî, felsefe û perwerdehiyê, nemaze bi tevgera wergerandina [[Xanedana Ebasiyan|Ebbasiyan]] re ku di bin xelîfeyê duyemîn [[El-Mensûr]] de dest pê kir û di bin xelîfeyê heftemîn [[Elemûn|El-Memûn]] de pêş ket. Beytul-Hikmah yan jî "Mala Hikmetê" di nav akademiyên herî naskirî de bû û di nîveka sedsala 9an de xwediyê mezintirîn bijareya pirtûkê li cîhanê bû.<ref name="AlKhalili2010">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world |sernav=When Baghdad was centre of the scientific world |paşnav=Al-Khalili |pêşnav=Jim |tarîx=2010-09-25 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Zanyarên navdar ên ku di vê demê de li Bexdayê ne, wergêr Huneyn ibn Îshaq, matematîkzan [[Xwarezmî|El-Xwarizmi]] û fîlozof [[El-Kindî]] ne.<ref name="AlKhalili2010"/> Tevî ku erebî wekî zimanê navneteweyî yê zanistê dihat bikaranîn, lêbelê ne tenê Ereb; Faris, [[Suryanî]], [[Nestorî]], [[Cihûtî|Cihû]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanên Ereb]] û mirovên ji komên etnîkî û dînî yên din ên xwemalî beşdarê herêmê dibûn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1933-07-01 |sernav=Sir Henry Lyons, F.R.S |url=https://www.nature.com/articles/132055c0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=132 |hejmar=3323 |rr=55–55 |doi=10.1038/132055c0 |issn=1476-4687 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/search?q=syriacs+during+the+islamic+golden+age |sernav=syriacs during the islamic golden age - گه‌ڕانی Google |malper=www.google.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://humanitieswest.org/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |sernav=Baghdad in Its Golden Age (762-1300) |paşnav=West |pêşnav=Humanities |tarîx=2014-04-26 |malper=Humanities West |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ev di nav hêmanên bingehîn de têne hesibandin ku beşdarî geşbûna zanistiyê li cîhana îslama serdema navîn bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://direct.mit.edu/books/book/2074/Islamic-Science-and-the-Making-of-the-European |sernav=Islamic Science and the Making of the European Renaissance |paşnav=Saliba |pêşnav=George |tarîx=2007-03-02 |ziman=en |doi=10.7551/mitpress/3981.001.0001 }}</ref> Bexda di heman demê de navendek girîng a fêrbûna dînê ya îslamî bû, digel ku [[Cahiz|El-Cahiz]] beşdarî damezrandina teolojiya [[Mu'tezîlî]] bû û her weha [[El-Teberî]] bi zanyariya li ser ravekirina [[Quran]]ê bi dawî bû. Bexda, îhtîmal e ku ji demeke kin piştî damezrandina xwe heya salên 930an, dema ku ew bi Kordoba ve girêdaîbû, bajarê herî mezin ê cîhanê bû. Gelek texmîn destnîşan dikin ku bajar di lûtkeya xwe de zêdetirî mîlyon şênî wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The caliph's splendor: Islam and the West in the golden age of Baghdad |url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr |tarîx=2012 |weşanger=Simon & Schuster |isbn=978-1-4165-6762-2 |paşnavê-edîtor=Bobrick |pêşnavê-edîtor=Benson |cih=New York [ u.a ] }}</ref> Di vê serdemê de ji taybetmendiyên balkêş ên Bexdayê pirtûkxaneyên bajarên yên awarte bûn. Gelek ji xelîfeyên ebasî ji kesên ku i fêrbûnê hez dikirin pêk dihat û xelîfe ji xebatên berhevkirina edebiyata kevnar û nûjen kêfxweş bûn. Her çend hinek mîrên xanedana [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a berê dest bi berhevkirin û wergerandina edebiyata zanistî ya grekî kiribûn jî, [[Xanedana Ebasiyan|Ebbasî]] yên pêşîn bûn ku fêrbûna yewnanî di asteke mezin de pêşve xistin. Gelek ji van pirtûkxaneyan koleksiyonên taybet bûn ku tenê ji bo bikaranîna xwedan û hevalên wan ên nêzîk dihatin armanc kirin. Lê pirtûkxaneyên xelîfe û karbidestên din di demek kurt de karakterek giştî an nîv-giştî wergirtin. Di vê heyamê de çar pirtûkxaneyên mezin li Bexdayê hatin avakirin. Ya herî pêşîn pirtûkxaneya xelîfeyê navdar [[Elemûn|El-Memûn]] bû ku ji sala 813 heta sala 833an xelîfe bû. Pirtûkxaneya duyem jî di sala 991 yan jî 993an de ji aliyê Sabur ibn Erdeşîr ve ji bo edebiyatzan û zanayên ku li akademiya wî perwerde werdigirtin hatiye avakirin. Ev pirtûkxaneya duyem tenê heftê sal piştî avabûna pirtûkxaneyê ji aliyê [[Selcûqî|Selçûqiyan]] ve hatiye talankirin û hatiye şewitandin. Ev mînakeke baş bû ku ji cureyê pirtûkxaneyên ku li gorî hewcedarî û berjewendiyên civakeke edebî hatiye avakirin. Herduyên dawîn mînakên pirtûkxaneyên medrese yan jî kolejên îlahî bûn. Perwerdegeha Nezamiye ji aliyê Nîzam [[El-Mulkê Farisî]] ve hatiye damezrandin ku wezîrê siltanên Selçûkî yên pêşîn bû. Nezamiye piştî hatina Mongolan heta sala 1258an xebata xwe berdewam kir. Medreseya Mustensiriye ku xwediyê pirtûkxaneyeke pir dewlemend bû ku ji aliyê [[El-Mustensir]], xelîfeyê dawî yê Ebasî yê duyemîn ve ku di sala 1242an de dimire, hatiye avakirin. Ev pirtûkxane dibe pirtûkxaneya herî mezin a dawîn ku ji hêla xelîfên Bexdayê ve hatiye avakirin. === Serdema nûjen === [[Wêne:فندق بغداد روتانا.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Bexdayê di adara sala 2017an de.]] Di sala 1821an de, Davut Paşa êrîşî axa Bakurê Îranê kir lê bi ser neket.Ji ber vê yekê Feth Elî Şah pir hêrs bû û di sala 1821an de li dijî Osmaniyan şer îlan kir . Wî Mihemed Elî Mîrza tayîn kir bo [[Dorpêçkirina Bexdayê (1821)|Eniya Bexdayê]] û artêşeke ji 40,000 kesan da wî, lê Davut Paşa, ku artêşeke wî ji 3,900 kesan pêk dihat, bi serkeftî Bexdayê parast û di encamê de Mihemed Elî Mîrza ji ber nexweşiyê mir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823 |sernav=Turko–Iranian War (1821–1823) {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2025-06-20}}</ref> Bexda û başûrê Iraqê heta Şerê Cîhanê yê Yekem de ku ji aliyê Îngilîzan ve hatin girtin, heta sala 1917an di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Di sala 1920an de, Bexda bi çend projeyên mîmarî û plansaziyê ji bo bihêzkirina vê rêveberiyê dibe paytexta Mezopotamyaya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Iain |tarîx=2016-04-02 |sernav=The architecture of the British Mandate in Iraq: nation-building and state creation |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13602365.2016.1179662 |kovar=The Journal of Architecture |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=375–417 |doi=10.1080/13602365.2016.1179662 |issn=1360-2365 }}</ref> Piştî ku Bexda di sala 1932an de serxwebûna xwe werdigire bajar dibe paytexta Padîşahiya Iraqê. Di vê serdemê de, civaka cihû ya girîng (dibe ku ji 100.000 kesan zêdetir be) di navbera çaryek û sêyeka nifûsa bajêr de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=w75tAAAAMAAJ |sernav=The Jewish Quarterly |tarîx=1995 |weşanger=Jewish Literary Trust |ziman=en }}</ref> Di 1ê nîsana sala 1941an de endamên "Meydana Zêrîn" û Reşîd Elî li Bexdayê darbeyek pêk anîn. Reşîd Elî hikûmeteke alîgirê Almanya û Îtalyayê damezrand ku li cihê hikûmeta Regent Abdul Ilah ya alîgirê Brîtanyayê bigire. Di 31ê Gulanê de, piştî Şerê Îngilîstan û Iraqê yê encamdayî û piştî ku Reşîd Elî û hikûmeta wî reviyan, Şaredarê Bexdayê teslîmê hêzên îngilizî û hêzên Civaka Miletê Îngilîzî (Commonwealth) bû. Di 1 û 2ê hezîranê de, di dema valahiya desthilatdariyê de, niştecîhên cihû li pey gotegotên ku wan alîkariya îngilîzan kirine rastî êrişê hatin. Di bûyera ku bi navê Ferhud tê zanîn, zêdetirî 180 cihû hatin kuştin, 1000 cihû î birîndar bûn û bi sedan avahî û milkên cihûyan hatin talankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart |sernav=The atlas of Jewish history |paşnav=Gilbert |pêşnav=Martin |paşnav2=Gilbert |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |weşanger=New York : William Morrow and Company |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-688-12264-5 }}</ref> Di navbera 300 û 400 serhildêr di hewildana têkbirina serhildêran de hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-31 |sernav=The Atlantic |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Atlantic&oldid=1157885255 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Nifûsa bajêr ji texmîna 145.000 ji sala 1900an heta sala 1950an gihîşt 580.000 kesan. Di 14ê tîrmeha sala 1958an de, endamên Artêşa Iraqê, di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasim de, derbeyek ji bo hilweşandina Keyaniya Iraqê pêk anîn. Qral Feysel II, serokwezîrê berê Nûrî es-Saîd, Mîrê berê Abd al-Ilah, endamên malbata qral û yên din di dema derbeyê de bi awayekî hovane hatin kuştin. Di salên 1970an de, Bexda ji ber zêdebûna nirxê petrolê ku hinardekirina wê ya sereke ye Bexda û Iraq derbasê serdemek geşbûnêbûn. Planên sereke ya dîzayn kirina bajêr (1967, 1973) ji hêla ofîsa plansaziyê ya Polonî Miastoprojekt-Kraków ve, bi navbeynkariya Polservice, hate radest kirin. Lêbelê di Şerê Îran-Iraqê ya salên 1980an de ji ber ku Sadam Huseyn rê ji artêşê re vekir û bi hezaran rûniştvan hatin kuştin, ji bo bajêr demek dijwar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Architecture in global socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War |paşnav=Stanek |pêşnav=Łukasz |tarîx=2020 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19455-4 |cih=Princeton Oxford }}</ref> Îranê ji bo tolhildana berdewam a bombebarana Sedam Huseyn a li ser Tehranê, êrîşên mûşekî li dijî Bexdayê pêk anîn. Di sala 1991ê û 2003an de, Şerê Kendavê û êrişa Amerîkayê bo ser Iraqê ziyaneke mezin gihandin veguhestin, hêz û binesaziya saxlemiyê ya Bexdayê ji ber ku hêzên hevpeymaniya bi serokatiya Amerîka di her du şeran de êrişên asmanî yên mezin li bajêr pêk aniye. Her weha di sala 2003ab de, serhildanek piçûk li bajêr (ku di 21 tîrmehê de pêk hat) dibe sedema hinek tevliheviya di nav gel de. "Taxa Suryaniyan" a dîrokî ya bajêr, Taxa Dorayl ku di sala 2003an de 150.000 Suryanî bi nifûsa xwe pesnê wê digirt, di wê demê ji %3ê nifûsa suryaniyên paytextê pêk dianî. Civaka suryaniyên bajêr ji aliyê El-Qaîde û komên din ên serhildêr ve rastî revandin, gefên kuştinê, xerabkarî û şewitandina xaniyan hatin. Di dawiya sala 2014an de tenê nêzîkî 1500 suryanî li Taxa Dorayê mane. Şerê Iraqê ji sala 2003an heta 2011an pêk hat lê serhildaneke îslamî ya bajêr heta sala 2013an berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |sernav=At least 32 killed as first suicide bombing in nearly 2 years rocks Baghdad |paşnav=Qiblawi |pêşnav=Aqeel Najm,Jomana Karadsheh,Kareem Khadder,Tamara |tarîx=2021-01-21 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}</ref> Piştî wê şerekî din ji sala 2013am heta sala 2017an û serhildanek nizm jî ji sala 2017an ku teqînên xwekujî di çile ya sala 2018an û çileya sala 2021an de pêk hatiye berdewam kiriye. == Avhewa == Li Bexdayê hewaya çolê ya germ (Köppen BWh) heye ku havînên pir germ, dirêj û zuha heye û zivistanek kurtê nerm û sar, bi qismî xwedî hewayek şil derbas dibe. Di demsalên havînê de, ji Hezîranê heta Tebaxê, germahiya herî zêde ya navînî bi qasî 44&nbsp;°C e û havênek bi tav derbas dike. Baran di vê demê salê de kêm e û tu carî ji 1 mm derbas nebûye. Bi şev jî, germahî di havînê de bi kêmasî jî be hinek caran ji 24&nbsp;°C (santîgrat) ê kêmtir dibe. Rekora herî bilind a germahiyê ya Bexdayê 51,8&nbsp;°C (santîgrat) di 28ê tîrmeha sala 2020an de hatiye tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |sernav=Climatologie mensuelle en juillet 2020 à Baghdad {{!}} climatologie depuis 1900 - Infoclimat |malper=www.infoclimat.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |sernav=Baghdad soars to 125 blistering degrees, its highest temperature on record |paşnav=Cappucci |pêşnav=Matthew |paşnav2=Salim |pêşnav2=Mustafa |tarîx=2021-07-23 |malper=Washington Post |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}</ref> Ji ber dûrbûna Bexdayê ji başûrê Iraqê û peravên Kendava Farsê, rêjeya şilatiyê bi gelemperî di havînê de ji %50 kêmtir e û di nîvê havînan de rûdanên bahozên tozê ya ber bi rojava rûdanek normal e. Germahiya zivistanê xwedî taybetmendiya avhewa germ a çolê ye. Ji meha Kanûna Pêşîn heya meha Sibatê, germahiya herî zêde ya Bexdayê di navbera 16 û 19&nbsp;°C de ye û hinek caran germahiya jorîn ji 21&nbsp;°C (santîgrat) ê. Salê du caran germahiya dadikeve bin sifrê. Ev yek Li bajêr bi gelemperî salê du caran pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |sernav=World Weather Information Service |paşnav=WMO |malper=World Weather Information Service |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}</ref> Barana salane, bi tevahî ji heyama ji meha Mijdarê heya meha Adarê ve girêdayî ye ku bi qasî 150 mm ye lê hinek caran baran heta bi qasî 338 mm bilind dibe û bi û heta 37 mm yê dadikeve. Di 11ê çileya sala 2008an, piştî 100 salan yekem car berfa sivik li seranserê Bexdayê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |sernav=AFP: First snow for 100 years falls on Baghdad |tarîx=2010-09-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 |tarîxa-arşîvê=2010-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 11ê sibata sala 2020an de careke din dîsa berf barî û li seranserê bajêr erd spî kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bangkokpost.com/world/1855239/ultra-rare-snowfall-carpets-baghdad |sernav=Ultra-rare snowfall carpets Baghdad |paşnav=Limited |pêşnav=Bangkok Post Public Company |malper=Bangkok Post |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-03 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{-}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> بناية المتحف البغدادي.jpg|Muzexaneya Bexdayê. Al-Zawra'a Park.png|Parka El Zawra شارع المتنبي صباحا.jpg|Kolana Muttanabiyê. ساعة القشلة في بغداد (2).jpg|Qada Qoşlayê. </gallery> == Binêre == * [[Balafirgeha Bexdayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Baghdad}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|20|00|N|44|26|00|E|type:city(5258383)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 762an]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Bexda| ]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Çanda Iraqê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] mnskht6p2yuchag0spn9kkkoytcbn8g 0 6238 2083395 2031893 2026-08-03T00:17:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083395 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{Transl|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat]]ê de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîliyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000glas |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |weşanger=HarperCollins |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000glas/page/n196 193] |isbn=9780060631260 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine, Îshaq ligel [[Îsmaîl]] ji bo misilmanan pir girîng e. Di nav zarokên Îshaq de serokê îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekê pêxemberekî îslamî hatiye qebûlkirin. Di [[Quran]]ê de navê Îshaq bi qasê hevdeh caran hatiye behskirin ku pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re bi hev re hatiye behskirin.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Isaac |ensîklopedî=Encyclopedia of Islam |weşanger=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |paşnav=Watt |pêşnav=W. Montgomery |lînka-nivîskar= }}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq wekê pêxemberekî rastîn" wergirtiye û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora]]yê were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Isaac |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=C. |rr=472 |isbn=9780060631260 }}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] q66kwmppotesha0ksmtyr388ape9wen 0 6333 2083379 2045367 2026-08-03T00:01:53Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya]]yê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cuda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[kelt]]î ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî giring çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek giring a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cihê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |url=https://archive.org/details/histoiredefrance0000carp |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku dîroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, [[yewnan]]iyên [[Îyonya|iyonî]] yên ji {{girêdan|Phocaea|en}}, koloniya Massalia ([[Marsîlya]]ya îro), li peravên [[Deryaya Navîn]] ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê Fransayê yê herî kevn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek [[kelt|eşîrên keltî]] yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welêt belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgeheke bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 {{bz}} serokê eşîrên galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi [[Îtalya]]yê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya galî dibe sedema qelsbûna Romayê û heya sala 345 {{bz}} dema ku bi Roma re peymaneke aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku navê ''Provincia Nostra'' ("Parêzgeha me") li herêmê dikin ku ev nav bi demê re di [[zimanê fransî]] de wekî ''Provence'' tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têkbirin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeşkirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de baştir dibe ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hejmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên almanî û herêmeke gallo-romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, brîtaniyên keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bi cih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin damezrandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji vizîgotan vegerand, di sala 508an de hate imadkirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ji aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" ({{bi-fr|''La fille aînée de l'Église''}}) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frank]]an çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê de wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frankên almanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên romayî kêm zêde bûn û zimanên almanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bi dawî bû. [[Frank]]an erdê xwe bi tenê wekî milkekî taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin. Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frankî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyeke mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nû ve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charlesê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagirkirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewleteke nenavendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joana Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên giring ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Konta Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yekkirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşahî berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bi dest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de roleke giring dilîzin. Siwariyên fransî di dirêjahiya du sed salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî frank bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransayê gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca fransî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tine kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekê" ava kir ku ji Înglîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peykera bronzî ya Louis XIV ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendekî nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê Fransayê yê mutleq bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa fransî pêşveçûneke çandî û standardkirina [[zimanê fransî]] ya yekem dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê Fransayê yê fermî û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û [[Mala Habsburgê]] de komeke şerên dirêj diqewimin yên ku bi navê [[Şerên Îtalî]] têne zanîn. Kaşifên fransî yên wekî [[Jacques Cartier]] yan jî [[Samuel de Champlain]], ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împeratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina [[Protestanîzm]]ê li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadiya dînî dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qiraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji %11ê bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qiraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêzbûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî bi ser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi navê Keyê Rojê Fransayê dike hêzekî pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê [[Ewropa]]yê yê herî qerebalix û xwedî bandoreke mezin li ser [[siyaset]], [[aborî]] û [[çanda ewropî]] bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyeke qanûnî ji bo [[koletî|koletiyê]] û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên giring ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê nehezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û herwiha keyfûseyrana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkiyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet ber bi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] bibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek ji faktorên bingehîn. === Şoreşa Fransayê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14ê tîrmeha 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyaz bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîseke Neteweyî ava kirin ku nîşana sereke yê derketina [[Şoreşa Fransayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14ê tîrmeha 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14ê îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihiştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne jidayikbûnê. Di mijdara 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê de dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar ber bi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîvên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de ev qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa 1791ê ya Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona 1791ê de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyeke destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şanseke ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla 1792an de li dijî Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa 1792an de qerebalixeke bihêrs gef li qesra Qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsyayê ya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791ê vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi curbicur xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û curbicur reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên giring jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21ê de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên curbicur ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokkomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokkomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî giring de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokkomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê giringtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokkomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokkomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya giring dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne giring bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |roja-arşîvê=2015-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an giring ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên giring ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî curbicur [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek giring li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cudahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat. Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cudahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur giring in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî giringiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi giringî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa giring bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya giring e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û giringtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 843an]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 840î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] 77z72o1wqtgre6l94imqzmrf5pwaadx 0 6334 2083226 2013428 2026-08-02T21:06:04Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Arjentîn''', bi navê '''Erjentîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=6:2 }}</ref> jî tê nasîn ({{IPA-es|aɾxenˈtina|-|Es Argentina.ogg}}), bi fermî '''Komara Arjentînê''' ({{ziman-es|República Argentina}}), welatekî li nîvê [[Amerîkaya Başûr]] e. Arjentîn xwedî rûerdekê {{Convert|2780400|km2|mi2|abbr=on}} ye, û duyem welatê herî mezin li Amerîkaya Başûr piştî [[Brezîl]]ê ye, welatê çaremîn-mezin yê [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], û heştem welatê herî mezin yê cîhanê ye. Ew li rojava piraniya Konê Başûr bi [[Şîle|Şîlî]] re parve dike, û li bakur bi [[Bolîvya]] û [[Paraguay]], li bakur-rojhilat Brazîl, li başûrrojhilat [[Ûrûguay]], [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û ji başûr jî Derbasa Drake re sinordar e. Arjentîn dewletekî federal e ku di nav bîst û sê parêzgeh, yek bajarê xweser pêk tê, ku paytexta federal û bajarê herî mezin yê neteweyê [[Buenos Aires]] hatiye dabeş kirin. Parêzgeh û paytext destûrnameyên xwe hene, lê di bin [[Federalîzm|pergala federalî]] de hene. Arjentîn li ser Giravên Falkland, Gurcistana Başûr û Giravên Sandwîç ên Başûr û beşek ji Antarktîkayê îdia dike ku serwerî ye. Destpêka hebûna mirovî ya tomarkirî li Arjentîna nûjen ji serdema [[Paleolîtîk]] vedigere.{{Sfn|Abad de Santillán|1971}} Împeratoriya Inkayî di demên berî Kolumbiyan de ber bi bakurê rojavayê welêt ve berfireh bû. Koka welat ji kolonîzasyona Spanî ya herêmê di sedsala 16an de heye.{{Sfn|Crow|1992}} Arjentîn wekî dewleta paşverû ya Cîgirserdestiya Río de la Plata rabû, cîgiriya spanî ya li derveyî welat di sala 1776an de hate damezrandin. Ragihandin û şerê serxwebûnê (1810-1818) bi şerekî navxweyî yê berfireh heta sala 1861an dom kir, bi nû ve birêxistinkirina welêt wekî federasyon bi dawî bû. Paşê welat ji aşitî û îstiqrara relatîfî kêfxweş bû, digel çend pêlên koçberiya Ewropî, serewanî Îtalî û Spanî bi awayekî radîkal nêrîna xwe ya çandî û demografîk ji nû ve şekil kirin; zêdetirî 60% ji nifûsê xwediyê bav û kalên îtalî yên tam an jî qismî ne,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jXNgInLwwIoC&pg=PA101 |sernav=Britain and the Making of Argentina |paşnav=Gordon A. Bridger |sal=2013 |isbn=9781845646844 |rûpel=101 |jêgirtin=Some 86% identify themselves as being of European descent, of whom 60% would claim Italian links }}</ref><ref name="LaMatanza">{{Jêder-malper |url=http://infouniversidades.siu.edu.ar/noticia.php?titulo=historias_de_inmigrantes_italianos_en_argentina&id=1432 |sernav=Historias de inmigrantes italianos en Argentina |paşnav=Departamento de Derecho y Ciencias Políticas de la [[National University of La Matanza|Universidad Nacional de La Matanza]] |tarîx=14 çiriya paşîn 2011 |weşanger=infouniversidades.siu.edu.ar |ziman=es |jêgirtin=Se estima que en la actualidad, el 90% de la población argentina tiene alguna ascendencia europea y que al menos 25 millones están relacionados con algún inmigrante de Italia. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |sernav=Italiani nel Mondo: diaspora italiana in cifre |tarîx=30 nîsan 2004 |weşanger=Migranti Torino |ziman=it |tercimeya-sernav=Italians in the World: Italian diaspora in figures |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |tarîxa-arşîvê=27 sibat 2008 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=22 îlon 2012 }}</ref> û çanda Arjentînê bi çanda îtalî re xwedî têkiliyên girîng e.<ref>[http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/BajarondelosBarcos/frames.htm O.N.I. – Department of Education of Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915043427/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/BajarondelosBarcos/frames.htm|date=15 September 2008}}</ref> Zêdebûna hema hema bêhempa ya bextewariyê bû sedem Arjentîna di destpêka sedsala 20an, ku bibe heftem neteweya herî dewlemend a cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bartenstein |pêşnav=Ben |paşnav2=Maki |pêşnav2=Sydney |paşnav3=Gertz |pêşnav3=Marisa |tarîx=11 îlon 2019 |sernav=One Country, Eight Defaults: The Argentine Debacles |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2019-09-11/one-country-eight-defaults-the-argentine-debacles |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[Bloomberg News]] |ref=bl-one-eight }}</ref>{{Sfn|Bolt|Van Zanden|2013}}{{Sfn|Díaz Alejandro|1970}} Di sala 1896an de, [[Têrbûna berhemên hundirî|TBH]] ya Arjentînê ji [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derbas bû<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/stevehanke/2018/06/29/argentina-should-scrap-the-peso-and-dollarize/ |sernav=Argentina Should Scrap the Peso and Dollarize |paşnav=Hanke |pêşnav=Steve |malper=[[Forbes]] |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=9 îlon 2021 }}</ref> û herî kêm berî 1920an bi domdarî di dehan de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.rug.nl/ggdc/historicaldevelopment/maddison/releases/maddison-project-database-2018 |sernav=Rebasing 'Maddison': new income comparisons and the shape of long-run economic development |paşnav=Bolt |pêşnav=Jutta |paşnav2=Inklaar |pêşnav2=Robert |paşnav3=de Jong |pêşnav3=Herman |paşnav4=van Zanden |pêşnav4=Jan Luiten |tarîx=2018 |weşanger=Maddison Project Database |çap=2018 |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/briefing/2014/02/17/a-century-of-decline |sernav=The tragedy of Argentina – A century of decline |malper=[[The Economist]] |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> Niha li cîhanê di rêza [[Lîsteya welatên têrbûna berhemên hundurîn her serî|89em]] de ye. Piştî Depresyona Mezin ya di salên 1930an de, Arjentîn ket nav bêîstîqrariya siyasî û hilweşîna aboriyê ew di nav pêşveçûnê de paşde xist,<ref name="developed">{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/node/2704457 |sernav=Becoming a serious country |tarîx=3 hezîran 2004 |malper=The Economist |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140320033128/http://www.economist.com/node/2704457 |tarîxa-arşîvê=20 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî |jêgirtin=Argentina is thus not a "developing country". Uniquely, it achieved development and then lost it again. }}</ref> her çend ew dehsalan di nav panzdeh welatên herî dewlemend de ma.{{Sfn|Bolt|Van Zanden|2013}} Piştî mirina Serok [[Juan Peron|Juan Perón]] di sala 1974an de, jinebî û cîgirê wî [[Isabel Perón]] hilkişiya serokatiyê, berî ku di 1976 de hate hilweşandin. Cûntaya leşkerî ya jêrîn, ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hate piştgirî kirin, bi hezaran rexnegirên siyasî, çalakvan û çepgir di şerê qirêj de, heyama terorîzma dewletê û serhildanên sivîlan heta hilbijartina [[Raúl Alfonsín]] wekî serokê di sala 1983an de dom kir, perîşan kir û kuştin. Arjentîn hêzekî herêmî ye, û di karûbarên navneteweyî de statûya xwe ya dîrokî wekî hêzekî navîn diparêze. Hevalbendiya mezin a ne-NATO ye,<ref name="Major Non-NATO Ally Status">{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status }}</ref> ku Arjentîn welatek pêşkeftî ya di [[Pêrista Pêşveçûna Mirovî]] de, di rêza 46emîn li [[Amerîkaya Latînî]] piştî [[Şîle|Şîliyê]] duyem-bilindtirîn e. Ew duyem aboriya herî mezin li Amerîkaya Başûr diparêze û endamê [[Koma 15|G-15]] û [[G20]] e. Arjentîn di heman demê de endamê damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Koma Banka Cîhanê|Banka Cîhanî]], [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[Mercosur]], [[Civata Dewletên Amerîkaya Latîn û Karibik|Civaka Dewletên Amerîkaya Latîn û Karibik]] û [[Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî]] ye. == Etîmolojî == Danasîna peyva herêma ''Arjentîn'' di sala 1536an de li ser nexşeya Venedîkê hatiye dîtin.<ref>The name ''Argentine'' (Spanish) [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm El nombre de Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175318/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm|date=3 March 2016}}</ref> Bi Îngilîzî, navê "Arjentîn" ji [[Zimanê spanî|zimanê spanî tê]]; lêbelê, nav bi xwe ne spanî ye, lê [[Zimanê îtalî|îtalî]] ye. ''Arjentîn'' (''argentino'' [[Cotzeyandî|nêr]]) bi îtalî tê wateya "(ji zîv hatî çêkirin, bi rengê zîv", ji latînî "argentum" ji bo zîv tê. Di îtalî de, rengdêr an [[serenav|navdêra xwerû]] bi gelemperî bi rengekî xweser wekî naverokê tê bikaranîn û li şûna wê tê bikaranîn û jê re ''l'Argentina'' tê gotin. Navê ''Arjentîn'' belkî yekem car ji aliyê navîgatorên Venedikî û Genoese ve wekî [[Giovanni Caboto]] hate dayîn. Di Spanî û Portûgalî de, peyvên ji bo "zîv" bi wateya ''plata'' û ''prata'' ne, û "(ji çêkirina zîvê)" ''plateado'' û ''prateado'' ye. ''Arjentîn'' yekem car bi efsaneya çiyayên zîv re têkildar bû, ku di nav yekem gerokên Ewropî yên Gola [[Basin La Plata|La Plata]] de belav bû. Yekem karanîna nivîskî ya navî di spanî de ''[[La Arjantîn (helbest)|La Arjantîn]]'' hate şopandin,{{Efn-ua|The poem's full name is ''La Argentina y conquista del Río de la Plata, con otros acaecimientos de los reinos del Perú, Tucumán y estado del Brasil''.}} helbesta 1602 ya [[Martín del Barco Centenera]] ku herêmê vedibêje.{{Sfn|Traba|1985}} Her çend "Arjentîn" jixwe di sedsala 18an de xwedî karanîna gelemperî bû, welat bi fermî bi navê "[[Alîkarê Río de la Plata|Cîgirê Río de la Plata]]" ji aliyê [[Împeratoriya Spanî]] û "[[Parêzgehên Yekbûyî yên Río de la Plata]]" piştî serxwebûnê hate binav kirin. Di [[Destûra Arjantînî ya 1826|makezagona 1826]] de yekem car navê "Komara Arjentînê" di belgeyên qanûnî de hate bikar anîn.{{Sfn|Constitution of Argentina}} Navê "Konfederasyona Arjentînî" jî bi gelemperî hate bikaranîn û di [[Destûra Arjentînî ya 1853|Destûra Bingehîn a Arjentînê ya 1853]] de hate fermî kirin.{{Sfn|Constitution of Argentina}} Di sala 1860 de bi biryarnameya serokatiyê navê welat wekî "Komara Arjentînê" hate binavkirin{{Sfn|Rosenblat|1964}} û guhertina destûrî ya wê salê hemû navên ji 1810an vir de wekî qanûnî derbasdar kir.{{Sfn|Constitution of Argentina}}{{Efn-ua|Also stated in article 35 of all subsequent amendments: 1866, 1898, 1949, 1957, 1972 and 1994 (current)}} Bi Îngilîzî, ji welat re bi kevneşopî "Arjantînî" dihat gotin, ku karanîna tîpîka spanî ''la Arjantîn''<ref>{{Jêder-malper |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/Argentina |sernav=Definition of Argentina in Oxford Dictionaries (British & World English) |tarîx=6 gulan 2013 |weşanger=Oxford Dictionaries |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140305011413/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Argentina |tarîxa-arşîvê=5 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dişibîne û ji kurtkirina xelet a navê tevahî 'Komara Arjentînê' derket. 'Arjentîn' di nîveka sedsala 20an de ji modayê derket û niha welat bi tenê wekî "Arjentîn" tê binav kirin. == Herêmên federal == Herêmên Arjentînê: {| border="0" |- valign="top" | [[Wêne:Argentina - Map - Provinces with names.png|150px]] | # [[Buenos Aires]] ([[La Plata]]) # [[Córdoba]] ([[Córdoba (Arjantîn)|Córdoba]]) # [[Santa Fe, Arjentîn|Santa Fe]] ([[Santa Fe (Arjantîn)|Santa Fe]]) # Sîteya Otonom [[Buenos Aires]] # [[Mendoza]] ([[Mendoza (bajar)|Mendoza]]) # [[Tucumán]] ([[San Miguel de Tucumán]]) # [[Entre Ríos]] ([[Paraná (Arjantîn)|Paraná]]) # [[Salta (herêm)|Salta]] ([[Salta]]) # [[Misiones]] ([[Posadas]]) # [[Chaco]] # [[Corrientes]] ([[Corrientes (paytext)|Corrientes]]) # [[Santiago del Estero]] ([[Santiago del Estero (bajar)|Santiago del Estero]]) | # [[Jujuy]] ([[San Salvador de Jujuy]]) # [[San Juan (herêma Arjentînê)|San Juan]] ([[San Juan (paytext)|San Juan]]) # [[Río Negro (herêma Arjentînê)|Río Negro]] ([[Viedma]]) # [[Formosa]] ([[Formosa (bajar)|Formosa]]) # [[Neuquén]] ([[Neuquén (bajar)|Neuquén]]) # [[Chubut]] ([[Rawson]]) # [[San Luis (herêma Arjentînê)|San Luis]] ([[San Luis (Arjantîn)|San Luis]]) # [[Catamarca (herêm)|Catamarca]] ([[San Fernando del Valle de Catamarca]]) # [[La Rioja (herêma Arjentînê)|La Rioja]] ([[La Rioja (Arjantîn)|La Rioja]]) # [[La Pampa (herêm)|La Pampa]] ([[Santa Rosa (Arjantîn)|Santa Rosa]]) # [[Santa Cruz (herêma Arjantînê)|Santa Cruz]] ([[Río Gallegos]]) # [[Axa agir (herêma Arjentînê)|Tierra del Fuego, Antártida, e Islas del Atlántico Sur]] ([[Ushuaïa]]) |} == Pêşangeh == <gallery> Wêne:ViñedoCafayate.jpg|Salta </gallery> === Hunerên dîtbarî û mîmarî === [[Wêne:Buenos_Aires_-_Las_Nereidas.jpg|çep|thumb| ''Las Nereidas Font'' ji aliyê [[Lola Mora]]]] Hin ji resamên arjentînî yên herî naskirî [[Cándido López]] û [[Florencio Molina Campos]] in ([[Hunera Naîv|Şêweya Naîv]]); [[Ernesto de la Cárcova]] û [[Eduardo Sîvorî]] ([[Realîzm (huner)|Realîzm]]); [[Fernando Fader]] ([[Impressionism|Impresyonîzm]]); [[Pío Collivadino]], [[Atilio Malinverno]] û [[Cesáreo Bernaldo de Quirós]] ([[Postimpressionism]]); [[Emilio Pettoruti]] [[Kubîzm|(kubîzm]]); [[Julio Barragán]] ([[Konkretîzm (huner)|Konkretîzm]] û Kubîzm) [[Antonio Berni]] ([[Neofîguratîfîzm]]); [[Roberto Aizenberg]] û [[Xul Solar]] ([[Surrealîzm]]); [[Gyula Košice]] ([[Avakirin (huner)|Konstruktîfîzm]]); [[Eduardo Mac Entyre]] ([[Hunera Generative]]); [[Luis Seoane]], ''Carlos Torrallardona'', ''Luis Aquino'', ''Alfredo Gramajo Gutiérrez'' ([[Modernîzm]]); [[Lucio Fontana]] ([[Spatialism]]); [[Tomás Maldonado]], [[Guillermo Kuitca]] ([[hunera razber|Hunera Abstract]]); [[León Ferrari]], [[Marta Minujín]] ([[Hunera têgînî|Hunera]] têgihîştî); [[Ciruelo Cabral|Gustavo Cabral]] ([[hunera fantasy|hunera]] fantastîk) û [[Fabian Perez|Fabián Pérez (Neoemotionalism)]].  === Aşxane === [[Wêne:Asado_2005.jpg|alt=Table with a cut of Argentine beef, wine, sauces and spices|thumb| [[goştê arjentînî]] wek ''[[asado]]'']] Ji bilî gelek pasta, sosîs û xwarinên şîrîn ên li parzemîna Ewropayê hevpar in, Arjentînî ji cûrbecûr efrandinên xwecî û [[gelê Criollo|Criollo]], di nav de ''[[empanada]]s'' (paştirek piçûk a dagirtî), ''[[locro]]'' (tevlihevek ji ceh, fasûlî, goşt, bacon, pîvaz, û gurz), ''[[Humita|humîta]]'' û ''[[Mate (vexwarin)|mate]] kêfê digirin''.{{Sfn|McCloskey|Burford|2006}} == Gelhe == {{Nifûsa tarîxî/wd}} == Peyvnot == {{Notelist-ua}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çavkanî}} === Bibliyografî === * {{Jêder-kitêb |paşnav=Calvo |pêşnav=Carlos |sernav=Anales históricos de la revolucion de la América latina, acompañados de los documentos en su apoyo. Desde el año 1808 hasta el reconocimiento de la independencia de ese extenso continente |cild=2 |weşanger=A. Durand |cih=Paris |sal=1864 |ziman=es }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Crooker |pêşnav=Richard A. |sernav=Argentina |weşanger=Infobase Publishing |cih=New York |sal=2009 |isbn=978-1-4381-0481-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ferro |pêşnav=Carlos A. |sernav=Historia de la Bandera Argentina |weşanger=Ediciones Depalma |cih=Buenos Aires |sal=1991 |ziman=es |isbn=978-950-14-0610-8 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |lînka-nivîskar=Angus Maddison |sernav=Monitoring the World Economy 1820–1992 |url=https://archive.org/details/monitoringworlde0000madd |weşanger=OECD Publishing |cih=Paris |sal=1995 |isbn=978-92-64-14549-8 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |lînka-nivîskar=Angus Maddison |sernav=The World Economy: A Millennial Perspective |url=https://archive.org/details/worldeconomymill0000angu |weşanger=OECD Publishing |sal=2001 |isbn=978-92-64-18654-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Margheritis |pêşnav=Ana |sernav=Argentina's foreign policy: domestic politics and democracy promotion in the Americas |weşanger=FirstForumPress |cih=Boulder, CO |sal=2010 |isbn=978-1-935049-19-7 }} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Argentina}} * {{Malpera fermî}} {{In lang|es}} * http://albumdeestampillas.blogspot.com Pûlên arjentînî * [http://www.argentina.travel/en National Institute of Tourism Promotion] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417040319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ |date=2021-04-17 }}. ''The World Factbook''. [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|Central Intelligence Agency]]. * {{Dmoz|Regional/South_America/Argentina}} * [http://lanic.utexas.edu/la/argentina/ Argentina] li Navenda Agahdariya Tora Amerîkaya Latîn * [https://web.archive.org/web/20080821135441/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/argentina.htm Argentina] di [[Zanîngeha Colorado Boulder|University Libraries – University of Colorado Boulder]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AR Key Development Forecasts for Argentina] di [[Pêşerojên Navneteweyî|International Futures]] * Daneyên erdnîgarî yên girêdayî Arjantînê li OpenStreetMap * Wîkîmedyaya Atlasê ya Arjantînê {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arjentîn| ]] [[Kategorî:Avabûnên 1816an li Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1816an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Koloniyên spanî yên berê]] 4ac9plwhaeih4keoc2tmupvbb7wpsk4 0 6370 2083265 2035034 2026-08-02T21:57:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 5 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083265 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |Herêma Paytexta Awistralyayê |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |Vîktorya |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |Awistralyaya Rojava |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |Queensland |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |Wêlsa Başûr a Nû |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |Herêma Bakur |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |Tasmanya |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |Awistralyaya Başûr |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] n01casffa9m6wgsxmcthbuob5cvske7 0 6427 2083383 1996434 2026-08-03T00:04:13Z InternetArchiveBot 45060 Add 5 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Spanya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=188 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=838 }}</ref> bi fermî '''Keyaniya Spanyayê''' ({{bi-es|Reino de España}}; {{bi-ca|Regne d'Espanya}}; {{bi-eu|Espainiako Erresuma}}), welatek li başûrê rojavayê Ewropayê ye. Spanyaya îro %85 ji erdê [[Nîvgirava Îberî]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Spain |sernav=Spain {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, Climate, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-09-16 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Spanya welatê herî mezin ê [[Ewropaya Başûr]] e û çarem welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Rûerd axa welat li seranserê piraniya nîvgirava Îberî, [[giravên Kenariyê]] yên li [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, [[giravên Balear]] ên li [[Deryaya Navîn]] û bajarên xweser ên [[Sebta]] ([[Ceuta]]) û [[Melilla]] yên li [[Afrîka]]yê vedihewîne. Nîvgirava Spanya ji aliyê bakur ve bi Fransa, Andorra û [[delava Bîskayayê]] ve sinor e; li rojhilat û başûr bi Deryaya Navîn û [[Tengava Cîbraltarê]] re û li aliyê rojava jî bi [[Portûgal]] û Okyanûsa Atlantîkê re sinor e. Paytexta Spanyayê û bajarê herî mezin Madrîd e û deverên din ên mezin ên bajarî [[Barselona]], [[Valensiya]], [[Zaragoza]], [[Sevilla]], [[Málaga]], [[Murcia]], [[Palma de Mallorca]], [[Las Palmas de Gran Canaria]] û [[Bilbao]] ne Di destpêka antîk de, li nîvgirava Îberî eşîrên îberî û keltî, tevî gelên din ên pêşroman ên herêmî li nîvgiravê dijiyan. Bi dagirkirina Romayê ya li nîvgirava Îberî, parêzgeha Hispania hate damezrandin. Piştî romankirin û xiristiyanikirina Hispaniayê, hilweşîna [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] dibe sedema koçberiya hundirîn a qebîleyên ji [[Ewropaya Navendî]] yên ku di nav de vîzîgotên ku qiraliyeta vîzîgotî a ku navenda qiraliyetê bajarê [[Toledo]] bû ava kirin. Di destpêka sedsala heştan de, piraniya nîvgiravê ji hêla [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] ve hate dagirkirin û di dema destpêka desthilatdariya îslamî de, Endelus dibe hêzek nîvgiravê ya serdest ku navenda wan li bajarê [[Kordoba]]yê bû. Çend keyaniyên xiristiyan li Îberiya Bakur derdikevin holê ku di nav wan de serek Asturias, León, Kastilya, Aragon, Navarra û Portûgal hebûn bi berfirehbûnek leşkerî ya berbi başûr ve ku bi navê ''Reconquista'' tê zanîn dane despêkirin û desthilatdariya îslamî ya li Îberyayê paşve vegerandin ku bi desteserkirina xiristiyanan a [[padîşahiya nasrid]] a Granada di sala 1492an de bi dawî dibe. Yekîtiya xanedaniya taca Kastîlyayê û taca Aragonê di sala 1479an de ku pir caran wekê damezrandina Spanyayê hatiye dîtin, bi desteserkirin Navarra û Yekîtiya Îberî ya bi Portûgalê re berdewam dike. Keyaniya Spanyayê, bi riya [[engîzîsyon]]a spanî, hindikahiyên cihû û misilman neçar dike ku baweriyên xwe bi guheztina katolîkê yan jî dersînorkirina derveyê welêt hilbijêrin. Piştre jî piraniya kesên ku dînên xwe guhertibûn (cihû û misilmanên ku dinê xwe guhertibûn) bi biryarnameyên cihêreng ên padîşah ji welat hatin derxistin. Welatê pêşeng ê serdema keşfê digel Portûgal, Spanyayê herêmên li seranserê cîhanê zeft kirin û yek ji mezintirîn împeratoriyên dîrokê ava dikin ku seferên spanî yên vê serdemê di 1492an de destpêka kolonîzasyonê li Amerîkayê û di sala 1522an de gera yekem a cîhanê vedihewîne. Pêdiviya împeratoriyê ji bo fînanse û [[bazirganiya transatlantîk]] di binyada bilindbûna pergalek bazirganiya gerdûnî ya ku di serî de ji hêla metalên giranbiha ve tê piştgirîkirin û [[Reformên Bourbon]] ku di sedsala 18an de Spanyayê navendî dike hebû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laurance |pêşnav=William F. |paşnav2=Wright |pêşnav2=S. Joseph |tarîx=2009 |sernav=New insights into the tropical biodiversity crisis. Introduction |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20078638 |kovar=Conservation Biology: The Journal of the Society for Conservation Biology |cild=23 |hejmar=6 |rr=1382–1385 |doi=10.1111/j.1523-1739.2009.01339.x |issn=1523-1739 |pmid=20078638 }}</ref> Di sedsala 19an de, tevî serketina di [[Şerê Nîvgiravê]] de, dabeşên siyasî yên jêrîn di navbera [[lîberal]] û [[absolutîst]]an de di dawiyê de dibe sedema serxwebûna piraniya koloniyên amerîkî. Bêîstîqrara siyasî ya di sedsala 20an de bi [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] re gihîşt asta herî bilind ku dibe sedema dîktatoriya frankoîstê ku heya sala 1975an dewam dike. Bi vegerandina demokrasiya di bin Destûra Bingehîn a Spanyayê û beşdarê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] de, welat bi geşbûnek aborî re rû bi rû dimîne ku Spanyayê ji hêla civakî û siyasî ve bi awayekî kûr diguherîne. Ji ''Siglo de Oro'' vir ve, huner, mîmarî, muzîk, helbest, wêne, wêje û pêjgehê spanî li seranserê cîhanê, nemaze li [[Ewropaya Rojava]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]], bandor xwe daye nîşan. Jiber dewlemendiya xweya çandî ya mezin, Spanya yek ji welatên herî mezin ên cîhanê ye ku mîrateyên cîhanê vedihewîne. Welat duyem welatê herî serdankirî yê cîhanê ye ku ji bo xwendekarên Erasmus cîhê herî populer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |sernav=What are the most popular Erasmus destinations? {{!}} Wimdu {{!}} Holiday Rentals Worldwide |malper=Wimdu - Accommodation, Holiday Apartments & Villas |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Bandora Spanyayê ya çandî digihîje zêdetirî 600 milyon spanîaxiv ku zimanê spanî dike duyem zimanê zikmakî yê ku herî zêde tê axaftin û zimanê romanî ya ku herî zêde tê axaftin. Spanya bi demokrasiyek parlemanî ya laîk û bi monarşiyek destûrî tê birêvebirin ku qiral Felipe VI wekî serokê dewletê ye. Welat aboriyek kapîtalîst a pêşketî ya mezin e ku bi aboriya herî mezin a şazdehem a cîhanê ye û çarem aboriya herî mezin ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Spanya xwedan Endeksek Pêşketina Mirovî (HDI) bilind û xwedî kalîteya jiyanê ya pir bilind e ku di cîhanê de yek ji welatan e ku xwedî bendewariya jiyanê ya herî bilind e. Spanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], Yekîtiya Ewropayê, [[Herêma Ewroyê]], [[NATO|Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]] (NATO) ye. Welat mêvanê daîmî yê G20 e û beşek ji gelek rêxistinên navneteweyî yên wekî Konseya Ewropayê (KE), Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî (OEI), Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, Rêxistina Hevkarî û Pêşketinê ya Aborî (OECD), Rêxistina Ewlekarî û Hevkariya Ewropayê (OSCE) û Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê (WTO) ye. == Bêjenasî == Navê Spanyayê (España) ji peyva ''Hispania'' hatiye ku ev nav ji aliyê romayiyên kevnar ve di dema [[Romaya kevnare|Komara Romayê]] û [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] de ji bo [[Nîvgirava Îberî]] hatiye bikar anîn. Bêjenasiya peyva Hispania hê jî ne diyar e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html |sernav=«I-span-ya», el misterioso origen de la palabra España |malper=Diario ABC |tarîx=2014-08-29 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}</ref> Fenîkîyan herêmê wekê i-shphan-im binav kiriye dibe ku were wateya 'welatê kêvroşk an jî kîvroşk ên zinarîn', 'welatê metalan' an jî 'girava bakur'.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aréchaga |pêşnav=Juan |tarîx=2009-11-09 |sernav=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again |url=https://ijdb.ehu.eus/article/093019ja |kovar=The International Journal of Developmental Biology |ziman=en |cild=53 |hejmar=8-9-10 |rr=1119–1122 |doi=10.1387/ijdb.093019ja |issn=0214-6282 }}</ref> Diravên romayî yên ku di serdema hadriyan de li herêmê hatine derxistin, fîgurek jin nîşan didin ku kêvroşkek li ber lingên wê ye û Strabo jê re digot 'welatê kêvroşkan'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Spain, from the earliest times to the death of Ferdinand the Catholic |paşnav=Burke |pêşnav=Ulick Ralph |weşanger=Longmans, Green |tarîx=1895 |cih=London and New York |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/103438726 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Howland |pêşnav=A.C. |tarîx=1913 |sernav=The Catholic Encyclopedia. Vols. XIII (pp. xv, 800) and XIV (pp. xv, 800). Price, $6.00 each. New York: Robert Appleton Company, 1912 |url=https://doi.org/10.1177/000271621304600140 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=206–208 |doi=10.1177/000271621304600140 |issn=0002-7162 }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok û gelên beriya Romayê === [[Wêne:2014 Castro de Santa Trega. Galiza-2.jpg|thumb|Kastroya keltî yê li [[Galîsya]]yê.]] Lêkolînên arkeolojîk ên li [[rêzeçiyayê Atapuercayê]] destnîşan dikin ku [[nîvgirava Îberî]] 1,2 milyon sal berê ji hêla [[homînîd]]an ve hatiye cihwar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm |sernav='First west Europe tooth' found |tarîx=2007-06-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Li çiyayên Atapuerca, [[fosîl]]ên [[homînîd]]ên herî pêşîn ên naskirî yên li Ewropayê, ''Homo antecessor'', hatine dîtin. Mirovên nûjen cara pêşî nêzî 35.000 sal berê ji aliyê bakur ve bi peyatî hatine Îberyayê. Berhemên herî naskirî ya van niştecihên mirovan ên pêşdîrokî, tabloyên li şikefta [[Altamira]] ya [[Kantabriya]] ku li bakurê Îberya ye (35.600 heta 13.500 {{bz}}) ji hêla [[Cro-Magnon]]an ve hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pike |pêşnav=A. W. G. |paşnav2=Hoffmann |pêşnav2=D. L. |paşnav3=García-Diez |pêşnav3=M. |paşnav4=Pettitt |pêşnav4=P. B. |paşnav5=Alcolea |pêşnav5=J. |paşnav6=De Balbín |pêşnav6=R. |paşnav7=González-Sainz |pêşnav7=C. |paşnav8=de las Heras |pêşnav8=C. |paşnav9=Lasheras |pêşnav9=J. A. |tarîx=2012-06-01 |sernav=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012Sci...336.1409P |kovar=Science |cild=336 |rr=1409 |doi=10.1126/science.1219957 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |sernav=Cronología del arte paleolítico {{!}} Complutum |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Delîlên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nîvgirava Îberî wekî yek ji çend penagehên mezin ên ku li bakurê Ewropayê ye, piştî dawiya serdema qeşayê ya paşîn ji nû ve hate cihwar kirin. Du komên herî mezin ên ku beriya dagirkirina Romayê li nîvgirava Îberî jiyan dikirin [[îberî]] û [[kelt]] bûn. Îberiyan li aliyê [[Deryaya Navîn]] a nîvgiravê, keltiyan jî li gelek aliyên hundir û li aliyê Atlantîkê a nîvgiravê jiyan dikirin. Mirovên wî demê baskî herêma rojavayê çiyayê Pîreneyê û herêmên cîran dagir kirin ku li başûrê rojavayê [[tartesî|tartesiyan]] ên ku ji aliyê fînîkiyan ve bandor bûne, bi pêş dikevin û [[lusitanî]], [[vetonî]] û deverên li rojavayê navendî bi cih dibin. Gelek bajar li ser peravê ji hêla fînîkiyan ve hatin damezrandin û navendên bazirganiyê û kolonî ji hêla yewnaniyan ve li aliyê rojhilat hatin damezrandin. Di dawiyê de, [[fînîkî-kartagînî|fînikî-kartaginiyan]] ber bi meseta ve ber bi hundir ve berfireh dibin lê belê ji ber eşîrên navxweyî yên şerxwaz, kartagînî li peravên nîvgirava Îberyayê bi cih dibin. === Hispaniaya romayî û qiraliyeta Vîzîgotan === [[Wêne:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|Şanoya Romayê ya li Meridayê.]] Di dema [[şerê Punîk ê duyem]] de, di navbera 210 û 205 {{bz}} de komara Romayê ya berfireh koloniyên bazirganiyên Kartagînî yên li peravên [[Deryaya Navîn]] desteser dike. Bi dagirkirina romayiyan a [[Nîvgirava Îberî]] ku du sedsal berxwe bide, wan ji şeş sedsalan zêdetir kontrola xwe yê nîvgiravê parast. Desthilatdariya Romayê bi qanûn, ziman û bi rêya Romayê re bi hev ve girêdayî bû.<ref name="Wayback Machine">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-10-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 |tarîxa-arşîvê=2018-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rêveberên herêmî re di çîna arîstokrat a Romayê de ku têne pejirandin, li gorî ku ew li kîjan parçeyê nîvgiravê dijîn, çandên nifûsên beriya Romayê hêdî hêdî bi rêjeyên cûda hatine romankirin (latînîkirin). Hispania ji bo sûka Romayê wekî embarek erzaqê xizmet dikir û benderên Hispania zêr, hirî, rûnê zeytûn û şerabê hinarde dikirin. Hilberîna çandiniyê bi destpêkirina projeyên avdanê re zêde dibin ku hinek ji projeyên avê di karanînê de bûn. Împerator [[Hadrianus]], [[Trajanus]], [[Teodosius I|Theodosius I]] û fîlozof [[Seneca]] li Hispaniayê ji dayik bûne. Xiristiyanî di sedsala 1em ê {{pz}} de derbasî Hispaniayê dibe û di sedsala 2em de jî li bajaran dibe çand û baweriyekî populer.<ref name="Wayback Machine"/> Piraniya ziman û dînên îro ku li Spanyayê ne û bingeha qanûnên Spanyayê ji vê serdemê derdikevin holê.<ref name="libro.uca.edu">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}</ref> Di sala 170 {{pz}} de êrîşên Morî yên Afrîkaya Bakur li parêzgeha Baetîkayê diqewimin. Suebî û vandalên german tevî alanên sarmatî, piştî sala 409an dikevin nîvgiravê ku dibin sedema qelisbûna hiqûqa [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] ya li ser Hispanyayê. Beriya ku di sala 429an de derbasî [[Afrîkaya Bakur]] bibin, Suebî li bakurê rojavayê Îberyayê padişahiyek ava dikin. Vandalan berî Suebiyan, di sala 420an de li başûrê nîvgiravê bicih bibûn. Her ku împeratoriya rojava ji hev belav dibe bingeha civakî û aborî pir hêsan dibe ku rejimên paşverû gelek sazî û qanûnên împeratoriya dereng ku di nav wan de xirîstiyanî û asîmîlekirina çanda romê ya pêşketî, parastine. Bi mebesta vejandina desthilatdariya Romayê li seranserê Îberyayê, bîzansiyan li başûr parêzgehek rojavayî ya bi navê Spanyayê ava dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dawiyê de [[Hispania]] di bin serweriya vîzîgotan de tê yekkirin. === Dagirkeriya emewiyan û ''Reconquista'' === [[Wêne:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|thumb|çep|Hikûmdarên katolîk ên Spanyayê]] Ji sala 711 heta sala 718an wekî beşek ji berfirehbûna [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] ku [[Afrîkaya Bakur]] ji [[Împeratoriya Bîzansê]] zeft kiribûn ku nêzîkî tevahiya [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] ji hêla misilmanan ve bi rêya Tengava Cîbraltarê ve hatibû dagirkirin û di encamê de [[Keyaniya Vîzîgotî]] hilweşiyabû. Ji xeynî deverek biçûkê li çiyayê bakurê nîvgiravê hemî deverên nîvgiravê hatibû dagirkirin. [[Qiraliyeta Asturias-León]] li ser vê axê têne yekkirin. Keyaniyên din ên xiristiyan ên wekî Navarre û Aragon li bakurê çiyayî di dawiyê de li ser yekbûna wîlayetên Marca Hispanica Carolingian bihêz dibin. Ji bo çend sedsalan, sinorê guhêrbar di navbera deverên bindest ên misilman û xiristiyan ên nîvgiravê de li geliyên Ebro û Douro diguhere. Derbasbûna îslamê bi lez û bez zêde dibû. Muladíes (misilmanên bi eslê xwe îberî yên etnîkî) tê bawer kirin ku di dawiya sedsala 10an de piraniya nifûsa [[Al-Andalus]]ê pêk anîne.<ref name="libro.uca.edu"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |sernav=Chapter 5: Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de rêzek êrişên vîkîngan êrişî peravên [[Nîvgirava Îberî]] dikin. Yekem êrîşa vîkîng a tomarkirî ya li ser Îberia di sala 844an de pêk hatiye ku êrîş bi têkçûnê bi dawî dibe û gelek vîkîng ji aliyê ballîstên Galisiyan ve têne kuştin û heftê keştiyên dirêj ên vîkîngan li peravê têne desteser kirin û ji aliyê leşkerên key Ramiro I ê Asturias ve hatin şewitandin. Di sedsala 11an de, Xelîfetiya Kordobayayê hilweşiya ku bi perçebûnê re rêzek qiraliyetên piçûk (Taifas) hatine dabeş kirin ku bi gelemperî bi dayîna diravan hatine parastin ku (Parias) ji padîşahiya xiristiyanên bakur re berferehbûna axa başûr pêk anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237 |sernav=Handbook of Medieval Culture. Volume 1 |paşnav=Classen |pêşnav=Albrecht |tarîx=2015-08-31 |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-026730-3 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina bajarê stratejîk a bajarê Toledoyê ya di sala 1085an de guhertinek girîng di hevsengiya hêzê de di berjewendiya qralên xiristiyan de destnîşan kiriye. Hatina mezhebên desthilatdar ên îslamî yên [[Almoravid]] û [[Almohad]]an ku ji [[Afrîkaya Bakur]] tên, bi sepandinek tundtir, kêmtir tolerandî ya îslamê, yekitiyek demkî li ser axa misilmanan bi dest dixin û bi qismî hinek destkevtiyên axa xirîstiyanan berevajî dikin. [[Keyaniya Leónê]] bi sedsalan keyaniya herî bihêz a xiristiyan bû. Di sala 1188an de yekem rûniştina parlemanî ya nûjen a li [[Ewropa]]yê li León (Cortes of León) hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Van Zanden |pêşnav=Jan Luiten |paşnav2=Buringh |pêşnav2=Eltjo |paşnav3=Bosker |pêşnav3=Maarten |tarîx=2012 |sernav=The rise and decline of European parliaments, 1188-17891: EUROPEAN PARLIAMENTS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x |kovar=The Economic History Review |ziman=en |cild=65 |hejmar=3 |rr=835–861 |doi=10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x }}</ref> [[Keyaniya Kastîlyayê]] ku li ser axa Leonese hatiye damezrandin, wekî qiraliyeta herî bihêzê berê bû. Di vê serdemê de padîşah û esilzade ji bo desthilatdarî û bandora li ser herêmê şer dikirin. Dema ku mîran ji feodalîzmê sûd werdigirin, împeratorên [[Romaya Kevnare|Romayê]] bandor li armanca siyasî ya keyaniyê dikikirin. Kelehên misilmanan ên li [[Geliyê Guadalquivirê]] yên wekî Kordoba (1236) û Seville (1248) di sedsala 13an de ketin destê Kastîlyayê. Wîlayeta Barselona û [[Keyaniya Aragonê]] ketin nav yekîtiyek xanedaniyê û li [[Deryaya Navîn]] erd û hêz bi dest dixin. Di sala 1229an de Majorca, di sala 1238an de jî Valencia ji misilmanan hate stendin. Di sedsalên 13an û 14an de, Marinîdên [[Afrîkaya Bakur]] li dora [[Tengava Cîbraltarê]] hinek navçeyan ava kirin. Bi bidawîbûna Şerê Granada, Siltanetiya Nasrid a Granada (siyaseta mayî ya ku misilman li [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] piştî sala 1246an de serwer bûn) di sala 1492an de bi hêza leşkerî ya Keyaniyên katolîk ve hate desteser kirin û ji wê demê û pê ve bi Taca Castile ve hatiye yekkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/display/book/9789004443594/BP000014.xml |sernav=Granada and Its International Contacts |paşnav=Lluch |pêşnav=Roser Salicrú i |tarîx=2020-12-03 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-44359-4 |rr=124–152 |ziman=en }}</ref> === Împeratoriya spanî === [[Wêne:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|Nexşeya diakronîk a Împeratoriya spanî.]] Di sala 1469an de tacên keyaniyên xiristiyan ên Kastîlê û Aragon bi zewaca monarşên wan, bi rêzê ve Isabella I û Ferdinand II, hatine yek kirin. Di sala 1492an de wekê beşek ji engizîsyona Spanyayê, cihû neçar dimînin ku di navbera veguherîna ji bo katolîkîzmê an jî derxistinê de hilbijêrin, heta 200.000 cihû ji Kastîlayê û Aragonê hatine derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia/ |sernav=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia |malper=New Scientist |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Sala 1492an ku di heman demê de gihîştina [[Krîstofor Kolumbus]] a ji bo cîhana nû bû, di dema rêwîtiyek ku ji aliyê Isabella ve hatibû fînansekirin, nîşan dide. Sefera yekem a Kolumbus ji Atlantîkê derbas bûye û gihîştiye giravên Karayîbê û bi vî awayî keşf û kolonî kirina Amerîkayê ya ji aliyê ewropiyan ve dest pê kiriye. Peymana Granada çend salan berî ku dînê îslamê di sala 1502an de li [[Kastîla]]yê û di sala 1527an de li Aragonê were qedexekirin, li hember misilmanan toleransa dînî mîsoger kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |sernav=The Treaty of Granada, 1492 |malper=www.cyberistan.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2018-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181023010108/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev yek bûye sedema ku nifûsa misilmên a mayî bibe morîskoyên xiristiyan. Nêzîkî çil salan piştî Şerê Alpujarras (1568–1571) zêdetirî 300.000 morîsko hatine derxistin ku bi giranî li Bakurê Afrîkayê bi cih bûne. Her çiqas keyaniya Spanyayê ji aliyê civakî, siyasî, qanûnî û ji aliyê dirav û ziman ve welatekî cuda mabe jî yekbûna tacên Aragon û Kastîlyayê bi zewaca serwerên wan bingeha Spanyaya nûjen û [[Împeratoriya Spanyayê]] daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html |sernav=European Voyages of Exploration: Imperial Spain |malper=www.ucalgary.ca |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structures and Assertions: Ed. by Thomas A. Brady; Heiko A. Oberman; James D. Tracy |paşnav=Brady |pêşnav=Thomas Allan |weşanger=BRILL |tarîx=1993-12-31 |isbn=978-90-04-09760-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472 |paşnav2=Oberman |pêşnav2=Heiko Augustinus |paşnav3=Tracy |pêşnav3=James D. }}</ref> Spanyaya Habsburgê di sedsala 16an û piraniya sedsala 17an de yek ji hêzên pêşeng ên cîhanê bû ku xwedî pozîsyonekê bû ku bi bazirganî û dewlemendiya bi milkên kolonyal hatiye xurt kirin û bi vê awayê bûye hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê. Ev pozîsyon di dema serweriya du Habsburgên pêşî yên Spanyayê Charles V/I (1516–1556) û Philip II (1556–1598) gihîştiye lûtkeya xwe ya herî bilind. Di vê serdemê de desteser kirina împeratoriyên Aztek û Înka ji aliyê Spanyayê pêk hatiye û piştre Şerên Îtalyayê, Şerê Schmalkaldic, Serhildana Holendayê, Şerê Mîrateya Portekîzî, pevçûnên bi osmaniyan re, destwerdana di Şerên Dînî yên Fransî de û Şerê Anglo-Spanî qewimine.<ref name=":1"/> Bi rêya keşf û desteserkirin an jî bi hevalbendiyên zewacên serweran û mîratgirtinê, Împeratoriya Spanyayê li seranserê deverên fireh li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Hind-Pasîfîk]], [[Afrîka]] û her wiha li parzemîna Ewropayê berfireh bûye ku di nav de deverên li nîvgirava Îtalyayê, Holenda û Franche-Comté hebûn. Serdema ku jê re serdema vedîtinê hatiye gotin, vedîtininên derya û bejahiyên nû, vekirina rêyên bazirganiyê yên nû li seranserê okyanûsan, desteserkirin û destpêka kolonyalîzma ewropî nîşan dide. Metalên hêja, biharat, tiştên luks û nebatên ku berê nenas bûn û anîne metropolê ku di veguherandina têgihîştina ewropî ya cîhanê de roleke sereke lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire |url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Hugh |weşanger=Weidenfeld & Nicolson |tarîx=2003 |isbn=978-0-297-64563-4 |cih=London }}</ref> [[Wêne:Plaza Mayor de Madrid 06.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Plaza Mayor a Madrîdê ku di sala 1619an de di dema serdestiya Philip III de hatiye avakirin]] Geşbûna çandî ya ku di vê serdemê de hatiye dîtin, niha wekê serdema zêrîn a Spanyayê tê binavkirin. Ji ber ku hilweşîna civak û împeratoriyan û nexweşiyên nû yên ji Ewropayê, nifûsên xwemaliyên yên amerîkî qir dikirin, berfirehbûna împeratorîyê li Amerîkayê alozî û nearamiyên mezin çêkiriye. Bilind bûna humanîzmê, dij-reformasyon û vedîtin û dagirkirinên nû yên erdnîgarî pirsgirêkên ku ji aliyê tevgera rewşenbîrî ya ku niha wekê Dibistana Salamanca tê zanîn ve hatin çareser kirin, derxistiye holê ku yekem teoriyên nûjen ên ku niha wekê hiqûqa navneteweyî û mafên mirovan têne zanîn, pêşxistiye. Serdestiya deryayî ya Spanyayê di sedsala 16an de bi serketina li hemberî dagirkeriya osmaniyan a di [[Şerê Lepantoyê]] de di 1571an de û li hemberî Portekîzê di Şerê Ponta Delgadayê de di 1582an de û piştre jî piştê şikestina Armada Spanyayê di sala 1588an de, di rêze serketinên li dijî Îngilîstanê de di Şerê Anglo-Spanî ya 1585-1604an de hatiye îspatkirin. Hêza deryayî ya Spanyayê bi têkçûnên li dijî komara Holendayê (Şerê Downs) û piştre re jî li dijî Îngilîstanê di Şerê Anglo-Spanyolî yê 1654-1660 de dikeve nav paşve çûyîneke dirêj. Di salên 1660an de Spanya ji bo parastina milkên xwe yên li derveyî welat ji korsan û keştiyên taybet têkoşîna xwe berdewam kiriye. Reformasyona protestanan beşdariyên Spanyayê di şerên dînî de zêde kiriye û bûye sedem ku hewldanên leşkerî li seranserê [[Ewropa]] û [[Deryaya Navîn]] her ku diçe berfirehtir bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Di nîvê dehsalên sedsala 17an de parzemîna Ewropa bi şer û webayê tijî bû û bi vê yekê re habsburgên spanyayî, Spanyayê tevlê nav pevçûnên dînî û siyasî yên li seranserê parzemîna Ewropayê kirine. Ev şer û pevçûnên li seranserê parzemîna Ewropayê û li Spanyayê çavkaniyên Spanyayê xilas kiriye û bi giştî aboriyê qels kiriye. Li gel van şer û pevçunan Spanya dikare ku piraniya Împeratoriya Habsburg a belavbûyî biparêze û alîkariya hêzên împaratorî yên [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Pîroz dike ku beşek mezin ê ji pêşveçûnên hêzên protestanan paşve dixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Di dawiyê de Spanya neçar dimîne ku cudabûna Portûgalê û Parêzgehên Yekbûyî (Komara Holenda) nas bike û di dawiyê de di qonaxên dawî yên [[Şerê Sîh Salan]] yê li seranserê Ewropayê de ku pir wêrankar bû, li hember Fransayê hinek şikestinên leşkerî yên cidî dibîne.<ref name=":1" /> Di nîvê duyem ê sedsala 17an de, Spanya hêdî hêdî ket nav paşketinekê ku di vê serdemê de çend deverên piçûk radestî Fransa û Îngilîstanê dike lêbelê di heman demê de împeratoriya xwe ya berfireh a li derveyî welat diparêze û berfireh dike ku heta destpêka sedsala 19an li ser piyan dimîne. === Lîberalîzm û dewleta neteweyî === [[Wêne:Monumento a la Constitución de 1812, Cádiz, España, 2015-12-08, DD 80.JPG|thumb|Abîdeya Destûra Bingehîn a 1812an ku li bajarê Cádizê ye]] Di sala 1793an de Spanya wekê endamek koalîsyona yekem li dijî [[Komara Fransî]] ya şoreşger a nû dest bi şer dike. Şerê Pîreneyan ê piştre welat dibe sedema dubendî ya li dijî elîtên galîzekirî (fransîkirî) û piştî têkçûna li qada şer, di sala 1795an de bi peymana baselê re bi [[Fransa]]yê re aşitî çêdike ku encama vê peymanê de Spanyayê kontrola du ji sêyan ji girava Hîspanolayê winda dike. Di sala 1807an de, peymaneke veşartî di navbera Napoleon û serokwezîrê ne nas de, bûye sedema ragihandina şerekî nû yê li dijî [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Portûgal]]ê. Piştre leşkerên fransî dikevin welat ku êrîşî Portûgalê bikin lê di cihê şerê li dijî Portûgalê de kelehên sereke yên Spanyayê dagir dikin. Keyê Spanyayê dest ji textê berdide û keyaniyekê alikarê Împeratoriya Fransî bi serokatiya Joseph Bonaparte hatiye damezrandin. Serhildana 2ê gulana sala 1808an yek ji gelek serhildanên li seranserê welat ê li dijî dagirkeriya Fransayê bû. Ev serhildan destpêka şerekî wêranker ê serxwebûnê bû ku li dijî rejîma Napoleon dest pê kiriye.<ref name="Gates2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Spanish ulcer: a history of peninsular war |url=https://archive.org/details/spanishulcerhist0000gate_o1o7 |paşnav=Gates |pêşnav=David |weşanger=Da Capo Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-306-81083-1 |çap=reprint |cih=Cambridge, MA }}</ref> Pêvçûnên zêdetir ên leşkerî ku ji aliyê artêşên Spanyayê ve, şerê gerîlayî û artêşeke hevalbendên anglo-portûgalî, digel têkçûna [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] li eniya Rûsyayê, di sala 1814an de bûye sedema vekişîna artêşên împeratoriya fransî yê ji Nîvgirava Îberî û dibe sedema vegera key [[Ferdinand VII]].<ref name="Gates2001"/> Di dema şer de, di sala 1810an de, ji bo koordînekirina hewldanên li dijî rejîma bonapartîst û amadekirina destûreke bingehîn, desteya şoreşger a bi navê meclîsa Cádizê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diccionario de historia de España |paşnav=Ezquerra |pêşnav=Jaime Alvar |weşanger=Ediciones AKAL |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-84-7090-366-3 |ziman=es |url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209 }}</ref> [[Meclîsa Cádizê]] dicive û endamên desteyê nûnertiya tevahiya Împeratoriya Spanyayê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body,+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG= |sernav="It met as one body, and its members represented the entire Spanish world" - Buscar con Google |malper=www.google.es |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}</ref> Di sala 1812an de, destûreke ji bo nûnertiya gerdûnî di bin monarşiyeke destûrî de hatiye ragihandin lê piştî hilweşîna rejîma bonapartîst, keyê Spanyayê [[Cortes Generales]] ji kar hatiye dûrxistin û keyî spanî wekê monarşeke mayînde dest bi hikumdariyê kiriye. Dagirkirina Fransayê ya axa Spanyaya sereke ji bo elîtên ''criollo'' yên ser axa derveyî welat derfetek afirandiye ku ji ber cudakariya ji bo elîtên nîvgiravê nerazî dibin, daxwaza vegerandina serweriya gel kirine. Ji sala 1809an pê ve, koloniyên smerîkî dest bi rêze şoreşan kirin û serxwebûna xwe ragehandine ku bûye sedema şerên serxwebûna Spanya-Amerîkî ku dawî li kontrola metropola li ser axa sereke ya Spanyayê aniye. Hewldanên ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê bêencam dimîne ku ne tenê li koloniyan, di heman demê de li nîvgirava Îberî ji ber dijberiya opozîsyonê û piştre jî serhildana artêşê çêdibe. Di dawiya sala 1826an de, tenê [[Kûba]] û [[Porto Rîko]] di bin desthilatdariya Spanyayê de dimînin. Şerê napolyonî Spanyayê ji aliyê aborî ve hildiweşîne, parçe dike û ji aliyê siyasî ve jî bêîstîqrar dihêle. Di salên 1830 û 1840î de, Carlism (tevgereke rewa ya reaksiyoner a ku piştgirê şaxek alternatîv a Bourbon bû), di Şerên Carlist de li dijî hêzên hikûmetê yên ku piştgirê mafên xanedaniyê yên keybanû [[Isabella II]] bûn şer kiriye. Hêzên hikûmetê serketin bi dest xistine lê pevçûna di navbera komên pêşverû û komên sernerm de di serdemeke destûriya bingehîn a qels de bi dawî bûye. Piştî [[Şoreşa rûmetê 1968|Şoreşa rûmetê]] ya sala 1868an, ''Sexenio Democrático'' ya pêşverû ya salên 1868 û 1874an de (ku di nav de komara yekem a Spanyayê ya demkurt jî hebû) hatiye ku piştî vê şoreşê serdemeke monarşîk a aram "restorasyon" (1875–1931) hatiye. [[Wêne:Isabel-II-1853-author-Federico-de-Madrazo.jpg|thumb|Keybanûya spanî Isabella II ku li cihê bavê xwe Ferdinand VII ji sala 1833an heya sala 1868an li ser textê maye]] Di dawiya sedsala 19an de li Kûba û Filîpînan tevgerên neteweyî derketinr holê. Di salên 1895 û 1896an de [[Şerê Serxwebûna Kûbayê]] û [[Şoreşa Filîpînê]] dest pê kirine û di dawiyê de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] jî tevlî şer bûye. Şerê Spanya û Amerîkayê ji nîsanê heta tebaxa sala 1898an berdewam kiriye û di encamê de Spanyayê împeratoriya xwe ya kolonyal a dawî yê li derveyî [[Afrîkaya Bakur]] winda kiriye. ''El Desastre'' (Karesat) ku wekê şer li Spanyayê hate naskirin, rêyeke nû li ber nifşê 1898an vekiriye. Her çiqas serdema li dora destpêka sedsalê serdema geşbûneke zêde be jî, sedsala 20an aştiyeke civakiyeke kêm aniye. Spanyayê di têkoşîna ji bo [[Afrîka]]yê roleke piçûk lîst. Spanya di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bêalî maye. Windahiyên giran ên ku leşkerên kolonyal di şerên li bakurê [[Maroko]]yê li dijî hêzên Riffian de xwarin, bêbaweriya hikûmetê aniye û monarşiyê qels kiriye. Pîşesazîbûn, pêşxistina rêhesinê û kapîtalîzma destpêkê li gelek deverên welat, bi taybetî li Barselonayê û her wiha tevgera karker û ramanên sosyalîst û anarşîst pêş ketine. [[Kongreya Karkerên Barselonayê|Kongreya karkerên Barselonayê]] ya sala 1870an û pêşangeha cîhanî ya Barselonayê ya sala 1888an mînakên baş ên vê yekê ne. Di mêyla anarkosendîkalîst a tevgera karkeran a li Spanyayê de, konfederasyona neteweyî ya karkeran di sala 1910an de û [[Federasyona Anarşîst a Îberî|federasyona anarşîst a îberî]] jî di sala 1927an de hatine damezrandin. Katalanîzm û vaskîzm, ligel neteweperwerî û herêmparêziyên din ên li Spanyayê, di wê serdemê de derketin holê ku Partiya neteweperest a Bask di 1895an de û [[Yekîtiya Herêmparêz a Ketelonyayê]] di 1901ê de hatine damezrandin. Gendeliya siyasî û tepeserkirina siyasî sîstema demokratîk a monarşiya destûrî ya sîstemek du-partî qels kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=C. |pêşnav=J. M. N. de |tarîx=1970 |sernav=Review of Oligarquía y caciquismo, colectivismo agrario y otros escritos |url=https://www.jstor.org/stable/40181301 |kovar=Revista española de la opinión pública |hejmar=19 |rr=310–312 |doi=10.2307/40181301 |issn=0034-9429 }}</ref> Bûyer û tepeserkirina [[Hefteya trajîk a Spanyayê|Hefteya trajîk]] a tîrmeha 1909an bêîstîqrariya civakî ya wê demê nîşan daye. [[Karberdana La Canadiense 1919|Karberdana La Canadiense]] ya di sala 1919an de bûye sedema qanûna yekem ku roja xebatê bi heşt saetan bi sinor kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The revolutionary Left in Spain, 1914-1923 |url=https://archive.org/details/revolutionarylef0000meak |paşnav=Meaker |pêşnav=Gerald H. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1974 |isbn=978-0-8047-0845-6 |cih=Stanford, Calif |kesên-din=Paul Avrich Collection (Library of Congress) }}</ref> Piştî heyamek dîktatoriya ku ji aliyê tacê ve ji 1923 heta 1931 hatiye piştgirîkirin, yekem hilbijartinên ji sala 1923an vir ve ku bi piranî wekê dengdanek li ser [[Monarşî|monarşiyê]] dihat fêmkirin pêk hatine ku di nav de hilbijartinên şaredariyê yên 12ê nîsana 1931ê de hebû. Van hilbijartinan serketinek berbiçav daye namzetên komarparêz ên sosyalîst ên li bajarên mezin û paytextên parêzgehan û piraniya şêwirmendên monarşîst li deverên gundewarî bûn. Key welat terikand û di 14ê nîsanê de hikûmeteke demkî hatiye avakirin û komar hatiye damezrandin. Piştî hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 1931ê, hilbijartinên di cotmeha sala 1931ê de destûreke bingehîn a welat hatiye nivîsandin û rêze kabîneyên bi serokatiya [[Manuel Azaña]] ku ji aliyê partiyên komarparêz û PSOE ve dihatin piştgirîkirin, li pey hev hatine avakirin. Di hilbijartina sala 1933an de rastgir û di hilbijartina sala 1936an de jî çepgir bi ser ketine. Di dema komara duyem de aloziyeke mezin a siyasî û civakî çêbûye ku bi dijberîtiya tûj ên çep û rastgiran pêk hatiye. Mênakên tundûtûjiya siyasî di vê serdemê de şewitandina dêran, darbeya leşkerî ya têkçûyî ya sala 1932an a bi serokatiya [[José Sanjurjo]], şoreşa sala 1934an û gelek êrîşên li dijî serokên siyasî yên dijber bûn. Ji aliyekî din ve, di dema komara duyem de reformên girîng ji bo modernîzekirina welat hatin destpêkirin ku di nav de destûreke bingehîn a demokratîk, reforma çandiniyê, ji nû ve sazkirina artêşê, nenavendîkirina siyasî û mafê dengdana jinan hebûn. === Şerê spanî û amerîkî === Ji ber bêîstîqrariya siyasî û krîza aborî ya ku di sedsala 19an de ku li Spanyayê diqewime, tevgerên neteweperest li Filîpîn û Kûbayê ku di wê demê di bin kontrola Spanyayê de bûn radibin ser piyan. Ev tevgeran dibin sedema şerên serxwebûnê ku Dewletên Yekbûyî jî tê de bû. Tevî hewldanên gelek dezgehên leşkerî, artêşa Spanyayê di astên herî bilind de nebaş hate birêvebirin û ev yek jî dibe sedema têkçûna Spanyayê ya di şerê spanî-amerîkî de. Ev şer bi peymana Parîsê di sala 1898an de hatiye çareserkirin ku bi vê peymanê Kûbayê serxwebûna xwe bi dest dixe û Spanya neçar dimîne ku Fîlîpîn, Guam û Porto Rîko bi 20 milyon dolarê amerîkî radestî Amerîkayê bike. Têkçûna leşkerî (ku jê re El desastre tê gotin) alikarî da nifşê 98an ku komek rewşenbîrên spanî analîzek pir rexnegir li ser rewşa welat kirine. === Şerê navxweyî yê spanî û dîktatoriya Franco === [[Wêne:Reemplazo republicano.jpg|thumb|çep|Dilxwazên Komarparêz li Teruel (1936).]] Di destpêka sedsala 20an de li gel beşdariya Spanyayê ya bi hêzên ewropî ya ji bo kolonîzekirina parzemîna Afrîkayê, bi kêmasî be jî hinek aramî li Spanyayê hebû. Her çend Spanya bêyî armancên mezin beşdar bibin jî [[Sahraya Rojava]], beşek ji [[Maroko]] û [[Gîneya Rojbendî]] dibin koloniyên Spanyayê. Ziyanên giran ên ku di dema Şerê Rif de li [[Maroko]]yê têne wênekirin dibe sedema têkbirina prestîja keyaniya spanî. Serdema desthilatdariya otorîter a general Miguel Primo de Rivera (1923-1930) bi damezrandina Komara Duyemîn a Spanyayê ku xweseriya siyasî pêşkêşî [[Welatê Baskî]], [[Ketelonya]] û [[Galîsya]]yê dike û bi dayîna mafê dengdanê ji bo re bi dawî dibe. [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] di sala 1936an de dest pê dike ku di 17 û 18 tîrmehê de beşek ji artêşê darbeyek d'etatek pêk anî ku tenê li beşekî welêt bi ser dikeve. Ev rewş dibe sedema şerekî navxweyî ku tê de herêm bi du deverên ku yek di bin desthilatdariya hikûmeta Komarparêz de ku pişta xwe bi piştgiriya derve ya Yekîtiya Sovyetê û Meksîkayê (û ji Tûgayên Navnetewî) digire û deverê din ji hêla derbekaran ve tê kontrol kirin (Faksiyona Neteweperest an serhildêr) ku herî zêde ji hêla Almanya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve tê piştgirî kirin. Komara heyî ji ber polîtîkaya nedestwerdanê ya bi pêşengiya Îngilîstanê ji aliyê hêzên rojavayî ve nehat piştgirîkirin. General [[Francisco Franco]] di 1ê çiriya pêşîn a sala 1936an de wek serokê herî bilind ê serhildêran sond dixwe. Têkiliyek nebaş di navbera hikûmeta komarî û anarşîstên bingehîn ên ku şoreşek civakî ya qismî dabûn destpêkirin derdikeve holê. Şerê navxweyî bi awayekî hovane hate berdewam kirin ku di şer de ji her alî ve gelek hovîtî hatin kirin. Şerê navxweyî bi temamî sê sal berxwe dide û dibe sedema mirina zêdetirî 500 hezar mirovî û koçberbûna nêzîkî 500 hezar welatiyan.<ref name="telegraph.co.uk">{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3998443/Relatives-of-Spaniards-who-fled-Franco-granted-citizenship.html |sernav=Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship |tarîx=2008-12-28 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}</ref> Di 1ê nîsana sala 1939an de pênc meh beriya destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, aliyê serhildêr bi pêşengiya Franco bi ser ket û rêveberiyek dîktatorî li ser tevahiya welêt da destpêkirin. Bi hezaran kes piştî şerê navxweyî li kampên komkirinên frankoîst hatin zîndanîkirin. Di roja îro de piraniya neviyên koçberên ku di dema şer de ji Spanyayê koç dibin niha li welatên [[Amerîkaya Latînî]] dijîn ku tenê li [[Arjentîn]]ê li dora 300 hezar koçberên spanî dijîn.<ref name="telegraph.co.uk"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3212605/Spanish-Civil-War-crimes-investigation-launched.html |sernav=Spanish Civil War crimes investigation launched |tarîx=2008-10-16 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}</ref> Rejîma Franko tevî ku sempatiyê Mihver bû ji Wehrmachta Nazî re şervanên dilxwazên spanî li eniya rojhilata şer peyda dike di piraniya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi navê xwe "bêalî" dimîne. Yekane partiya qanûnî ya di bin dîktatoriya Franko de Falange Española Tradicionalista y de las JONS (FET y de las JONS) bû ku di sala 1937an de li ser yekbûna Fasîst Falange Española de las JONS û kevneperestên karlîst hate damezrandin û komên mayî yên rastgir ên ku piştgirî didan serhildêran beşdarê komê dibin. Navê "Movimiento Nacional", carinan wekî avahiyek firehtir ji FET y de las JONS xwerû tê fêm kirin ku bi piranî li ser navê paşîn di belgeyên fermî yên salên 1950an de hatine zêdekirin. Piştî şer Spanya ji aliyê siyasî û aborî ve hat ji cîhana derve hate îzolekirin û li derveyî Neteweyên Yekbûyî hate hiştin. Dema ku ji bo [[Dewletên Yekbûyî]] ji hêla stratejîk ve girîng bû ku hebûna leşkerî li [[Nîvgirava Îberî]] ava bike wekî dijberiyek li hember her gavek gengaz a [[Yekîtiya Sovyetê]] di nav hewza [[Deryaya Navîn]] de, îzolekirina li ser welêt di sala 1955an de, di dema [[Şerê Sar]] de hatiye rakirin. Pêşîniyên stratejîk ên [[Şerê Sar]] ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] belavkirina ramanên perwerdehiyê yên amerîkî ji bo pêşvebirina nûjenkirin û berfirehbûnê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=García |pêşnav=Óscar José Martín |tarîx=2023 |sernav=Soft Power, Modernization, and Security: US Educational Foreign Policy Toward Authoritarian Spain in the Cold War |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-of-education-quarterly/article/abs/soft-power-modernization-and-security-us-educational-foreign-policy-toward-authoritarian-spain-in-the-cold-war/222DD4CE05F39D5B4E3297614BE6E431 |kovar=History of Education Quarterly |ziman=en |cild=63 |hejmar=2 |rr=198–220 |doi=10.1017/heq.2023.5 |issn=0018-2680 }}</ref> Di salên 1960î de Spanya rêjeyek mezinbûna aborî ya nedîtî tomar dike ku ji hêla pîşesazîbûnê ve, koçberiya navxweyî ya girseyî ji deverên gundewarî berbi [[Madrîd]], [[Barselona]] û [[Welatê Baskî]] ve û welat di warê afirandina pîşesaziya turîzma girseyî ve pêşveçûnek girîng bidest dixe. Desthilatdariya Franco di heman demê de bi otorîterîzm, pêşvebirina nasnameya neteweyî ya yekbûyî, Katolîkîzma Neteweyî û polîtîkayên zimanî yên cudaxwaz ve hate hate katakterîze kirin. === Vegerandina demokrasiyê === [[Wêne:De proclamatie en beëdiging van Prins Juan Carlos tot Koning van Spanje tijdens , Bestanddeelnr 254-9763.jpg|thumb|Di 22ê mijdara sala 1975an de Juan Carlos I li ber Cortes Españolas (meclîsa Spanyayê) di dema ragehandina wî yê wekê key]] Di sala 1962an de komek siyasetmedarên ku li hundir û li sirgûnê di oposîzyona rejîma Franco de cih digirtin ku di kongreya tevgera ewropî de li Munîhê civiyan û li wir biryarek ji bo demokrasiyê dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Villena |pêşnav=Miguel Ángel |tarîx=2012-06-09 |sernav=El contubernio que preparó la democracia |url=https://elpais.com/politica/2012/06/09/actualidad/1339259231_174858.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=El País |ziman=es |issn=1134-6582 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |sernav=Contubernio de Múnich: 50 años |malper=www.movimientoeuropeo.org |roja-gihiştinê=2026-02-23 |roja-arşîvê=2014-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141021124653/http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/hemeroteca/20120605/54303390132/contubernio-munich.html |sernav=El contubernio de Munich, reunión de la oposición antifranquista |malper=La Vanguardia |tarîx=2012-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=es }}</ref> Bi mirina Franco re di mijdara sala 1975an de, Juan Carlos li gorî qanûna frankoîst dibe qiralê Spanyayê û serokê dewletê. Bi pejirandina destûra bingehîn a nû ya Spanyayê ya 1978an û vegerandina demokrasiyê, dewletê gelek desthilatdarî dewrî herêman kiriye û rêxistineke navxweyî li ser bingeha civakên xweser ava kiriye. Qanûna efûyê ya Spanyayê ya sala 1977an rê daye kesên di bin bandora rejîma Franco de ku bê şert di nav dezgehan de bimînin, heta sûcdarên hinek sûcên ku di dema veguhertina demokrasiyê de mîna komkujiya 3ê adara sala 1976an de li Vitoria an komkujiya Atocha ya sala 1977an, hebû. Li Baskê neteweperweriya Bask a sernerm heta hilweşandina di gulana sala 2018an de di dema tevgera neteweperwer a radîkal de ku ji aliyê rêxistina çekdar a ETAyê ve dihat birêvebirin, hebûna xwe parastiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/former_ep_presidents/president-fontaine/speeches/en/sp0066.htm |sernav=The President of the European Parliament - Speeches |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}</ref> Ev kom di sala 1959an de di dema desthilatdariya Franco de hatiye damezrandin lê heta piştî sererastkirina demokrasiyê û vegerandina xweseriya herêmî jî, kampanyaya xwe ya têkoşînê berdewam kiriye. Di 23ê sibata sala 1981ê de, hêmanên serhildêr ên di nav hêzên ewlehiyê de Cortes desteser dikin ku hikûmetek bi piştgiriya leşkerî ava bikim. Qiral Juan Carlos fermandariya xwe ya leşkerî digire ser milê xwe û bi rêya televîzyona neteweyî ferman daye ku komplogerên darbeyê xwe radest bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cemlyn-Jones |pêşnav=Bill |tarîx=1981-02-23 |sernav=King Orders army to crush coup |url=https://www.theguardian.com/world/1981/feb/23/spain.fromthearchive |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di salên 1980î de ji nû ve vegerîna demokratîk rê li ber civakek vekirî û mezin vekiriye. Tevgerên çandî yên nû yên mîna La Movida Madrileña li ser bingeha azadiyê derketine holê. Di gulana sala 1982an de Spanya tevlî NATOyê bûye û piştî opozîsyoneke civakî ya bihêz referandûmek hatiye lidarxistin. Di heman salê de Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) hatiye ser desthilatê ku ev yekem hikûmeta çepgir ê di nav 43 salan de bû. Piştî skandalên li ser beşdariya hikûmeta Felipe González di şerê qirêj ê li dijî ETAyê de, di sala 1996an de PSOE hikûmetê ji Partiya Gel (PP) re hiştiye. === Geşedan û têkçûna aboriyê === [[Wêne:Madrid October15.jpg|thumb|çep|Di 15ê cotmeha sala 2011an de xwepêşandanek li dijî krîz û bêkariya bilind a ciwanan li Madrîdê]] Di 1ê çileya sala 2002an de Spanyayê bi tevahî euroyê pejirandiye û mezinbûneke aborî ya bihêz bi dest xistiye ku di destpêka salên 2000î de ji navînîya [[Yekîtiya Ewropayê]] gelek jortirîn bû. Lêbelê fikarên ku ji aliyê gelek şîrovekarên aborî ve di lûtkeya geşbûnê de hatin eşkerekirin, hişyarî dane ku bihayên neasayî yên milkê û kêmasiya bazirganiya derve ya bilind bi ihtimaleke mezin dê bibe sedema hilweşînek aborîyeke bi êş.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pfanner |pêşnav=Eric |paşnav2=Tribune |pêşnav2=International Herald |tarîx=2002-07-11 |sernav=Economy reaps benefits of entry to the 'club' : Spain's euro bonanza |url=https://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/IHT-economy-reaps-benefits-of-entry-to-the-club-spains.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di sala 2002an de nizûla petrolê ya Prestîjê li peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîk]] ên Spanyayê dibe sedema encamên ekolojîk. Di sala 2003an de José María Aznar di Şerê Iraqê de piştgirî da serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George W. Bush]] û tevgereke bihêz li dijî şer di civaka Spanyayê de derket holê. Di adara sala 2004an de, komeke terorîst a îslamî ya herêmî ku ji [[Elqaîde|El Qaîdeyê]] îlham girtibû, komkujiyeke terorîstî ya herî mezin a dîroka [[Ewropaya Rojava]] pêk aniye ku di komkujiyê de 191 kes jiyana xwe jidest dane û zêdetirî 1800 kesên din jî birîndar dibe. Ev komkujî bombebarankirina trênên rêwiyan a li [[Madrîd]]ê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-14 |sernav=Al-Qaeda 'claims Madrid bombings' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509426.stm |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=en-GB }}</ref> Di destpêka salên 2000î de rêjeya nifûsa Spanyayê ya ku li derveyî welêt ji dayik bûye di dema geşbûna aborî de bi lez zêde dibe lê paşê jî ji ber krîza darayî ya 2008an kêm bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ortiz |pêşnav=Fiona |sernav=Spain's population falls as immigrants flee crisis |url=https://www.reuters.com/article/us-spain-population/spains-population-falls-as-immigrants-flee-crisis-idUSBRE93L0J620130422 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Teqîna balona milkê ya Spanyayê di sala 2008an de bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. Asta bilind a bêkariyê, kêmkirina lêçûnên hikûmetê û gendeliya di malbata qiraliyetê û Partiya Gel de wekê paşxaneyek ji bo xwepêşandanên Spanyayê yên sala 2011 û 2012an xizmet kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-15 |sernav=Spain's Indignados protest here to stay |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18070246 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tevgera serxwebûna katalanan jî her ku diçe bilind bûye. Di sala 2011an de, Partiya Gel a muhafezekar a [[Mariano Rajoy]] bi rêjeya ji %44,6ê dengan hilbijartinê qezenc kiribû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Rajoy ahoy |url=https://www.economist.com/newsbook/2011/11/21/rajoy-ahoy |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Wekî serokwezîr wî tevdbîrên hişk ji bo alîkariya diravî ya ji Yekîtiya Ewropayê, tengkirina lêçûnê û pakta aramî û mezinbûnê ya Yekîtiya Ewropayê, bicih aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2012-07-11 |sernav=Mariano Rajoy announces €65bn in austerity measures for Spain |url=https://www.theguardian.com/business/2012/jul/11/mariano-rajoy-spain-65bn-cuts |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 19ê hezîrana sala 2014an qiral [[Juan Carlos I|Juan Carlos]] ji bo kurê xwe [[Felipe VI]], dest ji textê berdaye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-18 |sernav=Spain king: Juan Carlos signs his abdication |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27910104 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Spain topo.jpg|thumb|Ji xeynî Giravên Kanaryayê, Nexşeya topografî ya Spanyayê.]] Bi 505.992&nbsp;km² rûerdê, Spanya 52yem welatê herî mezin ê cîhanê û 4em welatê herî mezin ê Ewropayê ye. [[Çiyayê Teydê]] (Tenerife) lûtkeya çiyayê herî bilind ê Spanyayê ye û ji aliyê berfirehiya bingehîn ve sêyem volkana herî mezin a cîhanê ye. Spanya welatek transparzemîn e ku axa welêt hemû li [[Ewropa]] hem jî li [[Afrîka]]yê heye. Spanya di navbera merîdyenên firehiya 27° û 44° bakur de û dirêjahiya 19° rojava û 5° rojhilat de ye. Spanya li rojava bi Portûgalê re sinor e, li başûr bi rêya herêmên derveyên li Afrîkaya Bakur (Ceuta û Melilla û nîvgirava de Vélez de la Gomera) bi [[Cîbraltar]] û [[Maroko]]yê re sinor e. Li bakurê rojhilat, li ser dirêjahiya [[Çiyayên Pyreneesê]] bi [[Fransa]] û [[Andora]]yê re sinor e. Li ser Pyrenees li Girona, bajarokek biçûkê Spanyayê bi navê [[Llívia]] ji hêla erdê Fransayê ve hatiye dorpêç kirin. Bi dirêjahiya 1.214&nbsp;km sinorê Portûgal-Spanya di nav sinorê [[Yekîtiya Ewropayê]] de sinorê herî dirêj ê bênavber e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-27 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Girav === Spanya her wiha giravên Balear ên li Deryaya Navîn, giravên Kanaryayê ya li Okyanûsa Atlantîkê û hejmarek giravên vala yên li aliyê Deryaya Navîn a Tengava Cîbraltarê ku wekê plazas de soberanía ("cihên serweriyê", an deverên di bin serweriya Spanyayê de têne zanîn) vedigire ku di nav de giravên Chafarinasê û giravên Alhucemasê hene. Nîvgirava Velez de la Gomera jî wekê meydaneke serweriyê hatiye hesibandin. Girava Alborán li Deryaya Navîn di navbera Spanya û Bakurê Afrîkayê de ye. Girava Fîzanê ya biçûk a li çemê Bidasoa komplekseke Spanya û Fransayê ye. Li Spanyayê 11 giravên mezin hene û her yek ji wan xwedî saziyên xwe yên rêveberiyê ne (Cabildos insulares li Kanaryayê, Consells insulars li Baleares). Dema ku nûnertiya giravan a senatorî tê destnîşankirin, Destûra Bingehîn a Spanyayê bi taybetî behsa van giravan dike (Ibiza û Formentera kom dibin, ji ber ku ew bi hev re giravên Pityusic in ku beşek ji arşîpela Balearîkê, pêk tînin). Di nava van giravan de giravên wekê Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera û El Hierro li arşîpela Kanaryayê û Mallorca, Ibiza, Menorca û Formentera jî li arşîpela Balearê ne. === Avhewa === [[Wêne:Spain-climate.png|thumb|Li gorî [[Sîstema Köppen]] herêmên avhewayê ya li Spanyayê.]] Li Spanyayê li gorî rewşa erdnîgarî û şert û mercên orografîk sê herêmên avhewa yên sereke dikarin ji hev werin veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2019-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Avhewaya [[Deryaya Navîn]] ku bi havînên germ û zuwa diyar dibe, li nîvgiravê serdest e ku ji du celeban hewayê pêk tê. ** Herêma Csa bi herêmên bi havînên germ ve girêdayî ye ku germahî li peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Atlantîka Başûr]] û li seranserê Endulusya, Extremadura û li piraniya navenda welêt serdest e. Devera Csa deverên avhewa yên bi zivistanên germ û sar ên ku di astek herêmî de ji hevûdu pir cûda têne hesibandin vedihewîne. Nexşeyên avhewa yên herêmî bi gelemperî devera Deryaya Navîn (ku piraniya welêt vedihewîne) ne li gorî germahiya havînê, di navbera deverên germ-zivistan û sar-zivistanê hatiye dabeş kirin. ** Devera Csb ji havînên germ zêdetir germ e û berbi deverên din ên sar-zivistanêên ku bi gelemperî bi avhewa Deryaya Navîn re têkildar nînin, mîna piraniya navendî û bakur-navendî ya Spanyayê (mînak rojavayê Kastîlla–León, bakurê rojhilatê Kastîlla-La Mankha û bakurê Madrîdê) û li deverên pir barantir (nemaze li Galîsyayê). * Avhewa nîv-ziwa (BSk, BSh) li çaryeka başûrê rojhilatê welêt serdest e û li deverên din ên Spanyayê jî berbelav e. Ev avhewa piraniya Herêma Mûrsiya, başûrê Valensiya û rojhilatê Endulusyayê vedigire. Piştre li bakur, li jor û li navîna Deşta Ebro ku başûrê Navarra ye, Aragona Navendî û li rojavayê Ketelonyayê serdest e. Demsala ziwa ji havînê wêdetir dirêj dibe û germahiya navîn bi bilindahî ji asta deryayê û hêlîpanê (merîdyen) ve girêdayî ye. * Avhewaya okyanûsê (Cfb) ku li çaryeka bakur a welêt, nemaze li herêma Atlantîkê (Welatê Bask, Kantabriya, Asturiya û beşek jî Galîsya û Kastîle–León) bi bandor dibe. Wekî din, avhewa li bakurê Navarra, li piraniya deverên bilind ên li ser Sîstema Îberî û li geliyên Pyrenean jî tê dîtin ku li wir celebek subtropîkal a şil (Cfa) jî tê dîtin. Germahiya zivistan û havînê di bin bandora okyanûsê de ye û zuwabûna demsalî tuneye. Ji xeynî van celebên sereke jêr-cûreyên din jî dikarin werin dîtin ku mîna avhewaya alpinî ya li deverên bi bilindahiyên pir zêde, avhewaya subtropîkal a şil li deverên bakurê rojhilatê Spanyayê û avhewaya parzemînî (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) li Pyrenees, li beşên Rêzeçiyayên Kantabriyayê, Pergala Navendî, Sierra Nevada û Sîstema Îberî û hewayek çolê ya tîpîk (BWk, BWh) ku li herêma Almería, Mûrsiya û li Giravên Kanarya yên rojhilat têne dîtin heye. Li deverên nizm ên Giravên Kanarya di heyama xweya herî sar de bi navînî jor 18,0&nbsp;°C ye, ji ber vê yekê li deverê avhewayek tropîkal heye. Deverên nizm ên Giravên Kanaryayê di meha xwe ya herî sar de bi navînî ji 18.0&nbsp;°C ê jortir in, ji ber vê yekê bandorên avhewaya tropîkal li ser wan hene, her çend ew bi rêkûpêk wekê avhewayên tropîkal nayên dabeş kirin, ji ber ku li gorî AEMETê, hişkbûna wan zêde ye, ji ber vê yekê ew dikevin nav avhewayek hişk an nîvhişk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/NT_37_AEMET/NT_37_AEMET.pdf |sernav="Evolucion de los climas de Koppen en España: 1951-2020" }}</ref> Spanya yek ji wan welatan e ku herî zêde ji guherîna avhewayê li Ewropayê bandor dibe. Li Spanyayê ku jixwe xwedan avhewayek germ û hişk e, bûyerên dijwar ên wekê pêlên germê her ku diçe zêde dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/ |sernav=Climate Change Knowledge Portal {{!}} Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/society/2021-08-12/weather-experts-on-spains-heatwave-a-summer-like-this-will-be-considered-cold-in-30-years-time.html |sernav=Weather experts on Spain’s heatwave: ‘A summer like this will be considered cold in 30 years’ time’ |malper=EL PAÍS English |tarîx=2021-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Tasca |pêşnav=Miguel Ángel Medina, Elisa }}</ref> Her wiha welat ji ber ziwabûnê zêdetir pirsgirêk dikişîne û ev rewş her ku diçe zêdetir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/05/02/europe/spain-drought-catalonia-heat-wave-climate-intl |sernav=Disappearing lakes, dead crops and trucked-in water: Drought-stricken Spain is running dry |malper=CNN |tarîx=2023-05-02 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Paddison |pêşnav=Fred Pleitgen,Claudia Otto,Laura }}</ref> Çavkaniyên avê di senaryoyên cûrbecûr ên guherîna avhewayê de bi giranî bi bandor bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Estrela |pêşnav=T. |paşnav2=Pérez-Martin |pêşnav2=M. A. |paşnav3=Vargas |pêşnav3=E. |tarîx=2012 |sernav=Impacts of climate change on water resources in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012HydSJ..57.1154E/abstract |kovar=Hydrological Sciences Journal |ziman=en |cild=57 |hejmar=6 |rr=1154–1167 |doi=10.1080/02626667.2012.702213 |issn=0262-6667 }}</ref> Ji bo kêmkirina bandorên guherîna avhewayê, Spanya veguherîna enerjiyê bo enerjiyên nûjenkirî, wekê enerjiya rojê û bayê, pêş dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idae.es/articulos/renewable-energies-spain |sernav=Renewable energies in Spain {{!}} Idae |malper=www.idae.es |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}</ref> === Flora û fauna === [[Wêne:Iberian Wolf AdF 001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Gurê îberî li Castilla û Leonê]] Fauna ya Spanyayê cûrbecûriyeke berfireh pêşkêş dike ku beşek mezin ji ber cihê erdnîgarî ya nîvgirava Îberî ya di navbera Atlantîk û [[Deryaya Navîn]] de û di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ku cûrbecûriya mezin a jîngeh û biyotopan e ku encama cûrbecûrbûna berbiçav a avhewa û herêmên cûdakirî ye. Nebatiya Spanyayê ji ber gelek faktoran cihêreng e ku di nav de cihêrengiya erdê, avhewa û firehiya erdê heye. Li Spanyayê herêmên fîtoerdnîgarî yên cuda hene ku her yek xwedî taybetmendiyên kulîlkên xwe yên taybet e ku bi piranî ji têkiliya avhewa, topografya, celebê axê û agir û faktorên biyotîk derdikevin holê. Pileya navînî ya endeksa yekparebûna dor aliya daristanan a sala 2019an a welêt 4,23/10 bû ku ev yek di nav 172 welatan de di rêza 130em ê cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Di nav axa [[Ewropa]]yê de, Spanya xwedî hejmara herî zêde ya cureyên nebatan e (7.600 nebatên temarî) ku ji hemî welatên ewropî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatechangepost.com/countries/spain/biodiversity/ |sernav=Biodiversity |malper=www.climatechangepost.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-us |paşnav=ClimateChangePost }}</ref> Di heman demê de li Spanyayê 17.804 milyar dar hene û her sal bi navînî 284 milyon dar ji nû ve şîn dibin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Biodiversidad |pêşnav=Fundación |tarîx=2014-02-18 |sernav=The Foundation |url=https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Fundación Biodiversidad |ziman=en |roja-arşîvê=2022-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220924231544/https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Palacio Real de Madrid Julio 2016 (cropped).jpg|thumb|Qesra keyaniyê ya Madrîdê]] Dîroka destûriya bingehîn a Spanyayê ji 1812an vedigere. Di hezîrana sala 1976an de keyê nû yê Spanyayê Juan Carlos, Carlos Arias Navarro ji kar dûr dixe û reformxwaz Adolfo Suárez wekî serokwezîr tayîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Europe {{!}} Spain's fast-living king turns 70 |tarîx=2010-01-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2010-01-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hilbijartina giştî ya ku di sala 1977an de tê hilbijartin, ji bo amadekirin û pejirandina makezagona sala 1978an, Meclîsa Damezrîner (Parlamena Spanyayê, bi kapasîteya xwe wekî meclîsa destûrî) civiya.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Puigdoménech |pêşnav=Pedro |tarîx=1978 |sernav=New Spanish Constitution leaves science policy open |url=http://dx.doi.org/10.1038/276431c0 |kovar=Nature |cild=276 |hejmar=5687 |rr=431–432 |doi=10.1038/276431c0 |issn=0028-0836 }}</ref> Piştî giştpirsiya (referandûm) neteweyî ya di 6ê kanûna sala 1978an de ji %88ê dengdêran destûra nû dipejirîne ku ev giştpirsî dibe sedema herî girîng ê derbasbûna demokrasiyê. Di encamê de, Spanya niha ji 17 herêmên otonom û du bajarên xweser ên bi dereceyên cuda yên xweseriyê Destûra Bingehîn rê dide. Lê dîsa jî destura bingehîn bi awayekî eşkere yekitiya neteweyî ya spanî diyar dike. Rêveberiya Spanyayê di sala 2007an de qanûna wekheviya zayendî pejirand ku armanca wê di jiyana siyasî û aborî ya Spanyayê de wekheviya di navbera zayendan de zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |sernav=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality - Inter Press Service |tarîx=2014-04-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî daneyên Yekîtiya Nav-Parlamenan a 1ê îlona sala 2018an ji 350 endamên kongreyê 137 endam jin (%39.1) bûn. Di senatoyê de jî ji 266 endaman 101 ji wan endamên jin (%39.9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |sernav=Women in Parliaments: World Classification |tarîx=2014-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pîvana Desthilatdariya Zayendî ya Spanyayê di Rapora Pêşketina Mirovî ya Neteweyên Yekbûyî de 0.794 e û di cîhanê de rêza 12em de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2008-01-01 |sernav=Human Development Report 2007/8 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-20078 |ziman=en |kovar=undp.org }}</ref> === Rêveberî === Spanya keyaniyek monarşî ye ku bi qiralek mîrasî û bi parlamenek du-meclîsî tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197 |sernav=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From ... - Fred M. Shelley - Google Books |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ji Kongreya Parlamenteran (Congreso de los Diputados) pêk tê ku meclîsa jêrîn bi 350 endaman bi dengdana gel li ser lîsteyên blokê ji hêla nûnertiya rêjeyî ve hatiye hilbijartin ku ji bo heyama çar salan li Senatoyê (Senado) kar bike. Şaxa birêvebirinê ku ji Konseya Wezîran bi serokatiya serokwezîr pêk tê ku piştî şêwirîna bi nûnerên komên cuda yên parlamenê re ji aliyê key ve wekî namzet tê destnîşankirin, di rûniştinekî de ji aliyê endamên meclîsa jêrîn ve tê hilbijartin û piştre jî bi awayekî fermî ji aliyê key ve tê erkdar kirin. Spanya ji hêla rêxistinî ve wekî Estado de las Autonomías ("Dewleta Xweserî") hatiye avakirin ku li gel [[Swîsre]], [[Almanya]] û [[Belçîka]]yê yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |tarîx=2008-06-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2008-06-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wek mînak, hemû civakên xweser xwedî parleman, hikûmet, rêveberiyên giştî, lêçun û xwedî çavkaniyên xwe yên hilbijartî ne. Di nav yên din de pergalên tenduristî û perwerdehiyê ji hêla civakên spanî ve têne birêvebirin û ji xeynî vê, Welatê Baskî û Navarre jî li ser bingeha qanûnên fermî darayiyên xwe yên gelemperî birêve dibin. Li [[Ketelonya]], [[Welatê Baskî]], [[Navarra]] û Giravên Kenariyê, komek polîsên xweser li cihê hinek fonksiyonên polîsên dewletê cih digirin. === Dabeşên îdarî === ==== Civakên xweser ==== [[Wêne:Comunidades autónomas de España.svg|thumb|çep|Nexşeya herêmên xweser ên Spanyayê]] Herêmên otonom ên Spanyayê dabeşên îdarî yên asta yekem a welat in. Ev herêmên otonom piştî ku destûra bingehîn a 1978an ketiye meriyetê û mafê xwerêveberiyên "netewe û herêmên Spanyayê" nas kiriye, hatine damezrandin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.boe.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2024-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240630144315/https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî destûra bingehîn divê civakên xweser ji parêzgehên cîran ên xwedî taybetmendiyên hevpar ên dîrokî, çandî û aborî pêk werin. Ev rêxistina axî ku li ser bingeha radestkirina rêveberiyê li Spanyayê wekê "dewleta xweseriyê" (Estado de las Autonomías) hatiye zanîn.<ref name=":2"/> Qanûna bingehîn a sazûmanî ya her civaka xweser, rêziknameya xweseriyê ye. Qanûnên xweseriyê navê civakê li gorî nasnameya wan ê dîrokî û hemdem, sinorên axa wan, nav û rêxistina saziyên hikûmetê û mafên ku ew li gorî destûrê jê sûd werdigirin destnîşan dikin.<ref name=":2"/> Ev pêvajoya berdewam a radestkirina mafê rêveberiyê tê vê wateyê ku her çiqas Spanya bi fermî dewletek yekgirtî be jî, ligel federasyonên wekî [[Belçîka]], [[Almanya]] û [[Swîsre]]yê, yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Her çend herêm di pêvajoya dirêjtir a ku di destûrê de ji herêma bo mayî ya welat hatibe destnîşankirin jî, [[Endulus (dewlet)|Endulus]] di statûya xweseriya xwe ya yekem de xwe wekê neteweyek naskiriye. Gav bi gav, civakên din jî di guhertinên li ser qanûnên xweseriya xwe de li gorî nasnameyên xwe yên dîrokî û nûjen ew navê xwe wegirtine ku di nav de [[Valensiya (herêm)|civaka valensî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://diccionarivalencia.com/recursos/estatut-valencia.pdf |sernav=recursos {{!}} Diccionari Valencià. Valencià - Espanyol / Castellà |malper=diccionarivalencia.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> giravên [[Giravên Kenariyê|Kanaryayê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |sernav=Gobierno de Canarias :: Estatuto de Autonomía de Canarias |malper=www2.gobiernodecanarias.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2011-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110120074716/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> giravên [[Giravên Balear|Balearê]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.caib.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2009-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090711090828/http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û Aragon hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://narros.congreso.es/constitucion/estatutos/estatutos.jsp?com=64&tipo=2&ini=1&fin=10&ini_sub=1&fin_sub=1 |sernav=TÍTULO PRELIMINAR - Estatuto Autonomía |malper=narros.congreso.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}</ref> Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Dabeşkirina desthilatan dikare ji bo her civakê cuda be ku di qanûnên xweseriya wan de hatiye destnîşankirin, ji ber ku armanc ew bû ku radestkirina kirina mafê rêveberiyê ne asîmetrîk be. Wek mînak tenê du civak, [[Welatê Baskî|Welatê Baskê]] û Navarre li ser bingeha rêziknameyên kevnar ên foral xwedî xweseriya darayî ya tevahî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |sernav=Main executive and legislative bodies |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240414085105/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî van ercan, hikûmetên herêmî yên li deverên wekê Endulus, Welatê Bask, Ketelonya û Galîsyayê ji civakên din zêdetir mafê desthilatdariyê wergirtine ku dema rêveberê herêmê pêwîst bibîne dikare parlementoya herêmî hilweşîne û banga hilbijartinê bike. Herwiha Welatê Baskê, Giravên Kanaryayê, [[Ketelonya]] û Navarre her yek xwedî hêzên polîs ên xweser in ku bi rêzê ve ewlekariya herêmê ji aliyê hêzên bi navê ''Ertzaintza'', ''Policía Canaria'', ''Mossos d'Esquadra'' û ''Policía Foral'' be têne parastin. Civakên din xwedî hêzên kêmtir an jî qet tune ne ku tenê ev hêzên biçûkên ''Policía Autónoma Andaluza'' li Endulusê û BESCAM li [[Madrîd]]ê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartujo.org/pag(a9).htm |sernav=Redirecting |malper=www.cartujo.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en }}</ref> ==== Parêzgeh û şaredarî ==== Civakên xweser li parêzgehan dabeş dibin ku wekê blokên avakirina axê ji civakê re xizmet dike. Parêzgeh li gorî şaredariyan têne dabeş kirin. Hebûna hem parêzgehan û hem jî şaredariyan ji hêla destûrê ve hatiye mîsoger kirin û parastin ku ne hewce ye ji aliyê qanûnên xweseriyên herêman ve were parastin. Şaredariyan ji bo birêvebirina karûbarên xwe yên navxweyî xweserî wergirtine. Parêzgeh beşên herêmî ne ku ji bo pêkanîna çalakiyên dewletê hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |sernav=Constitución Española. Sección la Constitución. Textos completos |malper=www.constitucion.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2007-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dabeşkirina parêzgehên niha bi guhertinên piçûk ên li ser dabeşkirina herêmî ya sala 1833an ku ji aliyê Javier de Burgos ve pêk hatibû, çêbûye. Tevahiya Spanyayê ji 50 parêzgehan pêk tê. Civakên Asturias, Kantabriya, La Rioja, Giravên Balear, Madrîd, Murcia û Navarre tenê civakên ku ji yek parêzgehekê pêk têne ye ku li gorî qadên wergirtî ve wek hevin. Di van rewşan de, saziyên îdarî yên parêzgehê bi saziyên hikûmî yên civaka herêmî hatine guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mptmd.gob.es/portal/politica-territorial/local |sernav=Portal MPT {{!}} Política local |malper=mptmd.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Barcelona Palau Reial de Pedralbes (51135781861).jpg|thumb|Qesra qiraliyetê ya Pedralbes a li Barselonayê ku navenda Yekîtiya Deryaya Navîn e]] Piştî vegera demokrasiyê piştî mirina Franco di sala 1975an de polîtîkayên destpêkê ya siyaseta derve ya Spanyayê, derketina ji tecrîda dîplomatîk a salên Franco û berfirehkirina têkiliyên dîplomatîk, ketina nav civaka Ewropayê û destnîşankirina têkiliyên ewlehiyê bi welatên rojavayî re bûn. Spanya ji sala 1982an vir ve endamê [[NATO]]yê ye û beşdarî çalakiyên ewlehiya navneteweyî yên piralî bûye. Endamtiya Yekîtiya Ewropayê ji bo Spanyayê beşek girîng ê ji siyaseta ya derve ya welat bû. Li ser gelek mijaran, Spanya pir caran tercîh dike ku bi hevkarên xwe yên [[Yekîtiya Ewropayê]] re bi rêya mekanîzmayên hevkariya siyasî ya ewropî hewlên xwe koordîne bike. Ji xeynî ku bi rêya endametiya Yekitiya Ewropayê tê niman kirin, Spanya welateke mêvan ê mayînde ye ku beşdarê hemî bilindeyên G20 dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf |sernav=Henley, Peter Holcombe; Blokker, Niels M --- "The Group of 20: A Short Legal Anatomy from the Perspective of International Institutional Law" [2013] MelbJlIntLaw 18; (2013) 14(2) Melbourne Journal of International Law 550 |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Spanyayê têkiliyên xwe yên taybet bi Amerîkaya Hispanîk û Filipînê re berdewam kiriye. Siyaseta welat tekezî li ser têgeha civateke îbero-amerîkî dike ku di bingeh de nûkirina têgeha "Hispanidad" an "Hispanismo" ku hewl tê dayin ku [[Nîvgirava Îberî]] bi Amerîkaya Hispanîk ve bi rêya ziman, bazirganî, dîrok û çandê ve girê bide. Ev polîtîka bi bingehîn "li ser nirxên hevpar û vejandina demokrasiyê hatiye avakirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Spanish Foreign Policy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-08-07 |isbn=978-1-315-75679-0 |paşnavê-edîtor=Garcia |pêşnavê-edîtor=David |url=https://doi.org/10.4324/9781315756790 |paşnavê-edîtor2=Pacheco Pardo |pêşnavê-edîtor2=Ramon }}</ref> Spanya di nav gelek nakokiyên axê de ye ku îdîaya Cîbraltar dike ku Herêmeke Derveyî Deryaya Yekbûyî ye ku li beşa herî başûr a Nîvgirava Îberî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS |roja-arşîvê=2011-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20(27.02.08).doc |sernav=Wayback Machine |malper=www.maec.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Nakokiyeke din jî li dora Giravên Savage heye ku Spanya îdîa dike ku ew kevir in ne girav e û ji ber vê yekê herêma aborî ya taybet a Portûgalê (200 mîlên deryayî) ku gelek giravan vedigire nav xwe qebûl nake.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain disputes Portugal islands |url=https://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Spanya serweriya xwe li ser Girava Perejîlê ku giraveke kevirî ya piçûk û bala ye ku li perava başûrê [[Tengava Cîbraltarê]] ye, îdia dike. Ev îdîa di sala 2002an de di navbera Spanya û [[Maroko]]yê de bûye mijara bûyereke çekdarî. Maroko bajarên Spanyayê yên Ceuta û Melilla û giravên plaza de soberanía yên li peravên bakurê Afrîkayê wekê axa Marokoyê îdîa dike. Portûgal serweriya Spanyayê li ser axa Olîvenzayê nas nake.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1 |sernav=Wayback Machine |malper=e-archivo.uc3m.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:EF-18A Spain (16527586494).jpg|thumb|çep|Balafira şer EF-18A ku yek ji balafirên şer ên artêşa Spanyayê ye]] Hêzên çekdar ên Spanyayê li ser sê şaxan wekê artêş (Ejército de Tierra); Navy (Armada) û hêza hewayî û fezayê (Ejército del Aire y del Espacio) hatiye dabeş kirin. Bi tevahî hêz wekê hêzên çekdar ên Spanyayê (Fuerzas Armadas Españolas) tê nas kirin. Fermandarê giştî yê artêşa Spanyayê qiralê Spanyayê Felipe VI e. Rayedarên leşkerî yên din serokwezîr û wezîrê parastinê ye. Çarem rayedarê leşkerî yê dewletê serfermandarê giştî yê parastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html |sernav=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD |malper=La Vanguardia |tarîx=2016-11-06 |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}</ref> Karmendên parastinê (Estado Mayor de la Defensa) wekê beşek alîkarê artêşê ye. Hêzên çekdar ên Spanyayê hêzeke profesyonel in ku di sala 2017an de ji 121.900 şervanên çalak û 4.770 ji şervanên cîgir pêk hatiye. Her wiha Spanyayê xwedî 77.000 leşkerên parastina sivîl e ku di demên rewşên awarte yên neteweyî de di bin kontrola wezareta parastinê de ye. Di sala 2015an de lêçûna parastinê ya Spanyayê 5,71 milyar euro (7,2 milyar dolarê amerîkî) bû ku ji sedî 1 zêde bûye. Ev zêdebûna lêçûnê ji ber fikarên ewlehiyê çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending |sernav=Update: Spain to increase defence spending - IHS Jane's 360 |malper=www.janes.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Xizmeta leşkerî ya mecbûrî di sala 2001ê de bi dawî bûye. Li gorî îndeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an, Spanya welatê 23yem a herî aram ê cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf |sernav="2024 Global Peace Index" }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Paseo de la Castellana (Madrid) 52.jpg|thumb|Dîmenek ji Paseo de la Castellana ya navçeyên karsaziya AZCA û Cuatro Torres a qada karsaziyê ya Madrîdê]] Spanya xwedî aboriyeke tevlihev e ku hêmanên kapîtalîzma bazara azad bi refaha civakî û destwerdana dewletê re tevlê hev dike. Spanya yek ji 19 welatan e ku hilberîna navxweyî ya giştî ya navînî (GDP) salane ji 1 trilyon dolarî derbas dibe ku di cîhanê de di rêza 12em de ye û hem li Yekîtiya Ewropayê û hem jî di nav herêma euro de di rêza çarem de ye. Banka Cîhanê Spanya wekê aboriyeke bi dahata bilind û ji aliyê fona dravan a navneteweyî ve jî wekê aboriyeke pêşketî hatiye destnîşankirin. Spanya ji sala 2024an vir ve xwedî aboriya pêşketî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/europe/2024/11/26/real-reason-spain-economy-bucking-trend-european-decline-starrtups-tech/ |sernav=The real reason Spain’s economy is bucking the trend of European decline |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Lluch |pêşnav=Jorge }}</ref> ku herî bilez mezin dibe ku nêzîkî çar caran ji navînî ya qada euroyê zêdetir mezin dibe.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Spain shows Europe how to keep up with America’s economy |url=https://www.economist.com/europe/2024/12/12/spain-shows-europe-how-to-keep-up-with-americas-economy |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Her çiqas ji welatên din ên ewropî hêdî hêdî û newekhevtir be jî; pîşesazî bi piranî bi Katalonyayê (bi giranî çêkirina tekstîlê) û Welatê Baskê (hilberîna hesin û pola) ve bi sinor be jî, Spanyayê di dawiya sedsala 18an de dest bi pîşesazibûnê kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Migration, Immigration, Emigration {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Migration |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Mezinbûna aborî bi giştî ji piraniya welatên sereke yên rojavayê Ewropayê hêdîtir bû û di warî de Spanya di destpêka sedsala 20an de hinek paşve maye. [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] û piştre polîtîkayên ottarkî û destwerdanê yên têkçûyî ku bi tecrîda navneteweyî xirabtir dibin, di dawiya salên 1950yan de aboriya welat di bin xetereya hilweşînê dihêle. Ji bo birêveberina krîza aborî, reformên teknokratîk hatine bicihanîn û bingeha mûcîzeya aborî ya Spanyayê danîne ku ev serdem ji sala 1960an heta 1974an mezinbûneke aboriya bilez bidestxistiye ku di vê heyamê de aboriya Spanyayê bi navînî salane ji %6,6 mezin bûye û piştê Japonê xwedî aboriya herî ku bi rêjeya zêde bilind dibûn.<ref name=":4"/> Ji dema ku di dawiya salên 1970an de derbasî demokrasiyê bûye, Spanya bi gelemperî hewl daye ku aboriya xwe lîberalîze bike û entegrasyona herêmî û navneteweyî kûrtir bike. Welat di sala 1986an de tevlî civaka aborî ya ewropî û niha jî tevê [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye û polîtîka û reformên ku rê daye welat ku di destpêkirina yekem a euroyê de di sala 1999an ku euroyê bikarbînin, pêk aniye. Hevkarên bazirganî û veberhênanê herî mezin ên Spanyayê, tevî çar bazarên welat ya herî mezin ên hinardekirinê di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de û herêma euroyê de ne; Endamtiya Yekîtiya Ewropayê her wiha bi sê caran zêdebûna veberhênana rasterast a biyanî ji sala 1990 heta sala 2000an di heyamê de pêk hatiye. Spanya di nav welatên ku herî zêde ji krîza darayî ya 2008an û krîza deynê ewropî ya piştî vê kirîzê bi bandor bûye de bû ku ev krîz bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. [[Wêne:Madrid - Cuatro Torres Business Area (CTBA) 01.JPG|thumb|Dîmenek ji avahiyên li qada karsaziya Cuatro Torresê, Madrîd]] Spanya demek dirêj e bi bêkariya bilind re têkoşîn dike ku ji salên 1980î vir ve qet ji sedî 8an kêmtir nebûye. Di sala 2013an de bêkarî gihîşt bilindeya ji %27.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/ee2b05f2-3cf1-4d45-874d-3552a5f43555 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Di çileya sala 2026an de rêjeya bêkariyê daketiye ji sedî 9,93<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176918&menu=ultiDatos&idp=1254735976595 |sernav=INEbase / Labour market /Economic activity, employment and unemployment /Economically Active Population Survey / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> ku ev rêjeya herî nizm ji sala 2008an vir ve ye.<ref name=":5"/> Bêkariya ciwanan bi taybetî li gorî pîvanên cîhanî û herêmî gelek giran e ku bi rêjeya ji sedî 24,90 (ji çileya 2025an pê ve) Spanya di nav endamên Yekîtîya Ewropayê de rêjeya herî bilind e û ji rêjeya navînî ya Yekîtiya Ewropayê ya ji sedî 14,6 pir jortir e.<ref name=":6"/> Xalên lawaz ên berdewam ên aboriya Spanyayê dahata bazara ne tomarkirî ya mezin;<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2013/07/spains-black-market-economy-is-worth-20-of-its-gdp/277840/ |sernav=Spain's Black Market Economy Is Worth 20% of Its GDP |malper=The Atlantic |tarîx=2013-07-16 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Ferdman |pêşnav=Roberto A. }}</ref> sîstemeke perwerdehiyê ku li gorî piraniya welatên pêşketî performansek xirab nîşan dide<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/dataoecd/51/21/37392840.pdf |sernav="OECD report for 2006" |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> û rêjeyên kêm ên veberhênana sektora taybet e.<ref name=":3"/> Ji salên 1990î vir ve ku pêlek taybetkirinên pargîdaniyan pêk hatiye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salmon |pêşnav=Keith |tarîx=2001-11-01 |sernav=Privatisation of State-Owned Enterprises in Spain: Redefining the Political Economy |url=https://intellectdiscover.com/content/journals/10.1386/ijis.14.3.136 |kovar=International Journal of Iberian Studies |ziman=en |cild=14 |hejmar=3 |rr=136–147 |doi=10.1386/ijis.14.3.136 |issn=1364-971X }}</ref> ku çend pargîdaniyên spanyayî statûyek pirneteweyî bi dest xistine ku ev pargîdanî hebûnek xurt û pêşeng li Amerîkaya Latînî diparêzin ku Spanya piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn veberhênerê biyanî ye lê di heman demê de ber bi Asyayê re, bi taybetî bi Çîn û Hindistanê re dest bi bazirganiya derveyê welat kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=13579705 |sernav=A hedge against Spain's slowdown {{!}} A good bet? {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li gorî Fortune Global 500, ji sala 2023an vir ve, Spanya ji aliyê dahata salane ve malovanê heşt ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê dike ku di nav wan de Banco Santander (di rêza 14em de ye ku saziya bankayê ya herî mezin a cîhanê ye), pargîdaniya elektrîkê Iberdrola (operatorê enerjiya nûjenkirî yê herî mezin ê cîhanê ye) û Telefónica (yek ji mezintirîn operatorên telefonê û dabînkerên tora mobîl ye) hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/05/25/afx5046256.html |sernav=Spain's Iberdrola signs investment accord with Gulf group Taqa - Forbes.com |malper=www.forbes.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Bîst pargîdaniyên spanyayî di rêza Forbes Global 2000 a 2023an de ku di nav 2.000 pargîdaniyên giştî yên herî mezin de ye ku hatine lîste kirin ku pargîdaniyên cihêreng ên wekê (ACS Group), hewavanî (ENAIRE), dermansazî (Grifols) û pargîdaniya veguhastinê (Ferrovial) di lîsteyê de cih girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Big in America? |url=https://www.economist.com/business/2009/04/08/big-in-america |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Di heman demê de yek ji mezintirîn saziyên sektora taybet ên Spanyayê Mondragon Corporation e ku mezintirîn kooperatîfa hevkariya karkerî ya cîhanê ye. Pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) yek ji mezintirîn kardêrên welat e û beşdariyeke girîng ê mezinbûna aborî ye ku ji dehê yekê hilberîna navxweyî ya giştî û ji sedî 18ê tevahî hinardekirina welat (tevî wesayît û parçeyên wesayîtan) pêk tîne. Di sala 2023an de Spanya 2,45 milyon wesayît hilberandiye ku ji wan zêdetirî 2,1 milyon hinardeyê derveyê welat hatine kirin û ji aliyê hejmara giştî ve di cîhanê de di rêza heştem û li Ewropayê (piştî Almanyayê) di rêza duyem de cih girtiye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.investinspain.org/content/icex-invest/en/sectors/automotive.html |sernav=Automotive Industry in Spain |malper=www.investinspain.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Bi tevahî, di sala 2023an de ji sedî 89ê wesayîtan û ji sedî 60ê parçeyên wesayîtên li Spanyayê hatine çêkirin li çaraliyê cîhanê hatine hinardekirin; tenê rêjeya zêde ya bazirganiya derve ya wesayîtan di sala 2023an de gihîştiye 18,8 milyar euroyê. Bi tevahî, pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) nêzîkî 2 milyon hêza xebatên an jî ji sedî 9ê hêza xebatê, piştgirî dike.<ref name=":7"/> == Demografî == [[Wêne:Valencia, Ciudad de las Ciencias y de las Artes.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Valensiyayê li peravê Deryaya Navîn ku li herêmê nifûseke zêde dijî]] Li gorî daneyên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê, di çileya sala 2026an de nifûsa Spanyayê 49.570.725 kes bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981 |sernav=INEbase / Demography and population /Population figures and Demographic Censuses /Population Continuous Statistics / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Di heman mehê de kesên ku li Spanyayê ji dayik bûne ji %79,7ê tevahiya nifûsê û kesên ku li derveyî welat ji dayik bûne jî ji %20,3ê tevahiya nifûsê pêk anîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=56937#_tabs-tabla |sernav=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y país de nacimiento(56937) |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Giraniya nifûsa Spanyayê, 98/km² ye (li serê her kîlometreçargoyê 98 kes dikeve) ku ji ya piraniya welatên [[Ewropaya Rojava]] kêmtir e û belavbûna nifûsa li seranserê axê gelek neyeksan e. Ji xeynî herêma derdora bajarê paytext [[Madrîd]]ê, deverên herî zêde nifûs lê kom bûne deverên peravî ne. Ji sala 1900an vir ve, dema ku nifûsa Spanyayê 18,6 milyon bû, nifûsa Spanyayê 2+1⁄2 caran zêde bûye ku bi giranî ji ber geşbûna demografîk a berbiçav a salên 1960î û destpêka salên 1970î zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spain: a modern European economy |url=https://archive.org/details/spainmoderneurop0000harr |paşnav=Harrison |pêşnav=Joseph |weşanger=Ashgate |tarîx=2004 |isbn=978-0-7546-0145-6 |cih=Aldershot, Hants, England : Burlington, VT |paşnav2=Corkill |pêşnav2=David |series=Modern economic and social history series }}</ref> Di sala 2024an de rêjeya giştî ya zayînê (TFR) li Spanyayê li serê her jinê 1,10 zarok bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177003&menu=ultiDatos&idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demografía y población /Fenómenos demográficos /Indicadores demográficos básicos / Últimos datos |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> ku piştî Maltayê xwedî duyem rêjeya herî nizm li Yekîtiya Ewropayê û di nav welatên din de jî welatê herî nizm ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Fertility_statistics |sernav=Fertility statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Ev rêje ji asta guhertinê ya 2,1 pir kêmtir e û bi rêjeya herî zêde ya dîrokî ya 5,11 zarok serê jinê ku di sala 1865an de hatiye tomarkirin re berevajî yê hev in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ESP |sernav=Total fertility rate: births per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Di encamê de, Spanya xwedî yek ji nifûsa herî kevn ê cîhanê ye ku temenê navîn a welat 46,8 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |sernav=Spain - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ku rêjeya jidayikbûnê di salên 1980î de gelek daketiye û rêjeya mezinbûna nifûsa Spanyayê jî kêm bûye, di destpêkê de bi vegera gelek spaniyan ku di salên 1970î de koçî welatên din ên ewropî bibûn û di demên dawî de jî, ev yek ji ber hejmareke mezin ji koçberan zêde bûye ku îro ji ji %19 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin: Di nav koçberên ne-Yekîtiya Ewropayê de, bi piranî ji Amerîkaya Latîn (%39), Afrîkaya Bakur (%16), Ewropaya Rojhilat (%15) û Afrîkaya Jêr-Sahrayê (%4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=/inebase/temas/t20/e245/p04/a2005/l0/&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=/inebase/temas/cgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=/inebase/cgi/ |sernav=Instituto Nacional de Estad |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2008-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080325043135/http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=%2Finebase%2Ftemas%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2Fa2005%2Fl0%2F&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=%2Finebase%2Ftemas%2Fcgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=%2Finebase%2Fcgi%2F |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2024an de, hejmara niştecihvanên biyanî yên ku hemwelatîbûna Spanyayê wergirtin ji %5,1 zêde bûye û gihîşt 252.476 kesan. Di nav kesên ku bûne hemwelatîyên Spanyayê ji welatên wekê [[Maroko]] (42.910), [[Venezuela]] (30.403) û Kolombiyayê (26.224) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177001&menu=ultiDatos&idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demography and population /Demographic phenomena /Statistics on Acquisition of Spanish Citizenship of Residents / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li Spanyayê hejmareke mezin ji neviyên nifûsê ji koloniyên berê, bi taybetî ji [[Amerîkaya Latînî]] û [[Afrîkaya Bakur]] hene. Hejmareke kêmtir ji koçberan ji çend welatên başûrê Sahrayê vê dawiyê li Spanyayê bi cih bûne. Her wiha hejmareke girîng ji koçberên asyayî jî hene ku piraniya wan bi eslê xwe ji [[Rojhilata Navîn]], başûrê [[Asya]]yê û ji [[Çîn]]ê ne. Koma herî mezin a koçberan welatiyên ewropî ne ku bi hejmareke mezin romanî, brîtanî, almanî, fransî û ji welatên din ên ewropî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-12-11 |sernav=Brits Abroad: Country-by-country |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-GB }}</ref> === Bajarvanî === Li gorî daneyên Banka Cîhanî, di sala 2023an de nêzîkî ji %81,6ê nifûsa Spanyayê li deverên bajarî jiyan kirine ku ev yek mêla bajarvaniyê ya berdewam nîşan dide ku di dehsalên dawî de rewşa demografîk a welat diyar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Ev kombûna ber bi deverên bajarî de bûye sedema serdestiya deverên bajarî ya di warên aborî, siyasî û çandî de. === Bajarên mezin <small>(2005)</small> === {| | * <small>1.</small> [[Madrîd]] – 3.155.359 * <small>2.</small> [[Barselona]] – 1.593.075 * <small>3.</small> [[Valensiya]] – 796.549 * <small>4.</small> [[Sevilla]] – 704.154 * <small>5.</small> [[Zaragoza]] – 647.373 * <small>6.</small> [[Málaga]] – 558.287 * <small>7.</small> [[Murcia]] – 409.810 * <small>8.</small> [[Las Palmas de Gran Canaria]] – 378.628 * <small>9.</small> [[Palma de Mallorca]] – 375.773 * <small>10.</small> [[Bilbao]] (bask. Bilbo) – 353.173 * <small>11.</small> [[Valladolid]] – 321.713 * <small>12.</small> [[Córdoba (Spanien)|Córdoba]] – 319.692 * <small>13.</small> [[Alicante]] (Alacant) – 319.380 * <small>14.</small> [[Vigo]] – 293.725 * <small>15.</small> [[Gijón]] – 273.931 * <small>16.</small> [[L'Hospitalet de Llobregat]] – 252.884 * <small>17.</small> [[A Coruña]] – 243.349 * <small>18.</small> [[Granada]] – 236.982 * <small>19.</small> [[Vitoria-Gasteiz]] – 226.490 * <small>20.</small> [[Santa Cruz de Tenerife]] – 221.567 * <small>21.</small> [[Badalona]] – 218.553 * <small>22.</small> [[Elche]] (Elx) – 215.137 * <small>23.</small> [[Oviedo]] – 212.174 * <small>24.</small> [[Móstoles]] – 204.463 * <small>25.</small> [[Cartagena (Spanien)|Cartagena]] – 203.945 * <small>26.</small> [[Alcalá de Henares]] – 197.804 * <small>27.</small> [[Sabadell]] – 196.971 * <small>28.</small> [[Jerez de la Frontera]] – 196.275 * <small>29.</small> [[Fuenlabrada]] – 195.131 | * <small>30.</small> [[Terrassa]] – 194.947 * <small>31.</small> [[Pamplona]] – 193.328 * <small>32.</small> [[Santander]] – 183.955 * <small>33.</small> [[San Sebastián]] (bask. Donostia) – 182.930 * <small>34.</small> [[Almería]] – 181.702 * <small>35.</small> [[Leganés]] – 181.248 * <small>36.</small> [[Burgos]] – 172.421 * <small>37.</small> [[Castellón de la Plana]] (Castelló de la Plana) – 167.455 * <small>38.</small> [[Alcorcón]] – 162.524 * <small>39.</small> [[Salamanca]] – 160.331 * <small>40.</small> [[Albacete]] – 159.518 * <small>41.</small> [[Getafe]] – 157.397 * <small>42.</small> [[Huelva]] – 145.150 * <small>43.</small> [[Logroño]] – 144.935 * <small>44.</small> [[Badajoz]] – 143.019 * <small>45.</small> [[San Cristóbal de La Laguna]] – 141.627 * <small>46.</small> [[León]] – 136.414 * <small>47.</small> [[Cádiz]] – 131.813 * <small>48.</small> [[Tarragona]] – 128.152 * <small>49.</small> [[Lleida]] – 124.709 * <small>50.</small> [[Marbella]] – 124.333 * <small>51.</small> [[Santa Coloma de Gramenet]] – 118.129 * <small>52.</small> [[Mataró]] – 116.698 * <small>53.</small> [[Jaén]] – 116.540 * <small>54.</small> [[Dos Hermanas]] – 112.273 * <small>55.</small> [[Algeciras]] – 111.283 * <small>56.</small> [[Torrejón de Ardoz]] – 109.483 * <small>57.</small> [[Ourense]] – 108.358 * <small>58.</small> [[Alcobendas]] – 103.149 | |} === Koçberî === [[Wêne:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|thumb|Di sala 2005an de li Spanyayê rêjeya belavbûna nifûsa biyanî]] Li gorî amarên fermî yên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê heta çileya sala 2026an, zêdetirî 10 milyon kesê ji Spanyayê li derveyî welat ji dayik bûne ku ev jî ji %20,3ê nifûsa giştî ya welat pêk tîne. Ji wan, zêdetirî 7 milyon kes (%15,4) li derveyî Ewropayê ji dayik bûne<ref name=":8"/> û zêdetirî 7 milyon (%14,3) xwedî hemwelatîbûna biyanî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/ECP4T24.htm |sernav=Nota de Prensa: Estadística Continua de Población (ECP). 1 de enero de 2025. Datos provisionales. |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Li gorî hejmara koçberan, Spanya li Ewropayê di rêza çarem de ye û li cîhanê jî di rêza heftemîn de ye. Hate kanûna sala 2024an çavkaniya herî mezin a koçberan ku ji derveyê welêt hatine, ji Marokoyê (zêdetirî 1 milyon), [[Kolombiya]] (856.616), [[Venezuela]] (599.769), [[Romanya]] (532.456) û ji Ekvadorê (448.643) bûn. Piraniya koçberan ji derveyê [[Yekîtiya Ewropayê]] hatine bi taybetî ji welatên wekê Amerîkaya Latîn, bi nifûseke girîng ji [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Ûkrayna]], [[Çîn]], [[Rûsya]], [[Pakistan]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Senegal]]ê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.7195/ri14.v14i1.885.s1081 |sernav=Población por sexo, municipio y edad (año a año). |malper=doi.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Ji sedsala 21an vir ve koçberiya ber bi Spanyayê ve bi awayekê berbiçav zêde bûye ku ji %1,6ê ji nifûsê di sala 1998an de di sala 2009an de ev rêje gihîştiye ji sedî %12 ku bi awayekî teqez, hejmara koçberan di sala 1996an de 500.000 kes bû, ev hêjmar di sala 2008an de gihîştiye 5,2 milyon kesan. Spanya ji sala 2002an heta sala 2007an bi qasî 2,5 milyon koçberan, di rêza yekem de bû ku pêşwaziya koçberan kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://workpermit.com/news/2007-10-10/spain/spanish-immigration-budget-increases.htm |sernav=Spain to increase immigration budget |malper=workpermit.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Di sala 2005an de, Spanya piştî Qibrisê duyem rêjeya herî bilind a koçberiyê li Yekîtiya Ewropayê û di hejmarên teqez de jî xwedî rêjeya herî bilind bû ku bi bernameyeke efûyê nifûsa koçberên qanûnî bi qasî 700.000 kesan zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-NK-06-001/EN/KS-NK-06-001-EN.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=epp.eurostat.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2005-05-09 |sernav=Spain grants amnesty to 700,000 migrants |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/09/spain.gilestremlett |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Çend faktorên hatina bilind a koçberan heye ku di nav wan de girêdanên çandî yên Spanyayê bi Amerîkaya Latîn re, cihê wê yê erdnîgarî, derbasbûna hêsan a sinorê welat, mezinbûna aboriya bê tomar û hêza sektorên çandinî û avakirina avahiyan ku pêwîstiya van sektoran bi hêza kar ên erzan heye. Hejmareke mezin ji welatiyên [[Yekîtiya Ewropayê]] ku teqawid dibin û berê xwe didin peravên [[Deryaya Navîn]] a Spanyayê ku di sala 2008an de, berî destpêkirina krîza aborî, ''[[Financial Times]]'' ragihandibû ku Spanya ji bo ewropiyên rojavayî cihê herî bijarte yê ji bo xebatê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0 |sernav=Instituto Nacional de Estadistica. (Spanish Statistical Institute) |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102141040/http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |sernav=News.bg - Europeans Favour Spain for Expat Jobs |malper=international.ibox.bg |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081010033728/http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heta sala 2014an, ji ber krîza aborî hejmara koçberan kêm bûye ku tenê di sala 2011an de zêdetirî nîv milyon kes ji Spanyayê derketin ku ev yekem rêjeya koçberiya diyar ê di dehsalan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elpais.com/articulo/sociedad/580000/personas/van/Espana/elpepisoc/20111008elpepisoc_2/Tes |sernav=580.000 personas se van de España · ELPAÍS.com |malper=www.elpais.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=EDICIONES EL PAIS, S.L. }}</ref> Lêbelê tevî faktorên aborî û her wiha polîtîkayên teşwîqkirina koçberên bêkar ên ne-Yekîtiya Ewropayê ku bi dilxwazî welat biterikînin, rêjeya koçberiyê hinek kêm maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://planderetornovoluntario.es/ |sernav=Casinos Sin Licencia España 2026 ◉ Ranking y Guía Experta |malper=Casinos Online España |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es-ES }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Catan |pêşnav=Thomas |tarîx=2009-01-25 |sernav=Spain's Jobs Crisis Leaves Immigrants Out of Work - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123275552359911807 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Heta sala 2015an, koçberiya diyar zêde bibû û Spanya dîsa bûye cihekî sereke yê koçberiyê ku ji aliyê polîtîkayên hikûmetê ve ji bo zêdekirina hêza kar û pêşvebirina entegrasyonê hatiye piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain Bets on 1 Million Migrants to Keep Its Economy Growing |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2025-05-29/spain-opens-doors-to-1-million-migrants-to-boost-workforce |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Ashifa Kassam European community affairs |tarîx=2025-02-18 |sernav=How Spain’s radically different approach to migration helped its economy soar |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/18/how-spains-radically-different-approach-to-migration-helped-its-economy-soar |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Hikûmeta Sánchez plan kiriye ku heta sala 2027an dora 900.000 koçberên bê tomar qanûnî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/04/11/eu-countries-not-enforcing-migration-pact-could-face-legal-action-says-johansson |sernav=Spain to grant residency and work permits to around 300,000 undocumented migrants per year". Euronews. 4 November 2024 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Spain languages-en.svg|thumb|Nexşeya zimanên Spanyayê]] Spanya dewletek pirzimanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=easyweb.easynet.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Zimanê spanî di destûra bingehîn a Spanyayê ya 1978an de wekê castellano (kastîlî) hatiye destnîşan kirin ku ji sala 1931ê vir ve zimanê fermî ya tevahiya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National, regional and minority languages in Europe: contributions to the annual conference 2009 of EFNIL in Dublin |paşnav=Stickel |pêşnav=Gerhard |weşanger=Peter Lang |tarîx=2011 |isbn=978-3-631-60365-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129 }}</ref> Wekê ku di xala sêyem a destûra bingehîn de destûr tê dayîn, 'zimanên spanî' yên din jî dikarin di civakên xwe yên xweser de bibin zimanên fermî. Herêmîbûna ku ji aliyê şêweya hevfermîbûnê ve ku di destûra bingehîn a sala 1978an de hatiye kodkirin û hatiye afirandin, nehevsengiyek diafirîne ku tê de mafên axaftvanên spanî li ser tevahiya axê derbas dibin lê li gorî zimanên hevfermî yên mayî, mafên axaftvanên wan tenê li ser herêmên wan derbas dibin.<ref name="Ramallo2018">{{Jêder-kitêb |sernav=17. Linguistic diversity in Spain |paşnav=Ramallo |pêşnav=Fernando |weşanger=De Gruyter |tarîx=2018-06-11 |rr=462–493 |isbn=978-3-11-036595-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ayres-Bennett |pêşnavê-edîtor=Wendy |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html |paşnavê-edîtor2=Carruthers |pêşnavê-edîtor2=Janice |doi=10.1515/9783110365955-018 }}</ref> Ji xeynî zimanê spanî zimanên din ên xwedî herêm wiha ne: aragoneyî, araneyî, astur-leoneyî, baskî, erebiya ceutan (darija), katalanî/valensî, galîsyayî, portûgalî û tamazightihî dibe ku romanî caló û zimanên îşaretan jî lê zêde bibin.<ref name="Ramallo2018"/> Hejmara axêverên zimanên herêman pir diguhere û naskirina wan a qanûnî ne yeksan e û hinek ji zimanên herî qels ji her cure parastinekê bibandor bêpar in.<ref name="Ramallo2018"/> Hinek zimanên ku ji bo civakên xweser wekê zimanên fermî hatine naskirin ev in: katalanî/valensî (li Katalonya û Giravên Balearî bi fermî wekê katalanî û li civaka Valensî bi fermî wekî [valensî] hatiye binavkirin); galîsyayî (li Galîsyayê); zimanê baskî (li Welatê Bask û beşek ji Navarra); û zimanê araneseyî jî li Ketelonyayê. Li gorî rapirsiyeke fermî ya temamker ya nifûsjimêriya sala 2021ê ku ji aliyê enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ve hatiye kirin de, zimanê spanî ji aliyê ji %81,53 yê welatiyan ve, katalanî/valensyayî aliyê ji %10,50 yê welatiyan ve, zimanê galîsî ji aliyê ji %3,77 ê welatiyan ve û zimanê baskî ji aliyê ji %1,42 ê welatiyan ve wekê yekem hatiye diyar kirin. Zimanê biyanî yê herî ku zêde dihat axaftin erebî bû ku ji aliyê ji %2,17 yê nifûsê ve wekê zimanê xwe yê yekem diyar kirine, piştre zimanê îngilîzî ji aliyê ji %1,58, romanî ji aliyê ji %1,44, fransî ji aliyê ji %0,94, portûgalî ji aliyê ji %0,54, zimanê çînî ji aliyê ji %0,48, zimanê almanî ji aliyê ji %0,44 û zimanê îtalî ji aliyê ji %0,41ê biyaniyan ve wekê zimanê yekem hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177092&menu=resultados&idp=1254735572981# |sernav=INEbase / Demografía y población /Cifras de población y Censos demográficos /Encuesta de Características Esenciales de la Población y las Viviendas / Resultados |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Ev cûrbecûrîya zimanên biyanî bi giranî ji ber koçberîya navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libros.usc.gal/index.php?id_product=221&controller=product |sernav=Ser inmigrante en tempos de crise |malper=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=gl |doi=10.15304/9788416533015 }}</ref> Zimanê spanî duyem zimanê zikmakî yê herî zêde ye ku tê axaftin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |sernav=572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |malper=www.cervantes.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |paşnav=Cervantes |pêşnav=Instituto }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Salamanca Fray Luis de Leon edited.jpg|thumb|Zanîngeha Salamancayê ku yek ji zanîngehên pêşîn ên ewropî ye.]] Perwerdehiya dewletê li Spanyayê ji şeş heta şazdeh saliyan bê dirav û mecbûrî ye. Pergala perwerdehiya heyî ji aliyê qanûna perwerdehiyê ya sala 2006an LOE (Ley Orgánica de Educación) an qanûna bingehîn a perwerdehiyê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo2-2006.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}</ref> Di sala 2014an de LOE ji aliyê qanûna LOMCEya nûtir û bi nakokî ve (Ley Orgánica para la Mejora de la Calidad Educativa) an qanûna bingehîn ji bo pêşvebirina pergala perwerdehiyê, bi gelemperî Ley Wert (qanûna wert) ve hatiye guheztin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/517990-lo-8-2013-de-9-dic-para-la-mejora-de-la-calidad-educativa.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}</ref> Ji sala 1970an heta 2014an, li Spanyayê heft (LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG, LOE û LOMCE) qanûnên perwerdehiyê yên cuda hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.teinteresa.es/educa/siete-leyes-educativas-franco-wert-zapatero-aznar-ucd-psoe-pp_0_1007900025.html |sernav=De la LGE a la LOMCE: Así son las siete leyes educativas españolas de la democracia {{!}} Teinteresa |malper=www.teinteresa.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Asta perwerdehiya pêşdibistanî perwerdehiya seretayî, perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî 16 salî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |sernav=Educación Primaria |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201105082455/http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |sernav=Educación Secundaria Obligatoria (ESO) |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2021-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211025224221/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |sernav=Bachillerato |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126220810/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di warê perwerdehiya pêşveçûna pîşeyî an perwerdehiya pîşeyî de ji xeynî bawernameyên zanîngehê sê ast ên wekê Formación Profesional Básica (perwerdehiya pîşeyî ya bingehîn); Ciclo Formativo de Grado Medio an CFGM (perwerdehiya pîşeyî ya asta navîn) hene ku piştî xwendina perwerdehiya navîn dikare were xwendin û Ciclo Formativo de Grado Superior an CFGS (perwerdehiya pîşeyî ya asta bilind) ku piştî xwendina asta perwerdehiya piştî 16 salî dikare were xwendin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.todofp.es/sobre-fp/informacion-general/sistema-educativo-fp/fp-actual.html |sernav=La Formación Profesional actual en el sistema educativo |malper=www.todofp.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî (PISA) ku ji aliyê OECDyê ve hatiye koordîne kirin, niha zanîn û jêhatîyên giştî yên 15 salî yên spanî di warê xwendin û nivîsandina xwendinê, bîrkarî û zanistê de ji navînîya OECD yê ya 493, pir kêmtir dinirxîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www2.compareyourcountry.org/pisa/country/ESP?lg=en |sernav=Compare your country - PISA 2018 |malper=www2.compareyourcountry.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Pergala tenduristiyê ya Spanyayê (pergala tenduristiyê ya neteweyî ya Spanyayê) di rêza 7em a rêxistina tenduristiyê ya Cîhanê de ye û yek ji pergalên herî baş ên cîhanê ye. Lênêrîna tenduristiyê ji bo her welatiyê Spanyayê qanûnî ye, giştî ye, gerdûnî ye û bê dirav e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seg-social.es:80/Internet_1/Trabajadores/PrestacionesPension10935/Asistenciasanitaria/RegimenGeneral/BeneficiariosSituac30476/177501 |sernav=Seguridad Social:Trabajadores |malper=www.seg-social.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Lêçûnên giştî yên tenduristiyê ji %9,4ê GDPê ya Spanyayê ye û hinekî ji ji rêjeya navînî ya (%9,3) ya welatên OECD yê bilindtir e. Temenê jiyanê li Spanyayê ji 79,1 salên di sala 2000an de ber bi 82,7 salan di sala 2021an de bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/724 |sernav=Spain |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Santiago Compostela Cathedral 2023 - View from Alameda Park.jpg|thumb|çep|Katedrala Santiago de Compostela]] Katolîka romayî ku li Spanyayê xwedî dîrokeke dirêj e, hê jî baweriya serdest e. Her çiqas êdî li gorî qanûnê statûya wê ya fermî tune be jî, li hemî dibistanên dewletê yên li Spanyayê xwendekar neçar in ku dersa dînî an jî etîkê hilbijêrin. Her çiqas çend hînkirinên dînî yên wekê hinkirina îslamî,<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 26/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Comisión Islámica de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 26/1992 |rr=38214–38217 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/26 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> cihûtî<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 25/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Comunidades Israelitas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 25/1992 |rr=38211–38214 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/25 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> û xiristiyaniya evanjelîk<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 24/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 24/1992 |rr=38209–38211 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/24 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> jî di qanûnê de hatine naskirin jî, katolîk baweriya herî zêde ku li welat tê hînkirin. Rapirsî û lêkolînên dawî nîşan didin ku nêzîkî ji %30 yê ji nifûsa Spanyayê bê bawerî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/cis/opencm/ES/1_encuestas/estudios/ver.jsp?estudio=14473&cuestionario=17452&muestra=24446 |sernav=·CIS·Centro de Investigaciones Sociológicas·Ficha del estudio |malper=www.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=ES |paşnav=SA |pêşnav=Linguaserve IS, }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp |sernav=WVS Database |malper=www.worldvaluessurvey.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn a Spanyayê sekularîzmê di rêveberiyê de û her wiha azadiya dînê an baweriyê ji bo her kesî diparêze ku dibêje divê ti dîn û bawerî "karakterê dewletê" nebe, di heman demê de destûrê dide dewletê ku bi komên dînî re "hevkariyê" bike. Li Spanyayê nêzîkî 1.200.000 endamên dêrên protestan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |sernav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |paşnav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |roja-arşîvê=2011-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110930083055/http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 105.000 şahidên Yehowa hene. Nêzîkî 46.000 peyrewên dêra Îsa Mesîh a pîrozên rojên dawîn, di nav 133 civatên Spanyayê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newsroom.churchofjesuschrist.org/country/spain |sernav=Spain |malper=newsroom.churchofjesuschrist.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li gorî navenda lêkolînên sosyolojîk a Spanyayê, ji %55,4ê spaniyan xwe wekê katolîk, ji %36,6ê ji wan xwe wekê katolîkên ne-pratîkîst û ji %18,8ê ji wan jî xwe wekê katolîkên pratîkîst bi nav kirine. Ji %3.6 xwe wekê peyrewên baweriyên din (di nav de îslam, xiristiyaniya protestan, cihûtî, budîzm, hinduîzm û hwd.) pênase dikin, û ji %39 jî xwe bi ti dînekî ve nagirin ku ateîst (15.8%), bê bawerî (12%) an jî agnostîk (11.2%) in<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/documents/d/cis/es3505mar_a |sernav=Barómetro de abril 2025: Estudio nº 3505 }}</ref> Piraniya spaniyan bi rêkûpêk beşdarî rîtûelên heftane yên dînî nabin. Lêkolînek di tîrmeha 2021ê de nîşan dide ku ji spanyên ku xwe wekî bi bawer nas dikin, ji %36 ji wan qet beşdarî ayînê nabin, ji %20,8 ji wan hema hema qet beşdarî ayînê nabin, ji %19 ji wan salê çend caran beşdarî ayînan dibin, ji %6,8 ji wan mehê du an sê caran beşdar dibin, ji %13,4 ê ji wan her yekşem û di bêhnvedanan de beşdarê ayînên dînê dibin û ji %2,9 ji wan di hefteyekê de gelek caran beşdarê ayînên dînê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://datos.cis.es/pdf/Es3330marMT_A.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=datos.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Li gorî rapirsiyeke sala 2021ê ku pileya pabendbûnê dipîve, ew kesên ku salê çend caran diçin dêrê ji %17,3ê ji tevahî nifûsê pêk tînin; kesên ku mehê çend caran diçin ji %9,3 yê ji nifûsê ye, kesên ku her yekşem û hemî rojên pîroz ên mecbûrî diçin ji %14,9 ê ji nifûsê ye û kesên ku hefteyê çend caran diçin jî ji %4,3 yê ji nifûsa Spanyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021-08-02 |sernav=Reporte de la situación del microcrédito en Colombia - Junio de 2021 |url=https://doi.org/10.32468/rept-sit-micr-cred.tr2-2021 |kovar=doi.org }}</ref> Ji dersînorkirina sala 1492an heta sedsala 19an, bi destûra bingehîn ku cihû dîsa dikarin ku bikevin Spanyayê, cihûtî li Spanyayê bi pratîkî tune bûye. Di roja îro de li Spanyayê nêzîkî 62.000 cihû hene ku ji %0,14 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin. == Çand == [[Wêne:Museo Guggenheim, Bilbao (31273245344).jpg|thumb|Muzexaneya Guggenheim Bilbao]] Spanya welatekî rojavayî ye û yek ji welatên latînî yên sereke yên Ewropayê ye û bi bandora xwe ya çandî ya navneteweyî hatiye naskirin. Çanda Spanyayê bi têkiliyên dîrokî yên xurt ên bi dêra katolîk re tê naskirin ku di avakirin û nasnameya welat de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spain transformed: the Franco dictatorship, 1959-1975 |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2007 |isbn=978-0-230-59264-3 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Townson |pêşnavê-edîtor=Nigel }}</ref> Huner, mîmarî, xwarin û muzîka Spanyayê ji aliyê pêlên li pey hev ên dagirkerên biyanî û her wiha ji aliyê avhewa û erdnîgariya Deryaya Navîn ya welet ve hatine şikildanîn. Serdema kolonyalîzma sedsalan ziman û çanda spanî globalîze kiriye û Spanyayê jî berhemên çandî û bazirganî yên împaratoriya xwe ya cihêreng kişandiye. Ji serdema zêrîn a Spanyayê vir ve huner, mîmarî, muzîk, wênesazî, wêje û xwarinên spanî li çaraliyê cîhanê, bi taybetî li Ewropaya Rojava û Amerîkayê, bandorkar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Culture, Cuisine, Traditions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Daily-life-and-social-customs |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.spainthenandnow.com/spanish-literature/spain-golden-age-literature-overview |sernav=Spain. Golden Age Literature. Innovations and Originality. |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-US |paşnav=Gethin }}</ref><ref name="Medina2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Food culture in Spain |url=https://archive.org/details/foodcultureinspa0000medi |paşnav=Medina |pêşnav=F. Xavier |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32819-0 |cih=Westport, Conn |series=Food culture around the world }}</ref> Spanya duyem welatê cîhanê ye ku herî zêde geştiyar serlêdana welat dikin û yek ji wan welatên ku herî zêde cihên mîrata cîhanê lê hene û ji bo xwendekarên ewropî cihê herî populer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spain.info/en/query/world-heritage-spain/ |sernav=World Heritage Sites in Spain |malper=Spain.info |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref><ref name=":9"/><ref name="Medina2005"/> Zêdetirî 600 milyon kes bi spanî diaxivin ku bi vê awayê spanî duyem zimanê xwemaliyên herî zêde ye ku li cîhanê tê axavtin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.<ref name=":10"/> === Hûner === Hunermendên ji Spanyayê di pêşketina gelek tevgerên hunerî yên ewropî û amerîkî de bandorek mezin li ser huneran hêştine. Ji ber cihêrengiya dîrokî, erdnîgarî û nifşî, hunera Spanyayê gelek bi bandor bûye. Mîrata Deryaya Navîn bi bandorên greko-romanî û hinek maorîyan li Spanyayê, nemaze li Endulusa îro jî diyar e. Bandorên ewropî yên li ser hunera Spanyayê ku hunerên welatên wekê Îtalya, Almanya û Fransa heye ku bi taybetî di serdema ronesans, barokê spanyayî û serdema neoklasîkê vedihewîne. Gelek şêwazên din ên xwemaliyên wekê huner û mîmariya pre-romanesque, mîmariya herrerian an jî gotîka Isabelline hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.arteespana.com/arquitecturaherreriana.htm |sernav=Arquitectura Herreriana |malper=www.arteespana.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mélanges de la Casa de Velázquez 16 |weşanger=Editions E. de Boccard |tarîx=1980 |isbn=978-84-600-2213-8 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=CS1jRpHT40kC&pg=PA159 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=L'Architecture espagnole |paşnav=Durliat |pêşnav=Marcel |weşanger=Privat-Didier |tarîx=1966 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=5mtLAAAAMAAJ&q=%22style%20Isabelle%22 }}</ref> === Sînema === Piştî pêşandana yekem a sînematografekî li Spanyayê ya di sala 1896an de, sînema di salên piştre de pêş ketiye û di ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de Barselona bûye navenda hilberînê sînemayê ya herî mezin a welat û di heman demê bûye navendeke sereke ya sînemaya ewropî.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3625523.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dialnet.unirioja.es |roja-gihiştinê=2026-02-26 }}</ref> Stûdyoyên herêmî di sala 1932an de ji bo dengdan a fîlman hatine damezrandin.<ref name=":11"/> Nakokiyên ji bo pîşesaziya fîlmên bêdeng a Spanyayê derfetek ji bo mezinbûnek din pêşkêş kiriye. Ferzkirina dublajkirina fîlmên biyanî ji aliyê hikûmetê ve di sala 1941ê de temaşevanên spanî fêrî temaşekirina fîlmên dublajkirî kiriye.<ref name=":11"/> Sînemaya spanî serkeftinek mezin a navneteweyî bi dest xistiye ku di nav de xelatên Oscar ji bo fîlmên wekê ''Pan's Labyrinth'' û ''Volver'' hatiye wergirtin. Fîlmên cuda yên îstîsmarê ku di nîvê duyem a sedsala 20an de geş bûne ''Fantateterror'', ''Quinqui'' û fîlmên bi navê ''Cine de destape'' ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elespanol.com/el-cultural/cine/20191213/viaje-cara-cine-espanol/451706612_0.html |sernav=Viaje por la cara B del cine español |malper=El Español |tarîx=2019-12-13 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=Yuste |pêşnav=Javier }}</ref> Ji sala 2021ê vir ve, festîvalên [[San Sebastián]] û Málaga di nav pêşengên çandî yên herî mezin ên welêt de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.audiovisual451.com/el-festival-de-san-sebastian-y-el-de-malaga-entre-las-diez-iniciativas-culturales-mas-importantes-de-espana-de-2021/ |sernav=El Festival de San Sebastián y el de Málaga, entre las diez iniciativas culturales más importantes de España en 2021 |malper=Audiovisual451 |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=AV451 |pêşnav=Redacción }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Spanyol]] * [[Zimanê spanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }} {{Commons|Spain}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Herêmên xweser ên Spanyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1715an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Ewropayê]] [[Kategorî:Spanya| ]] kx4rwvv7phjnwq7bbcgg52jaw6cxpfs 2083453 2083383 2026-08-03T01:04:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083453 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Spanya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=188 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=838 }}</ref> bi fermî '''Keyaniya Spanyayê''' ({{bi-es|Reino de España}}; {{bi-ca|Regne d'Espanya}}; {{bi-eu|Espainiako Erresuma}}), welatek li başûrê rojavayê Ewropayê ye. Spanyaya îro %85 ji erdê [[Nîvgirava Îberî]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Spain |sernav=Spain {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, Climate, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-09-16 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Spanya welatê herî mezin ê [[Ewropaya Başûr]] e û çarem welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Rûerd axa welat li seranserê piraniya nîvgirava Îberî, [[giravên Kenariyê]] yên li [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, [[giravên Balear]] ên li [[Deryaya Navîn]] û bajarên xweser ên [[Sebta]] ([[Ceuta]]) û [[Melilla]] yên li [[Afrîka]]yê vedihewîne. Nîvgirava Spanya ji aliyê bakur ve bi Fransa, Andorra û [[delava Bîskayayê]] ve sinor e; li rojhilat û başûr bi Deryaya Navîn û [[Tengava Cîbraltarê]] re û li aliyê rojava jî bi [[Portûgal]] û Okyanûsa Atlantîkê re sinor e. Paytexta Spanyayê û bajarê herî mezin Madrîd e û deverên din ên mezin ên bajarî [[Barselona]], [[Valensiya]], [[Zaragoza]], [[Sevilla]], [[Málaga]], [[Murcia]], [[Palma de Mallorca]], [[Las Palmas de Gran Canaria]] û [[Bilbao]] ne Di destpêka antîk de, li nîvgirava Îberî eşîrên îberî û keltî, tevî gelên din ên pêşroman ên herêmî li nîvgiravê dijiyan. Bi dagirkirina Romayê ya li nîvgirava Îberî, parêzgeha Hispania hate damezrandin. Piştî romankirin û xiristiyanikirina Hispaniayê, hilweşîna [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] dibe sedema koçberiya hundirîn a qebîleyên ji [[Ewropaya Navendî]] yên ku di nav de vîzîgotên ku qiraliyeta vîzîgotî a ku navenda qiraliyetê bajarê [[Toledo]] bû ava kirin. Di destpêka sedsala heştan de, piraniya nîvgiravê ji hêla [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] ve hate dagirkirin û di dema destpêka desthilatdariya îslamî de, Endelus dibe hêzek nîvgiravê ya serdest ku navenda wan li bajarê [[Kordoba]]yê bû. Çend keyaniyên xiristiyan li Îberiya Bakur derdikevin holê ku di nav wan de serek Asturias, León, Kastilya, Aragon, Navarra û Portûgal hebûn bi berfirehbûnek leşkerî ya berbi başûr ve ku bi navê ''Reconquista'' tê zanîn dane despêkirin û desthilatdariya îslamî ya li Îberyayê paşve vegerandin ku bi desteserkirina xiristiyanan a [[padîşahiya nasrid]] a Granada di sala 1492an de bi dawî dibe. Yekîtiya xanedaniya taca Kastîlyayê û taca Aragonê di sala 1479an de ku pir caran wekê damezrandina Spanyayê hatiye dîtin, bi desteserkirin Navarra û Yekîtiya Îberî ya bi Portûgalê re berdewam dike. Keyaniya Spanyayê, bi riya [[engîzîsyon]]a spanî, hindikahiyên cihû û misilman neçar dike ku baweriyên xwe bi guheztina katolîkê yan jî dersînorkirina derveyê welêt hilbijêrin. Piştre jî piraniya kesên ku dînên xwe guhertibûn (cihû û misilmanên ku dinê xwe guhertibûn) bi biryarnameyên cihêreng ên padîşah ji welat hatin derxistin. Welatê pêşeng ê serdema keşfê digel Portûgal, Spanyayê herêmên li seranserê cîhanê zeft kirin û yek ji mezintirîn împeratoriyên dîrokê ava dikin ku seferên spanî yên vê serdemê di 1492an de destpêka kolonîzasyonê li Amerîkayê û di sala 1522an de gera yekem a cîhanê vedihewîne. Pêdiviya împeratoriyê ji bo fînanse û [[bazirganiya transatlantîk]] di binyada bilindbûna pergalek bazirganiya gerdûnî ya ku di serî de ji hêla metalên giranbiha ve tê piştgirîkirin û [[Reformên Bourbon]] ku di sedsala 18an de Spanyayê navendî dike hebû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laurance |pêşnav=William F. |paşnav2=Wright |pêşnav2=S. Joseph |tarîx=2009 |sernav=New insights into the tropical biodiversity crisis. Introduction |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20078638 |kovar=Conservation Biology: The Journal of the Society for Conservation Biology |cild=23 |hejmar=6 |rr=1382–1385 |doi=10.1111/j.1523-1739.2009.01339.x |issn=1523-1739 |pmid=20078638 }}</ref> Di sedsala 19an de, tevî serketina di [[Şerê Nîvgiravê]] de, dabeşên siyasî yên jêrîn di navbera [[lîberal]] û [[absolutîst]]an de di dawiyê de dibe sedema serxwebûna piraniya koloniyên amerîkî. Bêîstîqrara siyasî ya di sedsala 20an de bi [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] re gihîşt asta herî bilind ku dibe sedema dîktatoriya frankoîstê ku heya sala 1975an dewam dike. Bi vegerandina demokrasiya di bin Destûra Bingehîn a Spanyayê û beşdarê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] de, welat bi geşbûnek aborî re rû bi rû dimîne ku Spanyayê ji hêla civakî û siyasî ve bi awayekî kûr diguherîne. Ji ''Siglo de Oro'' vir ve, huner, mîmarî, muzîk, helbest, wêne, wêje û pêjgehê spanî li seranserê cîhanê, nemaze li [[Ewropaya Rojava]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]], bandor xwe daye nîşan. Jiber dewlemendiya xweya çandî ya mezin, Spanya yek ji welatên herî mezin ên cîhanê ye ku mîrateyên cîhanê vedihewîne. Welat duyem welatê herî serdankirî yê cîhanê ye ku ji bo xwendekarên Erasmus cîhê herî populer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |sernav=What are the most popular Erasmus destinations? {{!}} Wimdu {{!}} Holiday Rentals Worldwide |malper=Wimdu - Accommodation, Holiday Apartments & Villas |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Bandora Spanyayê ya çandî digihîje zêdetirî 600 milyon spanîaxiv ku zimanê spanî dike duyem zimanê zikmakî yê ku herî zêde tê axaftin û zimanê romanî ya ku herî zêde tê axaftin. Spanya bi demokrasiyek parlemanî ya laîk û bi monarşiyek destûrî tê birêvebirin ku qiral Felipe VI wekî serokê dewletê ye. Welat aboriyek kapîtalîst a pêşketî ya mezin e ku bi aboriya herî mezin a şazdehem a cîhanê ye û çarem aboriya herî mezin ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Spanya xwedan Endeksek Pêşketina Mirovî (HDI) bilind û xwedî kalîteya jiyanê ya pir bilind e ku di cîhanê de yek ji welatan e ku xwedî bendewariya jiyanê ya herî bilind e. Spanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], Yekîtiya Ewropayê, [[Herêma Ewroyê]], [[NATO|Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]] (NATO) ye. Welat mêvanê daîmî yê G20 e û beşek ji gelek rêxistinên navneteweyî yên wekî Konseya Ewropayê (KE), Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî (OEI), Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, Rêxistina Hevkarî û Pêşketinê ya Aborî (OECD), Rêxistina Ewlekarî û Hevkariya Ewropayê (OSCE) û Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê (WTO) ye. == Bêjenasî == Navê Spanyayê (España) ji peyva ''Hispania'' hatiye ku ev nav ji aliyê romayiyên kevnar ve di dema [[Romaya kevnare|Komara Romayê]] û [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] de ji bo [[Nîvgirava Îberî]] hatiye bikar anîn. Bêjenasiya peyva Hispania hê jî ne diyar e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html |sernav=«I-span-ya», el misterioso origen de la palabra España |malper=Diario ABC |tarîx=2014-08-29 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}</ref> Fenîkîyan herêmê wekê i-shphan-im binav kiriye dibe ku were wateya 'welatê kêvroşk an jî kîvroşk ên zinarîn', 'welatê metalan' an jî 'girava bakur'.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aréchaga |pêşnav=Juan |tarîx=2009-11-09 |sernav=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again |url=https://ijdb.ehu.eus/article/093019ja |kovar=The International Journal of Developmental Biology |ziman=en |cild=53 |hejmar=8-9-10 |rr=1119–1122 |doi=10.1387/ijdb.093019ja |issn=0214-6282 }}</ref> Diravên romayî yên ku di serdema hadriyan de li herêmê hatine derxistin, fîgurek jin nîşan didin ku kêvroşkek li ber lingên wê ye û Strabo jê re digot 'welatê kêvroşkan'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Spain, from the earliest times to the death of Ferdinand the Catholic |paşnav=Burke |pêşnav=Ulick Ralph |weşanger=Longmans, Green |tarîx=1895 |cih=London and New York |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/103438726 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Howland |pêşnav=A.C. |tarîx=1913 |sernav=The Catholic Encyclopedia. Vols. XIII (pp. xv, 800) and XIV (pp. xv, 800). Price, $6.00 each. New York: Robert Appleton Company, 1912 |url=https://doi.org/10.1177/000271621304600140 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=206–208 |doi=10.1177/000271621304600140 |issn=0002-7162 }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok û gelên beriya Romayê === [[Wêne:2014 Castro de Santa Trega. Galiza-2.jpg|thumb|Kastroya keltî yê li [[Galîsya]]yê.]] Lêkolînên arkeolojîk ên li [[rêzeçiyayê Atapuercayê]] destnîşan dikin ku [[nîvgirava Îberî]] 1,2 milyon sal berê ji hêla [[homînîd]]an ve hatiye cihwar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm |sernav='First west Europe tooth' found |tarîx=2007-06-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}</ref> Li çiyayên Atapuerca, [[fosîl]]ên [[homînîd]]ên herî pêşîn ên naskirî yên li Ewropayê, ''Homo antecessor'', hatine dîtin. Mirovên nûjen cara pêşî nêzî 35.000 sal berê ji aliyê bakur ve bi peyatî hatine Îberyayê. Berhemên herî naskirî ya van niştecihên mirovan ên pêşdîrokî, tabloyên li şikefta [[Altamira]] ya [[Kantabriya]] ku li bakurê Îberya ye (35.600 heta 13.500 {{bz}}) ji hêla [[Cro-Magnon]]an ve hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pike |pêşnav=A. W. G. |paşnav2=Hoffmann |pêşnav2=D. L. |paşnav3=García-Diez |pêşnav3=M. |paşnav4=Pettitt |pêşnav4=P. B. |paşnav5=Alcolea |pêşnav5=J. |paşnav6=De Balbín |pêşnav6=R. |paşnav7=González-Sainz |pêşnav7=C. |paşnav8=de las Heras |pêşnav8=C. |paşnav9=Lasheras |pêşnav9=J. A. |tarîx=2012-06-01 |sernav=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012Sci...336.1409P |kovar=Science |cild=336 |rr=1409 |doi=10.1126/science.1219957 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |sernav=Cronología del arte paleolítico {{!}} Complutum |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Delîlên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nîvgirava Îberî wekî yek ji çend penagehên mezin ên ku li bakurê Ewropayê ye, piştî dawiya serdema qeşayê ya paşîn ji nû ve hate cihwar kirin. Du komên herî mezin ên ku beriya dagirkirina Romayê li nîvgirava Îberî jiyan dikirin [[îberî]] û [[kelt]] bûn. Îberiyan li aliyê [[Deryaya Navîn]] a nîvgiravê, keltiyan jî li gelek aliyên hundir û li aliyê Atlantîkê a nîvgiravê jiyan dikirin. Mirovên wî demê baskî herêma rojavayê çiyayê Pîreneyê û herêmên cîran dagir kirin ku li başûrê rojavayê [[tartesî|tartesiyan]] ên ku ji aliyê fînîkiyan ve bandor bûne, bi pêş dikevin û [[lusitanî]], [[vetonî]] û deverên li rojavayê navendî bi cih dibin. Gelek bajar li ser peravê ji hêla fînîkiyan ve hatin damezrandin û navendên bazirganiyê û kolonî ji hêla yewnaniyan ve li aliyê rojhilat hatin damezrandin. Di dawiyê de, [[fînîkî-kartagînî|fînikî-kartaginiyan]] ber bi meseta ve ber bi hundir ve berfireh dibin lê belê ji ber eşîrên navxweyî yên şerxwaz, kartagînî li peravên nîvgirava Îberyayê bi cih dibin. === Hispaniaya romayî û qiraliyeta Vîzîgotan === [[Wêne:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|Şanoya Romayê ya li Meridayê.]] Di dema [[şerê Punîk ê duyem]] de, di navbera 210 û 205 {{bz}} de komara Romayê ya berfireh koloniyên bazirganiyên Kartagînî yên li peravên [[Deryaya Navîn]] desteser dike. Bi dagirkirina romayiyan a [[Nîvgirava Îberî]] ku du sedsal berxwe bide, wan ji şeş sedsalan zêdetir kontrola xwe yê nîvgiravê parast. Desthilatdariya Romayê bi qanûn, ziman û bi rêya Romayê re bi hev ve girêdayî bû.<ref name="Wayback Machine">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-10-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 |tarîxa-arşîvê=2018-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rêveberên herêmî re di çîna arîstokrat a Romayê de ku têne pejirandin, li gorî ku ew li kîjan parçeyê nîvgiravê dijîn, çandên nifûsên beriya Romayê hêdî hêdî bi rêjeyên cûda hatine romankirin (latînîkirin). Hispania ji bo sûka Romayê wekî embarek erzaqê xizmet dikir û benderên Hispania zêr, hirî, rûnê zeytûn û şerabê hinarde dikirin. Hilberîna çandiniyê bi destpêkirina projeyên avdanê re zêde dibin ku hinek ji projeyên avê di karanînê de bûn. Împerator [[Hadrianus]], [[Trajanus]], [[Teodosius I|Theodosius I]] û fîlozof [[Seneca]] li Hispaniayê ji dayik bûne. Xiristiyanî di sedsala 1em ê {{pz}} de derbasî Hispaniayê dibe û di sedsala 2em de jî li bajaran dibe çand û baweriyekî populer.<ref name="Wayback Machine"/> Piraniya ziman û dînên îro ku li Spanyayê ne û bingeha qanûnên Spanyayê ji vê serdemê derdikevin holê.<ref name="libro.uca.edu">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}</ref> Di sala 170 {{pz}} de êrîşên Morî yên Afrîkaya Bakur li parêzgeha Baetîkayê diqewimin. Suebî û vandalên german tevî alanên sarmatî, piştî sala 409an dikevin nîvgiravê ku dibin sedema qelisbûna hiqûqa [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] ya li ser Hispanyayê. Beriya ku di sala 429an de derbasî [[Afrîkaya Bakur]] bibin, Suebî li bakurê rojavayê Îberyayê padişahiyek ava dikin. Vandalan berî Suebiyan, di sala 420an de li başûrê nîvgiravê bicih bibûn. Her ku împeratoriya rojava ji hev belav dibe bingeha civakî û aborî pir hêsan dibe ku rejimên paşverû gelek sazî û qanûnên împeratoriya dereng ku di nav wan de xirîstiyanî û asîmîlekirina çanda romê ya pêşketî, parastine. Bi mebesta vejandina desthilatdariya Romayê li seranserê Îberyayê, bîzansiyan li başûr parêzgehek rojavayî ya bi navê Spanyayê ava dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dawiyê de [[Hispania]] di bin serweriya vîzîgotan de tê yekkirin. === Dagirkeriya emewiyan û ''Reconquista'' === [[Wêne:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|thumb|çep|Hikûmdarên katolîk ên Spanyayê]] Ji sala 711 heta sala 718an wekî beşek ji berfirehbûna [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] ku [[Afrîkaya Bakur]] ji [[Împeratoriya Bîzansê]] zeft kiribûn ku nêzîkî tevahiya [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] ji hêla misilmanan ve bi rêya Tengava Cîbraltarê ve hatibû dagirkirin û di encamê de [[Keyaniya Vîzîgotî]] hilweşiyabû. Ji xeynî deverek biçûkê li çiyayê bakurê nîvgiravê hemî deverên nîvgiravê hatibû dagirkirin. [[Qiraliyeta Asturias-León]] li ser vê axê têne yekkirin. Keyaniyên din ên xiristiyan ên wekî Navarre û Aragon li bakurê çiyayî di dawiyê de li ser yekbûna wîlayetên Marca Hispanica Carolingian bihêz dibin. Ji bo çend sedsalan, sinorê guhêrbar di navbera deverên bindest ên misilman û xiristiyan ên nîvgiravê de li geliyên Ebro û Douro diguhere. Derbasbûna îslamê bi lez û bez zêde dibû. Muladíes (misilmanên bi eslê xwe îberî yên etnîkî) tê bawer kirin ku di dawiya sedsala 10an de piraniya nifûsa [[Al-Andalus]]ê pêk anîne.<ref name="libro.uca.edu"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |sernav=Chapter 5: Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de rêzek êrişên vîkîngan êrişî peravên [[Nîvgirava Îberî]] dikin. Yekem êrîşa vîkîng a tomarkirî ya li ser Îberia di sala 844an de pêk hatiye ku êrîş bi têkçûnê bi dawî dibe û gelek vîkîng ji aliyê ballîstên Galisiyan ve têne kuştin û heftê keştiyên dirêj ên vîkîngan li peravê têne desteser kirin û ji aliyê leşkerên key Ramiro I ê Asturias ve hatin şewitandin. Di sedsala 11an de, Xelîfetiya Kordobayayê hilweşiya ku bi perçebûnê re rêzek qiraliyetên piçûk (Taifas) hatine dabeş kirin ku bi gelemperî bi dayîna diravan hatine parastin ku (Parias) ji padîşahiya xiristiyanên bakur re berferehbûna axa başûr pêk anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237 |sernav=Handbook of Medieval Culture. Volume 1 |paşnav=Classen |pêşnav=Albrecht |tarîx=2015-08-31 |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-026730-3 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina bajarê stratejîk a bajarê Toledoyê ya di sala 1085an de guhertinek girîng di hevsengiya hêzê de di berjewendiya qralên xiristiyan de destnîşan kiriye. Hatina mezhebên desthilatdar ên îslamî yên [[Almoravid]] û [[Almohad]]an ku ji [[Afrîkaya Bakur]] tên, bi sepandinek tundtir, kêmtir tolerandî ya îslamê, yekitiyek demkî li ser axa misilmanan bi dest dixin û bi qismî hinek destkevtiyên axa xirîstiyanan berevajî dikin. [[Keyaniya Leónê]] bi sedsalan keyaniya herî bihêz a xiristiyan bû. Di sala 1188an de yekem rûniştina parlemanî ya nûjen a li [[Ewropa]]yê li León (Cortes of León) hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Van Zanden |pêşnav=Jan Luiten |paşnav2=Buringh |pêşnav2=Eltjo |paşnav3=Bosker |pêşnav3=Maarten |tarîx=2012 |sernav=The rise and decline of European parliaments, 1188-17891: EUROPEAN PARLIAMENTS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x |kovar=The Economic History Review |ziman=en |cild=65 |hejmar=3 |rr=835–861 |doi=10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x }}</ref> [[Keyaniya Kastîlyayê]] ku li ser axa Leonese hatiye damezrandin, wekî qiraliyeta herî bihêzê berê bû. Di vê serdemê de padîşah û esilzade ji bo desthilatdarî û bandora li ser herêmê şer dikirin. Dema ku mîran ji feodalîzmê sûd werdigirin, împeratorên [[Romaya Kevnare|Romayê]] bandor li armanca siyasî ya keyaniyê dikikirin. Kelehên misilmanan ên li [[Geliyê Guadalquivirê]] yên wekî Kordoba (1236) û Seville (1248) di sedsala 13an de ketin destê Kastîlyayê. Wîlayeta Barselona û [[Keyaniya Aragonê]] ketin nav yekîtiyek xanedaniyê û li [[Deryaya Navîn]] erd û hêz bi dest dixin. Di sala 1229an de Majorca, di sala 1238an de jî Valencia ji misilmanan hate stendin. Di sedsalên 13an û 14an de, Marinîdên [[Afrîkaya Bakur]] li dora [[Tengava Cîbraltarê]] hinek navçeyan ava kirin. Bi bidawîbûna Şerê Granada, Siltanetiya Nasrid a Granada (siyaseta mayî ya ku misilman li [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] piştî sala 1246an de serwer bûn) di sala 1492an de bi hêza leşkerî ya Keyaniyên katolîk ve hate desteser kirin û ji wê demê û pê ve bi Taca Castile ve hatiye yekkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/display/book/9789004443594/BP000014.xml |sernav=Granada and Its International Contacts |paşnav=Lluch |pêşnav=Roser Salicrú i |tarîx=2020-12-03 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-44359-4 |rr=124–152 |ziman=en }}</ref> === Împeratoriya spanî === [[Wêne:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|Nexşeya diakronîk a Împeratoriya spanî.]] Di sala 1469an de tacên keyaniyên xiristiyan ên Kastîlê û Aragon bi zewaca monarşên wan, bi rêzê ve Isabella I û Ferdinand II, hatine yek kirin. Di sala 1492an de wekê beşek ji engizîsyona Spanyayê, cihû neçar dimînin ku di navbera veguherîna ji bo katolîkîzmê an jî derxistinê de hilbijêrin, heta 200.000 cihû ji Kastîlayê û Aragonê hatine derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia/ |sernav=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia |malper=New Scientist |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Sala 1492an ku di heman demê de gihîştina [[Krîstofor Kolumbus]] a ji bo cîhana nû bû, di dema rêwîtiyek ku ji aliyê Isabella ve hatibû fînansekirin, nîşan dide. Sefera yekem a Kolumbus ji Atlantîkê derbas bûye û gihîştiye giravên Karayîbê û bi vî awayî keşf û kolonî kirina Amerîkayê ya ji aliyê ewropiyan ve dest pê kiriye. Peymana Granada çend salan berî ku dînê îslamê di sala 1502an de li [[Kastîla]]yê û di sala 1527an de li Aragonê were qedexekirin, li hember misilmanan toleransa dînî mîsoger kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |sernav=The Treaty of Granada, 1492 |malper=www.cyberistan.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2018-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181023010108/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev yek bûye sedema ku nifûsa misilmên a mayî bibe morîskoyên xiristiyan. Nêzîkî çil salan piştî Şerê Alpujarras (1568–1571) zêdetirî 300.000 morîsko hatine derxistin ku bi giranî li Bakurê Afrîkayê bi cih bûne. Her çiqas keyaniya Spanyayê ji aliyê civakî, siyasî, qanûnî û ji aliyê dirav û ziman ve welatekî cuda mabe jî yekbûna tacên Aragon û Kastîlyayê bi zewaca serwerên wan bingeha Spanyaya nûjen û [[Împeratoriya Spanyayê]] daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html |sernav=European Voyages of Exploration: Imperial Spain |malper=www.ucalgary.ca |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structures and Assertions: Ed. by Thomas A. Brady; Heiko A. Oberman; James D. Tracy |paşnav=Brady |pêşnav=Thomas Allan |weşanger=BRILL |tarîx=1993-12-31 |isbn=978-90-04-09760-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472 |paşnav2=Oberman |pêşnav2=Heiko Augustinus |paşnav3=Tracy |pêşnav3=James D. }}</ref> Spanyaya Habsburgê di sedsala 16an û piraniya sedsala 17an de yek ji hêzên pêşeng ên cîhanê bû ku xwedî pozîsyonekê bû ku bi bazirganî û dewlemendiya bi milkên kolonyal hatiye xurt kirin û bi vê awayê bûye hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê. Ev pozîsyon di dema serweriya du Habsburgên pêşî yên Spanyayê Charles V/I (1516–1556) û Philip II (1556–1598) gihîştiye lûtkeya xwe ya herî bilind. Di vê serdemê de desteser kirina împeratoriyên Aztek û Înka ji aliyê Spanyayê pêk hatiye û piştre Şerên Îtalyayê, Şerê Schmalkaldic, Serhildana Holendayê, Şerê Mîrateya Portekîzî, pevçûnên bi osmaniyan re, destwerdana di Şerên Dînî yên Fransî de û Şerê Anglo-Spanî qewimine.<ref name=":1"/> Bi rêya keşf û desteserkirin an jî bi hevalbendiyên zewacên serweran û mîratgirtinê, Împeratoriya Spanyayê li seranserê deverên fireh li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Hind-Pasîfîk]], [[Afrîka]] û her wiha li parzemîna Ewropayê berfireh bûye ku di nav de deverên li nîvgirava Îtalyayê, Holenda û Franche-Comté hebûn. Serdema ku jê re serdema vedîtinê hatiye gotin, vedîtininên derya û bejahiyên nû, vekirina rêyên bazirganiyê yên nû li seranserê okyanûsan, desteserkirin û destpêka kolonyalîzma ewropî nîşan dide. Metalên hêja, biharat, tiştên luks û nebatên ku berê nenas bûn û anîne metropolê ku di veguherandina têgihîştina ewropî ya cîhanê de roleke sereke lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire |url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Hugh |weşanger=Weidenfeld & Nicolson |tarîx=2003 |isbn=978-0-297-64563-4 |cih=London }}</ref> [[Wêne:Plaza Mayor de Madrid 06.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Plaza Mayor a Madrîdê ku di sala 1619an de di dema serdestiya Philip III de hatiye avakirin]] Geşbûna çandî ya ku di vê serdemê de hatiye dîtin, niha wekê serdema zêrîn a Spanyayê tê binavkirin. Ji ber ku hilweşîna civak û împeratoriyan û nexweşiyên nû yên ji Ewropayê, nifûsên xwemaliyên yên amerîkî qir dikirin, berfirehbûna împeratorîyê li Amerîkayê alozî û nearamiyên mezin çêkiriye. Bilind bûna humanîzmê, dij-reformasyon û vedîtin û dagirkirinên nû yên erdnîgarî pirsgirêkên ku ji aliyê tevgera rewşenbîrî ya ku niha wekê Dibistana Salamanca tê zanîn ve hatin çareser kirin, derxistiye holê ku yekem teoriyên nûjen ên ku niha wekê hiqûqa navneteweyî û mafên mirovan têne zanîn, pêşxistiye. Serdestiya deryayî ya Spanyayê di sedsala 16an de bi serketina li hemberî dagirkeriya osmaniyan a di [[Şerê Lepantoyê]] de di 1571an de û li hemberî Portekîzê di Şerê Ponta Delgadayê de di 1582an de û piştre jî piştê şikestina Armada Spanyayê di sala 1588an de, di rêze serketinên li dijî Îngilîstanê de di Şerê Anglo-Spanî ya 1585-1604an de hatiye îspatkirin. Hêza deryayî ya Spanyayê bi têkçûnên li dijî komara Holendayê (Şerê Downs) û piştre re jî li dijî Îngilîstanê di Şerê Anglo-Spanyolî yê 1654-1660 de dikeve nav paşve çûyîneke dirêj. Di salên 1660an de Spanya ji bo parastina milkên xwe yên li derveyî welat ji korsan û keştiyên taybet têkoşîna xwe berdewam kiriye. Reformasyona protestanan beşdariyên Spanyayê di şerên dînî de zêde kiriye û bûye sedem ku hewldanên leşkerî li seranserê [[Ewropa]] û [[Deryaya Navîn]] her ku diçe berfirehtir bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Di nîvê dehsalên sedsala 17an de parzemîna Ewropa bi şer û webayê tijî bû û bi vê yekê re habsburgên spanyayî, Spanyayê tevlê nav pevçûnên dînî û siyasî yên li seranserê parzemîna Ewropayê kirine. Ev şer û pevçûnên li seranserê parzemîna Ewropayê û li Spanyayê çavkaniyên Spanyayê xilas kiriye û bi giştî aboriyê qels kiriye. Li gel van şer û pevçunan Spanya dikare ku piraniya Împeratoriya Habsburg a belavbûyî biparêze û alîkariya hêzên împaratorî yên [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Pîroz dike ku beşek mezin ê ji pêşveçûnên hêzên protestanan paşve dixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Di dawiyê de Spanya neçar dimîne ku cudabûna Portûgalê û Parêzgehên Yekbûyî (Komara Holenda) nas bike û di dawiyê de di qonaxên dawî yên [[Şerê Sîh Salan]] yê li seranserê Ewropayê de ku pir wêrankar bû, li hember Fransayê hinek şikestinên leşkerî yên cidî dibîne.<ref name=":1" /> Di nîvê duyem ê sedsala 17an de, Spanya hêdî hêdî ket nav paşketinekê ku di vê serdemê de çend deverên piçûk radestî Fransa û Îngilîstanê dike lêbelê di heman demê de împeratoriya xwe ya berfireh a li derveyî welat diparêze û berfireh dike ku heta destpêka sedsala 19an li ser piyan dimîne. === Lîberalîzm û dewleta neteweyî === [[Wêne:Monumento a la Constitución de 1812, Cádiz, España, 2015-12-08, DD 80.JPG|thumb|Abîdeya Destûra Bingehîn a 1812an ku li bajarê Cádizê ye]] Di sala 1793an de Spanya wekê endamek koalîsyona yekem li dijî [[Komara Fransî]] ya şoreşger a nû dest bi şer dike. Şerê Pîreneyan ê piştre welat dibe sedema dubendî ya li dijî elîtên galîzekirî (fransîkirî) û piştî têkçûna li qada şer, di sala 1795an de bi peymana baselê re bi [[Fransa]]yê re aşitî çêdike ku encama vê peymanê de Spanyayê kontrola du ji sêyan ji girava Hîspanolayê winda dike. Di sala 1807an de, peymaneke veşartî di navbera Napoleon û serokwezîrê ne nas de, bûye sedema ragihandina şerekî nû yê li dijî [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Portûgal]]ê. Piştre leşkerên fransî dikevin welat ku êrîşî Portûgalê bikin lê di cihê şerê li dijî Portûgalê de kelehên sereke yên Spanyayê dagir dikin. Keyê Spanyayê dest ji textê berdide û keyaniyekê alikarê Împeratoriya Fransî bi serokatiya Joseph Bonaparte hatiye damezrandin. Serhildana 2ê gulana sala 1808an yek ji gelek serhildanên li seranserê welat ê li dijî dagirkeriya Fransayê bû. Ev serhildan destpêka şerekî wêranker ê serxwebûnê bû ku li dijî rejîma Napoleon dest pê kiriye.<ref name="Gates2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Spanish ulcer: a history of peninsular war |url=https://archive.org/details/spanishulcerhist0000gate_o1o7 |paşnav=Gates |pêşnav=David |weşanger=Da Capo Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-306-81083-1 |çap=reprint |cih=Cambridge, MA }}</ref> Pêvçûnên zêdetir ên leşkerî ku ji aliyê artêşên Spanyayê ve, şerê gerîlayî û artêşeke hevalbendên anglo-portûgalî, digel têkçûna [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] li eniya Rûsyayê, di sala 1814an de bûye sedema vekişîna artêşên împeratoriya fransî yê ji Nîvgirava Îberî û dibe sedema vegera key [[Ferdinand VII]].<ref name="Gates2001"/> Di dema şer de, di sala 1810an de, ji bo koordînekirina hewldanên li dijî rejîma bonapartîst û amadekirina destûreke bingehîn, desteya şoreşger a bi navê meclîsa Cádizê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diccionario de historia de España |paşnav=Ezquerra |pêşnav=Jaime Alvar |weşanger=Ediciones AKAL |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-84-7090-366-3 |ziman=es |url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209 }}</ref> [[Meclîsa Cádizê]] dicive û endamên desteyê nûnertiya tevahiya Împeratoriya Spanyayê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body,+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG= |sernav="It met as one body, and its members represented the entire Spanish world" - Buscar con Google |malper=www.google.es |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}</ref> Di sala 1812an de, destûreke ji bo nûnertiya gerdûnî di bin monarşiyeke destûrî de hatiye ragihandin lê piştî hilweşîna rejîma bonapartîst, keyê Spanyayê [[Cortes Generales]] ji kar hatiye dûrxistin û keyî spanî wekê monarşeke mayînde dest bi hikumdariyê kiriye. Dagirkirina Fransayê ya axa Spanyaya sereke ji bo elîtên ''criollo'' yên ser axa derveyî welat derfetek afirandiye ku ji ber cudakariya ji bo elîtên nîvgiravê nerazî dibin, daxwaza vegerandina serweriya gel kirine. Ji sala 1809an pê ve, koloniyên smerîkî dest bi rêze şoreşan kirin û serxwebûna xwe ragehandine ku bûye sedema şerên serxwebûna Spanya-Amerîkî ku dawî li kontrola metropola li ser axa sereke ya Spanyayê aniye. Hewldanên ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê bêencam dimîne ku ne tenê li koloniyan, di heman demê de li nîvgirava Îberî ji ber dijberiya opozîsyonê û piştre jî serhildana artêşê çêdibe. Di dawiya sala 1826an de, tenê [[Kûba]] û [[Porto Rîko]] di bin desthilatdariya Spanyayê de dimînin. Şerê napolyonî Spanyayê ji aliyê aborî ve hildiweşîne, parçe dike û ji aliyê siyasî ve jî bêîstîqrar dihêle. Di salên 1830 û 1840î de, Carlism (tevgereke rewa ya reaksiyoner a ku piştgirê şaxek alternatîv a Bourbon bû), di Şerên Carlist de li dijî hêzên hikûmetê yên ku piştgirê mafên xanedaniyê yên keybanû [[Isabella II]] bûn şer kiriye. Hêzên hikûmetê serketin bi dest xistine lê pevçûna di navbera komên pêşverû û komên sernerm de di serdemeke destûriya bingehîn a qels de bi dawî bûye. Piştî [[Şoreşa rûmetê 1968|Şoreşa rûmetê]] ya sala 1868an, ''Sexenio Democrático'' ya pêşverû ya salên 1868 û 1874an de (ku di nav de komara yekem a Spanyayê ya demkurt jî hebû) hatiye ku piştî vê şoreşê serdemeke monarşîk a aram "restorasyon" (1875–1931) hatiye. [[Wêne:Isabel-II-1853-author-Federico-de-Madrazo.jpg|thumb|Keybanûya spanî Isabella II ku li cihê bavê xwe Ferdinand VII ji sala 1833an heya sala 1868an li ser textê maye]] Di dawiya sedsala 19an de li Kûba û Filîpînan tevgerên neteweyî derketinr holê. Di salên 1895 û 1896an de [[Şerê Serxwebûna Kûbayê]] û [[Şoreşa Filîpînê]] dest pê kirine û di dawiyê de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] jî tevlî şer bûye. Şerê Spanya û Amerîkayê ji nîsanê heta tebaxa sala 1898an berdewam kiriye û di encamê de Spanyayê împeratoriya xwe ya kolonyal a dawî yê li derveyî [[Afrîkaya Bakur]] winda kiriye. ''El Desastre'' (Karesat) ku wekê şer li Spanyayê hate naskirin, rêyeke nû li ber nifşê 1898an vekiriye. Her çiqas serdema li dora destpêka sedsalê serdema geşbûneke zêde be jî, sedsala 20an aştiyeke civakiyeke kêm aniye. Spanyayê di têkoşîna ji bo [[Afrîka]]yê roleke piçûk lîst. Spanya di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bêalî maye. Windahiyên giran ên ku leşkerên kolonyal di şerên li bakurê [[Maroko]]yê li dijî hêzên Riffian de xwarin, bêbaweriya hikûmetê aniye û monarşiyê qels kiriye. Pîşesazîbûn, pêşxistina rêhesinê û kapîtalîzma destpêkê li gelek deverên welat, bi taybetî li Barselonayê û her wiha tevgera karker û ramanên sosyalîst û anarşîst pêş ketine. [[Kongreya Karkerên Barselonayê|Kongreya karkerên Barselonayê]] ya sala 1870an û pêşangeha cîhanî ya Barselonayê ya sala 1888an mînakên baş ên vê yekê ne. Di mêyla anarkosendîkalîst a tevgera karkeran a li Spanyayê de, konfederasyona neteweyî ya karkeran di sala 1910an de û [[Federasyona Anarşîst a Îberî|federasyona anarşîst a îberî]] jî di sala 1927an de hatine damezrandin. Katalanîzm û vaskîzm, ligel neteweperwerî û herêmparêziyên din ên li Spanyayê, di wê serdemê de derketin holê ku Partiya neteweperest a Bask di 1895an de û [[Yekîtiya Herêmparêz a Ketelonyayê]] di 1901ê de hatine damezrandin. Gendeliya siyasî û tepeserkirina siyasî sîstema demokratîk a monarşiya destûrî ya sîstemek du-partî qels kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=C. |pêşnav=J. M. N. de |tarîx=1970 |sernav=Review of Oligarquía y caciquismo, colectivismo agrario y otros escritos |url=https://www.jstor.org/stable/40181301 |kovar=Revista española de la opinión pública |hejmar=19 |rr=310–312 |doi=10.2307/40181301 |issn=0034-9429 }}</ref> Bûyer û tepeserkirina [[Hefteya trajîk a Spanyayê|Hefteya trajîk]] a tîrmeha 1909an bêîstîqrariya civakî ya wê demê nîşan daye. [[Karberdana La Canadiense 1919|Karberdana La Canadiense]] ya di sala 1919an de bûye sedema qanûna yekem ku roja xebatê bi heşt saetan bi sinor kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The revolutionary Left in Spain, 1914-1923 |url=https://archive.org/details/revolutionarylef0000meak |paşnav=Meaker |pêşnav=Gerald H. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1974 |isbn=978-0-8047-0845-6 |cih=Stanford, Calif |kesên-din=Paul Avrich Collection (Library of Congress) }}</ref> Piştî heyamek dîktatoriya ku ji aliyê tacê ve ji 1923 heta 1931 hatiye piştgirîkirin, yekem hilbijartinên ji sala 1923an vir ve ku bi piranî wekê dengdanek li ser [[Monarşî|monarşiyê]] dihat fêmkirin pêk hatine ku di nav de hilbijartinên şaredariyê yên 12ê nîsana 1931ê de hebû. Van hilbijartinan serketinek berbiçav daye namzetên komarparêz ên sosyalîst ên li bajarên mezin û paytextên parêzgehan û piraniya şêwirmendên monarşîst li deverên gundewarî bûn. Key welat terikand û di 14ê nîsanê de hikûmeteke demkî hatiye avakirin û komar hatiye damezrandin. Piştî hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 1931ê, hilbijartinên di cotmeha sala 1931ê de destûreke bingehîn a welat hatiye nivîsandin û rêze kabîneyên bi serokatiya [[Manuel Azaña]] ku ji aliyê partiyên komarparêz û PSOE ve dihatin piştgirîkirin, li pey hev hatine avakirin. Di hilbijartina sala 1933an de rastgir û di hilbijartina sala 1936an de jî çepgir bi ser ketine. Di dema komara duyem de aloziyeke mezin a siyasî û civakî çêbûye ku bi dijberîtiya tûj ên çep û rastgiran pêk hatiye. Mênakên tundûtûjiya siyasî di vê serdemê de şewitandina dêran, darbeya leşkerî ya têkçûyî ya sala 1932an a bi serokatiya [[José Sanjurjo]], şoreşa sala 1934an û gelek êrîşên li dijî serokên siyasî yên dijber bûn. Ji aliyekî din ve, di dema komara duyem de reformên girîng ji bo modernîzekirina welat hatin destpêkirin ku di nav de destûreke bingehîn a demokratîk, reforma çandiniyê, ji nû ve sazkirina artêşê, nenavendîkirina siyasî û mafê dengdana jinan hebûn. === Şerê spanî û amerîkî === Ji ber bêîstîqrariya siyasî û krîza aborî ya ku di sedsala 19an de ku li Spanyayê diqewime, tevgerên neteweperest li Filîpîn û Kûbayê ku di wê demê di bin kontrola Spanyayê de bûn radibin ser piyan. Ev tevgeran dibin sedema şerên serxwebûnê ku Dewletên Yekbûyî jî tê de bû. Tevî hewldanên gelek dezgehên leşkerî, artêşa Spanyayê di astên herî bilind de nebaş hate birêvebirin û ev yek jî dibe sedema têkçûna Spanyayê ya di şerê spanî-amerîkî de. Ev şer bi peymana Parîsê di sala 1898an de hatiye çareserkirin ku bi vê peymanê Kûbayê serxwebûna xwe bi dest dixe û Spanya neçar dimîne ku Fîlîpîn, Guam û Porto Rîko bi 20 milyon dolarê amerîkî radestî Amerîkayê bike. Têkçûna leşkerî (ku jê re El desastre tê gotin) alikarî da nifşê 98an ku komek rewşenbîrên spanî analîzek pir rexnegir li ser rewşa welat kirine. === Şerê navxweyî yê spanî û dîktatoriya Franco === [[Wêne:Reemplazo republicano.jpg|thumb|çep|Dilxwazên Komarparêz li Teruel (1936).]] Di destpêka sedsala 20an de li gel beşdariya Spanyayê ya bi hêzên ewropî ya ji bo kolonîzekirina parzemîna Afrîkayê, bi kêmasî be jî hinek aramî li Spanyayê hebû. Her çend Spanya bêyî armancên mezin beşdar bibin jî [[Sahraya Rojava]], beşek ji [[Maroko]] û [[Gîneya Rojbendî]] dibin koloniyên Spanyayê. Ziyanên giran ên ku di dema Şerê Rif de li [[Maroko]]yê têne wênekirin dibe sedema têkbirina prestîja keyaniya spanî. Serdema desthilatdariya otorîter a general Miguel Primo de Rivera (1923-1930) bi damezrandina Komara Duyemîn a Spanyayê ku xweseriya siyasî pêşkêşî [[Welatê Baskî]], [[Ketelonya]] û [[Galîsya]]yê dike û bi dayîna mafê dengdanê ji bo re bi dawî dibe. [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] di sala 1936an de dest pê dike ku di 17 û 18 tîrmehê de beşek ji artêşê darbeyek d'etatek pêk anî ku tenê li beşekî welêt bi ser dikeve. Ev rewş dibe sedema şerekî navxweyî ku tê de herêm bi du deverên ku yek di bin desthilatdariya hikûmeta Komarparêz de ku pişta xwe bi piştgiriya derve ya Yekîtiya Sovyetê û Meksîkayê (û ji Tûgayên Navnetewî) digire û deverê din ji hêla derbekaran ve tê kontrol kirin (Faksiyona Neteweperest an serhildêr) ku herî zêde ji hêla Almanya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve tê piştgirî kirin. Komara heyî ji ber polîtîkaya nedestwerdanê ya bi pêşengiya Îngilîstanê ji aliyê hêzên rojavayî ve nehat piştgirîkirin. General [[Francisco Franco]] di 1ê çiriya pêşîn a sala 1936an de wek serokê herî bilind ê serhildêran sond dixwe. Têkiliyek nebaş di navbera hikûmeta komarî û anarşîstên bingehîn ên ku şoreşek civakî ya qismî dabûn destpêkirin derdikeve holê. Şerê navxweyî bi awayekî hovane hate berdewam kirin ku di şer de ji her alî ve gelek hovîtî hatin kirin. Şerê navxweyî bi temamî sê sal berxwe dide û dibe sedema mirina zêdetirî 500 hezar mirovî û koçberbûna nêzîkî 500 hezar welatiyan.<ref name="telegraph.co.uk">{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3998443/Relatives-of-Spaniards-who-fled-Franco-granted-citizenship.html |sernav=Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship |tarîx=2008-12-28 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}</ref> Di 1ê nîsana sala 1939an de pênc meh beriya destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, aliyê serhildêr bi pêşengiya Franco bi ser ket û rêveberiyek dîktatorî li ser tevahiya welêt da destpêkirin. Bi hezaran kes piştî şerê navxweyî li kampên komkirinên frankoîst hatin zîndanîkirin. Di roja îro de piraniya neviyên koçberên ku di dema şer de ji Spanyayê koç dibin niha li welatên [[Amerîkaya Latînî]] dijîn ku tenê li [[Arjentîn]]ê li dora 300 hezar koçberên spanî dijîn.<ref name="telegraph.co.uk"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3212605/Spanish-Civil-War-crimes-investigation-launched.html |sernav=Spanish Civil War crimes investigation launched |tarîx=2008-10-16 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}</ref> Rejîma Franko tevî ku sempatiyê Mihver bû ji Wehrmachta Nazî re şervanên dilxwazên spanî li eniya rojhilata şer peyda dike di piraniya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi navê xwe "bêalî" dimîne. Yekane partiya qanûnî ya di bin dîktatoriya Franko de Falange Española Tradicionalista y de las JONS (FET y de las JONS) bû ku di sala 1937an de li ser yekbûna Fasîst Falange Española de las JONS û kevneperestên karlîst hate damezrandin û komên mayî yên rastgir ên ku piştgirî didan serhildêran beşdarê komê dibin. Navê "Movimiento Nacional", carinan wekî avahiyek firehtir ji FET y de las JONS xwerû tê fêm kirin ku bi piranî li ser navê paşîn di belgeyên fermî yên salên 1950an de hatine zêdekirin. Piştî şer Spanya ji aliyê siyasî û aborî ve hat ji cîhana derve hate îzolekirin û li derveyî Neteweyên Yekbûyî hate hiştin. Dema ku ji bo [[Dewletên Yekbûyî]] ji hêla stratejîk ve girîng bû ku hebûna leşkerî li [[Nîvgirava Îberî]] ava bike wekî dijberiyek li hember her gavek gengaz a [[Yekîtiya Sovyetê]] di nav hewza [[Deryaya Navîn]] de, îzolekirina li ser welêt di sala 1955an de, di dema [[Şerê Sar]] de hatiye rakirin. Pêşîniyên stratejîk ên [[Şerê Sar]] ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] belavkirina ramanên perwerdehiyê yên amerîkî ji bo pêşvebirina nûjenkirin û berfirehbûnê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=García |pêşnav=Óscar José Martín |tarîx=2023 |sernav=Soft Power, Modernization, and Security: US Educational Foreign Policy Toward Authoritarian Spain in the Cold War |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-of-education-quarterly/article/abs/soft-power-modernization-and-security-us-educational-foreign-policy-toward-authoritarian-spain-in-the-cold-war/222DD4CE05F39D5B4E3297614BE6E431 |kovar=History of Education Quarterly |ziman=en |cild=63 |hejmar=2 |rr=198–220 |doi=10.1017/heq.2023.5 |issn=0018-2680 }}</ref> Di salên 1960î de Spanya rêjeyek mezinbûna aborî ya nedîtî tomar dike ku ji hêla pîşesazîbûnê ve, koçberiya navxweyî ya girseyî ji deverên gundewarî berbi [[Madrîd]], [[Barselona]] û [[Welatê Baskî]] ve û welat di warê afirandina pîşesaziya turîzma girseyî ve pêşveçûnek girîng bidest dixe. Desthilatdariya Franco di heman demê de bi otorîterîzm, pêşvebirina nasnameya neteweyî ya yekbûyî, Katolîkîzma Neteweyî û polîtîkayên zimanî yên cudaxwaz ve hate hate katakterîze kirin. === Vegerandina demokrasiyê === [[Wêne:De proclamatie en beëdiging van Prins Juan Carlos tot Koning van Spanje tijdens , Bestanddeelnr 254-9763.jpg|thumb|Di 22ê mijdara sala 1975an de Juan Carlos I li ber Cortes Españolas (meclîsa Spanyayê) di dema ragehandina wî yê wekê key]] Di sala 1962an de komek siyasetmedarên ku li hundir û li sirgûnê di oposîzyona rejîma Franco de cih digirtin ku di kongreya tevgera ewropî de li Munîhê civiyan û li wir biryarek ji bo demokrasiyê dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Villena |pêşnav=Miguel Ángel |tarîx=2012-06-09 |sernav=El contubernio que preparó la democracia |url=https://elpais.com/politica/2012/06/09/actualidad/1339259231_174858.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=El País |ziman=es |issn=1134-6582 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |sernav=Contubernio de Múnich: 50 años |malper=www.movimientoeuropeo.org |roja-gihiştinê=2026-02-23 |roja-arşîvê=2014-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141021124653/http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/hemeroteca/20120605/54303390132/contubernio-munich.html |sernav=El contubernio de Munich, reunión de la oposición antifranquista |malper=La Vanguardia |tarîx=2012-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=es }}</ref> Bi mirina Franco re di mijdara sala 1975an de, Juan Carlos li gorî qanûna frankoîst dibe qiralê Spanyayê û serokê dewletê. Bi pejirandina destûra bingehîn a nû ya Spanyayê ya 1978an û vegerandina demokrasiyê, dewletê gelek desthilatdarî dewrî herêman kiriye û rêxistineke navxweyî li ser bingeha civakên xweser ava kiriye. Qanûna efûyê ya Spanyayê ya sala 1977an rê daye kesên di bin bandora rejîma Franco de ku bê şert di nav dezgehan de bimînin, heta sûcdarên hinek sûcên ku di dema veguhertina demokrasiyê de mîna komkujiya 3ê adara sala 1976an de li Vitoria an komkujiya Atocha ya sala 1977an, hebû. Li Baskê neteweperweriya Bask a sernerm heta hilweşandina di gulana sala 2018an de di dema tevgera neteweperwer a radîkal de ku ji aliyê rêxistina çekdar a ETAyê ve dihat birêvebirin, hebûna xwe parastiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/former_ep_presidents/president-fontaine/speeches/en/sp0066.htm |sernav=The President of the European Parliament - Speeches |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}</ref> Ev kom di sala 1959an de di dema desthilatdariya Franco de hatiye damezrandin lê heta piştî sererastkirina demokrasiyê û vegerandina xweseriya herêmî jî, kampanyaya xwe ya têkoşînê berdewam kiriye. Di 23ê sibata sala 1981ê de, hêmanên serhildêr ên di nav hêzên ewlehiyê de Cortes desteser dikin ku hikûmetek bi piştgiriya leşkerî ava bikim. Qiral Juan Carlos fermandariya xwe ya leşkerî digire ser milê xwe û bi rêya televîzyona neteweyî ferman daye ku komplogerên darbeyê xwe radest bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cemlyn-Jones |pêşnav=Bill |tarîx=1981-02-23 |sernav=King Orders army to crush coup |url=https://www.theguardian.com/world/1981/feb/23/spain.fromthearchive |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di salên 1980î de ji nû ve vegerîna demokratîk rê li ber civakek vekirî û mezin vekiriye. Tevgerên çandî yên nû yên mîna La Movida Madrileña li ser bingeha azadiyê derketine holê. Di gulana sala 1982an de Spanya tevlî NATOyê bûye û piştî opozîsyoneke civakî ya bihêz referandûmek hatiye lidarxistin. Di heman salê de Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) hatiye ser desthilatê ku ev yekem hikûmeta çepgir ê di nav 43 salan de bû. Piştî skandalên li ser beşdariya hikûmeta Felipe González di şerê qirêj ê li dijî ETAyê de, di sala 1996an de PSOE hikûmetê ji Partiya Gel (PP) re hiştiye. === Geşedan û têkçûna aboriyê === [[Wêne:Madrid October15.jpg|thumb|çep|Di 15ê cotmeha sala 2011an de xwepêşandanek li dijî krîz û bêkariya bilind a ciwanan li Madrîdê]] Di 1ê çileya sala 2002an de Spanyayê bi tevahî euroyê pejirandiye û mezinbûneke aborî ya bihêz bi dest xistiye ku di destpêka salên 2000î de ji navînîya [[Yekîtiya Ewropayê]] gelek jortirîn bû. Lêbelê fikarên ku ji aliyê gelek şîrovekarên aborî ve di lûtkeya geşbûnê de hatin eşkerekirin, hişyarî dane ku bihayên neasayî yên milkê û kêmasiya bazirganiya derve ya bilind bi ihtimaleke mezin dê bibe sedema hilweşînek aborîyeke bi êş.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pfanner |pêşnav=Eric |paşnav2=Tribune |pêşnav2=International Herald |tarîx=2002-07-11 |sernav=Economy reaps benefits of entry to the 'club' : Spain's euro bonanza |url=https://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/IHT-economy-reaps-benefits-of-entry-to-the-club-spains.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di sala 2002an de nizûla petrolê ya Prestîjê li peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîk]] ên Spanyayê dibe sedema encamên ekolojîk. Di sala 2003an de José María Aznar di Şerê Iraqê de piştgirî da serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George W. Bush]] û tevgereke bihêz li dijî şer di civaka Spanyayê de derket holê. Di adara sala 2004an de, komeke terorîst a îslamî ya herêmî ku ji [[Elqaîde|El Qaîdeyê]] îlham girtibû, komkujiyeke terorîstî ya herî mezin a dîroka [[Ewropaya Rojava]] pêk aniye ku di komkujiyê de 191 kes jiyana xwe jidest dane û zêdetirî 1800 kesên din jî birîndar dibe. Ev komkujî bombebarankirina trênên rêwiyan a li [[Madrîd]]ê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-14 |sernav=Al-Qaeda 'claims Madrid bombings' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509426.stm |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=en-GB }}</ref> Di destpêka salên 2000î de rêjeya nifûsa Spanyayê ya ku li derveyî welêt ji dayik bûye di dema geşbûna aborî de bi lez zêde dibe lê paşê jî ji ber krîza darayî ya 2008an kêm bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ortiz |pêşnav=Fiona |sernav=Spain's population falls as immigrants flee crisis |url=https://www.reuters.com/article/us-spain-population/spains-population-falls-as-immigrants-flee-crisis-idUSBRE93L0J620130422 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Teqîna balona milkê ya Spanyayê di sala 2008an de bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. Asta bilind a bêkariyê, kêmkirina lêçûnên hikûmetê û gendeliya di malbata qiraliyetê û Partiya Gel de wekê paşxaneyek ji bo xwepêşandanên Spanyayê yên sala 2011 û 2012an xizmet kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-15 |sernav=Spain's Indignados protest here to stay |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18070246 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tevgera serxwebûna katalanan jî her ku diçe bilind bûye. Di sala 2011an de, Partiya Gel a muhafezekar a [[Mariano Rajoy]] bi rêjeya ji %44,6ê dengan hilbijartinê qezenc kiribû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Rajoy ahoy |url=https://www.economist.com/newsbook/2011/11/21/rajoy-ahoy |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Wekî serokwezîr wî tevdbîrên hişk ji bo alîkariya diravî ya ji Yekîtiya Ewropayê, tengkirina lêçûnê û pakta aramî û mezinbûnê ya Yekîtiya Ewropayê, bicih aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2012-07-11 |sernav=Mariano Rajoy announces €65bn in austerity measures for Spain |url=https://www.theguardian.com/business/2012/jul/11/mariano-rajoy-spain-65bn-cuts |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 19ê hezîrana sala 2014an qiral [[Juan Carlos I|Juan Carlos]] ji bo kurê xwe [[Felipe VI]], dest ji textê berdaye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-18 |sernav=Spain king: Juan Carlos signs his abdication |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27910104 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Spain topo.jpg|thumb|Ji xeynî Giravên Kanaryayê, Nexşeya topografî ya Spanyayê.]] Bi 505.992&nbsp;km² rûerdê, Spanya 52yem welatê herî mezin ê cîhanê û 4em welatê herî mezin ê Ewropayê ye. [[Çiyayê Teydê]] (Tenerife) lûtkeya çiyayê herî bilind ê Spanyayê ye û ji aliyê berfirehiya bingehîn ve sêyem volkana herî mezin a cîhanê ye. Spanya welatek transparzemîn e ku axa welêt hemû li [[Ewropa]] hem jî li [[Afrîka]]yê heye. Spanya di navbera merîdyenên firehiya 27° û 44° bakur de û dirêjahiya 19° rojava û 5° rojhilat de ye. Spanya li rojava bi Portûgalê re sinor e, li başûr bi rêya herêmên derveyên li Afrîkaya Bakur (Ceuta û Melilla û nîvgirava de Vélez de la Gomera) bi [[Cîbraltar]] û [[Maroko]]yê re sinor e. Li bakurê rojhilat, li ser dirêjahiya [[Çiyayên Pyreneesê]] bi [[Fransa]] û [[Andora]]yê re sinor e. Li ser Pyrenees li Girona, bajarokek biçûkê Spanyayê bi navê [[Llívia]] ji hêla erdê Fransayê ve hatiye dorpêç kirin. Bi dirêjahiya 1.214&nbsp;km sinorê Portûgal-Spanya di nav sinorê [[Yekîtiya Ewropayê]] de sinorê herî dirêj ê bênavber e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-27 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Girav === Spanya her wiha giravên Balear ên li Deryaya Navîn, giravên Kanaryayê ya li Okyanûsa Atlantîkê û hejmarek giravên vala yên li aliyê Deryaya Navîn a Tengava Cîbraltarê ku wekê plazas de soberanía ("cihên serweriyê", an deverên di bin serweriya Spanyayê de têne zanîn) vedigire ku di nav de giravên Chafarinasê û giravên Alhucemasê hene. Nîvgirava Velez de la Gomera jî wekê meydaneke serweriyê hatiye hesibandin. Girava Alborán li Deryaya Navîn di navbera Spanya û Bakurê Afrîkayê de ye. Girava Fîzanê ya biçûk a li çemê Bidasoa komplekseke Spanya û Fransayê ye. Li Spanyayê 11 giravên mezin hene û her yek ji wan xwedî saziyên xwe yên rêveberiyê ne (Cabildos insulares li Kanaryayê, Consells insulars li Baleares). Dema ku nûnertiya giravan a senatorî tê destnîşankirin, Destûra Bingehîn a Spanyayê bi taybetî behsa van giravan dike (Ibiza û Formentera kom dibin, ji ber ku ew bi hev re giravên Pityusic in ku beşek ji arşîpela Balearîkê, pêk tînin). Di nava van giravan de giravên wekê Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera û El Hierro li arşîpela Kanaryayê û Mallorca, Ibiza, Menorca û Formentera jî li arşîpela Balearê ne. === Avhewa === [[Wêne:Spain-climate.png|thumb|Li gorî [[Sîstema Köppen]] herêmên avhewayê ya li Spanyayê.]] Li Spanyayê li gorî rewşa erdnîgarî û şert û mercên orografîk sê herêmên avhewa yên sereke dikarin ji hev werin veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2019-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Avhewaya [[Deryaya Navîn]] ku bi havînên germ û zuwa diyar dibe, li nîvgiravê serdest e ku ji du celeban hewayê pêk tê. ** Herêma Csa bi herêmên bi havînên germ ve girêdayî ye ku germahî li peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Atlantîka Başûr]] û li seranserê Endulusya, Extremadura û li piraniya navenda welêt serdest e. Devera Csa deverên avhewa yên bi zivistanên germ û sar ên ku di astek herêmî de ji hevûdu pir cûda têne hesibandin vedihewîne. Nexşeyên avhewa yên herêmî bi gelemperî devera Deryaya Navîn (ku piraniya welêt vedihewîne) ne li gorî germahiya havînê, di navbera deverên germ-zivistan û sar-zivistanê hatiye dabeş kirin. ** Devera Csb ji havînên germ zêdetir germ e û berbi deverên din ên sar-zivistanêên ku bi gelemperî bi avhewa Deryaya Navîn re têkildar nînin, mîna piraniya navendî û bakur-navendî ya Spanyayê (mînak rojavayê Kastîlla–León, bakurê rojhilatê Kastîlla-La Mankha û bakurê Madrîdê) û li deverên pir barantir (nemaze li Galîsyayê). * Avhewa nîv-ziwa (BSk, BSh) li çaryeka başûrê rojhilatê welêt serdest e û li deverên din ên Spanyayê jî berbelav e. Ev avhewa piraniya Herêma Mûrsiya, başûrê Valensiya û rojhilatê Endulusyayê vedigire. Piştre li bakur, li jor û li navîna Deşta Ebro ku başûrê Navarra ye, Aragona Navendî û li rojavayê Ketelonyayê serdest e. Demsala ziwa ji havînê wêdetir dirêj dibe û germahiya navîn bi bilindahî ji asta deryayê û hêlîpanê (merîdyen) ve girêdayî ye. * Avhewaya okyanûsê (Cfb) ku li çaryeka bakur a welêt, nemaze li herêma Atlantîkê (Welatê Bask, Kantabriya, Asturiya û beşek jî Galîsya û Kastîle–León) bi bandor dibe. Wekî din, avhewa li bakurê Navarra, li piraniya deverên bilind ên li ser Sîstema Îberî û li geliyên Pyrenean jî tê dîtin ku li wir celebek subtropîkal a şil (Cfa) jî tê dîtin. Germahiya zivistan û havînê di bin bandora okyanûsê de ye û zuwabûna demsalî tuneye. Ji xeynî van celebên sereke jêr-cûreyên din jî dikarin werin dîtin ku mîna avhewaya alpinî ya li deverên bi bilindahiyên pir zêde, avhewaya subtropîkal a şil li deverên bakurê rojhilatê Spanyayê û avhewaya parzemînî (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) li Pyrenees, li beşên Rêzeçiyayên Kantabriyayê, Pergala Navendî, Sierra Nevada û Sîstema Îberî û hewayek çolê ya tîpîk (BWk, BWh) ku li herêma Almería, Mûrsiya û li Giravên Kanarya yên rojhilat têne dîtin heye. Li deverên nizm ên Giravên Kanarya di heyama xweya herî sar de bi navînî jor 18,0&nbsp;°C ye, ji ber vê yekê li deverê avhewayek tropîkal heye. Deverên nizm ên Giravên Kanaryayê di meha xwe ya herî sar de bi navînî ji 18.0&nbsp;°C ê jortir in, ji ber vê yekê bandorên avhewaya tropîkal li ser wan hene, her çend ew bi rêkûpêk wekê avhewayên tropîkal nayên dabeş kirin, ji ber ku li gorî AEMETê, hişkbûna wan zêde ye, ji ber vê yekê ew dikevin nav avhewayek hişk an nîvhişk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/NT_37_AEMET/NT_37_AEMET.pdf |sernav="Evolucion de los climas de Koppen en España: 1951-2020" }}</ref> Spanya yek ji wan welatan e ku herî zêde ji guherîna avhewayê li Ewropayê bandor dibe. Li Spanyayê ku jixwe xwedan avhewayek germ û hişk e, bûyerên dijwar ên wekê pêlên germê her ku diçe zêde dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/ |sernav=Climate Change Knowledge Portal {{!}} Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/society/2021-08-12/weather-experts-on-spains-heatwave-a-summer-like-this-will-be-considered-cold-in-30-years-time.html |sernav=Weather experts on Spain’s heatwave: ‘A summer like this will be considered cold in 30 years’ time’ |malper=EL PAÍS English |tarîx=2021-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Tasca |pêşnav=Miguel Ángel Medina, Elisa }}</ref> Her wiha welat ji ber ziwabûnê zêdetir pirsgirêk dikişîne û ev rewş her ku diçe zêdetir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/05/02/europe/spain-drought-catalonia-heat-wave-climate-intl |sernav=Disappearing lakes, dead crops and trucked-in water: Drought-stricken Spain is running dry |malper=CNN |tarîx=2023-05-02 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Paddison |pêşnav=Fred Pleitgen,Claudia Otto,Laura }}</ref> Çavkaniyên avê di senaryoyên cûrbecûr ên guherîna avhewayê de bi giranî bi bandor bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Estrela |pêşnav=T. |paşnav2=Pérez-Martin |pêşnav2=M. A. |paşnav3=Vargas |pêşnav3=E. |tarîx=2012 |sernav=Impacts of climate change on water resources in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012HydSJ..57.1154E/abstract |kovar=Hydrological Sciences Journal |ziman=en |cild=57 |hejmar=6 |rr=1154–1167 |doi=10.1080/02626667.2012.702213 |issn=0262-6667 }}</ref> Ji bo kêmkirina bandorên guherîna avhewayê, Spanya veguherîna enerjiyê bo enerjiyên nûjenkirî, wekê enerjiya rojê û bayê, pêş dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idae.es/articulos/renewable-energies-spain |sernav=Renewable energies in Spain {{!}} Idae |malper=www.idae.es |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}</ref> === Flora û fauna === [[Wêne:Iberian Wolf AdF 001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Gurê îberî li Castilla û Leonê]] Fauna ya Spanyayê cûrbecûriyeke berfireh pêşkêş dike ku beşek mezin ji ber cihê erdnîgarî ya nîvgirava Îberî ya di navbera Atlantîk û [[Deryaya Navîn]] de û di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ku cûrbecûriya mezin a jîngeh û biyotopan e ku encama cûrbecûrbûna berbiçav a avhewa û herêmên cûdakirî ye. Nebatiya Spanyayê ji ber gelek faktoran cihêreng e ku di nav de cihêrengiya erdê, avhewa û firehiya erdê heye. Li Spanyayê herêmên fîtoerdnîgarî yên cuda hene ku her yek xwedî taybetmendiyên kulîlkên xwe yên taybet e ku bi piranî ji têkiliya avhewa, topografya, celebê axê û agir û faktorên biyotîk derdikevin holê. Pileya navînî ya endeksa yekparebûna dor aliya daristanan a sala 2019an a welêt 4,23/10 bû ku ev yek di nav 172 welatan de di rêza 130em ê cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Di nav axa [[Ewropa]]yê de, Spanya xwedî hejmara herî zêde ya cureyên nebatan e (7.600 nebatên temarî) ku ji hemî welatên ewropî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatechangepost.com/countries/spain/biodiversity/ |sernav=Biodiversity |malper=www.climatechangepost.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-us |paşnav=ClimateChangePost }}</ref> Di heman demê de li Spanyayê 17.804 milyar dar hene û her sal bi navînî 284 milyon dar ji nû ve şîn dibin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Biodiversidad |pêşnav=Fundación |tarîx=2014-02-18 |sernav=The Foundation |url=https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Fundación Biodiversidad |ziman=en |roja-arşîvê=2022-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220924231544/https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Palacio Real de Madrid Julio 2016 (cropped).jpg|thumb|Qesra keyaniyê ya Madrîdê]] Dîroka destûriya bingehîn a Spanyayê ji 1812an vedigere. Di hezîrana sala 1976an de keyê nû yê Spanyayê Juan Carlos, Carlos Arias Navarro ji kar dûr dixe û reformxwaz Adolfo Suárez wekî serokwezîr tayîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Europe {{!}} Spain's fast-living king turns 70 |tarîx=2010-01-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2010-01-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hilbijartina giştî ya ku di sala 1977an de tê hilbijartin, ji bo amadekirin û pejirandina makezagona sala 1978an, Meclîsa Damezrîner (Parlamena Spanyayê, bi kapasîteya xwe wekî meclîsa destûrî) civiya.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Puigdoménech |pêşnav=Pedro |tarîx=1978 |sernav=New Spanish Constitution leaves science policy open |url=http://dx.doi.org/10.1038/276431c0 |kovar=Nature |cild=276 |hejmar=5687 |rr=431–432 |doi=10.1038/276431c0 |issn=0028-0836 }}</ref> Piştî giştpirsiya (referandûm) neteweyî ya di 6ê kanûna sala 1978an de ji %88ê dengdêran destûra nû dipejirîne ku ev giştpirsî dibe sedema herî girîng ê derbasbûna demokrasiyê. Di encamê de, Spanya niha ji 17 herêmên otonom û du bajarên xweser ên bi dereceyên cuda yên xweseriyê Destûra Bingehîn rê dide. Lê dîsa jî destura bingehîn bi awayekî eşkere yekitiya neteweyî ya spanî diyar dike. Rêveberiya Spanyayê di sala 2007an de qanûna wekheviya zayendî pejirand ku armanca wê di jiyana siyasî û aborî ya Spanyayê de wekheviya di navbera zayendan de zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |sernav=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality - Inter Press Service |tarîx=2014-04-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî daneyên Yekîtiya Nav-Parlamenan a 1ê îlona sala 2018an ji 350 endamên kongreyê 137 endam jin (%39.1) bûn. Di senatoyê de jî ji 266 endaman 101 ji wan endamên jin (%39.9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |sernav=Women in Parliaments: World Classification |tarîx=2014-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pîvana Desthilatdariya Zayendî ya Spanyayê di Rapora Pêşketina Mirovî ya Neteweyên Yekbûyî de 0.794 e û di cîhanê de rêza 12em de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2008-01-01 |sernav=Human Development Report 2007/8 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-20078 |ziman=en |kovar=undp.org }}</ref> === Rêveberî === Spanya keyaniyek monarşî ye ku bi qiralek mîrasî û bi parlamenek du-meclîsî tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197 |sernav=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From ... - Fred M. Shelley - Google Books |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ji Kongreya Parlamenteran (Congreso de los Diputados) pêk tê ku meclîsa jêrîn bi 350 endaman bi dengdana gel li ser lîsteyên blokê ji hêla nûnertiya rêjeyî ve hatiye hilbijartin ku ji bo heyama çar salan li Senatoyê (Senado) kar bike. Şaxa birêvebirinê ku ji Konseya Wezîran bi serokatiya serokwezîr pêk tê ku piştî şêwirîna bi nûnerên komên cuda yên parlamenê re ji aliyê key ve wekî namzet tê destnîşankirin, di rûniştinekî de ji aliyê endamên meclîsa jêrîn ve tê hilbijartin û piştre jî bi awayekî fermî ji aliyê key ve tê erkdar kirin. Spanya ji hêla rêxistinî ve wekî Estado de las Autonomías ("Dewleta Xweserî") hatiye avakirin ku li gel [[Swîsre]], [[Almanya]] û [[Belçîka]]yê yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |tarîx=2008-06-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2008-06-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wek mînak, hemû civakên xweser xwedî parleman, hikûmet, rêveberiyên giştî, lêçun û xwedî çavkaniyên xwe yên hilbijartî ne. Di nav yên din de pergalên tenduristî û perwerdehiyê ji hêla civakên spanî ve têne birêvebirin û ji xeynî vê, Welatê Baskî û Navarre jî li ser bingeha qanûnên fermî darayiyên xwe yên gelemperî birêve dibin. Li [[Ketelonya]], [[Welatê Baskî]], [[Navarra]] û Giravên Kenariyê, komek polîsên xweser li cihê hinek fonksiyonên polîsên dewletê cih digirin. === Dabeşên îdarî === ==== Civakên xweser ==== [[Wêne:Comunidades autónomas de España.svg|thumb|çep|Nexşeya herêmên xweser ên Spanyayê]] Herêmên otonom ên Spanyayê dabeşên îdarî yên asta yekem a welat in. Ev herêmên otonom piştî ku destûra bingehîn a 1978an ketiye meriyetê û mafê xwerêveberiyên "netewe û herêmên Spanyayê" nas kiriye, hatine damezrandin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.boe.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2024-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240630144315/https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî destûra bingehîn divê civakên xweser ji parêzgehên cîran ên xwedî taybetmendiyên hevpar ên dîrokî, çandî û aborî pêk werin. Ev rêxistina axî ku li ser bingeha radestkirina rêveberiyê li Spanyayê wekê "dewleta xweseriyê" (Estado de las Autonomías) hatiye zanîn.<ref name=":2"/> Qanûna bingehîn a sazûmanî ya her civaka xweser, rêziknameya xweseriyê ye. Qanûnên xweseriyê navê civakê li gorî nasnameya wan ê dîrokî û hemdem, sinorên axa wan, nav û rêxistina saziyên hikûmetê û mafên ku ew li gorî destûrê jê sûd werdigirin destnîşan dikin.<ref name=":2"/> Ev pêvajoya berdewam a radestkirina mafê rêveberiyê tê vê wateyê ku her çiqas Spanya bi fermî dewletek yekgirtî be jî, ligel federasyonên wekî [[Belçîka]], [[Almanya]] û [[Swîsre]]yê, yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Her çend herêm di pêvajoya dirêjtir a ku di destûrê de ji herêma bo mayî ya welat hatibe destnîşankirin jî, [[Endulus (dewlet)|Endulus]] di statûya xweseriya xwe ya yekem de xwe wekê neteweyek naskiriye. Gav bi gav, civakên din jî di guhertinên li ser qanûnên xweseriya xwe de li gorî nasnameyên xwe yên dîrokî û nûjen ew navê xwe wegirtine ku di nav de [[Valensiya (herêm)|civaka valensî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://diccionarivalencia.com/recursos/estatut-valencia.pdf |sernav=recursos {{!}} Diccionari Valencià. Valencià - Espanyol / Castellà |malper=diccionarivalencia.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> giravên [[Giravên Kenariyê|Kanaryayê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |sernav=Gobierno de Canarias :: Estatuto de Autonomía de Canarias |malper=www2.gobiernodecanarias.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2011-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110120074716/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> giravên [[Giravên Balear|Balearê]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.caib.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2009-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090711090828/http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û Aragon hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://narros.congreso.es/constitucion/estatutos/estatutos.jsp?com=64&tipo=2&ini=1&fin=10&ini_sub=1&fin_sub=1 |sernav=TÍTULO PRELIMINAR - Estatuto Autonomía |malper=narros.congreso.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}</ref> Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Dabeşkirina desthilatan dikare ji bo her civakê cuda be ku di qanûnên xweseriya wan de hatiye destnîşankirin, ji ber ku armanc ew bû ku radestkirina kirina mafê rêveberiyê ne asîmetrîk be. Wek mînak tenê du civak, [[Welatê Baskî|Welatê Baskê]] û Navarre li ser bingeha rêziknameyên kevnar ên foral xwedî xweseriya darayî ya tevahî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |sernav=Main executive and legislative bodies |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240414085105/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî van ercan, hikûmetên herêmî yên li deverên wekê Endulus, Welatê Bask, Ketelonya û Galîsyayê ji civakên din zêdetir mafê desthilatdariyê wergirtine ku dema rêveberê herêmê pêwîst bibîne dikare parlementoya herêmî hilweşîne û banga hilbijartinê bike. Herwiha Welatê Baskê, Giravên Kanaryayê, [[Ketelonya]] û Navarre her yek xwedî hêzên polîs ên xweser in ku bi rêzê ve ewlekariya herêmê ji aliyê hêzên bi navê ''Ertzaintza'', ''Policía Canaria'', ''Mossos d'Esquadra'' û ''Policía Foral'' be têne parastin. Civakên din xwedî hêzên kêmtir an jî qet tune ne ku tenê ev hêzên biçûkên ''Policía Autónoma Andaluza'' li Endulusê û BESCAM li [[Madrîd]]ê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartujo.org/pag(a9).htm |sernav=Redirecting |malper=www.cartujo.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en }}</ref> ==== Parêzgeh û şaredarî ==== Civakên xweser li parêzgehan dabeş dibin ku wekê blokên avakirina axê ji civakê re xizmet dike. Parêzgeh li gorî şaredariyan têne dabeş kirin. Hebûna hem parêzgehan û hem jî şaredariyan ji hêla destûrê ve hatiye mîsoger kirin û parastin ku ne hewce ye ji aliyê qanûnên xweseriyên herêman ve were parastin. Şaredariyan ji bo birêvebirina karûbarên xwe yên navxweyî xweserî wergirtine. Parêzgeh beşên herêmî ne ku ji bo pêkanîna çalakiyên dewletê hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |sernav=Constitución Española. Sección la Constitución. Textos completos |malper=www.constitucion.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2007-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dabeşkirina parêzgehên niha bi guhertinên piçûk ên li ser dabeşkirina herêmî ya sala 1833an ku ji aliyê Javier de Burgos ve pêk hatibû, çêbûye. Tevahiya Spanyayê ji 50 parêzgehan pêk tê. Civakên Asturias, Kantabriya, La Rioja, Giravên Balear, Madrîd, Murcia û Navarre tenê civakên ku ji yek parêzgehekê pêk têne ye ku li gorî qadên wergirtî ve wek hevin. Di van rewşan de, saziyên îdarî yên parêzgehê bi saziyên hikûmî yên civaka herêmî hatine guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mptmd.gob.es/portal/politica-territorial/local |sernav=Portal MPT {{!}} Política local |malper=mptmd.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Barcelona Palau Reial de Pedralbes (51135781861).jpg|thumb|Qesra qiraliyetê ya Pedralbes a li Barselonayê ku navenda Yekîtiya Deryaya Navîn e]] Piştî vegera demokrasiyê piştî mirina Franco di sala 1975an de polîtîkayên destpêkê ya siyaseta derve ya Spanyayê, derketina ji tecrîda dîplomatîk a salên Franco û berfirehkirina têkiliyên dîplomatîk, ketina nav civaka Ewropayê û destnîşankirina têkiliyên ewlehiyê bi welatên rojavayî re bûn. Spanya ji sala 1982an vir ve endamê [[NATO]]yê ye û beşdarî çalakiyên ewlehiya navneteweyî yên piralî bûye. Endamtiya Yekîtiya Ewropayê ji bo Spanyayê beşek girîng ê ji siyaseta ya derve ya welat bû. Li ser gelek mijaran, Spanya pir caran tercîh dike ku bi hevkarên xwe yên [[Yekîtiya Ewropayê]] re bi rêya mekanîzmayên hevkariya siyasî ya ewropî hewlên xwe koordîne bike. Ji xeynî ku bi rêya endametiya Yekitiya Ewropayê tê niman kirin, Spanya welateke mêvan ê mayînde ye ku beşdarê hemî bilindeyên G20 dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf |sernav=Henley, Peter Holcombe; Blokker, Niels M --- "The Group of 20: A Short Legal Anatomy from the Perspective of International Institutional Law" [2013] MelbJlIntLaw 18; (2013) 14(2) Melbourne Journal of International Law 550 |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Spanyayê têkiliyên xwe yên taybet bi Amerîkaya Hispanîk û Filipînê re berdewam kiriye. Siyaseta welat tekezî li ser têgeha civateke îbero-amerîkî dike ku di bingeh de nûkirina têgeha "Hispanidad" an "Hispanismo" ku hewl tê dayin ku [[Nîvgirava Îberî]] bi Amerîkaya Hispanîk ve bi rêya ziman, bazirganî, dîrok û çandê ve girê bide. Ev polîtîka bi bingehîn "li ser nirxên hevpar û vejandina demokrasiyê hatiye avakirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Spanish Foreign Policy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-08-07 |isbn=978-1-315-75679-0 |paşnavê-edîtor=Garcia |pêşnavê-edîtor=David |url=https://doi.org/10.4324/9781315756790 |paşnavê-edîtor2=Pacheco Pardo |pêşnavê-edîtor2=Ramon }}</ref> Spanya di nav gelek nakokiyên axê de ye ku îdîaya Cîbraltar dike ku Herêmeke Derveyî Deryaya Yekbûyî ye ku li beşa herî başûr a Nîvgirava Îberî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS |roja-arşîvê=2011-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20(27.02.08).doc |sernav=Wayback Machine |malper=www.maec.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Nakokiyeke din jî li dora Giravên Savage heye ku Spanya îdîa dike ku ew kevir in ne girav e û ji ber vê yekê herêma aborî ya taybet a Portûgalê (200 mîlên deryayî) ku gelek giravan vedigire nav xwe qebûl nake.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain disputes Portugal islands |url=https://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Spanya serweriya xwe li ser Girava Perejîlê ku giraveke kevirî ya piçûk û bala ye ku li perava başûrê [[Tengava Cîbraltarê]] ye, îdia dike. Ev îdîa di sala 2002an de di navbera Spanya û [[Maroko]]yê de bûye mijara bûyereke çekdarî. Maroko bajarên Spanyayê yên Ceuta û Melilla û giravên plaza de soberanía yên li peravên bakurê Afrîkayê wekê axa Marokoyê îdîa dike. Portûgal serweriya Spanyayê li ser axa Olîvenzayê nas nake.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1 |sernav=Wayback Machine |malper=e-archivo.uc3m.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:EF-18A Spain (16527586494).jpg|thumb|çep|Balafira şer EF-18A ku yek ji balafirên şer ên artêşa Spanyayê ye]] Hêzên çekdar ên Spanyayê li ser sê şaxan wekê artêş (Ejército de Tierra); Navy (Armada) û hêza hewayî û fezayê (Ejército del Aire y del Espacio) hatiye dabeş kirin. Bi tevahî hêz wekê hêzên çekdar ên Spanyayê (Fuerzas Armadas Españolas) tê nas kirin. Fermandarê giştî yê artêşa Spanyayê qiralê Spanyayê Felipe VI e. Rayedarên leşkerî yên din serokwezîr û wezîrê parastinê ye. Çarem rayedarê leşkerî yê dewletê serfermandarê giştî yê parastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html |sernav=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD |malper=La Vanguardia |tarîx=2016-11-06 |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}</ref> Karmendên parastinê (Estado Mayor de la Defensa) wekê beşek alîkarê artêşê ye. Hêzên çekdar ên Spanyayê hêzeke profesyonel in ku di sala 2017an de ji 121.900 şervanên çalak û 4.770 ji şervanên cîgir pêk hatiye. Her wiha Spanyayê xwedî 77.000 leşkerên parastina sivîl e ku di demên rewşên awarte yên neteweyî de di bin kontrola wezareta parastinê de ye. Di sala 2015an de lêçûna parastinê ya Spanyayê 5,71 milyar euro (7,2 milyar dolarê amerîkî) bû ku ji sedî 1 zêde bûye. Ev zêdebûna lêçûnê ji ber fikarên ewlehiyê çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending |sernav=Update: Spain to increase defence spending - IHS Jane's 360 |malper=www.janes.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}</ref> Xizmeta leşkerî ya mecbûrî di sala 2001ê de bi dawî bûye. Li gorî îndeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an, Spanya welatê 23yem a herî aram ê cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf |sernav="2024 Global Peace Index" }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Paseo de la Castellana (Madrid) 52.jpg|thumb|Dîmenek ji Paseo de la Castellana ya navçeyên karsaziya AZCA û Cuatro Torres a qada karsaziyê ya Madrîdê]] Spanya xwedî aboriyeke tevlihev e ku hêmanên kapîtalîzma bazara azad bi refaha civakî û destwerdana dewletê re tevlê hev dike. Spanya yek ji 19 welatan e ku hilberîna navxweyî ya giştî ya navînî (GDP) salane ji 1 trilyon dolarî derbas dibe ku di cîhanê de di rêza 12em de ye û hem li Yekîtiya Ewropayê û hem jî di nav herêma euro de di rêza çarem de ye. Banka Cîhanê Spanya wekê aboriyeke bi dahata bilind û ji aliyê fona dravan a navneteweyî ve jî wekê aboriyeke pêşketî hatiye destnîşankirin. Spanya ji sala 2024an vir ve xwedî aboriya pêşketî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/europe/2024/11/26/real-reason-spain-economy-bucking-trend-european-decline-starrtups-tech/ |sernav=The real reason Spain’s economy is bucking the trend of European decline |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Lluch |pêşnav=Jorge }}</ref> ku herî bilez mezin dibe ku nêzîkî çar caran ji navînî ya qada euroyê zêdetir mezin dibe.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Spain shows Europe how to keep up with America’s economy |url=https://www.economist.com/europe/2024/12/12/spain-shows-europe-how-to-keep-up-with-americas-economy |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Her çiqas ji welatên din ên ewropî hêdî hêdî û newekhevtir be jî; pîşesazî bi piranî bi Katalonyayê (bi giranî çêkirina tekstîlê) û Welatê Baskê (hilberîna hesin û pola) ve bi sinor be jî, Spanyayê di dawiya sedsala 18an de dest bi pîşesazibûnê kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Migration, Immigration, Emigration {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Migration |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Mezinbûna aborî bi giştî ji piraniya welatên sereke yên rojavayê Ewropayê hêdîtir bû û di warî de Spanya di destpêka sedsala 20an de hinek paşve maye. [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] û piştre polîtîkayên ottarkî û destwerdanê yên têkçûyî ku bi tecrîda navneteweyî xirabtir dibin, di dawiya salên 1950yan de aboriya welat di bin xetereya hilweşînê dihêle. Ji bo birêveberina krîza aborî, reformên teknokratîk hatine bicihanîn û bingeha mûcîzeya aborî ya Spanyayê danîne ku ev serdem ji sala 1960an heta 1974an mezinbûneke aboriya bilez bidestxistiye ku di vê heyamê de aboriya Spanyayê bi navînî salane ji %6,6 mezin bûye û piştê Japonê xwedî aboriya herî ku bi rêjeya zêde bilind dibûn.<ref name=":4"/> Ji dema ku di dawiya salên 1970an de derbasî demokrasiyê bûye, Spanya bi gelemperî hewl daye ku aboriya xwe lîberalîze bike û entegrasyona herêmî û navneteweyî kûrtir bike. Welat di sala 1986an de tevlî civaka aborî ya ewropî û niha jî tevê [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye û polîtîka û reformên ku rê daye welat ku di destpêkirina yekem a euroyê de di sala 1999an ku euroyê bikarbînin, pêk aniye. Hevkarên bazirganî û veberhênanê herî mezin ên Spanyayê, tevî çar bazarên welat ya herî mezin ên hinardekirinê di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de û herêma euroyê de ne; Endamtiya Yekîtiya Ewropayê her wiha bi sê caran zêdebûna veberhênana rasterast a biyanî ji sala 1990 heta sala 2000an di heyamê de pêk hatiye. Spanya di nav welatên ku herî zêde ji krîza darayî ya 2008an û krîza deynê ewropî ya piştî vê kirîzê bi bandor bûye de bû ku ev krîz bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. [[Wêne:Madrid - Cuatro Torres Business Area (CTBA) 01.JPG|thumb|Dîmenek ji avahiyên li qada karsaziya Cuatro Torresê, Madrîd]] Spanya demek dirêj e bi bêkariya bilind re têkoşîn dike ku ji salên 1980î vir ve qet ji sedî 8an kêmtir nebûye. Di sala 2013an de bêkarî gihîşt bilindeya ji %27.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/ee2b05f2-3cf1-4d45-874d-3552a5f43555 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Di çileya sala 2026an de rêjeya bêkariyê daketiye ji sedî 9,93<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176918&menu=ultiDatos&idp=1254735976595 |sernav=INEbase / Labour market /Economic activity, employment and unemployment /Economically Active Population Survey / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> ku ev rêjeya herî nizm ji sala 2008an vir ve ye.<ref name=":5"/> Bêkariya ciwanan bi taybetî li gorî pîvanên cîhanî û herêmî gelek giran e ku bi rêjeya ji sedî 24,90 (ji çileya 2025an pê ve) Spanya di nav endamên Yekîtîya Ewropayê de rêjeya herî bilind e û ji rêjeya navînî ya Yekîtiya Ewropayê ya ji sedî 14,6 pir jortir e.<ref name=":6"/> Xalên lawaz ên berdewam ên aboriya Spanyayê dahata bazara ne tomarkirî ya mezin;<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2013/07/spains-black-market-economy-is-worth-20-of-its-gdp/277840/ |sernav=Spain's Black Market Economy Is Worth 20% of Its GDP |malper=The Atlantic |tarîx=2013-07-16 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Ferdman |pêşnav=Roberto A. }}</ref> sîstemeke perwerdehiyê ku li gorî piraniya welatên pêşketî performansek xirab nîşan dide<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/dataoecd/51/21/37392840.pdf |sernav="OECD report for 2006" |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> û rêjeyên kêm ên veberhênana sektora taybet e.<ref name=":3"/> Ji salên 1990î vir ve ku pêlek taybetkirinên pargîdaniyan pêk hatiye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salmon |pêşnav=Keith |tarîx=2001-11-01 |sernav=Privatisation of State-Owned Enterprises in Spain: Redefining the Political Economy |url=https://intellectdiscover.com/content/journals/10.1386/ijis.14.3.136 |kovar=International Journal of Iberian Studies |ziman=en |cild=14 |hejmar=3 |rr=136–147 |doi=10.1386/ijis.14.3.136 |issn=1364-971X }}</ref> ku çend pargîdaniyên spanyayî statûyek pirneteweyî bi dest xistine ku ev pargîdanî hebûnek xurt û pêşeng li Amerîkaya Latînî diparêzin ku Spanya piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn veberhênerê biyanî ye lê di heman demê de ber bi Asyayê re, bi taybetî bi Çîn û Hindistanê re dest bi bazirganiya derveyê welat kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=13579705 |sernav=A hedge against Spain's slowdown {{!}} A good bet? {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li gorî Fortune Global 500, ji sala 2023an vir ve, Spanya ji aliyê dahata salane ve malovanê heşt ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê dike ku di nav wan de Banco Santander (di rêza 14em de ye ku saziya bankayê ya herî mezin a cîhanê ye), pargîdaniya elektrîkê Iberdrola (operatorê enerjiya nûjenkirî yê herî mezin ê cîhanê ye) û Telefónica (yek ji mezintirîn operatorên telefonê û dabînkerên tora mobîl ye) hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/05/25/afx5046256.html |sernav=Spain's Iberdrola signs investment accord with Gulf group Taqa - Forbes.com |malper=www.forbes.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Bîst pargîdaniyên spanyayî di rêza Forbes Global 2000 a 2023an de ku di nav 2.000 pargîdaniyên giştî yên herî mezin de ye ku hatine lîste kirin ku pargîdaniyên cihêreng ên wekê (ACS Group), hewavanî (ENAIRE), dermansazî (Grifols) û pargîdaniya veguhastinê (Ferrovial) di lîsteyê de cih girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Big in America? |url=https://www.economist.com/business/2009/04/08/big-in-america |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Di heman demê de yek ji mezintirîn saziyên sektora taybet ên Spanyayê Mondragon Corporation e ku mezintirîn kooperatîfa hevkariya karkerî ya cîhanê ye. Pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) yek ji mezintirîn kardêrên welat e û beşdariyeke girîng ê mezinbûna aborî ye ku ji dehê yekê hilberîna navxweyî ya giştî û ji sedî 18ê tevahî hinardekirina welat (tevî wesayît û parçeyên wesayîtan) pêk tîne. Di sala 2023an de Spanya 2,45 milyon wesayît hilberandiye ku ji wan zêdetirî 2,1 milyon hinardeyê derveyê welat hatine kirin û ji aliyê hejmara giştî ve di cîhanê de di rêza heştem û li Ewropayê (piştî Almanyayê) di rêza duyem de cih girtiye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.investinspain.org/content/icex-invest/en/sectors/automotive.html |sernav=Automotive Industry in Spain |malper=www.investinspain.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Bi tevahî, di sala 2023an de ji sedî 89ê wesayîtan û ji sedî 60ê parçeyên wesayîtên li Spanyayê hatine çêkirin li çaraliyê cîhanê hatine hinardekirin; tenê rêjeya zêde ya bazirganiya derve ya wesayîtan di sala 2023an de gihîştiye 18,8 milyar euroyê. Bi tevahî, pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) nêzîkî 2 milyon hêza xebatên an jî ji sedî 9ê hêza xebatê, piştgirî dike.<ref name=":7"/> == Demografî == [[Wêne:Valencia, Ciudad de las Ciencias y de las Artes.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Valensiyayê li peravê Deryaya Navîn ku li herêmê nifûseke zêde dijî]] Li gorî daneyên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê, di çileya sala 2026an de nifûsa Spanyayê 49.570.725 kes bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981 |sernav=INEbase / Demography and population /Population figures and Demographic Censuses /Population Continuous Statistics / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Di heman mehê de kesên ku li Spanyayê ji dayik bûne ji %79,7ê tevahiya nifûsê û kesên ku li derveyî welat ji dayik bûne jî ji %20,3ê tevahiya nifûsê pêk anîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=56937#_tabs-tabla |sernav=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y país de nacimiento(56937) |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Giraniya nifûsa Spanyayê, 98/km² ye (li serê her kîlometreçargoyê 98 kes dikeve) ku ji ya piraniya welatên [[Ewropaya Rojava]] kêmtir e û belavbûna nifûsa li seranserê axê gelek neyeksan e. Ji xeynî herêma derdora bajarê paytext [[Madrîd]]ê, deverên herî zêde nifûs lê kom bûne deverên peravî ne. Ji sala 1900an vir ve, dema ku nifûsa Spanyayê 18,6 milyon bû, nifûsa Spanyayê 2+1⁄2 caran zêde bûye ku bi giranî ji ber geşbûna demografîk a berbiçav a salên 1960î û destpêka salên 1970î zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spain: a modern European economy |url=https://archive.org/details/spainmoderneurop0000harr |paşnav=Harrison |pêşnav=Joseph |weşanger=Ashgate |tarîx=2004 |isbn=978-0-7546-0145-6 |cih=Aldershot, Hants, England : Burlington, VT |paşnav2=Corkill |pêşnav2=David |series=Modern economic and social history series }}</ref> Di sala 2024an de rêjeya giştî ya zayînê (TFR) li Spanyayê li serê her jinê 1,10 zarok bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177003&menu=ultiDatos&idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demografía y población /Fenómenos demográficos /Indicadores demográficos básicos / Últimos datos |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> ku piştî Maltayê xwedî duyem rêjeya herî nizm li Yekîtiya Ewropayê û di nav welatên din de jî welatê herî nizm ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Fertility_statistics |sernav=Fertility statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Ev rêje ji asta guhertinê ya 2,1 pir kêmtir e û bi rêjeya herî zêde ya dîrokî ya 5,11 zarok serê jinê ku di sala 1865an de hatiye tomarkirin re berevajî yê hev in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ESP |sernav=Total fertility rate: births per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Di encamê de, Spanya xwedî yek ji nifûsa herî kevn ê cîhanê ye ku temenê navîn a welat 46,8 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |sernav=Spain - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî ku rêjeya jidayikbûnê di salên 1980î de gelek daketiye û rêjeya mezinbûna nifûsa Spanyayê jî kêm bûye, di destpêkê de bi vegera gelek spaniyan ku di salên 1970î de koçî welatên din ên ewropî bibûn û di demên dawî de jî, ev yek ji ber hejmareke mezin ji koçberan zêde bûye ku îro ji ji %19 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin: Di nav koçberên ne-Yekîtiya Ewropayê de, bi piranî ji Amerîkaya Latîn (%39), Afrîkaya Bakur (%16), Ewropaya Rojhilat (%15) û Afrîkaya Jêr-Sahrayê (%4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=/inebase/temas/t20/e245/p04/a2005/l0/&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=/inebase/temas/cgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=/inebase/cgi/ |sernav=Instituto Nacional de Estad |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2008-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080325043135/http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=%2Finebase%2Ftemas%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2Fa2005%2Fl0%2F&FILE_AXIS=00000010.px&CGI_DEFAULT=%2Finebase%2Ftemas%2Fcgi.opt&COMANDO=SELECCION&CGI_URL=%2Finebase%2Fcgi%2F |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2024an de, hejmara niştecihvanên biyanî yên ku hemwelatîbûna Spanyayê wergirtin ji %5,1 zêde bûye û gihîşt 252.476 kesan. Di nav kesên ku bûne hemwelatîyên Spanyayê ji welatên wekê [[Maroko]] (42.910), [[Venezuela]] (30.403) û Kolombiyayê (26.224) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177001&menu=ultiDatos&idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demography and population /Demographic phenomena /Statistics on Acquisition of Spanish Citizenship of Residents / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li Spanyayê hejmareke mezin ji neviyên nifûsê ji koloniyên berê, bi taybetî ji [[Amerîkaya Latînî]] û [[Afrîkaya Bakur]] hene. Hejmareke kêmtir ji koçberan ji çend welatên başûrê Sahrayê vê dawiyê li Spanyayê bi cih bûne. Her wiha hejmareke girîng ji koçberên asyayî jî hene ku piraniya wan bi eslê xwe ji [[Rojhilata Navîn]], başûrê [[Asya]]yê û ji [[Çîn]]ê ne. Koma herî mezin a koçberan welatiyên ewropî ne ku bi hejmareke mezin romanî, brîtanî, almanî, fransî û ji welatên din ên ewropî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-12-11 |sernav=Brits Abroad: Country-by-country |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-GB }}</ref> === Bajarvanî === Li gorî daneyên Banka Cîhanî, di sala 2023an de nêzîkî ji %81,6ê nifûsa Spanyayê li deverên bajarî jiyan kirine ku ev yek mêla bajarvaniyê ya berdewam nîşan dide ku di dehsalên dawî de rewşa demografîk a welat diyar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Ev kombûna ber bi deverên bajarî de bûye sedema serdestiya deverên bajarî ya di warên aborî, siyasî û çandî de. === Bajarên mezin <small>(2005)</small> === {| | * <small>1.</small> [[Madrîd]] – 3.155.359 * <small>2.</small> [[Barselona]] – 1.593.075 * <small>3.</small> [[Valensiya]] – 796.549 * <small>4.</small> [[Sevilla]] – 704.154 * <small>5.</small> [[Zaragoza]] – 647.373 * <small>6.</small> [[Málaga]] – 558.287 * <small>7.</small> [[Murcia]] – 409.810 * <small>8.</small> [[Las Palmas de Gran Canaria]] – 378.628 * <small>9.</small> [[Palma de Mallorca]] – 375.773 * <small>10.</small> [[Bilbao]] (bask. Bilbo) – 353.173 * <small>11.</small> [[Valladolid]] – 321.713 * <small>12.</small> [[Córdoba (Spanien)|Córdoba]] – 319.692 * <small>13.</small> [[Alicante]] (Alacant) – 319.380 * <small>14.</small> [[Vigo]] – 293.725 * <small>15.</small> [[Gijón]] – 273.931 * <small>16.</small> [[L'Hospitalet de Llobregat]] – 252.884 * <small>17.</small> [[A Coruña]] – 243.349 * <small>18.</small> [[Granada]] – 236.982 * <small>19.</small> [[Vitoria-Gasteiz]] – 226.490 * <small>20.</small> [[Santa Cruz de Tenerife]] – 221.567 * <small>21.</small> [[Badalona]] – 218.553 * <small>22.</small> [[Elche]] (Elx) – 215.137 * <small>23.</small> [[Oviedo]] – 212.174 * <small>24.</small> [[Móstoles]] – 204.463 * <small>25.</small> [[Cartagena (Spanien)|Cartagena]] – 203.945 * <small>26.</small> [[Alcalá de Henares]] – 197.804 * <small>27.</small> [[Sabadell]] – 196.971 * <small>28.</small> [[Jerez de la Frontera]] – 196.275 * <small>29.</small> [[Fuenlabrada]] – 195.131 | * <small>30.</small> [[Terrassa]] – 194.947 * <small>31.</small> [[Pamplona]] – 193.328 * <small>32.</small> [[Santander]] – 183.955 * <small>33.</small> [[San Sebastián]] (bask. Donostia) – 182.930 * <small>34.</small> [[Almería]] – 181.702 * <small>35.</small> [[Leganés]] – 181.248 * <small>36.</small> [[Burgos]] – 172.421 * <small>37.</small> [[Castellón de la Plana]] (Castelló de la Plana) – 167.455 * <small>38.</small> [[Alcorcón]] – 162.524 * <small>39.</small> [[Salamanca]] – 160.331 * <small>40.</small> [[Albacete]] – 159.518 * <small>41.</small> [[Getafe]] – 157.397 * <small>42.</small> [[Huelva]] – 145.150 * <small>43.</small> [[Logroño]] – 144.935 * <small>44.</small> [[Badajoz]] – 143.019 * <small>45.</small> [[San Cristóbal de La Laguna]] – 141.627 * <small>46.</small> [[León]] – 136.414 * <small>47.</small> [[Cádiz]] – 131.813 * <small>48.</small> [[Tarragona]] – 128.152 * <small>49.</small> [[Lleida]] – 124.709 * <small>50.</small> [[Marbella]] – 124.333 * <small>51.</small> [[Santa Coloma de Gramenet]] – 118.129 * <small>52.</small> [[Mataró]] – 116.698 * <small>53.</small> [[Jaén]] – 116.540 * <small>54.</small> [[Dos Hermanas]] – 112.273 * <small>55.</small> [[Algeciras]] – 111.283 * <small>56.</small> [[Torrejón de Ardoz]] – 109.483 * <small>57.</small> [[Ourense]] – 108.358 * <small>58.</small> [[Alcobendas]] – 103.149 | |} === Koçberî === [[Wêne:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|thumb|Di sala 2005an de li Spanyayê rêjeya belavbûna nifûsa biyanî]] Li gorî amarên fermî yên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê heta çileya sala 2026an, zêdetirî 10 milyon kesê ji Spanyayê li derveyî welat ji dayik bûne ku ev jî ji %20,3ê nifûsa giştî ya welat pêk tîne. Ji wan, zêdetirî 7 milyon kes (%15,4) li derveyî Ewropayê ji dayik bûne<ref name=":8"/> û zêdetirî 7 milyon (%14,3) xwedî hemwelatîbûna biyanî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/ECP4T24.htm |sernav=Nota de Prensa: Estadística Continua de Población (ECP). 1 de enero de 2025. Datos provisionales. |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Li gorî hejmara koçberan, Spanya li Ewropayê di rêza çarem de ye û li cîhanê jî di rêza heftemîn de ye. Hate kanûna sala 2024an çavkaniya herî mezin a koçberan ku ji derveyê welêt hatine, ji Marokoyê (zêdetirî 1 milyon), [[Kolombiya]] (856.616), [[Venezuela]] (599.769), [[Romanya]] (532.456) û ji Ekvadorê (448.643) bûn. Piraniya koçberan ji derveyê [[Yekîtiya Ewropayê]] hatine bi taybetî ji welatên wekê Amerîkaya Latîn, bi nifûseke girîng ji [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Ûkrayna]], [[Çîn]], [[Rûsya]], [[Pakistan]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Senegal]]ê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.7195/ri14.v14i1.885.s1081 |sernav=Población por sexo, municipio y edad (año a año). |malper=doi.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Ji sedsala 21an vir ve koçberiya ber bi Spanyayê ve bi awayekê berbiçav zêde bûye ku ji %1,6ê ji nifûsê di sala 1998an de di sala 2009an de ev rêje gihîştiye ji sedî %12 ku bi awayekî teqez, hejmara koçberan di sala 1996an de 500.000 kes bû, ev hêjmar di sala 2008an de gihîştiye 5,2 milyon kesan. Spanya ji sala 2002an heta sala 2007an bi qasî 2,5 milyon koçberan, di rêza yekem de bû ku pêşwaziya koçberan kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://workpermit.com/news/2007-10-10/spain/spanish-immigration-budget-increases.htm |sernav=Spain to increase immigration budget |malper=workpermit.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Di sala 2005an de, Spanya piştî Qibrisê duyem rêjeya herî bilind a koçberiyê li Yekîtiya Ewropayê û di hejmarên teqez de jî xwedî rêjeya herî bilind bû ku bi bernameyeke efûyê nifûsa koçberên qanûnî bi qasî 700.000 kesan zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-NK-06-001/EN/KS-NK-06-001-EN.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=epp.eurostat.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2005-05-09 |sernav=Spain grants amnesty to 700,000 migrants |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/09/spain.gilestremlett |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Çend faktorên hatina bilind a koçberan heye ku di nav wan de girêdanên çandî yên Spanyayê bi Amerîkaya Latîn re, cihê wê yê erdnîgarî, derbasbûna hêsan a sinorê welat, mezinbûna aboriya bê tomar û hêza sektorên çandinî û avakirina avahiyan ku pêwîstiya van sektoran bi hêza kar ên erzan heye. Hejmareke mezin ji welatiyên [[Yekîtiya Ewropayê]] ku teqawid dibin û berê xwe didin peravên [[Deryaya Navîn]] a Spanyayê ku di sala 2008an de, berî destpêkirina krîza aborî, ''[[Financial Times]]'' ragihandibû ku Spanya ji bo ewropiyên rojavayî cihê herî bijarte yê ji bo xebatê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0 |sernav=Instituto Nacional de Estadistica. (Spanish Statistical Institute) |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102141040/http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |sernav=News.bg - Europeans Favour Spain for Expat Jobs |malper=international.ibox.bg |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081010033728/http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heta sala 2014an, ji ber krîza aborî hejmara koçberan kêm bûye ku tenê di sala 2011an de zêdetirî nîv milyon kes ji Spanyayê derketin ku ev yekem rêjeya koçberiya diyar ê di dehsalan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elpais.com/articulo/sociedad/580000/personas/van/Espana/elpepisoc/20111008elpepisoc_2/Tes |sernav=580.000 personas se van de España · ELPAÍS.com |malper=www.elpais.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=EDICIONES EL PAIS, S.L. }}</ref> Lêbelê tevî faktorên aborî û her wiha polîtîkayên teşwîqkirina koçberên bêkar ên ne-Yekîtiya Ewropayê ku bi dilxwazî welat biterikînin, rêjeya koçberiyê hinek kêm maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://planderetornovoluntario.es/ |sernav=Casinos Sin Licencia España 2026 ◉ Ranking y Guía Experta |malper=Casinos Online España |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es-ES }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Catan |pêşnav=Thomas |tarîx=2009-01-25 |sernav=Spain's Jobs Crisis Leaves Immigrants Out of Work - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123275552359911807 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Heta sala 2015an, koçberiya diyar zêde bibû û Spanya dîsa bûye cihekî sereke yê koçberiyê ku ji aliyê polîtîkayên hikûmetê ve ji bo zêdekirina hêza kar û pêşvebirina entegrasyonê hatiye piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain Bets on 1 Million Migrants to Keep Its Economy Growing |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2025-05-29/spain-opens-doors-to-1-million-migrants-to-boost-workforce |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Ashifa Kassam European community affairs |tarîx=2025-02-18 |sernav=How Spain’s radically different approach to migration helped its economy soar |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/18/how-spains-radically-different-approach-to-migration-helped-its-economy-soar |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Hikûmeta Sánchez plan kiriye ku heta sala 2027an dora 900.000 koçberên bê tomar qanûnî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/04/11/eu-countries-not-enforcing-migration-pact-could-face-legal-action-says-johansson |sernav=Spain to grant residency and work permits to around 300,000 undocumented migrants per year". Euronews. 4 November 2024 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Spain languages-en.svg|thumb|Nexşeya zimanên Spanyayê]] Spanya dewletek pirzimanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=easyweb.easynet.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Zimanê spanî di destûra bingehîn a Spanyayê ya 1978an de wekê castellano (kastîlî) hatiye destnîşan kirin ku ji sala 1931ê vir ve zimanê fermî ya tevahiya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National, regional and minority languages in Europe: contributions to the annual conference 2009 of EFNIL in Dublin |paşnav=Stickel |pêşnav=Gerhard |weşanger=Peter Lang |tarîx=2011 |isbn=978-3-631-60365-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129 }}</ref> Wekê ku di xala sêyem a destûra bingehîn de destûr tê dayîn, 'zimanên spanî' yên din jî dikarin di civakên xwe yên xweser de bibin zimanên fermî. Herêmîbûna ku ji aliyê şêweya hevfermîbûnê ve ku di destûra bingehîn a sala 1978an de hatiye kodkirin û hatiye afirandin, nehevsengiyek diafirîne ku tê de mafên axaftvanên spanî li ser tevahiya axê derbas dibin lê li gorî zimanên hevfermî yên mayî, mafên axaftvanên wan tenê li ser herêmên wan derbas dibin.<ref name="Ramallo2018">{{Jêder-kitêb |sernav=17. Linguistic diversity in Spain |paşnav=Ramallo |pêşnav=Fernando |weşanger=De Gruyter |tarîx=2018-06-11 |rr=462–493 |isbn=978-3-11-036595-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ayres-Bennett |pêşnavê-edîtor=Wendy |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html |paşnavê-edîtor2=Carruthers |pêşnavê-edîtor2=Janice |doi=10.1515/9783110365955-018 }}</ref> Ji xeynî zimanê spanî zimanên din ên xwedî herêm wiha ne: aragoneyî, araneyî, astur-leoneyî, baskî, erebiya ceutan (darija), katalanî/valensî, galîsyayî, portûgalî û tamazightihî dibe ku romanî caló û zimanên îşaretan jî lê zêde bibin.<ref name="Ramallo2018"/> Hejmara axêverên zimanên herêman pir diguhere û naskirina wan a qanûnî ne yeksan e û hinek ji zimanên herî qels ji her cure parastinekê bibandor bêpar in.<ref name="Ramallo2018"/> Hinek zimanên ku ji bo civakên xweser wekê zimanên fermî hatine naskirin ev in: katalanî/valensî (li Katalonya û Giravên Balearî bi fermî wekê katalanî û li civaka Valensî bi fermî wekî [valensî] hatiye binavkirin); galîsyayî (li Galîsyayê); zimanê baskî (li Welatê Bask û beşek ji Navarra); û zimanê araneseyî jî li Ketelonyayê. Li gorî rapirsiyeke fermî ya temamker ya nifûsjimêriya sala 2021ê ku ji aliyê enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ve hatiye kirin de, zimanê spanî ji aliyê ji %81,53 yê welatiyan ve, katalanî/valensyayî aliyê ji %10,50 yê welatiyan ve, zimanê galîsî ji aliyê ji %3,77 ê welatiyan ve û zimanê baskî ji aliyê ji %1,42 ê welatiyan ve wekê yekem hatiye diyar kirin. Zimanê biyanî yê herî ku zêde dihat axaftin erebî bû ku ji aliyê ji %2,17 yê nifûsê ve wekê zimanê xwe yê yekem diyar kirine, piştre zimanê îngilîzî ji aliyê ji %1,58, romanî ji aliyê ji %1,44, fransî ji aliyê ji %0,94, portûgalî ji aliyê ji %0,54, zimanê çînî ji aliyê ji %0,48, zimanê almanî ji aliyê ji %0,44 û zimanê îtalî ji aliyê ji %0,41ê biyaniyan ve wekê zimanê yekem hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177092&menu=resultados&idp=1254735572981# |sernav=INEbase / Demografía y población /Cifras de población y Censos demográficos /Encuesta de Características Esenciales de la Población y las Viviendas / Resultados |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Ev cûrbecûrîya zimanên biyanî bi giranî ji ber koçberîya navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libros.usc.gal/index.php?id_product=221&controller=product |sernav=Ser inmigrante en tempos de crise |malper=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=gl |doi=10.15304/9788416533015 }}</ref> Zimanê spanî duyem zimanê zikmakî yê herî zêde ye ku tê axaftin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |sernav=572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |malper=www.cervantes.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |paşnav=Cervantes |pêşnav=Instituto }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Salamanca Fray Luis de Leon edited.jpg|thumb|Zanîngeha Salamancayê ku yek ji zanîngehên pêşîn ên ewropî ye.]] Perwerdehiya dewletê li Spanyayê ji şeş heta şazdeh saliyan bê dirav û mecbûrî ye. Pergala perwerdehiya heyî ji aliyê qanûna perwerdehiyê ya sala 2006an LOE (Ley Orgánica de Educación) an qanûna bingehîn a perwerdehiyê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo2-2006.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}</ref> Di sala 2014an de LOE ji aliyê qanûna LOMCEya nûtir û bi nakokî ve (Ley Orgánica para la Mejora de la Calidad Educativa) an qanûna bingehîn ji bo pêşvebirina pergala perwerdehiyê, bi gelemperî Ley Wert (qanûna wert) ve hatiye guheztin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/517990-lo-8-2013-de-9-dic-para-la-mejora-de-la-calidad-educativa.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}</ref> Ji sala 1970an heta 2014an, li Spanyayê heft (LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG, LOE û LOMCE) qanûnên perwerdehiyê yên cuda hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.teinteresa.es/educa/siete-leyes-educativas-franco-wert-zapatero-aznar-ucd-psoe-pp_0_1007900025.html |sernav=De la LGE a la LOMCE: Así son las siete leyes educativas españolas de la democracia {{!}} Teinteresa |malper=www.teinteresa.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Asta perwerdehiya pêşdibistanî perwerdehiya seretayî, perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî 16 salî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |sernav=Educación Primaria |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201105082455/http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |sernav=Educación Secundaria Obligatoria (ESO) |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2021-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211025224221/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |sernav=Bachillerato |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126220810/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di warê perwerdehiya pêşveçûna pîşeyî an perwerdehiya pîşeyî de ji xeynî bawernameyên zanîngehê sê ast ên wekê Formación Profesional Básica (perwerdehiya pîşeyî ya bingehîn); Ciclo Formativo de Grado Medio an CFGM (perwerdehiya pîşeyî ya asta navîn) hene ku piştî xwendina perwerdehiya navîn dikare were xwendin û Ciclo Formativo de Grado Superior an CFGS (perwerdehiya pîşeyî ya asta bilind) ku piştî xwendina asta perwerdehiya piştî 16 salî dikare were xwendin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.todofp.es/sobre-fp/informacion-general/sistema-educativo-fp/fp-actual.html |sernav=La Formación Profesional actual en el sistema educativo |malper=www.todofp.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî (PISA) ku ji aliyê OECDyê ve hatiye koordîne kirin, niha zanîn û jêhatîyên giştî yên 15 salî yên spanî di warê xwendin û nivîsandina xwendinê, bîrkarî û zanistê de ji navînîya OECD yê ya 493, pir kêmtir dinirxîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www2.compareyourcountry.org/pisa/country/ESP?lg=en |sernav=Compare your country - PISA 2018 |malper=www2.compareyourcountry.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Pergala tenduristiyê ya Spanyayê (pergala tenduristiyê ya neteweyî ya Spanyayê) di rêza 7em a rêxistina tenduristiyê ya Cîhanê de ye û yek ji pergalên herî baş ên cîhanê ye. Lênêrîna tenduristiyê ji bo her welatiyê Spanyayê qanûnî ye, giştî ye, gerdûnî ye û bê dirav e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seg-social.es:80/Internet_1/Trabajadores/PrestacionesPension10935/Asistenciasanitaria/RegimenGeneral/BeneficiariosSituac30476/177501 |sernav=Seguridad Social:Trabajadores |malper=www.seg-social.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}</ref> Lêçûnên giştî yên tenduristiyê ji %9,4ê GDPê ya Spanyayê ye û hinekî ji ji rêjeya navînî ya (%9,3) ya welatên OECD yê bilindtir e. Temenê jiyanê li Spanyayê ji 79,1 salên di sala 2000an de ber bi 82,7 salan di sala 2021an de bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/724 |sernav=Spain |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Santiago Compostela Cathedral 2023 - View from Alameda Park.jpg|thumb|çep|Katedrala Santiago de Compostela]] Katolîka romayî ku li Spanyayê xwedî dîrokeke dirêj e, hê jî baweriya serdest e. Her çiqas êdî li gorî qanûnê statûya wê ya fermî tune be jî, li hemî dibistanên dewletê yên li Spanyayê xwendekar neçar in ku dersa dînî an jî etîkê hilbijêrin. Her çiqas çend hînkirinên dînî yên wekê hinkirina îslamî,<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 26/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Comisión Islámica de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 26/1992 |rr=38214–38217 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/26 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> cihûtî<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 25/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Comunidades Israelitas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 25/1992 |rr=38211–38214 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/25 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> û xiristiyaniya evanjelîk<ref>{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 24/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 24/1992 |rr=38209–38211 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/24 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> jî di qanûnê de hatine naskirin jî, katolîk baweriya herî zêde ku li welat tê hînkirin. Rapirsî û lêkolînên dawî nîşan didin ku nêzîkî ji %30 yê ji nifûsa Spanyayê bê bawerî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/cis/opencm/ES/1_encuestas/estudios/ver.jsp?estudio=14473&cuestionario=17452&muestra=24446 |sernav=·CIS·Centro de Investigaciones Sociológicas·Ficha del estudio |malper=www.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=ES |paşnav=SA |pêşnav=Linguaserve IS, }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp |sernav=WVS Database |malper=www.worldvaluessurvey.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn a Spanyayê sekularîzmê di rêveberiyê de û her wiha azadiya dînê an baweriyê ji bo her kesî diparêze ku dibêje divê ti dîn û bawerî "karakterê dewletê" nebe, di heman demê de destûrê dide dewletê ku bi komên dînî re "hevkariyê" bike. Li Spanyayê nêzîkî 1.200.000 endamên dêrên protestan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |sernav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |paşnav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |roja-arşîvê=2011-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110930083055/http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 105.000 şahidên Yehowa hene. Nêzîkî 46.000 peyrewên dêra Îsa Mesîh a pîrozên rojên dawîn, di nav 133 civatên Spanyayê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newsroom.churchofjesuschrist.org/country/spain |sernav=Spain |malper=newsroom.churchofjesuschrist.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref> Li gorî navenda lêkolînên sosyolojîk a Spanyayê, ji %55,4ê spaniyan xwe wekê katolîk, ji %36,6ê ji wan xwe wekê katolîkên ne-pratîkîst û ji %18,8ê ji wan jî xwe wekê katolîkên pratîkîst bi nav kirine. Ji %3.6 xwe wekê peyrewên baweriyên din (di nav de îslam, xiristiyaniya protestan, cihûtî, budîzm, hinduîzm û hwd.) pênase dikin, û ji %39 jî xwe bi ti dînekî ve nagirin ku ateîst (15.8%), bê bawerî (12%) an jî agnostîk (11.2%) in<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/documents/d/cis/es3505mar_a |sernav=Barómetro de abril 2025: Estudio nº 3505 }}</ref> Piraniya spaniyan bi rêkûpêk beşdarî rîtûelên heftane yên dînî nabin. Lêkolînek di tîrmeha 2021ê de nîşan dide ku ji spanyên ku xwe wekî bi bawer nas dikin, ji %36 ji wan qet beşdarî ayînê nabin, ji %20,8 ji wan hema hema qet beşdarî ayînê nabin, ji %19 ji wan salê çend caran beşdarî ayînan dibin, ji %6,8 ji wan mehê du an sê caran beşdar dibin, ji %13,4 ê ji wan her yekşem û di bêhnvedanan de beşdarê ayînên dînê dibin û ji %2,9 ji wan di hefteyekê de gelek caran beşdarê ayînên dînê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://datos.cis.es/pdf/Es3330marMT_A.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=datos.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref> Li gorî rapirsiyeke sala 2021ê ku pileya pabendbûnê dipîve, ew kesên ku salê çend caran diçin dêrê ji %17,3ê ji tevahî nifûsê pêk tînin; kesên ku mehê çend caran diçin ji %9,3 yê ji nifûsê ye, kesên ku her yekşem û hemî rojên pîroz ên mecbûrî diçin ji %14,9 ê ji nifûsê ye û kesên ku hefteyê çend caran diçin jî ji %4,3 yê ji nifûsa Spanyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021-08-02 |sernav=Reporte de la situación del microcrédito en Colombia - Junio de 2021 |url=https://doi.org/10.32468/rept-sit-micr-cred.tr2-2021 |kovar=doi.org }}</ref> Ji dersînorkirina sala 1492an heta sedsala 19an, bi destûra bingehîn ku cihû dîsa dikarin ku bikevin Spanyayê, cihûtî li Spanyayê bi pratîkî tune bûye. Di roja îro de li Spanyayê nêzîkî 62.000 cihû hene ku ji %0,14 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin. == Çand == [[Wêne:Museo Guggenheim, Bilbao (31273245344).jpg|thumb|Muzexaneya Guggenheim Bilbao]] Spanya welatekî rojavayî ye û yek ji welatên latînî yên sereke yên Ewropayê ye û bi bandora xwe ya çandî ya navneteweyî hatiye naskirin. Çanda Spanyayê bi têkiliyên dîrokî yên xurt ên bi dêra katolîk re tê naskirin ku di avakirin û nasnameya welat de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spain transformed: the Franco dictatorship, 1959-1975 |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2007 |isbn=978-0-230-59264-3 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Townson |pêşnavê-edîtor=Nigel }}</ref> Huner, mîmarî, xwarin û muzîka Spanyayê ji aliyê pêlên li pey hev ên dagirkerên biyanî û her wiha ji aliyê avhewa û erdnîgariya Deryaya Navîn ya welet ve hatine şikildanîn. Serdema kolonyalîzma sedsalan ziman û çanda spanî globalîze kiriye û Spanyayê jî berhemên çandî û bazirganî yên împaratoriya xwe ya cihêreng kişandiye. Ji serdema zêrîn a Spanyayê vir ve huner, mîmarî, muzîk, wênesazî, wêje û xwarinên spanî li çaraliyê cîhanê, bi taybetî li Ewropaya Rojava û Amerîkayê, bandorkar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Culture, Cuisine, Traditions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Daily-life-and-social-customs |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.spainthenandnow.com/spanish-literature/spain-golden-age-literature-overview |sernav=Spain. Golden Age Literature. Innovations and Originality. |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-US |paşnav=Gethin }}</ref><ref name="Medina2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Food culture in Spain |url=https://archive.org/details/foodcultureinspa0000medi |paşnav=Medina |pêşnav=F. Xavier |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32819-0 |cih=Westport, Conn |series=Food culture around the world }}</ref> Spanya duyem welatê cîhanê ye ku herî zêde geştiyar serlêdana welat dikin û yek ji wan welatên ku herî zêde cihên mîrata cîhanê lê hene û ji bo xwendekarên ewropî cihê herî populer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spain.info/en/query/world-heritage-spain/ |sernav=World Heritage Sites in Spain |malper=Spain.info |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}</ref><ref name=":9"/><ref name="Medina2005"/> Zêdetirî 600 milyon kes bi spanî diaxivin ku bi vê awayê spanî duyem zimanê xwemaliyên herî zêde ye ku li cîhanê tê axavtin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.<ref name=":10"/> === Hûner === Hunermendên ji Spanyayê di pêşketina gelek tevgerên hunerî yên ewropî û amerîkî de bandorek mezin li ser huneran hêştine. Ji ber cihêrengiya dîrokî, erdnîgarî û nifşî, hunera Spanyayê gelek bi bandor bûye. Mîrata Deryaya Navîn bi bandorên greko-romanî û hinek maorîyan li Spanyayê, nemaze li Endulusa îro jî diyar e. Bandorên ewropî yên li ser hunera Spanyayê ku hunerên welatên wekê Îtalya, Almanya û Fransa heye ku bi taybetî di serdema ronesans, barokê spanyayî û serdema neoklasîkê vedihewîne. Gelek şêwazên din ên xwemaliyên wekê huner û mîmariya pre-romanesque, mîmariya herrerian an jî gotîka Isabelline hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.arteespana.com/arquitecturaherreriana.htm |sernav=Arquitectura Herreriana |malper=www.arteespana.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mélanges de la Casa de Velázquez 16 |weşanger=Editions E. de Boccard |tarîx=1980 |isbn=978-84-600-2213-8 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=CS1jRpHT40kC&pg=PA159 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=L'Architecture espagnole |paşnav=Durliat |pêşnav=Marcel |weşanger=Privat-Didier |tarîx=1966 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=5mtLAAAAMAAJ&q=%22style%20Isabelle%22 }}</ref> === Sînema === Piştî pêşandana yekem a sînematografekî li Spanyayê ya di sala 1896an de, sînema di salên piştre de pêş ketiye û di ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de Barselona bûye navenda hilberînê sînemayê ya herî mezin a welat û di heman demê bûye navendeke sereke ya sînemaya ewropî.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3625523.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dialnet.unirioja.es |roja-gihiştinê=2026-02-26 }}</ref> Stûdyoyên herêmî di sala 1932an de ji bo dengdan a fîlman hatine damezrandin.<ref name=":11"/> Nakokiyên ji bo pîşesaziya fîlmên bêdeng a Spanyayê derfetek ji bo mezinbûnek din pêşkêş kiriye. Ferzkirina dublajkirina fîlmên biyanî ji aliyê hikûmetê ve di sala 1941ê de temaşevanên spanî fêrî temaşekirina fîlmên dublajkirî kiriye.<ref name=":11"/> Sînemaya spanî serkeftinek mezin a navneteweyî bi dest xistiye ku di nav de xelatên Oscar ji bo fîlmên wekê ''Pan's Labyrinth'' û ''Volver'' hatiye wergirtin. Fîlmên cuda yên îstîsmarê ku di nîvê duyem a sedsala 20an de geş bûne ''Fantateterror'', ''Quinqui'' û fîlmên bi navê ''Cine de destape'' ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elespanol.com/el-cultural/cine/20191213/viaje-cara-cine-espanol/451706612_0.html |sernav=Viaje por la cara B del cine español |malper=El Español |tarîx=2019-12-13 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=Yuste |pêşnav=Javier }}</ref> Ji sala 2021ê vir ve, festîvalên [[San Sebastián]] û Málaga di nav pêşengên çandî yên herî mezin ên welêt de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.audiovisual451.com/el-festival-de-san-sebastian-y-el-de-malaga-entre-las-diez-iniciativas-culturales-mas-importantes-de-espana-de-2021/ |sernav=El Festival de San Sebastián y el de Málaga, entre las diez iniciativas culturales más importantes de España en 2021 |malper=Audiovisual451 |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=AV451 |pêşnav=Redacción }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Spanyol]] * [[Zimanê spanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }} {{Commons|Spain}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Herêmên xweser ên Spanyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1715an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Spanya| ]] 06ugpmsy6mytrx26m79qvgvbgnf9e0s 0 6431 2083386 2080384 2026-08-03T00:07:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083386 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Ûkrayna''',{{Efn|Bi navê '''Ûkranya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=799 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|uk|Україна|Ukraina}} {{IPA-uk|ʊkrɐˈjinɐ}}), [[welat]]ekî li [[Ewropaya Rojhilat]] e ku piştê [[Rûsya]]yê duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye. Ûkrayna li bakur bi [[Belarûs]]ê re, li rojava bi [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Mecaristan]], [[Romanya]] û [[Moldova]]yê re sinorên bejayî parve dike. Li aliyê başûrê rojava bi [[Deryaya Reş]] re û li aliyê başûr û başûrê rojhilat jî sinorên peravî bi [[Deryaya Azovê]] parve dike. Li gel bajarên mezin ên wekê [[Kharkiv]], [[Dnîpro]] û [[Odesa]]yê, [[Kyîv|Kîev]] paytexta neteweyî û bajarê herî mezin ê welat e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 |sernav=Ukraine country profile |tarîx=1 adar 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2022 }}</ref> [[Erdzemîn]]a welêt bi qasî 600.000 kîlometre çargoşe rûerd vedigire. Beriya [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] ya domdar, welat bi nifûsa xwe yê li dora 41 milyon kesan ve heştem welatê herî qerebalixê Ewropayê bû. Di Serdema Navîn de Ûkrayna cihê berfirehbûna zû yê slavî bû û dever piştre bûye navendeke girîng a çanda slavî ya rojhilata di bin serweriya [[Kîeavana Rûsyayê]] de ku di sedsala 9an de derketibû holê. Serweriya Kievana Rûsyayê di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav bû û bi êrîşên mongolan ên ku sedsala 13an de qewimiye hatiye hilweşandin û hatiye talan kirin. Dewlet di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav dibe û bi êrîşên [[mongol]]an ên di sedsala 13an de hatiye hilweşandin. Piştre dever ji bo 600 salên pêş de ji aliyê cûrbecûr hêzên derve ve hatiye nîqaşkirin, dabeş kirin û hatiye rêvebirin ku di nav de Hevbeşdariya Polonî-Lîtvanya, Împeratoriya Awistiryayê, Xanedaniya Osmanî û Tsardomiya Rûsyayê hebûn. Hetmanatiya Qezaxan di sedsala 17an de li Ûkraynayaya navendî derketiye holê lê di navbera [[Rûsya]] û [[Polonya]]yê de hatiye dabeş kirin û rêveberiya hetmanetiyê ji aliyê Împeratoriya Rûsyayê ve hatiye bidawîkirin. Di vê heyamê de Neteweperestiya Ûkraynayê pêş dikeve û piştî [[Şoreşa Rûsyayê]] di sala 1917an de [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya demkurt hatiye avakirin. Bolşevîkan li ser piraniya împeratoriya berê kontrola xwe bihêz dikin û Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê ava dikin ku dema di sala 1922an de hate damezrandin, dibe komara damezrîner a [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di destpêka salên 1930an de bi milyonan ûkraynî di [[Holodomor]]ê de jiyana ji dest didin ku tunebûneke bû ku ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin. Dagirkeriya [[Almanya]]yê di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] de li Ûkraynayê dibe sedema wêrankariyê ku 7 milyon sivîlên ûkraynayî ku piraniya wan ji Cihûyên Ûkraynayê pêk dihatin hatine kuştin. Ûkrayna di sala 1991an de dema ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hilweşiya û xwe bêalî îlan kir serxwebûna xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1996an de li Ûkraynayê qanûneke nû hatiye qebûlkirin. Rêzek xwepêşandanên girseyî ku bi navê Euromaidan dihatin zanîn, piştê şoreşeke di sala 2014an de bûye sedema damezrandina hikûmetek nû. Piştre Rûsyayê bi awayekî yekalî nîvgirava Kirimê ya Ûkraynayê tevlê axa xwe dike û aloziyên alîgirên Rûsyayê bi şerekî li Donbasê di navbera cudaxwazên bi piştevaniya Rûsyayê û hêzên hikûmetê li rojhilatê Ûkraynayê de bi dawî dibe. Di sala 2022an de Rûsya dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye. Bi destpêka şerê bi Rûsyayê re, Ûkrayna ji bo parastina axa xwe hewl daye ku têkiliyên dîplomatîk û alikariya li dijî dagirkirina Rûsyayê ji [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons |sernav=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine: Kyiv’s Determination Has Improved Washington’s Spotty Track Record |malper=www.foreignaffairs.com |tarîx=2023-03-17 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en |paşnav=Beliakova |pêşnav=Polina |paşnav2=Tecott |pêşnav2=Rachel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |sernav=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |malper=Yahoo News |tarîx=2022-04-28 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US }}</ref> Ûkrayna dewleteke unîter e û sîstema hikûmraniya dewletê komareke nîv-serokatî ye. Ûkrayna di welatên pêşkevtî de welatê herî feqîr ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-07-01 |sernav=Corruption in Ukraine (Published 2022) |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/briefing/russia-ukraine-war-corruption-yovanovitch-odessa.html |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/what-is-wrong-with-the-ukrainian-economy/ |sernav=What is wrong with the Ukrainian economy? |malper=Atlantic Council |tarîx=2019-04-26 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US |paşnav=Haring |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya roja îro gendelî wekê pirsgirêkeke girîng ê welat maye. Lêbelê ji ber axa welat ya berfereh Ûkraynaya beriya şer yek ji mezintirîn hinardekarên genimê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |sernav=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 - minister — BlackSeaGrain |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-31 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231235707/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |sernav=WTO {{!}} Publications |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ûkrayna di karûbarên gerdûnî de hêzek navîn hatiye hesabkirin û [[Hêzên Çekdarî yên Ûkraynayê]] hem ji aliyê personelên çalak ve hem jî ji aliyê hejmara giştî ya personelan ve pêncemîn hêza çekdar a herî mezin e cîhanê ye. Artêşa Ûkraynayê xwedî heştem sermiyana berevaniyê ya herî mezinê cîhanê ye. == Nav == Navê Ûkraynayê bi gelemperî wekê peyva ''krajina'' ku peyveke ji slavî ya kevn e ku wateya "welatê sînor". Wateyeke din jî ev e ku navê Ûkrayna tê wateya "herêm" an jî "welat"ê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Johnson: Is there a single Ukraine? |url=https://www.economist.com/prospero/2014/02/05/johnson-is-there-a-single-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-14 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> == Dîrok == === Dîroka pêşîn === [[Wêne:Indo-European migrations.jpg|thumb|çep|Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê ji pêngavên Pontî yên Ûkrayna û Rûsyaya îro.]] Amûrên kevirî yên ku dîroka wan ji 1,4 milyon sal berê vedigere ku li Korolevo ya rojavayê Ûkraynayê hatine dîtin, hebûna herî zû ya homînîn a li Ewropayê destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garba |pêşnav=R. |paşnav2=Usyk |pêşnav2=V. |paşnav3=Ylä-Mella |pêşnav3=L. |paşnav4=Kameník |pêşnav4=J. |paşnav5=Stübner |pêşnav5=K. |paşnav6=Lachner |pêşnav6=J. |paşnav7=Rugel |pêşnav7=G. |paşnav8=Veselovský |pêşnav8=F. |paşnav9=Gerasimenko |pêşnav9=N. |paşnav10=Herries |pêşnav10=A. I. R. |paşnav11=Kučera |pêşnav11=J. |paşnav12=Knudsen |pêşnav12=M. F. |paşnav13=Jansen |pêşnav13=J. D. |tarîx=2024 |sernav=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07151-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=627 |hejmar=8005 |rr=805–810 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |issn=1476-4687 }}</ref> Niştecîbûna ji aliyê mirovên nûjen ve ku li Ûkraynayê û derdora Ûkraynayê dîroka wan ji 32.000 {{bz}}} vedigere ku bi delîlên Çanda Gravetiyan li çiyayên Krîmê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prat |pêşnav=Sandrine |paşnav2=Péan |pêşnav2=Stéphane C. |paşnav3=Crépin |pêşnav3=Laurent |paşnav4=Drucker |pêşnav4=Dorothée G. |paşnav5=Puaud |pêşnav5=Simon J. |paşnav6=Valladas |pêşnav6=Hélène |paşnav7=Lázničková-Galetová |pêşnav7=Martina |paşnav8=Plicht |pêşnav8=Johannes van der |paşnav9=Yanevich |pêşnav9=Alexander |tarîx=2011 |sernav=The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0020834 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=6 |hejmar=6 |rr=e20834 |doi=10.1371/journal.pone.0020834 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3117838 |pmid=21698105 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-06-20 |sernav=Early human fossils unearthed in Ukraine |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 4.500 {{bz}} de çanda Cucuteni-Trypillia ya neolîtîk li deverên berfireh ên Ûkraynaya nûjen hatine dîtin ku di nav de Trypillia û tevahiya herêma Dnieper-Dniesterê heye çand lê pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/when-did-humans-domesticate-horses-scientists-find-modern-lineage-has-origins-4200-years-ago-180984483/ |sernav=When Did Humans Domesticate Horses? Scientists Find Modern Lineage Has Origins 4,200 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Thorsberg |pêşnav2=Christian }}</ref> Dibe ku Ûkrayna cihê yekem be ku hesp lê hatiye kedîkirin. Hîpoteza Kurgan herêma Volga-Dnieper ya Ûkraynayê û başûrê Rûsyayê wekê welatê zimanê Proto-Hind û Ewropiyan destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia |sernav=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê yên ji pêngavên Pontîk di hezarsala 3em a {{bz}} de bav û kalên zozanên Çola Yamnaya û zimanên hind û ewropî li beşên mezin ên Ewropayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=PMC5048219 |pmid=25731166 }}</ref> Di [[Serdema hesinî]] de kîmmerî, skîtî û sarmatiyên îranîaxiv li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} People, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Di navbera 700 û 200 salên {{bz}} de herêm beşek ji padîşahiya skîtan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://global.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} ancient people {{!}} Britannica.com |malper=web.archive.org |tarîx=2017-03-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |roja-arşîvê=2017-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 6ê berî zayînê de koloniyên yewnanî, romayî û bîzansî li peravê bakurê rojhilatê [[Deryaya Reş]], li Tîras, Olbiya û Khersonesusê bicih bûne ku heya sedsala 6ê {{pz}} li herêmê hebûna xwe berdewam kirine. Gotî li herêmê mane lê ji salên 370an vir ve ketin bin destê hunan. Di sedsala 7an de axa ku niha rojhilatê Ûkraynayê ye navenda Bulgarîstana Mezin a Kevin bû. Di dawiya sedsalê de pirraniya eşîrên bulgar ber bi aliyên cihê ve koç dibin û erdên herêmê ji aliyê xezeran ve tê dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Khazar |sernav=Khazar {{!}} Origin, History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-21 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=en }}</ref> Di sedsalên 5 û 6an de gelên antanî ku hinek caran wekê gelên pêşîn ên slavî hatine diyar kirin li Ûkraynayê jiyan kirine. Koçberiyên ji herêmên Ûkraynaya îro li seranserê Balkanan gelek neteweyên Slavên Başûr ava kirine. Koçberiyên bakur ku hema hema gihîştine Gola Îlmenê, bûne sedema çêbûna slavên îlmen û kriviçên îlmen. Piştî êrîşa avaran a di sala 602an de û hilweşîna Yekîtiya Antayan, piraniya van gelan wekî eşîrên cuda heta destpêka hezarsala duyem berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Ukraine |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1996-01-01 |isbn=978-0-8020-7820-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&q=antes+avar&pg=PA42 }}</ref> === Serdema zêrîn a Kîevê === [[Wêne:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Sinorê herî berfireh ê Kîevana Rûsî 1054–1132.]] Damezrandina dewleta Kîevana Rusyayê heya roja îro ne diyar û nezelal maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/ |sernav=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд |malper=Центр Льва Гумилёва |tarîx=2012-09-13 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=ru-RU }}</ref> Kîevan Rûsyayê piraniya Ûkraynaya ya îro Belarûs û beşê rojavayê Rûsyaya Ewropî vegirtiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |sernav=KIEVAN RUS. The Columbia Encyclopedia: Sixth Edition. 2000 |malper=web.archive.org |tarîx=2000-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2000-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî [[Kronîka Yekem]] (Kronîka Nestorê) gelê Rûsyayê di destpêkê de ji varangiyên ku ji Skandînavyayê hatine pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A geography of Russia and its neighbors |paşnav=Blinnikov |pêşnav=Mikhail S. |weşanger=Guilford Press |tarîx=2011 |isbn=978-1-60623-933-9 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/609541411 |series=Texts in regional geography : a Guilford series |oclc=609541411 }}</ref> Di sala 882an de, mîrê pûtperest Oleg (Oleh) Kîevê ji [[Askold û Dirê]] ve bidest xist û bajêr wekê paytexta nû yê Rûsyayê radigihîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ukraine |paşnav=Kubicek |pêşnav=Paul |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-09-30 |isbn=978-0-313-34921-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21 }}</ref> Lêbelê dîroknasên antî-normanîst îdia dikin ku eşîrên Slaviyên Rojhilat ên li ser beşên başûrê [[Çemê Dnîperê]] di wî demê de jixwe di pêvajoya avakirina dewleteke serbixwe de bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Elîta varangiyan û tevî xanedana desthilatdar a Rurik ve, piştre di nav nifûsa slavî de asîmîle bûne.<ref name=":0"/> Kîevana Rusyayê ji çend mîrekiyên ku ji aliyê Rurikid kniazes ("mîran") ve dihatin birêvebirin pêk dihat ku pir caran ji bo parastina [[Kîev]]ê bi hev re şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dynasty of Chernigov. 1146-1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-521-82442-2 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Di sedsalên 10an û 11an de Kîevana Rûsyayê bûye dewleta herî mezin û dewleta herî bi hêz ê li Ewropayê ku ev sedsal wekê serdema zêrîn a Kîevana Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-15 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdema zêrîn di dema rêveberiya Vladîmîrê Mezin (980-1015) ku xirîstiyaniyê daye naskirin dest pê kiriye. Ji ber ku girîngiya nisbî ya hêzên herêmî dîsa zêde dibe Kîeavana Rûsyayê bi awayeke bilez dest bi perçe bûnê dike.<ref name=":0"/> Piştî vejîna dawî ya di bin desthilatdariya Vladîmîr II Monomakh (1113-1125) û kurê wî Mstislav (1125-1132) de, piştî mirina Mstislav, her çiqas xwedaniya Kyîvê bi heyamên dehsalan prestîjeke mezin werbigire jî Kîevana Rûsyayê di dawiyê de di nav mîrekiyên cihê de belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power politics in Kievan Rusʹ̂: Vladimir Monomakh and his dynasty, 1054 1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |tarîx=2016 |isbn=978-0-88844-202-4 |cih=Toronto, Ont |series=Pontifical institute of mediaeval studies. Studies and texts }}</ref> Di nîveka sedsala 13an de êrîşên mongolan Kîevana Rûsyayê wêran dike ku di sala 1240an de piştî dorpêçkirina Kîevê, bajar ji hêla mongolan ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav="The Destruction of Kiev" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên rojava mîrekiyên Halîc û Volhîniya berê derketine holê û ji bo avakirina [[Mîrektiya Galîçya-Volhînya]] hatine yek kirin. Daniel Galîçya, kurê Romanê Mezin, piraniya başûrê rojavayê Rûsyayê, Volhînya, Galîçya û her weha Kîev ji nû ve dike yek perçeyek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav=""Roman Mstyslavych"" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1253an de ew ji aliyê şanderê papa ve wekê yekem padîşahê Galicia-Volhynia (ku wekî Padîşahiya Rûtenyayê jî tê zanîn) hatiye tackirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One Hundred Years in Galicia: Events That Shaped Ukraine and Eastern Europe |paşnav=Ougrin |pêşnav=Dennis |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2020-10-12 |isbn=978-1-5275-6057-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGgDEAAAQBAJ&dq=1253+daniel+ruthenia&pg=PR11 |paşnav2=Ougrin |pêşnav2=Anastasia }}</ref> === Serdestiya ji aliyê welatên derve === Di sala 1349an de di encama Şerên Galîçya-Volînya de herêm di navbera Padîşahiya Polonya û Dûkîtiya Mezin a Lîtvanyayê de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lithuania ascending: a pagan empire within east-central Europe, 1295 - 1345 |url=https://archive.org/details/lithuaniaascendi0000rowe |paşnav=Rowell |pêşnav=Stephen C. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-45011-9 |çap=Transferred to digital print., [Nachdr.] |cih=Cambridge |series=Cambridge studies in medieval life and thought }}</ref> Ji nîvê sedsala 13an heya dawiya salên 1400an, Komara Genova gelek kolonî li peravên bakurê Deryaya Reş damezrandiye û koloniyan vediguherîne navendên mezin ên bazirganî yên din bin serokatiya konsulê ku nûnerê komarê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |sernav=Генуэзские колонии в Одесской области - Бизнес-портал Измаила |malper=web.archive.org |tarîx=2018-02-05 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2018-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1430an de herêma Podolya di nav Polonya de hatiye girêdan û erdên Ûkraynaya îro her ku çûye polonî lê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gates of Europe: A History of Ukraine |paşnav=Plokhy |pêşnav=Serhii |weşanger=Basic Books |tarîx=2017-05-30 |isbn=978-0-465-09346-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87 }}</ref> Di sala 1441ê de mîrê cengîziyan Hecî I Giray Xanedana Kirimê li Nîvgirava Kirimê û deştên derdorê damezrandiye ku xanedaniyê komên koleyên tatar organîze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |sernav=A HISTORY OF UKRAINE. EPISODE 33. THE CRIMEAN KHANATE AND ITS PERMANENT INVASIONS OF UKRAINE |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-12 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2020-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre di sê sedsalên paş de bazirganiya koleytiya li Kirimê nêzîkî 2 milyon mirovan dike kole.<ref>{{Jêder-malper |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |sernav=Inalcik. Servile Labor |malper=web.archive.org |tarîx=2017-05-04 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2017-05-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170504102244/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1569an de Yekîtiya Lûblînê ku Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî bû ava kiriye û piraniya axa Ûkraynayê ji Lîtvanyayê beşdarê axa Taca Keyaniya Polonyayê hatiye kirin û bi awayekê dibe beşekê ji axa polonî. Di bin zextên polonîzasyonê de, gelek eşîrên Rûthenyayê dibin katolîk û tevlî derdorên esilzadeyên polonî dibin û rûtenyayî yên din jî tevlî Yekitîya Dêra Rûtenî ya ku nû hatiye afirandin, dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cracraft |pêşnav=James |paşnav2=Subtelny |pêşnav2=Orest |tarîx=1987 |sernav=Domination of Eastern Europe: Native Nobilities and Foreign Absolution, 1500-1715 |url=https://doi.org/10.2307/1862878 |kovar=The American Historical Review |cild=92 |hejmar=1 |rr=167 |doi=10.2307/1862878 |issn=0002-8762 }}</ref> === Sedsala 19an û destpêka sedsala 20an === [[Wêne:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|çep|Dîmenek jî leşkerên polonî ku di gulana sala 1920an de di dema Şerê Polonî-Sovyetê de dikevin Kîevê.]] [[Wêne:Petlura Bezruczko 1920.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Petliura û efserên din ên Artêşa Gel a Ûkraynayê dema ku li Kîevê ne.]] Di sedsala 19an de neteweperestiya ûkraynî dest bi geş kirinê dike. Bi mezinbûna bajarîbûn û nûjenbûnê re û meylek çandî ber bi neteweperestiya romantîk ve diçe ku civateke rewşenbîrî ya ûkraynî bi nûvebûna neteweyî û dadmendiya civakî ve girêdayî ye derketiye holê. Helbestvan Taras Shevchenko (1814-1861) û teorîsyenê siyasî [[Mîkailo Drahomanov]] (1841-1895) pêşengiya tevgera neteweperwerî ya mezinê Ûkraynayê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html |sernav="The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's Introduction to Hromadaurl" |malper=www.ditext.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm |sernav=Shevchenko, Taras |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Digel ku şert û mercên pêşkevtina wê li [[Galîçyaya Awistriyayê]] di bin desthilatdariya Habsburgan de bi nisbî sivik dibe,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia as Ukraine's Piedmont |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-09-24 |isbn=978-1-4426-8225-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.3138/9781442682252/html |doi=10.3138/9781442682252/html }}</ref> beşa rûsî (ji aliyê dîrokî ve wekê "Rûsyaya Piçûk" an "Rûsyaya Başûr" tê zanîn) bi qedexeyên giran re rû bi rû dimîne, heta ku hema hema hemî pirtûkan qedexe dike ku di sala 1876an de bi zimanê ûkraynayî hatiye weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian-Russian borderland: history versus geography |paşnav=Kravčenko |pêşnav=Volodymyr Vasylʹovyč |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2022 |isbn=978-0-2280-1199-6 |cih=Montreal Kingston London Chicago }}</ref> Ûkrayna mîna deverên din ên Împaratoriya Rûsyayê, ji ber parastina serfetî ji piraniya Ewropaya Rojava derengtir beşdarî Şoreşa Pîşesaziyê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Industrial-Revolution-Key-Facts |sernav=Industrial Revolution {{!}} Key Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî li nêzîkî kanên komirê li Donbasê ku nû hatibûn vedîtin û li hinek bajarên mezin ên wekê [[Odesa]] û [[Kîev]]ê, aboriya Ûkraynayê bi piranî li ser çandiniyê û derxistina çavkaniyan dimîne. Beşa Awistriyayê ya Ûkrayna bi taybetî xizan dimînin ku bi sed hezaran gundî neçar dimînin koçber bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine |sernav=Ukraine – ERIH |malper=www.erih.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ji ber vê koçberiyê diyasporayeke berfireh a Ûkraynayê li welatên wekê [[Kanada]], [[Dewletên Yekbûyî]] û [[Brezîl]]ê çêbûye. Hinek ji ûkrayniyan jî li Rojhilata Dûr bi cih bûne. Li gorî serjimêriya sala 1897an li [[Sîbîrya]]yê 223.000 û li [[Asyaya Navendî]] 102.000 ûkrayniyên etnîkî hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian diaspora |url=https://archive.org/details/ukrainiandiaspor0000satz |paşnav=Satzewich |pêşnav=Vic |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-415-29658-8 |çap=First issued in paperback |cih=London New York |series=Global diasporas }}</ref> Di deh salên piştî vekirina rêya rêhesinê ya Trans-Sîbîryayê ku di sala 1904an de vebûye 1.6 milyon mirov koçberê rojhilat bûne. Herêmên Rojhilata Dûr ên ku nifûsa etnîkî ûkraynî lê bicih bûne wekê Ûkraynaya Kesk hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian civil wars, 1916-1926 |paşnav=Smele |pêşnav=Jon |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-5280-6 |cih=Lanham, Maryland |series=Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest }}</ref> Ûkrayna bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ve dikeve nav tevliheviyê û şerê li ser axa Ûkraynayê heya dawiya sala 1921ê berdewam dike. Her çiqas pirraniya mezin di nav Artêşa Rûsî ya Emperyal de bûn ku beşek ji [[Lihevkirina Sêmend]] (Triple Entente) bû ku di bin desthilatdariya Rûsyayê de xizmet dikir, di destpêkê de gelê ûkraynî di navbera [[Awistirya]] û [[Mecaristan]]ê de perçe bûne ku ji bo [[Hêzên Navendî]] şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine : a history |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=Toronto ; Buffalo : University of Toronto Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8020-8390-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 }}</ref> Dema ku Împeratoriya Rûsyayê hilweşiya û bi hilweşandina re [[Şerê Serxwebûna Ûkraynayê]] hatiye destpêkirin ku ûkraynî li dijî artêşên wekê [[Artêşa Sor|Artêşa Sor,]] [[Artêşa Spî]], [[Artêşa Reş]] û [[Artêşa Kesk]] şer kirine ku ev artêş ji çend welat û neteweyên cihêreng pêk dihatin. Hewldaneke ji bo avakirina dewleteke serbixwe, [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya çepgir (UNR), yekem car ji aliyê Mîhalyo Hruşevskî ve hatiye ragihandin lê ev heyam ji aliyê siyasî û leşkerî ve gelek tevlihev derbas dibe. Ev yekem car bi derbeyekê bi pêşengiya [[Pavlo Skoropadskî]] de tê hilweşandin ku Dewleta Ûkraynayê di bin parastvaniya almanan de maye û hewildana vegerandina UNRê ya di bin rêvebiriyê de di dawiyê de têk diçe ji ber ku artêşa Ûkraynayê bi awayeke birêkûpêk ji aliyê hêzên din ve hatibû dorpêç kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian Resurgence |paşnav=Nahaylo |pêşnav=Bohdan |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-168-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iPCPxwubpYUC&dq=West+Ukrainian+People's+Republic++austria+hungary+territories&pg=PA8 }}</ref> Encama vê pevçûnê dibe sedema serkevtineke qismî ya [[Komara Polonyaya Duyem]] ku parêzgehên Rojavayê Ûkraynayê beşdarê axa komarê dibe û her weha dibe sedema serkevtineke mezinê ji bo hêzên pro-sovyetê ku komên mayî têne derxistin û di dawiyê de Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê (Ûkraynaya Sovyetê) hatiye avakirin. Di vê navberê de [[Bukowîna]]ya îro ji aliyê Romanyayê ve hatiye dagir kirin û [[Rûtenyaya Karpatî]] wekê herêmek otonom li [[Çekoslovakya]]yê hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-18 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Pevçûna li ser Ûkraynayê ku beşek ji Şerê Navxweyî yê Rûsyayê ya berfireh e, tevahiya Împeratoriya Rûsyayê ya berê, tevî rojhilat û Ûkraynaya navîn wêran dike. Di şer û pevçûnan de zêdetirî 1.5 milyon mirov têne kuştin û bi sed hezaran kes li axa [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ya berê bê cih û war dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |sernav=Norka, Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2015-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113021645/http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CA%5CFamineof1921hD73.htm |sernav=Famine of 1921–3 |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> === Serdemên di navbera şeran de === [[Wêne:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Dîmenek ji sala 1993an ku gundî ji ber birçîbûnê li kolanên Kharkivê jiyana xwe jidest didin. Kolektîfîzekirina zeviyan û desteserkirina zeviyan ku ji aliyê rayedarên Sovyetê ve pêk hatiye bûye sedema birçîbûnek mezinê li Ûkraynaya Sovyetê ku wekî Holodomor tê zanîn.]] Di serdema navbera şer de, li [[Polonya]]yê, mareşal [[Józef Piłsudski]] pêşkêşkirina otonomiyeke herêmî ku wekê rêyekê ji bo kêmkirina bandora Sovyetê li herêma Kresy ya rojhilatê Polonyayê dîtiye, li daxwaza piştgiriya Ûkraynayê geriyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=T. |tarîx=2003-05-01 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://doi.org/10.1093/past/179.1.197 |kovar=Past &amp; Present |cild=179 |hejmar=1 |rr=197–234 |doi=10.1093/past/179.1.197 |issn=0031-2746 }}</ref> Lêbelê ev nêzîkatî piştî mirina Piłsudski di sala 1935an de ji ber nerazîbûnên berdewam ên di nav nifûsa Ûkraynayê de ku di nav de kuştinên rayedarên hikûmeta polonî ji aliyê Rêxistina Neteweperestên Ûkraynî (RNÛ) pêk hatiye tê bidawîkirin. Hikûmeta Polonya bersiv dide van bûyeran ku mafên kesên ku xwe wekê hevwelatiyê Ûkraynayê ragihandine sinordar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Atrocities in Ukraine |paşnav=Revyuk |pêşnav=Emil |weşanger=Svoboda Press |tarîx=1931 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski |paşnav=Skalmowski |pêşnav=Wojciech |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-90-429-1298-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54 }}</ref> Di encama vê sinor kirine de tevgera neteweperest û mîlîtan a Ûkraynayê ya veşartî ku di salên 1920an de derdikeve holê piştgiriyeke berfireh werdigire. Di vê navberê de [[Ûkraynaya Sovyetê]] ya nû hatiye damezrandin ku bibû yek ji komarên damezrîner ên [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di salên 1920an de di bin polîtîkaya ûkraynabûnê de ku ji aliyê serokatiya komunîst a neteweyî ya Mîkola Skrîpnîk ve hatiye meşandin, serokatiya Sovyetê di destpêkê de bi çand û zimanê Ûkraynayê vejîneke neteweyî dide destpêkirin.<ref name="Subtelny1972">{{Jêder-kovar |paşnav=Subtelny |pêşnav=Joanne D. |paşnav2=Oya |pêşnav2=N. |paşnav3=Subtelny |pêşnav3=J.D. |tarîx=1972 |sernav=Cineradiographic Study of Sibilants |url=https://doi.org/10.1159/000263541 |kovar=Folia Phoniatrica et Logopaedica |cild=24 |hejmar=1 |rr=30–50 |doi=10.1159/000263541 |issn=1421-9972 }}</ref> Ûkraynabûn beşek ji polîtîkaya korebûnê ya li seranserî Sovyetê bû (ku dihat wateya xwemalîbûnê) ku mebesta wê ew bû ku pêşkevtina gelên xwemalî, ziman û çanda wan di nav rêvebirina komarên wan de pêş bixe. Di heman demê de rêberê Sovyetê [[Vladîmîr Lenîn]] Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) dide destpêkirin ku şêwazeke sosyalîzma bazarê destnîşan dikir ku destûr daye ku hinek xwedîtiya taybet a pargîdaniyên hilberîner ên piçûk û navîn ku Yekîtiya Sovyetê ya piştî şer ku hem wêranbûniyên ji ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û hem jî wêranbûniyên ji ber şerê navxweyî pêk hatine ji nûve ava bikin. Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) di nîvê sala 1920an de ji bo vegerandina aboriya berê şer serketî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of twentieth-century Russia |url=https://archive.org/details/historyoftwentie0000serv |paşnav=Service |pêşnav=Robert |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-674-40348-2 |çap=3. print |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Van polîtîkayan gelek kesayetên navdar ên berê yên [[Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê]] ku di nav de serokê berê yê Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê Hruşevskî jî hebû kişandiye ku vegerin Ûkraynaya Sovyetê û li Ûkraynaya Sovyetê beşdarî pêşketina zanist û çanda Ûkraynayê bûne. [[Komara Gel a Rojavayê Ûkraynayê]] û Komara Hutsulê di vê heyamê de nekarîn tevlê tevahiya Ûkraynayê bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yekelchyk |pêşnav=Serhy |tarîx=2013 |sernav=The Change of Signposts in the Ukrainian Emigration: A Contribution to the History of Sovietophilism in the 1920s by Christopher Gilley (review) |url=https://doi.org/10.1353/see.2013.0012 |kovar=Slavonic and East European Review |cild=91 |hejmar=4 |rr=913–914 |doi=10.1353/see.2013.0012 |issn=2222-4327 }}</ref> Piştî mirina Lenîn ji ber ku Ûsiv Stalîn dibe serokê Yekîtiya Sovyetê, heyama Ûkraynaya Sovyetê kurt dibe. Stalîn piştê bûyera Veqetîna Mezin Siyaseta Aborî ya Nû betal dike. Ji dawiya salên 1920an ve dest pê dike û bi aboriyeke plansazkirî ya navendî, Ûkraynaya Sovyetê beşdarî plansaziyeke pîşesazîbûnê dibe ku di sala 1930an de hilberîna pîşesaziya xwe çar caran zêde dike. Lêbelê di encama siyaseta nû ya Stalîn de gundiyên Ûkraynayê ji bernameya kolektîvkirina zeviyên çandiniyê zirar dîtine. Kolektîvasyon beşek ji plansaziya yekem a pênc-salî bû ku ji aliyê leşkerên birêkûpêk û polîsê veşartî yên ku bi navê Çeka tê zanîn dihate bikar anîn. Kesên ku li hemberê kolektîvkirina zeviyên çandiniyê derdikevin hatine girtin û sirgûnî gulagan û kampên xebatê hatibûn kirin. Ji ber ku endamên cotkarên kolektîv carînan destûr nedidan ku ti dexl wergirin heya ku kotayên nerasteqîn pêk nehatin, bi milyonan kes di xelayiya ku bi navê Holodomor an jî "Xelayiya Mezin" tê zanîn, ji biriyan dimirin ku ev bûyer ji aliyê hinek welatan ve wekê kiryareke jenosîdê ku ji hêla Stalin û navdarên din ên Sovyetê ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-11-24 |sernav=Ukraine remembers famine horror |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7111296.stm |roja-gihiştinê=2025-01-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî şerê navxweyî û kolektîvkirina Rûsyayê, Paqijiya Mezin, dema ku dijminên siyasî yên Stalîn hatine tunekirin, di encamê de windahiyek kûr a nifşek nû ya rewşenbîrên ûkraynî pêk hatiye ku îro wekê [[Ronesansa Bidarvekirî]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wheatcroft |pêşnav=Stephen G. |tarîx=2007 |sernav=Agency and Terror: Evdokimov and Mass Killing in Stalin's Great Terror |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |kovar=Australian Journal of Politics & History |ziman=en |cild=53 |hejmar=1 |rr=20–43 |doi=10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |issn=1467-8497 }}</ref> === Şerê Cîhanê ya Duyem === Piştî dagirkirina [[Polonya]]yê di îlona sala 1939an de leşkerên alman û leşkerên Sovyetê axa Polonyayê di navbera xwe de dabeş dikin. Bi vî awayî Galîçyaya Rojhilat û Volînya bi nifûsa xwe ya ûkraynayî ve bûne beşek ji Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1926 |sernav=WILSON v. WILSON |url=https://doi.org/10.25291/vr/1926-vlr-17 |kovar=Victorian Reports |cild=[1926] VLR |rr=17–20 |doi=10.25291/vr/1926-vlr-17 |issn=2208-4886 }}</ref><ref name="Subtelny1972"/> Bi vê yekbûnê re di dîrokê de cara yekem e ku neteweya ûkraynî dibin yek. Di sala 1940an de, dema ku Ûkraynaya Sovyetê deverên bakur û başûr ên Besarabiya, Bukovînaya Bakur tevlîhev dike bidestketiyên din ên axê hatine bidestxistin û herêma Hertsa ji herêmên ku Yekîtiya Sovyetê neçar kiriye ku [[Romanya]] bide ku tevî wê beşa rojavayî ya [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Xweser a Moldavyayê]] radestî Komara Sovyeta Sosyalîst a Moldaviyayê ya ku nû hatiye avakirin bike. Ev bidestketiyên axa Yekîtiya Sovyetê bi peymanên aştiyê yên Parîsê ya sala 1947an de di qada navneteweyî de hatine pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp |sernav=Treaties and Other International Agreements of the United States of America 1776-1949 Compiled under the direction of Charles I. Bevans LL.B. |malper=avalon.law.yale.edu |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Artêşên Almanan di 22ê hezîrana sala 1941ê de Yekîtiya Sovyetê dagir dikin û şerê ku nêzîkê çar salan berxwe dide dest pê dike. Şer di destpêkê de li hember hewldanên bêhêvî lê neserketî yên [[Artêşa Sor]] pêş ket. Di şerê Kîevê de ji ber berxwedana xwe ya dijwar, bajar wekê "Bajarê Hero" hatiye binavkirin. Zêdetirî 600.000 leşkerên Sovyetê (an çaryeka Eniya Rojavayî ya Sovyetê) li wir hatine kuştin an dîl hatin girtin û gelek ji wan jî rastî muameleya xirab hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Buckwheat |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1974-12-31 |rr=102–102 |url=https://doi.org/10.3138/9781487580285-039 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |paşnavê-edîtor=Boshyk |pêşnavê-edîtor=Yury |sernav=Action Learning Worldwide |url=https://doi.org/10.1057/9781403920249 |kovar=Action Learning Worldwide |doi=10.1057/9781403920249 }}</ref> Piştî dagirkirina [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] piraniya welat di nav ''Reichskommissariat Ûkrayna'' de hatiye organîze kirin ku çavkaniyên welat desteser bike û di dawiyê de bicih bûna almanan pêk bîne. Hinek ûkrayniyên rojavayî ku tenê di sala 1939an de tevlê Yekîtiya Sovyetê bibûn, almanan wekê kesên xîlaskar dîtine lê ji ber ku naziyan zêde hewl nedane ku nerazîbûna li hemberê polîtîkayên stalînîst bikar bînin ev demek dirêj berdewam nekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |sernav=Ukraine :: Bukovina under Romanian rule -- Britannica Online Encyclopedia |malper=web.archive.org |tarîx=2010-02-27 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2010-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di cihê wê de, naziyan pergala kolektîvkirina cotkariyê parastine, polîtîkayên qirkirinê li dijî cihûyan meşandine, bi milyonan mirov ku ji bo li [[Almanya]]yê bixebitin birine û ji bo ku kolonîzasyona almanan amade bikin dest bi bernameyeke kêmkirina nifûsê kirine.<ref name=":1" /> Di heman demê de naziyan veguhestina xwarinê ku bi rêya [[Çemê Dnîperê]] pêk hatiye dorpêçkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Harvest of Despair |paşnav=BERKHOFF |pêşnav=KAREL C. |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2008-03-15 |isbn=978-0-674-02078-8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1p6hnvg }}</ref> [[Wêne:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Kîevê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wêrankirineke mezin dibîne û ji 19ê îlona sala 1941ê heta 6ê mijdara sala 1943an ji aliyê almanan ve hatiye dagirkirin.]] Tevî ku piraniya ûkrayniyan di nav an li kêleka Artêşa Sor û berxwedana Sovyetê de şer dikirin li Rojavayê Ûkraynayê tevgereke serbixwe ya Artêşa Serhildêr a Ûkraynayê hebû.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CO%5CWorldwars.htm |sernav=World wars |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Ev hêz wekê hêzên çekdar ên Rêxistina Veşartî ya Neteweperestên Ûkraynayê hatiye damezrandin. Herdu rêxistin, OUN û UPA, piştgirî dane armanca dewleteke Ûkraynaya serbixwe yê li ser axa ku piranî ji ûkrayniyên etnîkî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine: A History, Fourth Edition |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-11-10 |isbn=978-1-4426-0991-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106 }}</ref> Her çend vê yekê bi [[Almanyaya Nazî]] re nakokî çêbike jî carinan baskê Melnîk ya OUNê bi hêzên naziyan re hevpeymaniyan çêkiriye. Ji nîvê sala 1943an heta dawiya şer, UPAyê li herêmên Volînya û Rojhilatê Galîçyayê komkujiyan li hemberê polonên etnîkî pêk anîbû ku li dora 100.000 sivîlên polonî tenê kuştin ku ev yek jî bûye sedema tolhilanîna poloniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/ |sernav=A Fascist Hero in Democratic Kiev |malper=The New York Review of Books |tarîx=2010-02-24 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=en |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2014-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140819090728/http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev komkujiyên organîze hewildaneke ji aliyê OUNê ve bû ku dewletek ûkraynî ya homojen bêyî ku hindikahiyeke polonî di nav sînorên wê de bijî, ava bike û nehêle ku dewleta Polonya ya piştî şer serweriya xwe li ser deverên ku beşek ji Polonyaya berî şer bû ava bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |tarîx=2003 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://www.jstor.org/stable/3600827 |kovar=Past & Present |hejmar=179 |rr=197–234 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî şer, UPAyê heta sala 1950an şerê Yekîtiya Sovyetê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amelung |pêşnav=Mario |paşnav2=Piotrowski |pêşnav2=Michael |paşnav3=Rösner |pêşnav3=Dietmar |tarîx=2007-06-25 |sernav=eduComponents |url=https://doi.org/10.1145/1269900.1268923 |kovar=ACM SIGCSE Bulletin |cild=39 |hejmar=3 |rr=352–352 |doi=10.1145/1269900.1268923 |issn=0097-8418 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Water Pollution Law |paşnav=Vesilind |pêşnav=P. Aarne |weşanger=Elsevier |tarîx=1988 |rr=237–247 |isbn=978-0-409-90050-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-409-90050-7.50014-7 |paşnav2=Peirce |pêşnav2=J. Jeffrey |paşnav3=Weiner |pêşnav3=Ruth F. }}</ref> Di heman demê de, Artêşa Rizgariya Ûkraynayê ku tevgerek din a neteweperestê ûkraynî bû li kêleka naziyan şer kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imperial Gamble: Putin, Ukraine, and the New Cold War |paşnav=Kalb |pêşnav=Marvin |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2015-09-21 |isbn=978-0-8157-2665-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wLe6CQAAQBAJ&pg=PT105 }}</ref> Bi tevahî, hejmara ûkrayniyên etnîkî yên ku di nav refên Artêşa Sovyetê de şer kirine ji 4.5 milyon heta 7 milyon şervan hatiye texmînkirin.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yekîneyên berxwedanê yên gerîlayên partîzan ên Pro-Sovyetê ku heya sala 1944an de ji 500.000 şervanan pêk dihatin, nîvê ji şervanan ji ûkrayniyan pêk hatiye.<ref name="Subtelny1972"/> Bi gelemperî, hejmarên Artêşa Serhildêrên Ûkraynayê ne pêbawer in ku hejmar ji 15.000 heta 100.000 şervan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Ukrainy: Ziemia i ludzie |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=Ksiegarnia Akademicka Publishing |tarîx=2017 |isbn=978-83-7638-455-9 |url=https://doi.org/10.12797/9788376384559 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianInsurgentArmy.htm |sernav=Ukrainian Insurgent Army |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Piraniya şerên di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de li Eniya Rojhilat qewimiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On a Plant with Water Cooling |paşnav=Weinberg |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1992 |rr=264–296 |isbn=978-3-642-77427-0 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-77425-6_17 |paşnav2=Young |paşnav3=Christy |paşnav4=Plass |paşnav5=Wigner |paşnav6=Williamson }}</ref> Tevahiya windahiyên ûkraynî yên di dema şer de gihiştiye 6 milyonan<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-25 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2007-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071025001902/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=uk }}</ref> ku di nav de bi texmînî 1.5 milyon cihû ji aliyê Einsatzgruppen ve hatine kuştin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smale |pêşnav=Alison |tarîx=2014-01-27 |sernav=Shedding Light on a Vast Toll of Jews Killed Away From the Death Camps |url=https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html |roja-gihiştinê=2025-01-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> ku carinan ev komkujiya cihûyan bi alîkariya hinek hevkarên xwemalî jî pêk hatine. Ji 8.6 milyon windahiyên leşkerên Sovyetê,<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515100506/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1.4 milyon leşker ûkrayniyên etnîkî bûn.<ref name=":2" /> Roja Serketinê wekê yek ji yanzdeh cejnên neteweyî yên Ûkraynayê tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |sernav=Вихідні та святкові дні 2022 року в Україні/Holidays 2022 in Ukraine {{!}} Генеральне консульство України в Нью-Йорку |malper=web.archive.org |tarîx=2022-08-04 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804060355/https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Piştê şer Ûkraynaya Sovyetê === [[Wêne:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|Du serokên paşeroja Yekîtiya Sovyetê, Nikita Khrushchev (li aliyê çepê, serokê CPSU yê beriya şer li Ûkraynayê) û Leonid Brezhnev (endazyarek ji Kamianske, Ûkrayna).]] [[Wêne:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|Di navbera salên 1954 û 1991ê de di nav Yekîtiya Sovyetê de cihê Ûkraynaya Sovyetê (bi rengê zer).]] Komarê ji ber şer ên giran gelek zirar dibîne û ji bo avakirina bajaran pêwîstiyên hewildanên girîng hebûn. Li seranserê welêt zêdetirê 700 bajar û bajarok û 28 hezar gund wêran dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en }}</ref> Di salên 1946 û 1947an de ji rewşa mirovan ji ber xelayê xerabtir dibe ku ji ber ziwabûn û hilweşîna binesaziyê ya di dema şer de bi kêmî ve bi deh hezaran kes dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=uk }}</ref> Her çiqas welateke serbixwe nebe jî di sala 1945an de Ûkraynaya Sovyetê dibe yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) ku beşek ji peymanek taybetî ya di Konferansa Yalta de û ligel Belarûsê, li Neteweyên Yekbûyî xwediyê mafê dengdanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |sernav=UN{{!}}DPI — OD{{!}}Dag Hammarskjöld Library: Member States{{!}}On the Record |malper=www.un.org |tarîx=2009-09-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=EN |paşnav=United Nations, Department of Public Information, Outreach Division }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm |sernav=The Formation of the United Nations, 1945 |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs }}</ref><ref name=":3"/> Wekî din, Ukrayna dema ku Zakarpatyayê îlheq dike, careke din dîsa sinorên xwe berfireh kiriye û nifûs welêt ji ber veguheztina nifûsa piştî şer pir homojen dibe ku piraniya wan wekê almanan û tatarên Kirimê ku bi zorê hatibûn koçber kirin. Piştî mirina Stalîn di sala 1953an de [[Nikita Khrushchev]] dibe serokê nû yê [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dest bi polîtîkayên hilweşandina stalînîzmê û polîtîkayên nerm ên Khrushchevê kiriye. Di dema rêveberiya serokatiya Yekîtiya Sovyetê de, Kirim wekê diyariyeke hevkariyê ji Rûsyaya Sovyetê derbasî Ûkraynaya Sovyetê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html |sernav=Transfer of the Crimea to the Ukraine |malper=www.iccrimea.org |roja-gihiştinê=2025-01-22 }}</ref> Ev yek berfireh kirina dawîn a axa Ûkraynayê temsîl dike û bingehek ji bo sinorên Ûkraynaya naskirî yê navneteweyî ye ku heya roja îro hatiye. Ûkrayna yek ji komarên herî girîng ên Yekîtiya Sovyetê bû ku di encamê de gelek postên bilind ên Yekîtiya Sovyetê ji aliyê ûkrayniyan ve hatine dagir kirin ku di nav de Leonid Brezhnev ku ji 1964an heta 1982an Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû heye.[[Volodîmîr Şhobertskî]] ku serokatîya rûsîkirina berfireh a Ûkraynayê kiriye û di tepisandina nifşê nû ya rewşenbîrên Ûkraynayê de ku bi navê Şêşteman dihate naskirin roleke çalak lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe since 1945. 2: K - Z |weşanger=Garland |tarîx=2001 |isbn=978-0-8153-4058-4 |cih=New York }}</ref> Di sala 1950an de komarê bi tevahî pîşesazî û hilberînê ya ji asta beriya şer derbastir kiriye. Her çiqas ew dem hêj pîşesaziya giran di bin bandora derve de be jî [[Ûkraynaya Sovyetê]] bi awayeke bilez di hilberîna pîşesaziyê de dibe yek ji pêşengê ewropî û navendek girîng a pîşesaziya çekan û lêkolîna teknolojiya bilind a Sovyetê bû. Hikûmeta Sovyetê di projeyên hîdroelektrîk û enerjiya nukleerî de veberhênanan dike ku hewcedariya enerjiyê ya ku pêşketinê pêk tîne peyda bike. Lêbelê di 26ê avrêla sala 1986an de reaktorek di Santrala Nukleerî ya Çernobîlê de teqiya ku di encamê de [[Karesata Çernobîlê]] çêdibe ku qezaya herî xirab a reaktora navokî ya di dîrokê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |sernav='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history {{!}} UN Chroni… |malper=archive.ph |tarîx=2012-06-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |roja-arşîvê=2012-06-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serxwebûna Ûkraynayê === [[Wêne:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|çep|Serokê Ûkraynayê Leonid Kravchuk û Serokê Rûsyayê Boris Yeltsin di 8ê kanûna pêşîn sala 1991ê de Peymana Belavezha ya ku Yekîtiya Sovyetê hilweşandiye îmze dikin.]] Mikhail Gorbaçov polîtîkaya lîberalîzasyona bisînor a jiyana giştî ku bi navê perestroika tê zanîn, meşand û hewl daye ku aboriya rawestayî ya welêt carekê din ji nû ve bi rê bike. [[Mîxaîl Gorbaçov|Mîkaîl Gorbaçov]] di warê aboriyê bi ser nekeve lê di warê demokratîzekirina Yekîtiya Sovyetê de meylên neteweperest û cudaxwaz di nav hindikahiyên etnîkî yên Yekîtiya Sovyetê ku di nav wan de ûkraynayî jî hebûn gurr kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/24243579 |sernav=Седьмой Секретарь : блеск и нищета Михаила Горбачева {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Di 16ê tîrmeha sala 1990an de, di çarçoveya pêşandana bi navê serweriyan de, Sovyeta Bilind a nû-hilbijartî ya [[Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê]] Danezana Serweriya Dewletê ya Ûkraynayê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî derbeya têkçûyî ya hinek serokên komunîst ên ku ji bo Gorbaçov li [[Mosko]]wê pêk hatibû, di 24ê tebaxa sala 1991ê de serxwebûna temamî ya Ûkraynayê hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |sernav=VERKHOVNA RADA OF UKRAINE RESOLUTION On Declaration of Independence of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-30 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930203430/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serxwebûna temamî di Giştpirsiya 1ê Kanûnê de ji aliyê %92ê hilbijêrên ûkraynayê ve hatiye qebûlkirin. Her çiqas Ûkrayna tu carî nabe endamek tam a paşîn ji ber ku peymana damezrandina Yekîtiya Dewletên Serbixwe pesend nekiriye, serokê nû yê Ûkraynayê, [[Leonid Kravchuk]], [[Peymana Belavezhayê]] îmze dike û Ûkrayna dibe endamê damezrîner a Yekîtiya Dewletên Serbixwe.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Soviet Leaders Recall 'Inevitable' Breakup Of Soviet Union |url=https://www.rferl.org/a/1073305.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Лащенко |pêşnav=Олександр |tarîx=2020-11-26 |sernav=Україна досі в СНД чи ні? |url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Радіо Свобода |ziman=uk }}</ref> Van belgeyan çarenûsa [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] diyar kiriye ku di 26ê kanûna sala 1991ê de bi awayekî fermî belavbûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55 |sernav=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года |malper=РБК |tarîx=2021-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=ru }}</ref> Tevî ku di dema hilweşandinê de ew yek ji komarên Sovyetê ya herî xizan bû, Ûkrayna di destpêkê de li gorî herêmên din ên Yekîtiya Sovyetê wekê xwediyê şert û mercên aborî yên guncav dihate dîtin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/research/2012/03/the-underachiever-ukraines-economy-since-1991?lang=en |sernav=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991 |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di dema ku welat derbasê aboriya bazarê dibe hema hema ji hemî Komarên Sovyeta berê hêdîbûneke aborî ya kurt werdigire. Di dema paşketinê de, di navbera salên 1991 û 1999an de, Ûkrayna ji %60 ji GDP-ya xwe winda dike<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases |sernav=World Economic Outlook Databases |malper=IMF |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> û ji hîperînflasyona ku di sala 1993an de ji %10.000 bilind dibe gelek diweste.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |sernav=The IMF and Ukraine: What Really Happened, A Commentary by Lorenzo Figliuoli and Bogdan Lissovolik, IMF Resident Representatives in Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2002-10-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2002-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rewş tenê piştî ku pereyê nû [[Grîvna]] ku di dawiya sala 1998an de bi tundî nirxê pereyê dikeve xwarê û piştre jî di dawiya sala 1998an de bi qismî bi kêmbûna deynê Rûsyayê ya destpêka wê salê re rewşa aboriyê hinek baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |sernav="Дефолт 1998 года: 10 лет спустя" |malper=ukraine.segodnya.ua |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804062644/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrateya polîtîkayên aborî yên salên 90î arizîkirina girseyî ya milkên dewletê bû ku çînek ji kesên pir bi hêz û dewlemend afirandiye ku bi navê olîgarşên Ûkraynayê têne zanîn.<ref name=":5" /> Piştre welat bi destpêkirina [[Şerê Rûs-Ukraynayê|Şerê Rûs û Ûkraynayê]] di sala 2014an de û di dawiyê de jî dagirkirina axa Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di ku di 24ê sibata sala 2022an de dest pê dike bandorên mezin ên neyînî li aboriya welêt kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/war-cause-ukraine-economy-shrink-nearly-third-year-ebrd-report |sernav=Regional Economic Prospects Report (May 2022): The Return of Runaway Prices - Dealing with expensive food and energy - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-05-10 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Aboriya Ûkraynayê bi giştî ji dema ku serxwebûnê ve ji ber gendelî û birêvebirina xerab berbi xerabiyê ve diçe ku bi taybetî di salên 1990î de bûye sedema xwepêşandan û destjikarberdanên organîzekirî. Şerê bi Rûsyayê re di salên 2010an de vegerandina aboriyê asteng dike ku hewildanên ji bo têkoşîna bi pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] ku di sala 2020an li seranserê cihanê belav dibe asteng dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |tarîx=1995 |sernav=Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround |url=https://www.jstor.org/stable/1149308?origin=crossref |kovar=Foreign Policy |hejmar=100 |rr=125–143 |doi=10.2307/1149308 |issn=0015-7228 }}</ref> Şer û aboriya xirab dibe sedema rêjeyên vakslêdanên kêm ên ji bo pandemiyê û piştre jî ji ber dagirkeriyên berdewamên ku ji aliyê Rûsyayê ve pêk hatiye rewşa aboriya welat her ku çûye berbi xerabûne ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine |sernav=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-04-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 009.jpg|thumb|Di meha kanûna sala 2013an de dîtinek ji xwepêşandana Yevromaydan a li Kîevê.]] Ji aliyê perspektîfa siyasî ve yek ji taybetmendiyên diyarkar ên siyaseta Ûkraynayê ev e ku pir caran siyaseta welêt li ser du mijarên sereke hatiye dabeş kirin ku mijarên serekeyên siyaseta welêt wekê têkiliya di navbera Ûkrayna û Rojava û têkiliya di navbera Ûkrayna û [[Rûsya]]yê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shevel |pêşnav=Oxana |tarîx=2015-09-01 |sernav=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0261379415000608 |kovar=Electoral Studies |cild=39 |rr=159–163 |doi=10.1016/j.electstud.2015.03.015 |issn=0261-3794 }}</ref> An jî bi awayeke din bi dabeş bûna çep û rast a klasîk ku aliyek xwedî meyla rojava ye û aliyê din jî xwedî meyla Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2005-10-01 |sernav=Neither East Nor West: Ukraine's Security Policy Under Kuchma |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10758216.2005.11052215 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=52 |hejmar=5 |rr=59–68 |doi=10.1080/10758216.2005.11052215 |issn=1075-8216 }}</ref> Her çiqas Yuşçenko û Yanukovîç bi giştî alîgirê rojava û alîgirê Rûsyayê bûn jî lê her du serokên yekem ên Ûkraynayê Kravchuk û Leonid Kuchma, rasterast hemberhev ên siyaseta di nav Ûkraynayê de bûn ku hevsengiya siyaseta navxweyî ya welat pêk anîne. Li welat li dijî Yanukovych du xwepêşandanên mezin çêbûne: Xwepêşandana yekem [[Şoreşa Porteqalî]] ya sala 2004an ku bi deh hezaran kes li dijî sextekarîya wî yê hilbijartinan protesto kiriye (Yushçenko di dawîyê de wekê serok hatiye hilbijartin) û xwepêşandana duyem jî di zivistana salên 2013-2014 de pêk hatiye ku xwepêşandandar bi gelemperî di xwepêşandanên [[Yevromaydan]]ê kom bûne û li dijî redkirina îmzekirin a Yanukovych ya [[Peymana Yekîtîya Ewropayê û Ûkraynayê]] xwepêşandanan lidarxistine. Di dawiya xwenîşandanên 21ê sibata sala 2014an de, ew ji Ûkraynayê reviyaye û ji aliyê parlementoyê ve bi navê [[Şoreşa Rûmetê]] ji kar hate dûrxistin. Piştê vê bûyerê Rûsyayê qebûl nekir ku hikûmeta demkî ya alîgirê rojava nas bike û hikumeta demkî wekê cûnta bi nav dike û bûyeran wekê derbeyeke ku ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve tê piştgirîkirin şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/russian/blogs/2014/04/140425_blog_krechetnikov_harsh_speech |sernav="Хунта" и "террористы": война слов Москвы и Киева |malper=BBC News Русская служба |tarîx=2014-04-25 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/russias-putin-accuses-us-of-orchestrating-2014-coup-in-ukraine |sernav=Putin accuses US of orchestrating 2014 ‘coup’ in Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voxukraine.org/en/the-maidan-in-2014-is-a-coup-d-etat-a-review-of-italian-and-german-pro-russian-media |sernav=The Maidan in 2014 is a coup d'etat: a review of Italian and German pro-Russian media |malper=voxukraine.org |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|çep|Li gorî daneyên çileya sala 2025an herêmên Ûkraynayê yên ji aliyê Rûsyayê ve hatine dagirkirin.]] Tevî ku di sala 1994an de Peymana Budapeştê hatiye îmzekirin di peymanê de Ûkrayna razî dibe ku çekên navokî di berdêla garantîkirina ewlehî û yekperçeyiya axa Ûkraynayê de radest bike ku Rûsyayê li hemberî van geşedanan bertekeke tund nîşan dide û li dijî cîranê xwe yê rojava şer daye destpêkirin. Di dawiya sibatê û destpêka adara sala 2014an de Rûsya Kirimê bi hêza xwe ya deryayî ya li Sevastopolê îlheq dike. Piştê ku di warê îlheq kirina Kirimê de Rûsya biser dikeve bi destê [[Komara Gel a Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê]] ve li [[Donbas]]ê dest bi şerekî wekaletiyê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2018-05-04 |sernav=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15387216.2019.1571428 |kovar=Eurasian Geography and Economics |cild=59 |hejmar=3-4 |rr=529–553 |doi=10.1080/15387216.2019.1571428 |issn=1538-7216 }}</ref> Mehên destpêkên şer û pevçûnên bi cudaxwazên ku Rûsya piştgirîya wan dike herikbar bû lê hêzên rûsî piştre di 24ê tebaxa sala 2014an de dest bi êrîşeke eşkere yê li Donbasê dike. Wan bi hev re leşkerên Ûkraynayê paşve xistin û eniya ku di sibata sala 2015an de piştî ku leşkerên Ûkraynayê ji Debaltseveyê vekişiyan ji aliyê leşkerên Ûkraynayê ve hatiye damezrandin û ev eniya şer ji aliyê artêşa Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hosaka |pêşnav=Sanshiro |tarîx=2019-07-03 |sernav=Putin the ‘Peacemaker’?—Russian Reflexive Control During the 2014 August Invasion of Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13518046.2019.1646950 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |cild=32 |hejmar=3 |rr=324–346 |doi=10.1080/13518046.2019.1646950 |issn=1351-8046 }}</ref> Şer û pevçûn heya serê sibeha 24ê sibata sala 2022an de ku Rûsya dest bi dagirkirinê dike di rewşeke sekan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potočňák |pêşnav=Adam |paşnav2=Mares |pêşnav2=Miroslav |tarîx=2023-07-04 |sernav=Donbas Conflict: How Russia’s Trojan Horse Failed and Forced Moscow to Alter Its Strategy |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2022.2066005 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=70 |hejmar=4 |rr=341–351 |doi=10.1080/10758216.2022.2066005 |issn=1075-8216 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lock |pêşnav=Samantha |paşnav2=Singh |pêşnav2=Maanvi |paşnav3=Oladipo |pêşnav3=Gloria |paşnav4=Michael |pêşnav4=Chris |paşnav5=Jones |pêşnav5=Sam |paşnav6=Singh |pêşnav6=Samantha Lock (now); Maanvi |paşnav7=Jones (earlier) |pêşnav7=Sam |tarîx=2022-02-24 |sernav=Markets shaken after Putin announces special military operation – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê salekê leşkerên rûsî nêzîkî ji %17 ji axa Ûkraynayê ku ji hêla navneteweyî ve hatiye nas kirin kontirol dike ku ji %94 ê ji herêma Luhansk, ji %73 yê ji herêma Kherson, ji %72 ji herêma Zaporizhzhia ji %54 ji herêma Donetskê û tevahiya Kirimê dagir dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gutiérrez |pêşnav=Pablo |paşnav2=Kirk |pêşnav2=Ashley |tarîx=2023-02-21 |sernav=A year of war: how Russian forces have been pushed back in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2023/feb/21/a-year-of-war-how-russian-forces-have-been-pushed-back-in-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dagirkirina Ûkraynayê de Rûsya bi plana xwe ya destpêkê têk çûye ku leşkerên Ûkraynayê di êrîşên dijber de hinek herêmên dagirkirî careke din dîsa vegerandine axa Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cochran |pêşnav=Lexi Lonas |tarîx=2022-05-12 |sernav=5 ways Russia has failed in its invasion |url=https://thehill.com/policy/international/3486213-5-ways-russia-has-failed-in-its-invasion/ |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Şerê leşkerî yê bi Rûsyayê re dibe sedema guhertina polîtîkayên hikûmeta Ûkraynayê ku li hemberî Rojava biguherîne. Demeke kurtê piştî ku Yanukovych ji Ûkraynayê direve di hezîrana sala 2014an de Ûkrayna peymana hevkariyê bi [[Yekîtiya Ewropayê]] îmze dike ku piştê sê salan hevwelatiyên Ûkraynayê bê vîze dikarin li welatên Yekîtiya Ewropayê bigerin. Di çileya sala 2019an de Dêra Ortodoks a Ûkraynayê ji dêra Moskowê wekê serbixwe hatiye nas kirin ku biryara sala 1686an a Patrîka Konstantînopolê betal dike ku biryar derbeke din li bandora Moskowê ya li ser Ûkraynayê xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eu-listco.net/ukraine-country-report/ |sernav=Ukraine Country Report |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US |paşnav=Boroda |pêşnav=Maxim |paşnav2=Bugriy |pêşnav2=Maksym |paşnav3=Legucka |pêşnav3=Agnieszka |paşnav4=Szeligowski |pêşnav4=Daniel }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Di dawiyê de di dema şerek berfireh a bi Rûsyayê re, Ûkrayna di 23ê hezîrana sala 2022an de ji bo Yekîtiya Ewropayê statûya berendamiyê wergirdigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-06-22 |sernav=EU awards Ukraine and Moldova candidate status |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61891467 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> Tevgereke berfireh a dijî gendeliyê di destpêka sala 2023an de bi îstifakirina çend cîgirên wezîr û serokên herêmê di dema nûavakirina hikûmetê de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-01-24 |sernav=Top Ukrainian officials quit in anti-corruption drive |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64383388 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Nexşeya topografî ya Ûkraynayê ya bi sinorên welat û sinorên bajaran.]] Ji aliyê erdnîgarî ve piştê Rûsyayê Ûkrayna duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî mezin e ku di nav sinorê Ewropayê de cih digire. Welat di navbera [[hêlîpan]] a 44° û 53° bakur û [[hêlîlar]]a 22° û 41° rojhilatî de ye ku bi piranî li [[Deşta Ewropaya Rojhilat]] cih digire. Ûkrayna xwedî rûberek bi berfirehî ya 603.550 kîlometre çargoşe ye û bi qasî dirêjahiya 2.782 kîlomêtre sinorê peravî bi deryayê re heye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-18 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Erdnîgariya Ûkraynayê bi piranî ji deştên bi bereket (deştên bi kêm bidar) û ji deştan pêk tê. Çemên wek Dnîper, Severskî Donets, Dnîster û çemê Bug Başûrê berê ku birijin Deryaya Reş û Deryaya Azovê di nav deştên Ûkraynayê de ber başûr ve diherikin û digihîjin deryayê. Li başûrê rojavayê welêt [[Deltaya Dunayê]] heye ku sinorê [[Romanya]]yê pêk tîne. Herêmên Ûkraynayê xwedan taybetmendiyên erdnigariyên cihêreng in ku ji bilindahiyên bilind bigirin heya deştên nizm di nav de heye. Çiyayên welêt tenê [[Çiyayên Karpatanê]] li rojava ye ku çiyayê herî bilind Çiyayê Hoverla ye ku bi qasî 2.061 mêtre bilind e û Çiyayên Kirimê ye ku li başûrê peravê li ser peravê deryayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |sernav="Ukraine – Relief" |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-15 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2008-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080115052701/https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ûkrayna di heman demê de xwediyê zozanên bilind ên wekê Volyn-Podillia (li rojava) û Near-Dnipro (li rexê rastê yê Dnieper) e. Li rojhilat zozanên başûrê rojavayê Serbilindiya Navendî ya Rûsyayê hene ku di ser sinorê Rûsyayê re derbas dibe. Nêzîkî Deryaya Azovê zozanên wekê Donets Ridge û Near Azov hene. Çavkaniyên xwezayî yên girîng ên li Ukraynayê lîtium, gaza xwezayî, kaolîn, dar û gelek zeviyên çandiniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceobs.org/ukraine-invasion-rapid-overview-of-environmental-issues/ |sernav=Ukraine invasion: rapid overview of environmental issues |malper=CEOBS |tarîx=2022-02-25 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=Ukraine Country Environmental Analysis |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/821cdaed-dc31-5e6a-abde-c3cc1afd615a |kovar=openknowledge |ziman=en-US |doi=10.1596/24971 }}</ref> Li Ûkrayna gelek pirsgirêkên jîngehê derketine holê ku li hinek herêman pirsgirêka peydakirina ava vexwarinê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |sernav=Water, sanitation and hygiene (WASH) {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220303120132/https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qirêjiya hewa û avê û bê daristanî bandorê li welat dike û her wiha li bakurê rojhilat qirêjahiya radyasyona ji ber qezaya sala 1986an a Santrala Nukleerî ya Çernobîlê bandor li herêmên nêzîkî cihê qezayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |sernav=Environmental issues in Ukraine - naturvernforbundet.no |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-06 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220306201646/https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zirara jîngehê ya ku ji ber êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê wekê ekolojîk tê binav kirin ku hilweşandina Bendava Kakhovkayê bûye sedema qirêjiya giran û bi milyonan ton bermahiyên qirêj ku tê texmîn kirin ku ji bo rakirina bermahiyan zêdeyî 50 milyar dolar lêçûn heyceye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paxforpeace.nl/publications/ten-step-plan-to-address-environmental-impact-of-war-in-ukraine/ |sernav=Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine |malper=PAX |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/digest/russia-ukraine-war-environmental-cost-one-year |sernav=One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Nexşeya dabeşkirina avhewaya Köppen ya Ûkraynayê.]] Ûkrayna di [[hêlîpan]] a navendî de ye ku ji xeynî peravên başûr ku xwedan avhewayên [[subtropîkal]] ên nîv zuwa û şil e welat bi gelemperî xwedî avhewayeke parzemînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |sernav=Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2016-10-06 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006014817/http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Germahiya navînî ya salane ji 5,5–7&nbsp;°C li bakur, heya 11–13&nbsp;°C li başûr diguhere. Barîna [[baran]]ê herî zêde li rojava û li bakur, herî kêm jî li rojhilat û li başûrê rojhilatê dibare.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> Li rojavayê Ûkraynayê, bi taybetî li [[Çiyayên Karpatanê]] salane dora 120 santîmetre (47,2 înç) baran dibare lê li Kirimê û deverên peravê yên Deryaya Reş li derdora 40 santîmetre (15,7 înç) baran dibare.<ref name=":6" /> Ji ber [[guherîna avhewayê]] nemaze di mehên havînê de tê pêşbînîkirin ku asta avê ji hewzên mezin ên çeman kêm dibe ku ev yek ji bo sektora çandiniyê xetereyan çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Didovets |pêşnav=Iulii |paşnav2=Krysanova |pêşnav2=Valentina |paşnav3=Hattermann |pêşnav3=Fred Fokko |paşnav4=del Rocío Rivas López |pêşnav4=María |paşnav5=Snizhko |pêşnav5=Sergiy |paşnav6=Müller Schmied |pêşnav6=Hannes |tarîx=2020-12-01 |sernav=Climate change impact on water availability of main river basins in Ukraine |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214581820302354 |kovar=Journal of Hydrology: Regional Studies |cild=32 |rr=100761 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100761 |issn=2214-5818 }}</ref> Bandorên neyînî yên guherîna avhewayê li ser çandiniyê bi piranî li başûrê welêt tê hîskirin. Banka Cîhanî diyar kiriye ku Ûkrayna li hemberê guherîna avhewayê bê parastin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/ukraine |sernav=World Bank Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> === Biyopirrengî === Ûkrayna ji şeş ekoherêmên bejayî pêk hatiye. Ev ekoherêm ji Daristanên tevlihev ên [[Ewropaya Navendî]], Kompleksa daristanên binserî yên Kirimê, çolên daristanên [[Ewropaya Rojhilat]], daristanên tevlihev ên Panoniyayê, daristanên konîferên çiyayî yên Karpatê û ji çolên bê darên Pontîkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/67/6/534/3102935 |kovar=BioScience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=PMC5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Rêjeya daristanên konîfer ji daristanên pelweşîn zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shvidenko |pêşnav=Anatoly |paşnav2=Buksha |pêşnav2=Igor |paşnav3=Krakovska |pêşnav3=Svitlana |paşnav4=Lakyda |pêşnav4=Petro |tarîx=2017 |sernav=Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/9/7/1152 |kovar=Sustainability |ziman=en |cild=9 |hejmar=7 |rr=1152 |doi=10.3390/su9071152 |issn=2071-1050 }}</ref> Li Ûkraynayê 45.000 cureyên ajalan hene (bi piranî bêmazmazk in) ku niha hebûna 385 cureyên ajalan di bin xetereyê de ye ku di Pirtûka Daneyên Sor a Ûkraynayê de hatine tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |sernav=WILDLIFE |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-07 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2009-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gel ku Deltaya Dunayê ku hatiye parastin, qadên avî yên navneteweyî zêdetirî 7.000 kîlometre çargoşe rûber vedigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ramsar.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 }}</ref> == Polîtîka == Ûkrayna komarek e ku di bin pergaleke nîv-serokatî yê xwedî şaxên qanûnî, kanûndanîn û dadwerî ya veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/semi-presidentialism-and-inclusive-governance-in-ukraine.pdf |sernav=Semi-presidentialism and Inclusive Governance in Ukraine }}</ref> === Destûra bingehîn === [[Wêne:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|çep|Nexşeya pergala siyasî ya Ûkraynayê.]] Destûra Bingehîn a Ûkraynayê di 28ê hezîrana 1996an de di rûniştina 5em a Verkhovna Rada ya parlamentoya Ûkraynayê de hatiye qebûlkirin û hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html |sernav=Ukraine celebrating 20th anniversary of Constitution |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn bi 315 dengên erê yên ji 450 dengên temamî (herî kêm 300 bi deng erê) hatiye pejirandin. Pêdivî ye ku hemî qanûnên din û sererastkirina qanûnên din ên hiqûqê yên normatîf ên Ûkraynayê li gorî destûra bingehîn tevbigerin. Mafê sererastkirina destûra bingehîn bi prosedureke taybet ya qanûnî bi tenê di destê parlamentoyê de ye. Yekane saziya ku dikare destûra bingehîn gotûbêj bike û diyar bike ka qanûn li gorî wê ye an na, Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye. Ji sala 1996an vir ve bi betlaneyeke giştî Roja Destûra Bingehîn di 28ê hezîranê de tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Yulia Tymoshenko Goes On Trial A Day Before Constitution Day |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=38117 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Jamestown Foundation |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |sernav=1996: THE YEAR IN REVIEW: Ukraine: at last, a new Constitution (12/29/96) |malper=www.ukrweekly.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303190426/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê sibata sala 2019an de Verkhovna Rada deng daye ku guhertinên qanûnî yên ku armancên stratejîk ên Ûkraynayê wekê tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê û NATOyê pêk tîne diyar bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html |sernav=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> === Rêveberî === {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;" |- | [[Wêne:Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg|141px]] | [[Wêne:Денис Шмигаль 2020 3 (cropped).jpg|143px]] |- class="nowrap" | [[Volodîmîr Zelenskî]]<br/><small>Serokê dewleta Ûkraynayê </small> | [[Denîs Şmîhal]]<br/><small>Serokwezîrê Ûkraynayê </small> |} Serokê rêveberiya Ûkraynayê bi dengdana gel ji bo heyamek pênc salan tê hilbijartin û serokê fermî yê dewletê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |sernav=Government portal :: General Articles about Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2008-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080120232454/http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ya Ukraynayê ji 450 kursiyan parlamentoya yek-meclîsî ya Verkhovna Rada pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.rada.gov.ua/ |sernav="Verkhovna Rada of Ukraine" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2007-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Parlamento berpirsiyarê bingehîn ê avakirina desteya qanûndanînê û kabîneya wezîran e ku bi serokatiya serokwezîrê Ûkraynayê tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Ukraine,_2004 |sernav=Constitution of Ukraine, 2004 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Serokkomariya Ûkraynayê kar û xebatên wezîrên karên derve û berevaniyê ji bo ku pesendkirina parlemanê destnîşan bike û her weha erka destnîşankirina dozgera giştî û serokê dezgeha ewlehiyê di destê xwe de digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Практичний курс англійської мови. 4-й курс.: Підручник для ВНЗ |paşnav=М |pêşnav=Черноватий Л. |weşanger=Нова Книга |isbn=978-966-382-175-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8wbcCQAAQBAJ&pg=PA24 }}</ref> Ger were dîtin ku qanûn têne binpê kirin dibe ku qanûnên parlamento û kabîneyê, biryarnameyên serokatiyê û qanûnên parlementoya Kirimê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve werin betal kirin. Kiryarên normatîf ên din di bin hûrgilî yên dadweriyê de ne. Dadgeha Bilind di pergala dadgehên dadrêsiya giştî de saziya sereke ye. Rêveberiya xweseriya herêmî bi awayekî fermî tê garantîkirin. Meclîsên xwemalî û şaredarên bajaran ji aliyê gel ve têne hilbijartin û kontrola lêçûnên herêmî di destê van saziyan de ye. Serokên rêveberiyên herêm û navçeyan li ser pêşniyarên serokwezîr ji aliyê serokkomar ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nations in Transit 2004: Democratization in East Central Europe and Eurasia |paşnav=House |pêşnav=Freedom |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2004-09-13 |isbn=978-1-4617-3141-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AsJlnVU4ipoC&pg=PA639 }}</ref> == Demografî == Berî dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê, welat xwediyê nifûsa 41 milyonan bû û heştem welatê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Ûkrayna welateke pirr bajarvanî ye û deverên pîşesaziyên welat li rojhilat û başûrê rojhilatê herî qerebalix in ku nêzîkê ji %67 ji tevahiya nifûsa Ûkraynayê li van deverên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |sernav=Statistics {{!}} Ukraine {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2019-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403051640/https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê demê de li Ûkraynayê serê kîlomêtre çargoşeyê 69,5 kes diketin û bendewariya temena jiyanê ya giştî li welat 73 sal (68 sal ji bo mêran û 77,8 sal ji bo jinan) bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688 |sernav=GHO {{!}} By category {{!}} Life expectancy and Healthy life expectancy - Data by country |malper=WHO |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, nifûsa Ukraynayê di sala 1993 de gihîştiye asta herî bilind ku nifûsa Ûkraynayê di demê de gihîştiye 52 milyonan. Lêbelê ji ber ku rêjeya mirina mirovan ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir dibe, koçberiya girseyî, şert û mercên jiyanê yên xirab û ji ber lênihêrîna tenduristî ya kêmkalîte nifûsa giştî ji heman salê heya sala 2014an 6,6 milyon kes (ji %12,8) kêm dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/nolan-peterson-why-ukraine-population-shrinking-559697 |sernav=Nolan Peterson: Why Is Ukraine's Population Shrinking? |malper=Newsweek |tarîx=2017-02-26 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Peterson |pêşnav=Nolan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_e/nas_rik_e.html |sernav=Population |malper=www.ukrstat.gov.ua |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2001ê ûkraynayiyên etnîkî bi rêjeya ji %78 koma nifûsê ya herê zêdeyê welat e. Piştê ûkraniyên etnîkî duyem civaka herî qerebalixê Ûkraynayê ku rûsên etnîkî ne ku bi qasî ji %17,3 ji nifûsa Ûkraynayê pêk aniye. Nifûsa hindikahiyên piçûk ên welêt ev in: belarûsî (%0,6), moldovî (%0,5), tatarên Kirimê (%0,5), bulgarî (%0,4), mecarî (%0,3), romanî (%0,3), polonî (%0,3), cihû (%0,3) ermenî (%0,2), yewnanî (%0,2) û tatar (%0,2).<ref>{{Jêder-malper |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |sernav=National composition of population |malper=web.archive.org |tarîx=2011-12-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2011-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111217151026/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha hatiye texmîn kirin ku li Ûkraynayê nêzîkî 10 û 40 hezar koreyî hene û bi piranî li başûrê welêt jiyan kirine ku ji koma dîrokî ya koryo-saram in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrainer.net/en/koreans-of-ukraine-who-are-they/ |sernav=Koreans of Ukraine. Who are they? • Ukraїner |malper=Ukraїner |tarîx=2019-10-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |paşnav=ukrainer.net }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://birdinflight.com/en/inspiration/experience/20170718-ethnic-koreans-jung-sung-tae.html |sernav=Phantom Syndrome: Ethnic Koreans in Ukraine |malper=Bird In Flight |tarîx=2017-07-18 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê nêzîkî 47.600 roman (her çiqas Konseya Ewropayê hejmareke zêde ya nêzîkî 260.000 kes texmîn dike) li Ûkraynayê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-11-02 |sernav=Ukraine |url=https://minorityrights.org/country/ukraine/ |kovar=Ukraine |ziman=en }}</ref> Ji derveyê Yekîtiya Sovyeta berê, çavkaniya herî mezin a koçberên ku koçê Ûkraynayê bûne di heyama piştî serxwebûna Ûkraynayê de ji çar welatên Asyayê welatên wekê Çîn, Hindistan, Pakistan û Efxanistanê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/caught-between-east-and-west-ukraine-struggles-its-migration-policy |sernav=Caught Between East and West, Ukraine Struggles with Its Migration Policy |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2006-01-01 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Malynovska |pêşnav=Olena }}</ref> Di dawiya salên 2010an de piştî dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê ku bûye sedema krîza penaberên ûkraynayî 1.4 milyon ûkraynî ji ber şerê li Donbasê di hindurê welat de koçber bûne û di destpêka sala 2022an de zêdetirî 4,1 milyon kes jî ji Ûkraynayê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-migration-united-nations-5c10d8fed0cbcc003f64b478fd217620 |sernav=Number of Ukraine refugees passes worst-case U.N. estimate |malper=AP News |tarîx=2022-03-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/national-monitoring-system-report-situation-internally-displaced-persons-march-2020 |sernav=National Monitoring System Report on the Situation of Internally Displaced Persons - March 2020 - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2021-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Ûkraynayê texmîn kiriye ku di sala 2024an de nifûsa herêmên di bin kontrola Ûkraynayê de di navbera 25 û 27 milyonan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |sernav=Exclusive {{!}} One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |malper=WSJ |tarîx=2024-09-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US |paşnav=Pancevski |pêşnav=Bojan }}</ref> == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ukraine}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ûkrayna| ]] akh9ngoyvr8qo3c3ub0f6un3lv3s7q2 0 6494 2083353 2015472 2026-08-02T23:32:48Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083353 wikitext text/x-wiki {{Îslam}} [[Wêne:Children of Iran Of qom کودکان ایرانی، کودکان قمی 29.jpg|thumb|220x220px]] '''Destnimêj''' yek ji ferzên dînê [[Îslam]]ê ye. Di pêş [[nimêj]]ê yan jî xwendina [[Quran]]ê de bi avê tê girtin. Gava ku av neyê ditîn, mirov dikare bi qûmê yan jî xaliyê jî destnimêj bigire. Li gor dînê Îslamê, ji ber ku mirov here hizûra [[Xwedê]], divê mirov pir paqij be.<ref name="GCNEI-477">{{Jêder-kitêb |sernav=The New Encyclopeida of Islam |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2 |paşnav1=Glasse |pêşnav1=Cyril |tarîx=2001 |weşanger=Altmira Press |rûpel=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2/page/477 477] }}</ref> == Maneya Destnimêjê == Li gorî dînê Îslamê, hîkmetê destnimêjê ew e ku; mirov xwe ji bilî bûna hemû kar û xebatên dinê dûr bixe û xwe bi her awayê ji bona îbadetên ji Xwedê ra amade dike. Girtina destnimêjê sembola paqijiya hemî cism û dilê mirovan e, ji çavreşî, hesûdî, fesadî û derewan e.<ref name="GCNEI-4772">{{Jêder-kitêb |sernav=The New Encyclopeida of Islam |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2 |paşnav1=Glasse |pêşnav1=Cyril |tarîx=2001 |weşanger=Altmira Press |rûpel=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2/page/477 477] }}</ref> Girtina destnimêjê, emrê Xwedê ye û di Quranê de ayetên li ser girtina destnimêjê hene. Destnimêj di sûra [[Maîde]]yê da di ayeta 6an da derbas dibe; "''Gelî bawermendan, dema we xwest rabin Nimêj bikin, serçavên xwe û herdû milên xwe bi înişkan ve bişon û serê xwe mesih bikin û herdû lingên xwe bi gûzekan va jî''" (Sûra [[Maîde]] 5/6). == Ferzên Destnimêjê == # (1) Rû (Heta bin çenê, ber ê û gûhan) carek tê şûştin. # (2) Her dû dest heta enîşka bi carekî tê şûştin. # (3) Tûncik mesh kirin. # (4) Lîngan, gûzek jî tev carek şûştin. == Sûnnetên Destnimêjê == # (1) Niyet anîn. Lê divê nîyet bi dev neyê gotin, ji ber ku cîhê (nîyetê) di dil de ye. # (2) Gotina ''Bismillah''. # (3) Destan heta hêzê şûştin. # (4) Sê cara dev (mazmaza) û poz (îştînşak) re av hildandin. # (5) Mîsvak bi kar anîn. # (6) Bi şûştina dest û lingan, tiliyan dest pê kirin. # (7) Goh, qirik û stû mesh kirin. # (8) Porên ser berê jî mesh kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelîme û îfadeyên erebî di şerîetê de]] [[Kategorî:Nimêj]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] 5uwtprbcilucw703lpzfqqmqlnpu6em 0 6657 2083208 2083014 2026-08-02T20:33:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 9 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083208 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ee633z6qx2ytzb16fblhcf29zl46bqs 0 7008 2083294 2065031 2026-08-02T22:23:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Wanê | navê_din = Behra Wanê | herêm = | wêne = Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg | wêne_sernav = | bilindî = 1.646 | rûber = 3.713 | dirêjî = 120 | firehî = 80 | kûrahî = 171 | qeware = 6,07.10¹¹ | nexşeya_cihan = Wan#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn | koordînat = {{Koord|38|38|00|N|42|49|00|E|type:waterbody|display=inline, title}} | cure = Tektonîk | girav = [[Axtamar]], Lîm, [[Artî]], Çixatan (Gdûtz) }} '''Gola Wanê''' an binavkirina herêmî '''Behra Wanê''', [[gol]]eke [[tektonîk]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi teqîna çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] ya volkanîk ku li rojavayê golê bûye sedema girtina rêya avê gol çêbûye. Gol ji ava sodayî ya şor pêk tê ku ji gelek çemên piçûk ên ji çiyayên derdorê dadikevin avê werdigire. Gola Wanê yek ji çend [[golên endorheîk]] ên cîhanê ye (golên ku derketina avê tune ne) ku rûava golê 3.000 kîlometre çargoşe rûber werdigire. Bilindahiya golê ya ji asta deryayê 1.640 metre ye. Li gel bilindahiya ji asta deryayê û germahiya navînî ya mehên zivistanê ku di bin 0&nbsp;°C de ye şor bûna zêde ya ava golê bi gelemperî rê li ber cemedgirtinê digire ku tenê peravên bakur hinek caran cemed digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-09-24 |ziman=en }}</ref> Gola Wanê gola herî mezin a [[Kurdistan]]ê ye û [[gola sodayî]] ya herî mezinê cîhanê ye. Ji ber ava şor a sodayî ya golê cihêrengiya biyolojîk a golê sinorkirî ye. Di golê de 103 cureyên [[fîtoplankton]], 36 cureyên [[zooplankton]] û du cûreyên masiyan dijîn. Her du cûreyên masiyan ku di golê de dijîn [[darex]] (''Chalcalburnus tarichi'') û masiyên zer ên bi şaxên reş in. Lêkolînên di derbarê cureyê masiya zerbelekî ya ku nû hatiye dîtin berdewam e. Li gorî lêkolînên ku di sala 2015an de hatine kirin di golê de 50 ton [[ûranyûm]] hatiye dîtin ku bihayê wî ya bazarê 7,5 milyar [[dolar]]ên amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/van-golunde-servet-yatiyor-108405.html |sernav=Di binê Gola Wanê de dewlemendî radizê |malper=web.archive.org |tarîx=2016-09-19 |roja-gihiştinê=2024-09-24 |roja-arşîvê=2016-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160919032859/http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/van-golunde-servet-yatiyor-108405.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Nav == Navê Gola Wanê ji aliyê erdnîgarên grek ên kevnar ve wekî ''Tospîtîs Lakos'' yan jî ''Arsîsa Lakos'' hatiye binavkirin. Gol di dîrokên cûda de bi navên wek Behra Bilind, Behra Narî, Behra Jorîn û [[Deryaçe]] (Deryaya Biçûk) hatiye binavkirin. Gol di serdema nûjen de navê xwe yê îro ji bajarê Wanê wergirtîye ku wekê Gola Wanê tê binavkirin. == Hîdrolojî û kîmya == Di roja îro de Gola Wanê di xala xwe ya herî bilind de digihîje 119 kîlomêtre dirêjahî û digihîje 80 kîlomêtre berfirehî yê.<ref name="Degens1984">{{Jêder-kovar |paşnav=Degens |pêşnav=E. T. |paşnav2=Wong |pêşnav2=H. K. |paşnav3=Kempe |pêşnav3=S. |paşnav4=Kurtman |pêşnav4=F. |tarîx=1984-06-01 |sernav=A geological study of lake van, Eastern Turkey |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01824978 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=73 |hejmar=2 |rr=701–734 |doi=10.1007/BF01824978 |issn=1432-1149}}</ref> Kûrahiya navînî ya golê 171 mêtre kûr e û xala herî kûr a golê 451 mêtre ye. Bilindahiya golê 1.640 mêtre bi ser asta deryayê ve ye û dirêjahiya perava golê 430 kîlomêtre ye. Rûava golê 3.755 kîlomêtre çargoşe rûber werdigire û bi giştî 607 kîlomêtrên kûp av vedihewîne.<ref name="Degens1984" /> Beşa rojavayî ya golê ku beşa herî kûr ê golê ye bi hewzek mezinê ku ji 400 metre zêdetir kûrtir e ku ev hewz li bakurê rojhilatê navçeya [[Tetwan]]ê û li başûrê navçeya [[Xelat]]ê ye. Beşa Wanê û Girava Extamarê bi kûrahiya herî zêde bi qasî 250 metre li aliyê bakurê rojavayê golê ye ku çiqas ber peravê golê ve tê gav bi gav asta kûrahiya golê dikeve. Asta kûrahiya milê [[Erdîş]]ê pir kêm e ku bi piranî ji 50 metre kêmtir e û kûrahiya herî zêde nêzîkî 150 metre ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tomonaga |pêşnav=Yama |paşnav2=Brennwald |pêşnav2=Matthias S. |paşnav3=Kipfer |pêşnav3=Rolf |tarîx=2011-05-15 |sernav=Spatial distribution and flux of terrigenic He dissolved in the sediment pore water of Lake Van (Turkey) |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0016703711001189 |kovar=Geochimica et Cosmochimica Acta |cild=75 |hejmar=10 |rr=2848–2864 |doi=10.1016/j.gca.2011.02.038 |issn=0016-7037}}</ref> Ava golê bi gelemperî [[alkalîn]] e ([[pH]] 9,7-9,8) û bi [[sodyûm karbonat]] û bi [[xwê]] yên din dewlemend e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sari |pêşnav=Mustafa |tarîx=2008-01-01 |sernav=Threatened fishes of the world: Chalcalburnus tarichi (Pallas 1811) (Cyprinidae) living in the highly alkaline Lake Van, Turkey |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10641-006-9154-9 |kovar=Environmental Biology of Fishes |ziman=en |cild=81 |hejmar=1 |rr=21–23 |doi=10.1007/s10641-006-9154-9 |issn=1573-5133}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|thumb|çep|Dîmenek Gola Wanê ji satelaytê.]] Gol yek ji çend golên endorheîk ên cîhanê ye ku rûava golê ji 3.500 [[kîlometre çargoşe]] mezintir e. Bilindahiya golê ya ji asta deryayê 1.640 metre bilind e. Li gel bilindahiya ji asta deryayê û herêma sar ê di demsalên zivistanê de ku germahiya herêmê dakeve bin 0ê şorbûna zêde ya avê ji xeynî çend beşên biçûk bi gelemperî rê li ber cemed girtina golê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Gola Wanê{{!}}Britannica |tarîx=2023-11-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}</ref> Çar giravên golê, giravên bi navê [[Axtamar|Girava Axtamarê]], [[Girava Adirê]], [[Girava Çarpanaxê]] û [[Girava Çûkan]] hene. === Ava golê === Gol [[ekosîstem]]eke avê ye ku hem ji ekosîstemên avên şîrîn û hem jî ji avên deryayî cuda ye. Ava golê şor û sodayî ye. Şorbûna ava golê ji sedî 19 ye û nirxa pHya golê 9,8 e. Ji ber vê yekê Gola Wanê tevî bilindahiya zêdeyê ji asta deryayê û ji ber sar bûna zêdeyê zivistanên sar cemed nagire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} lake, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-09-13 }}</ref> Rêjeya ava golê li gorî avhewayê bilind dibe û dadikeve. Lê bi navînî, bilindahiya golê ya ji asta deryayê 1646 metre ye. Kûrahiya golê ya navîn 171 mêtre ye û xala wê ya herî kûr jî 451 metre ye. Bi lêkolînên dawî temenê golê nêzîkî 600 hezar sal hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Dergipak |url=https://dergipark.org.tr/download/article-file/738187 |kovar=Dergipak }}</ref> === Erdnasî === Qada Gola Wanê qadeke tektonîk e ku 600 hezar sal berê ji ber tevgera xeteke jikestina mezin ên ku di nav beşên [[Anatoliya Rojhilat]] re derbas bûye û hêdî hêdî bi daketina blokeke mezin a axê çêbû ye. Qeraxa başûrê golê diyar dike ku herêma [[kevirê metamorfîk]] a herêma Girseya Bidlîsê û tebeqeyên volkanîkên di serdema [[Neojen]]ê û di serdema [[Kuaterner]]ê de ji hev cûda dike. Dabeşa kûr û rojava ya golê di depresyonek tektonîk de hewzeke antîdom e. Ev ji hêla devdan û pêvekirina normal-lêdana jikestinê ve hatiye çêkirin. Ji ber ku gol li nêzîkê şikesteka [[Sêxala Kanîreşê]] ye ev yek bûye sedem ku tebeqeyên şilên helandî yên mantoya cîhanê ku di qatên jêrîn de kom bibin.<ref name="Toker2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Toker |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Sengor |pêşnav2=A. M. Celal |paşnav3=Demirel Schluter |pêşnav3=Filiz |paşnav4=Demirbag |pêşnav4=Emin |paşnav5=Cukur |pêşnav5=Deniz |paşnav6=Imren |pêşnav6=Caner |paşnav7=Niessen |pêşnav7=Frank |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin (Eastern Anatolia) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |cild=129 |rr=165–178 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2017.01.002 |issn=1464-343X}}</ref> Ev tebeqeyên helandî heya roja îro bûye sedem ku pêvajoya guherîna axê gav bi gav berdewam bike. Li qeraxa bakurê golê serdestiya stratovolkana razandî ya [[Sîpanê Xelatê|Sîpanê]] heye. Kratera berfireh a ku volkana duyemîn a razandî ya li nêzîkî golê ye, stratovolkana [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] ye ku li aliyê rojavayê golê cih digire. Ji ber çalakiyên volkanîk ên ku di dîrokê de pêk hatine li seranserê herêmê çalakiyên [[hîdrotermal]] berdewam in.<ref name="Toker2017" /> Ava Gola Wanê di piraniya dîroka xwe de, heya [[Pleyîstosen|Pleistosenê]] ber bi başûrê rojava ve ([[Çemê Miradê]] û di dawiyê de jî ber bi [[Firat|Çemê Firatê]] ve) derketiye. Lêbelê asta vê bendê bi demê re guherî ye ji ber ku gol ji ber lavên volkana Nemrûdê ku ber bi rojava ve ber bi [[Deşta Mûşê]] ve li pey hev herikiye rêyên derketina avê hatine girtin. === Jeomorfolojî === [[Wêne:Nemrut Dağı 19 08 1973 Vulkan Nemrut Dağı von Tatvan aus.jpg|thumb|Dîmenek ji Çiyayê Nemrûdê û deşta bilid ê di navbera Gola Wanê û Deşta Mûşê de ku ji aliyê lavên volkanîk ve hatiye çêkirin.]] Erdnîgariya hewzeya Gola Wanê korteke dorgirtî ye ku beşek ji korta Mûşê û Wanê ya berê bû. Deşta kevn a Mûş û Wanê ku herêmeke kort bû ji aliyê bakur û başûr ve ji aliyê şikestekan ve hatiye vesinor kirin. Kort bi teqînên volkanîk ên Çiyayê Nemrûdê ku bi dawiya Mîosenê ve despêkiriye û di dema Pleistosenê de berdewam kiriye û di encamê de kort a nizm a Mûşê û Wanê bi herikîna lavên volkanîkên Nemrûdê dibe du beş. Bi vê bûyera xwezayî rêya çemên li rojhilatê Çiyayê Nemrûdê ku berê beşeke ji sîstema Çemê Firatê bûn hatiye qutkirin. Ji ber ku ava li pişt benda ku ji aliyê Çiyayê Nemrûdê ve hatiye çêkirin kom dibe Gola Wanê pêk tîne ku bi vî awayî Hewzeya Girtî ya Gola Wanê çêdibe. Hewzeya Gola Wanê ji aliyê başûr ve bi çiyayên bilind ên Masîfa Bidlîsê û ji aliyê rojava ve bi çiyayên Nemrûd û Sîpanê ve hatiye dorpêçkirin. === Batîmetrî === Lêkolîna akûstîk a yekemê Gola Wanê di sala 1974an de hatiye kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Toker |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Sengor |pêşnav2=A. M. Celal |paşnav3=Demirel Schluter |pêşnav3=Filiz |paşnav4=Demirbag |pêşnav4=Emin |paşnav5=Cukur |pêşnav5=Deniz |paşnav6=Imren |pêşnav6=Caner |paşnav7=Niessen |pêşnav7=Frank |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin (Eastern Anatolia) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |cild=129 |rr=165–178 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2017.01.002 |issn=1464-343X}}</ref> Piştre gol bi sê herêmên fîzyografîk ên ku golê pêk tînin hatiye dabeşkirin. Herêmên fîzyografîk ên gola wiha ne: * Herêma peravî ya golê ku ji perava golê ve bi daketineke diyar ve berbi nava golê ve diçe (%27 ji tevahiya golê). * Herêma daketineke asê (%63 ji tevahiya golê). * Herêma hewzeya kûr ku bi kêmanî berwar e ku li herêma navendî ya rojavayê golê ye (%10 ji tevahiya golê). Beşa herî kûr a golê hewza Tetwanê ye ku bi tevahî bi xetên şikestekan ve girêdayî ye.<ref name=":0" /> == Dîrok == Gola Wanê ji aliyê erdnasên yewnaniyên kevn ve wekî ''Thospitis Lacus'' an jî ''Arsissa Lacus'' hatiye binavkirin. Gol navê xwe yê îro ji bajar an ji [[Wan (parêzgeh)|parêzgeha Wanê]] ya îro werdigire ku beşê herî zêde nav sinorên parêzgehê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Inskeep |pêşnav=R. R. |paşnav2=Cottrell |pêşnav2=Leonard |tarîx=1961 |sernav=Concise Encyclopaedia of Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.2307/3887414 |kovar=The South African Archaeological Bulletin |cild=16 |hejmar=61 |rr=19 |doi=10.2307/3887414 |issn=0038-1969}}</ref> Paytexta [[Ûrartû|Mîrektiya Ûrartûyan]] berî zayînê de di navbera sedsalên 10 û 8an de li rojhilatê golê hatiye damezrandin. Bajarê Tûşpayê ku bajarê paytext a ûrartuyan bû li nêzî qeraxê li cihê ku bûye [[Keleha Wanê]] ya serdema navîn, li rojavayê bajarê [[Wan]]ê ya îro ye. Bermahiyên bajarê Wanê yê serdema navîn heya roja îro jî li binê qûntarên başûr ên zinarê ku Keleha Wanê lê radiweste xuya dibin. === Afirîna golê === Gola Wanê li aliyê rojavayê qada pêkhatina tektonîk a di navbera çiyayên Torosa Rojhilat û Aladaxê de cih digire. Li rojava û bakurê rojavayê golê çend volkanên razandî cih digirin. [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûd]] a [[Bidlîs]]ê yek ji çend volkanên razandî yên [[Bakurê Kurdistanê]] ne ku li rojavayê Golê Wanê ne. Nêzîkê 200 hezar sal berê ku di nîveka [[Serdema Qeşayê]] de bi teqîna çiyayê volkanîk a Nemrûdê re lavên ku ji Çiyayê Nemrûdê diherikin bi dirêjahiya zêdeyî 60 kîlomêtre herikîn bi xwe re pêk tînin. Bi herikîna lavên Nemrûdê re rêya ava di navbera geliyê Gola Wanê û [[Deşta Mûşê]] de bendek ji lavan çêdibe û Gola Wanê dest bi tijekirinê kiriye. === Keleha di bin avê de === Di sala 2017an de arkeologên [[Zanîngeha Wanê]] û tîmek binavgerên serbixwe yên ku di kûrahiya Gola Wanê lêkolîn kirine, ragihandine ku kelehekî mezin di binê golê hatiye dîtin ku bi qasî kîlometreyekî dirêj e.<ref name="Ancient castle studied in Lake Van">{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ancient-castle-studied-in-lake-van-122422 |sernav=Ancient castle studied in Lake Van |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-18 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev keleh di dema [[Urartû|ûrartûyan]] de ye. Keleh bi dorgirtina bajarekî kevnare ve ku di wê demê de hatiye avakirin hatiye dorpêçkirin. Arkeologan texmînkiriye ku bi bilindbûna avê re ku bi hezarsalan berdewam kiriye keleh û bajarê kevnar di bin avê de mane.<ref name="Ancient castle studied in Lake Van" /> == Xweza == Gola Wanê bi taybetmendiyên xwe ve ekosîstemeke bêhempa bi xwe ve digire. Lewma rawestgeheke girîng a [[balinde]]yên koçber e jî. Li hewza Gola Wanê [[werdek]] û [[qaz]] jî di nav de nêzîkî 240 cur balinde dema xwe ya zêdebûn û kurkbûnê li vê derê dimînin. Li gel flamîngoyan çûkên wek terî hişk û qazên kovî jî xwe li vê derê digirin. Ji germê hez dikin. Hinek ji wan bo demekê lê hinek ji wan jî her dem li vê derê dimînin. === Flamîngoyên gola Wanê === Gola Wanê yek ji wan herêman e ku [[Flamîngo]] her sal di mehên havînan de koçê xwezaya golê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/seyahat/van-golunde-flamingo-soleni,uquE31xUgUqp2q0Jc3oy-A |sernav=Li Gola Wanê şahîneta flamîngoyan |malper=www.ntv.com.tr |roja-gihiştinê=2024-09-27 |ziman=tr}}</ref> Flamîngo û corên din ên balindeyan di mehên biharê de ji [[Gola Ûrmiyeyê]] ya [[Rojhilatê Kurdistanê]] ber bi Gola Wanê ve tên û di meha [[çiriya paşîn]] de ji ber hewaya sar ber bi [[Afrîkaya Bakur]], [[Asya]] û [[Ewropa]]yê ve koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/people-places/12122022 |sernav=Koça flamîngoyan a ji Gola Wanê dest pê kir |malper=Rudaw.net |tarîx=12 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=2 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Flamîngoyên ku koçê peravên golê dibin nêzîkî pênç mehan li xwezaya golê dijîn. == Avhewa == Gola Wanê li herêma herî bilindê Bakurê Kurdistanê ye ku xwedî avhewaya parzemînî ya şil e ku di bin bandora avhewaya [[Deryaya Navîn]] de ye. Germahiya navîn a golê di meha tîrmehê de di navbera 22 û 25&nbsp;°C de ye û di meha çileyê de (di bin sifirê de) di navbera -3&nbsp;°C heta -12&nbsp;°C dadikeve. Di hinek şevên zivistanê sar de germahiya gihîştî heya -30&nbsp;°C dadikeve. Ji ber ku gol li kêleka bajarê [[Wan]]ê ye germahiya navîn di meha tîrmehê de 22,5&nbsp;°C, di meha çileyê de jî -3,5&nbsp;°C ye. Bi vê awayê bajêr li gorî bajarên jorîn ên Bakurê Kurdistanê mehên zivistanan bi sermahiyek nermî derbas dike. Rêjeya barana salane ya navîn a li hewzeya golê ji 400 mm heya 700 mm diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evaporites: sediments, resources and hydrocarbons |url=https://archive.org/details/evaporitessedime0000warr |paşnav=Warren |pêşnav=John K. |weşanger=Springer |tarîx=2006 |isbn=978-3-540-26011-0 |cih=Berlin}}</ref> == Xwedîkirina golê û asta avê == [[Wêne:Lake Van, Turkey from STS-41G.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Gola Wanê ku di dema firîna STS-41-G de hatiye wênekirin.]] Di roja îro de gol ji aliyê çar çemên biçûk ên ku ji çiyayên derdorê golê derdikevin ve tê xwedîkirin. Gol ji aliyê bakur ve bi [[Çemê Bendêmahî]] û [[Çemê Geliyê Zîlan]] ve û ji rojhilat ve ji bi [[Çemê Qeraşa]] û [[Çemê Mîçingerê]] tê xwedîkirin. Di heman demê de di mehên biharê de bi helîna berfê re ava berfên çiyayên derdorê diherikin golê. Gol ji van her çar çeman ava herî zêde ji Çemê Geliyê Zîlan werdigire. Di salên 90î ya sedsala 20an de asta ava golê bi awayekî neçaverêkirî 2,6 metre bilind bûye ku deverên mezin ên zeviyên çandiniyê ku nêzîkî peravên golê bûn di bin ava golê de dimînin. Berevajiyê vê yekê di sala 2000an de ava golê hinekî kêm dibe. Lêkolînerên yekem ên golê jî bal kişandine ser şopên li kêleka peravê golê ku lêkolîneran diyar kirine ku berê asta ava golê 55 mêtre ji asta îro bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1963 |sernav=Asta Gola Wanê |url=http://dx.doi.org/10.4200/jjhg1948.15.107 |kovar=Japanese Journal of Human Geography |cild=15 |hejmar=1 |rr=107–108 |doi=10.4200/jjhg1948.15.107 |issn=1883-4086}}</ref> Lêkolînên paşeroja golê piştrast kiriye ku di nîvê Serdema Qeşayê ya dawîn de, bi qasî 18 hezar sal berê asta Gola Wanê ji asta niha 72 mêtre bilindtir bûye. Di sala 1990an de li ser Gola Wanê tîmeke lêkolînê ya navneteweyî xebitî û di binê golê de sondajên li kûrahiyê pêk anî û ji binê golê mînakên kanzayên madenê hilanîn. Yek ji encamên neçaverêkirî yên sondajê jî ev bû ku Gola Wanê 17 hezar berê hema hema bi temamî zuha bûye ziwa bûye piştre dîsa tijî bûye. Her çiqas sedemên tam ên vê bûyerê, îhtîmala zuwa bûna careke din gol û girêdana guherînên avhewayê yên li herêma Gola Wanê bi herêmên cîran re hê jî bi nîqaş bin jî piraniya lêkolîneran vê bûyerê bi guherîna avhewayê ve girê dane. Her wiha lêkolîneran diyar kiriye ku bûyerên ku 15-18 hezar sal berê li Gola Wanê qewimîne û bûyerên ku niha li [[Behra Mirî]] diqewimin dişibin hev.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evaporites : sediments, resources, and hydrocarbons |paşnav=Warren |pêşnav=John K. |weşanger=Berlin ; New York : Springer |tarîx=2006 |isbn=978-3-540-26011-0 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/evaporitessedime0000warr}}</ref> == Werziş == Gola Wanê hinek caran ji bo gelek werzîşên avê, keştî û werzîşên peravê re mêvandariyê dike. Werzişên ku li Gola Wanê çêbûye û werzişên avê ya herî ku tê zanîn ev in; [[IOC Van Grand Prix]] ya [[şampiyonî|şampiyoniya]] [[UIM World Offshore 225 Championship]] û [[Festîvala Gola Wanê]] ye. == Giravên golê == Di Gola Wanê de çar girav hene: * [[Axtamar]] * [[Lîm]] * [[Artî]] * [[Çixatan]] (Gdûtz) == Wêne == <gallery> IOC Offshore Van Grand Prix 2010.JPG|Wêneyek ji Grand Prix a UIM-IOC 2010 a li Gola Wanê. Insel Akdamar im Vansee und die Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|Dîmenek ji dêra [[Axtamar]]ê STS079-781-53.jpg|Dîmeneke Gola Wanê ji setalaytê. Festîvala u Behra Wanê.JPG|Festîvala sala 2011an Vansee Van Gölü (Sodasee ph 9,8) (26551044108).jpg|Dîmenek ji Gola Wanê û ji çûyîna rojê. Wan, Վան.JPG|Ji aliyê navçeya Ertemêtanê dîmenek golê. Van lake - panoramio.jpg|Dîmenek ji Bendera Axtamarê. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Behra Wanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gola Wanê| ]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Wanê]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Wanê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] syoq4pbm487d8idcwiujuwsyzzr379u 0 7288 2083287 2064530 2026-08-02T22:18:21Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Zagros | nav1 = Zîncîreçiyayê Zagrosê | wêne = Ecoregion PA0446.png | wêne_sernav = Çiyayên Zagrosê | çîyayê_bilind = Zerdekoh | bilindayî = 4.409 | dirêjayî = 1.600 | cih = [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Îran]] | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|32|21|50|N|50|5|31|E|type:mountain|display=inline, title}} | cure = | çalakbûna_dawî = }} '''Zagros''' an '''çiyayên Zagrosê''' rêzeçiyayekî [[Kurdistanê]] ye û herêma herî berfireh a çiyayî ya Kurdistanê ye ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] despê dike û bi dirêjiya 1600 kîlometre ber bi (başûr) [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] ve diçe ku heya [[Kendava Farsê]] dirêj dibe. Rêzeçiyayên Zagrosê di nav xwe de gelek çiyayan vedihewîne ku ev rêzeçiya ji bakur ber bi başûr ve 1600 kîlometre dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî 300 kîlometre berfireh bûye. Xala herî bilind ê Çiyayên Zagrosê Çiyayê Dena ye ku bi bilindahiya 4.409 mêtre bilind e. Xalên herî nizm ên Zagrosê heya 1.000 metreyan daketine. Çiyayên Zagrosan yek ji warên dîrokî ya Kurdistanê ye ku ji aliyê [[kurd]]an ve wekê keleheke xwezayî ya xweparastinê hatiye bikaranîn. Çemên Zarînê û Sîmîneyê ji çiyayên Zagrosê derdikevin û ber bi bakur ve diherikin [[Gola Ûrmiyeyê]]. Ji ber ku piraniya Çiyayên Zagrosê di nav axa Kurdistanê de ye hinek caran wekê Çiyayê Kurdistanê hatiye binavkirin ku [[Îbn Xeldûn]] di pirtûka xwe ya ''[[Muqaddîme]]'' de wekê ''Çîyayên Kurdistanê'' behsa Çiyayên Zagrosê kiriye. == Etîmolojiya Zagrosê == Di derbarê [[etîmolojî|etîmolojiya]] peyva “Zagros” de sê çavkanî û teoriyên cuda hene: # Li gor Zend Avesta wateya ''Zagros'' ”bilindahî” ye ya jî çiyayê bilind ê ku roj di pişta wî de derdikeve. Koka gotinê zuxur an zarg e. Zarg tê wateya tîşir û bilindiyê. [[Zarga Fîsê]] ku li nêzîkî [[Licê]] ye û Zarga Fîsê ya ku li navenda [[Amed]]ê li ser çemê Dîclê ye. # Hatiye îdîakirin ku peyvên ''Zengene'' û ''Zagros'' ji heman etîmîlojiyê tên. Wekê ku tê zanîn ''Zengene'' eşîreke kurdan e ku heya roja îro jî li Başûrê Kurdistanê dijîn. # Her çiqas kêm be jî hinek îddîa hene ku dibêje Zagros ji [[Yewnanistana kevnare]] tê ku tê wateya tofanê. == Jeolojî == [[Wêne:ZagrosV2 1PolSimp.svg|thumb|çep|Nexşeyeke topografî ku ji bakur ber başûrê rojhilat ve Çiyayên Zagrosê nîşan dide.]] [[Wêne:Zagros 1992.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zagrosan ku ji satelaytê hatiye kişandin.]] Kembera qatbûn û bilindbûna Zagrosan bi giranî ji ber lihevketina herdu lewheyên tektonîkên [[Deşta Ewrasyayê]] û [[Deşta Erebî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref> Ev lihevketin bi giranî di Serdema Miyosenê de qewimiye (nêzîkî 25 milyon sal berê) û tevahiya zinarên ku ji Paleozoyîk (541-242 milyon sal berê) berbi Senozoyîkê ve (66 milyon sal berê - niha) li perava parzemîna li ser Plateya Ereban veşartibûn li hev kom kiriye. Lêbelê vegirtina qalika okyanûsê ya Neotetîs di dema Kratesê de (145-66 milyon sal berê) û lihevketina kevana parzemînê ya di dema Eosenê de (56-34 milyon sal berê) her du jî bandorên mezin li ser bilindbûna li beşên bakur û rojhilatê kemberê kirine. Pêvajoya lihevketinê heta niha berdewam e û ji ber ku Deşta Erebî ber bi Deşta Ewrasyayê ve tê Çiyayên Zagros û Deşta Îranê her ku diçe bilindtir dibin. Pîvandinên GPSên dawî yên li [[Rojhilata Kurdistanê]] nîşan didin ku ev lihevketin hê jî çalak e û deformasyona ku di encamê de bi rengekî neyeksan li welêt belav dibe, bi giranî li kemberên çiyayên sereke yên wekê çiyayên Alborzê û Zagrosê pêk tên. Tora GPS a ku Zagrosa Rojhilata Kurdistanê jî vegirtiye ku di nav de tevahiya Zagrosê daye nîşan ku rêjeyeke zêde yê deformasyonan li tevahiya Çîyayên Zagrosê pêk hatiye. Pîvanên [[GPS]]ê ya niha nîşan didin ku rêjeya niha yê kurtbûna li başûrê rojhilatê Zagrosê {{Nêzîkî}}10 mm/sal e û rêjeya daketina li bakurê rojavayê Zagrosê {{Nêzîkî}}5 mm/sal e. Li bakur-başurê Kazerûnê şikesteka lêdan-şimitînê ''Strike-slip fault'' Zagrosê dike du herêmên cuda yên deformasyonê. Di heman demê de encamên GPSê hêlên cuda yên kurtbûnên li ser [[Kembera Zagrosê]], li başûrê rojhilat kurtbûneke normal û li bakurê rojava Zagrosê jî kurtbûneke berwar nîşan dide. Hatiye payîn ku Çiyayên Zagrosê di dema serdema qeşayê ya duyem de bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/Policy-and-Media/Outreach/Plate-Tectonic-Stories/Hartland-Quay/Zagros-Range |sernav=The Geological Society of London - Zagros Mountains, Iran |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2025-03-16 }}</ref> Parçeya tortî ya li başûrê rojhilata Zagrosê li ser tebeqeya xwêya zinarî deforme dibe (wekê dekolmentek duktîl bi lihevketina bingeh a kêm tevdigere) lê li Zagrosa bakur a rojava tebeqeya xwêyê tine ye an jî pir tenik e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jamalreyhani |pêşnav=Mohammadreza |paşnav2=Pousse-Beltran |pêşnav2=Léa |paşnav3=Büyükakpınar |pêşnav3=Pınar |paşnav4=Cesca |pêşnav4=Simone |paşnav5=Nissen |pêşnav5=Edwin |paşnav6=Ghods |pêşnav6=Abdolreza |paşnav7=López-Comino |pêşnav7=José Ángel |paşnav8=Rezapour |pêşnav8=Mehdi |paşnav9=Najafi |pêşnav9=Mahdi |tarîx=2021 |sernav=The 2019–2020 Khalili (Iran) Earthquake Sequence—Anthropogenic Seismicity in the Zagros Simply Folded Belt? |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021JB022797 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=126 |hejmar=12 |rr=e2021JB022797 |doi=10.1029/2021JB022797 |issn=2169-9356 |pmc=PMC9285018 |pmid=35846502 }}</ref> Ev her du beşên topografiyên cihêreng ên li her du aliyên ji ber lihevketina bingeh a [[Şikesteka Kazerûnê]] derketiye holê. Topografiya bilind û devera teng a deformasyonê li [[Zagrosa bakur]] tê dîtin lê li [[Zagrosa başûr]] deformasyoneke berfireh û herêmek deformasyonê ya bi topografiya nizm pêk hatiye. Zextên ku di qaşilê [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] de ku ji ber lihevketinan çêdibin, bûne sedem ku kevirên xwemaliyên qatbûyî yên berê li hev biqelizin. Dema ku kevirên hişk li cihê xwe dimînin, erozyona paşerojê kevirên nerm (kevirê ku ji heriyê hevgirtî pêk tê) û kevirên sîltê (celebek kevirên gewrtirîn) ji holê radike û kevirê kisilîn (kevirê ji aliyê kalsiyûmê ve dewlemend in ku ji bermayiyên zîndewerên deryayî pêk tê) û kevirên dolomît (kevirên dişibin kevirên kilsinî yên ku [[kalsiyûm]] û [[magnezyûm]] tê de hene) di cih de dihêle. Ev erozyonên cihêreng milên Zagrosê ku bi awayeke paralel li hemberê hev dirêj dibin çêkirine. Rûniştina keviran û dîroka tektonîkî ya zinaran ji bo çêbûn û girtina petrolê re alîkarî kiriye ku ji ber vê yekê herêma Zagrosê ji bo berhemanîna petrolê herêmeke girîng e. Kimikên xwê û cemedên xwê taybetmendiyeke hevpar a Çiyayên Zagrosan e. Ji ber ku xwêya nezelal bi gelemperî neftê di binê qatên kevirên din de digire, kimikên xwê ji bo kişfkirina neftê destnîşan kirineke girîng e. Li herêmê gîpsa ku di avê de jihevdikeve jî gelek e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nsf.gov/news |sernav=News {{!}} NSF - National Science Foundation |malper=www.nsf.gov |tarîx=2025-03-14 |roja-gihiştinê=2025-03-16 |ziman=en }}</ref> === Celeb û temenê keviran === [[Wêne:Dena Mountain-Iran-Mar2012.JPG|thumb|Dîmenek ji Çiyayên Denayê ku bi bilindahiya 4.409 mêtreyê lûtkeya herî bilind a Zagrosê ye.]] Çiya bi tevahî bi eslê xwe tortî ne û di destpêkê de ji kevirê kilsinî hatine çêkirin. Li Zagrosa Bilindkirî an jî Zagrosa Bilind, zinarên Paleozoyîk bi giranî li beşên jorîn û bilind ên lûtkeyên Çiyayên Zagrosê, li kêleka şikesteka sereke ya Zagrosê têne dîtin. Li her du aliyên vê şikestekê kevirên mezozoîk hene ku ji kevirên Serdema Trîasê (252-201 milyon sal berê) û ji kevirên ji Serdema Jurasî yê (201-145 sal berê) pêk hatine ku ji her du aliyan ve ji aliyê kevirên Serdema Kretasê ve hatine dorpêçkirin. Zagrosa qatkirî (çiyayên li başûrê Zagrosa Bilind û hema hema hemî çiyayên paralelên şikesteka Zagrosê) bi giranî ji zinarên ''Tertiary'' pêk tê ku kevirên paleojenê (66-23 milyon sal berê) li başûrê zinarên serdema Kretaseyê û paşê jî kevirên neojenê (23-2,6 milyon sal berê) li başûrê kevirên paleojenê hene. Zagros li gelek rêzeçavên paralel têne dabeş kirin ku dirêjahiya rêzeçiyaan ji 10 kîlomêtran heya 250 kîlomêtran diguherin hene û ji aliyê orojenîk ve bi Alperan re xwedî heman temen in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |pêşnav2= |pêşnav3= |pêşnav4= |pêşnav5= |pêşnav6= |pêşnav7= |pêşnav8= |pêşnav9= |pêşnav10= |pêşnav11= |paşnav12= |pêşnav12= |tarîx=2021-12-01 |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17445647.2021.1906339 |kovar=Journal of Maps |cild=17 |hejmar=2 |rr=225–236 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> Qadên sereke yên petrola li heremê li quntarên rojavayî yên zincîre çiyayên Zagrosê ne. Li başûrê parêzgeha Farsê hinek lûtkeyên nizm hene ku bilindahiya wan digihîje 4.000 mêtreyan. Di nav wan de hinek celebên kevirên kilsinî hene ku gelek fosîlên deryayî nîşan didin. == Dîrok == [[Wêne:D437- rois sassanides sculptés sur les parois du zagros -liv3-ch3.png|thumb|çep|Fîgurên qiralên sasaniyan ku li ser sûrên Zagrosê hatine xêzkirin.]] [[Wêne:Dalma ceramic vessel.jpg|thumb|çep|Taseke seramîk ku li Girê Dalma ya Zagrosê hatiye dîtin.]] Çiyayên Zagrosê xwedî dîrokeke kevnar a girîng û nişteciheke dîrokî ya [[Kurdistan]]ê ye ku ji serdema Paleolîtîka Jêrîn ve ji bo mirovên destpêkê bûye warê jiayana mirovan. Kevintirîn fosîlên mirovî yên ku li Zagrosê hatine keşfkirin fosîlên Neandertalan e ku li Şikefta Şanîdar, Şikefta Bistun û Şikefta Wezmeyê hatine dîtin. Bermahiyên deh Neandertalan ên ku dîroka wan ji 65.000-35.000 sal berê vedigere di Şikefta Şanîdarê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia |paşnav=Murray |pêşnav=Tim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007-04-13 |isbn=978-1-57607-186-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EZ7Gj2ocIEsC&pg=PA454 }}</ref> Di şikeftê de du goristanên ji serdema "proto-neolîtîk" jî hene ku yek ji wan 10 hezar û 600 salî ye û di vê goristanê de bi giştî bermahiyên 35 kesan hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Proto-Neolithic Cemetery in Shanidar Cave |paşnav=Solecki |pêşnav=Ralph S. |weşanger=Texas A&M University Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-58544-272-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bSVZKJQ5GmIC&q=shanidar&pg=PA3 |paşnav2=Solecki |pêşnav2=Rose L. |paşnav3=Agelarakis |pêşnav3=Anagnostis P. }}</ref> Belgeyên paşerojên paleolîtîka jorîn û epîpaleolîtîk ên paşerojê di şikeftên Yafteh, şikefta Kaldar li nêzî Xurmatû û Warwasî, Malaverd li nêzî Kirmaşanê, şikefta Kenaçe li parêzgeha Kurdistanê, şikefta Boof li parêzgeha Farsê û çend şikeft û stargehên zinaran ên din hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle to Upper Paleolithic Transition in the Zagros: The Appearance and Evolution of the Baradostian |paşnav=Shidrang |pêşnav=Sonia |weşanger=Springer Singapore |tarîx=2017-12-08 |rr=133–156 |isbn=978-981-10-6825-6 |cih=Singapore |url=https://doi.org/10.1007/978-981-10-6826-3_10 }}</ref> Nîşanên çandiniya destpêkê ku dîroka çandiniyê heya 9000 salên beriya zayînê diçe li quntara çiyayan hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fernand Braudel, la Mediterranée et L’europe |paşnav=Aymard |pêşnav=M. |weşanger=BRILL |tarîx=1990-01-01 |rr=3–14 |isbn=978-90-04-62166-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004621664_003 }}</ref> Hinek rûniştgehên dîrokî piştre mezin bûne û bûne bajar. Ev niştecihên dîrokî yên ku di roja îro de qadên arkeolojîk ên girîng ên li Kurdistanê ye Anşan û Sûsa; Çermo yek cihên arkeolojîk ên girîng ên li Zagrosan e. Hinek delîlên pêşîn didin nîşan ku hilberîna şerabê li Çiyayên Zagrosê hatine dîtin. Her du niştecihên Hecî Firuz Tepe û Godîn Tepe delîlên embarkirina şerabê hatine dîtin ku dîroka embaran navbera 3500 û 5400 salên berê zayînê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=French Wine |paşnav=Phillips |pêşnav=Rod |weşanger=University of California Press |tarîx=2016-10-11 |isbn=978-0-520-96077-0 |url=https://doi.org/10.1525/9780520960770 }}</ref> Parçeyek hestiyê tilîya lingên mirovan ku li Şikefta Wezmeyê hatiye dîtin hatiye analîzkirin ku dîroka hestiyê di serdema neolîtîkê de ye. DNA ya vê perçeya hestiyê nîşan dide ku ew ji komek genetîkî ya cihê ye ku heya niha ev koma genetîkî ji aliyê zanyaran ve nehatiye zanîn. Ev koma genetîkî ji haplogkom a Y-DNA G2b ye ku bi taybetî şaxê wê G-Y37100 e û haplogkom a mitokondrîal a J1d6 e. Çavên wî yê qehweyî, çerm bi kêmî tarî û porê wî reş bûn ku her çend îraniyên neolîtîk ên beriya hind û ewropî di çend genan de alelên kêmbûyî yên girêdayî pigmentasyonê hildigirin û ji 12 lokiya 7 lokiyan de alel zêde bibin jî, nîşaneyên herî bihêz ên hilbijartina di ewrasyayên kevnar de nîşan didin. Ev koma genetîkî beşdarî ji bo çêkirina genetîkî ya cotkarên ewropî yên pêşîn an ewropiyên nûjen nekiriye. Zagros di demên berê yên kevnar de mala gelên cuda yên berî hind û ewropî bû ku komên wekê hûrî, gûtî, kasîtî, elamî û lulubî li Zagrosan jiyan kirine. Di heman demê gelên semîtîk ên wekê asûrî û amorî ku li deverên rojavayî ya Zagrosan jiyan kirine dem bi dem êrîşî bajarên sumerî, akadî û asûriyan kirine. Rêzeçiyaya Zagrosê di navbera [[Deşta Mezopotamyayê]] ku li [[Başûrê Kurdistan]] a îro ye e û Deşta Îranê astengeke erdnîgarî çêkiriye. Zagros bi gelemperî di nav sinorê Kurdistanê de ye ku devera herî berfireh di nav sinorê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro de ye. Arşîveke piçûk a tabletên axur ku bi hûrgulî behsa têkiliyên tevlihev ên van koman dike ku dîroka wan di destpêka hezarsala duyem a {{bz}} de ye li Tel Şemşara li ser [[Zapa Biçûk]] hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Shemshāra archives. 1: The letters / by Jesper Eidem and Jørgen Laessøe - 2001 |weşanger=Munksgaard |tarîx=2001 |isbn=978-87-7876-245-0 |cih=Copenhagen |paşnavê-edîtor=Eidem |pêşnavê-edîtor=J. |series=Historisk-filosofiske skrifter |paşnavê-edîtor2=Læssøe |pêşnavê-edîtor2=Jørgen }}</ref> Li Tel Bazmusian, li nêzî Şemşara, di navbera salên 5000 {{bz}} û 800 {{pz}} de, her çiqas bi awayekê berdewam nebe jî, bûye cihê mirovan.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-12-19 |sernav=C–O Bond Activation |url=https://doi.org/10.1055/s-0036-1589787 |kovar=Synfacts |cild=13 |hejmar=01 |rr=0081–0081 |doi=10.1055/s-0036-1589787 |issn=1861-1958 }}</ref> Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîroknasan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên Zagrosê destpê kiriye. Yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê kurd in ku heta îro jî li deverên niştecihiyên Zagrosê dijîn û heya îro hebûna xwe li vê deverê parastine. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine ku di nav de eşîrên wekê [[Makran]], [[Zengene]] û [[Çigînî]] hene. Di serdema nûjen de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku [[sumer]] ji çiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li Zagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Bajarên yekem ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek [[Ansan]], [[Sûsa]], [[Şandiyar]] û [[Cermo]] ne. Îro hema hema hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku 9000 sal berê zayînê an 11000 sal berê niha li qontarên Zagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange hatine kedî kirin û hatine xwedî kirin. Genim, çewder û fesûlî çandine. Di navbera 5400 û 5300 salên {{bz}} de e li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk pez xwedî kirine û ji tiriyan mey çêkirine. Navê tiriyê ''Vitis silvestris'' bûye ku îro jî bi latînî navê wê ''Vitis vinifera'' ye. Herweha bîra jî li vê deverê hatiye çêkirin. [[Ksenofon]] di "Vegera dehhezaran" de (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û çiyayên Zagrosê dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û [[kardoxî|kardoxiyan]] dike. 75 sal piştî vegera Ksenofan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser Zagrosê re here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran" de bûyerên ku li çiyayên Zagrosê hatibû serê artêşa Ksenofan hemû xwendibû û di derheqê Zagrosê de êdî xwedî zanyarî bû, di jêrê Zagrosê re derbasî Îranê dibe. Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan Zagrosê, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên [[PKK]]ê li serên zîncîreçiyayên Zagrosê biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li çiyayên Zagorsê ne. Artêşa tirk bi [[balafir]], [[helîkopter]] û teknîka nûjen a şer nikare li Zagrosê bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin. Zagros ne bi tenê hêlîna [[pêşmerge]] û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna [[teyrê Sîmir]] e jî. Zagros ji aliyê siruştê ve him bihuşt û him jî dojeha nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana Zagrosê bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên çiyayên Zagrosê bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire. == Gelên Zagrosan == Çiyayên Zagrosê bi hezaran sal ne ku malavaniya komên cuda yên ajalkar û cotkaran dike. Komên cotkar û ajalkarên ên niha yên wekên lûr, lûrên bextiyarî, kurd bi keriyên pez ên xwe re di mehên havînan de ji quntarên rojhilat ber bi rojava ve diçin. Hin bajarên mezin ên Kurdistanê bajarên wekê Silêmanî, Kirmaşan, Xurremabad û bajarê Îran Şîraz li quntarên çiyayên Zagrosan hatine ava kirin. === Kurd === [[Kurd]] yek ji komên etnîkî yê Zagrosan e û koma herî mezin ê çiyayên Zagrosan e ku serdemeke demdirêj e ku li Zagrosan dîjîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |tarîx=1980 |sernav=Climatic Change and Plant Domestication in the Zagros Mountains |url=https://www.jstor.org/stable/4299696?origin=crossref |kovar=Iran |cild=18 |rr=145–148 |doi=10.2307/4299696 |issn=0578-6967 }}</ref> Di dîrokê de Çiyayên Zagrosan demeke dirêj ji aliyê kurdan ve wekê keleheke xweparastinê hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/292132587_Settlement_continuity_in_Kurdistan |sernav=Settlement continuity in Kurdistan }}</ref> Di roja îro de [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ji bo gerîlayên kurd ên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûye qadeke biryargeh û xweparastinê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> === Lurî === Lûr komeke zagrosî ne ku di serî de li Zagrosa Navîn, Rojava û li Zagrosa Başûr dijîn. Bajarên ku ji aliyê luriyan ve hatine avakirin [[Xurremabad]], [[Borûcerd]], [[Melayêr]], [[Îzeh]], [[Şarîkurd]] û [[Yasûc]] e. Lûr bi lurî diaxivin û li gelek parêzgehên wekê Lorestan, Xuzistan, Çarmehal û Bextiyarî, Îlam, Kohgiluye û Boyer-Ehmed û li parêzgeha Hemedanê dijîn. === Lurên Bextiyarî === Bextiyarî eşîreke Lur in ku di destpêkê de li Zagrosa navendî û li Zagrosa başûr dijîn. Bajarên sereke yên ku Bextiyarî lê dijîn Mescîd Silêman, Îze û Şarîkurd in. Hêjmareke girîng ên ji bextiariyan heya roja îro jî koçeriyê dikin. == Avhewa == Li Çiyayên Zagrosan çend ekosîstem hene ku di nav wan de deverên daristanî û zozanan ên bi avhewayên nîv-hişk hene. Wekê ku ji aliyê Fona Jiyana Kovî ya Cîhanê ve hatiye destnîşankirin û di Wildfinder-a wan de hatiye bikaranîn, ekoherêma bejayî ya taybetî ya devera çiyayê navîn û bilind deşta daristana Çiyayê Zagrosê ye (PA0446). Barîna salane di navbera 400 û 800 mm de ye û bi piranî di demsalên zivistan û di demsalên biharê de dibarin. Ji ber asta bilind û barîna berfê ya li xalên bilindên Zagrosan zivistana Zagrosê dijwar derbas dibe ku bi germahiyên nizm bi gelemperî di bin -25&nbsp;°C de derbas dibe. Navand mînaka guherbariya parzemînî ya şêwaza avhewayê ya Deryaya Navîn e ku bi zivistanek bi berfê û biharek nerm û baranbar, li pey havînek û payîzeke hişk pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contributions to the vegetation of southwest Asia |weşanger=L. Reichert |tarîx=1986 |isbn=978-3-88226-297-1 |cih=Wiesbaden |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Kürschner |pêşnavê-edîtor=Harald |series=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients }}</ref> === Qeşagirtin === [[Wêne:View of Zardkuh.jpg|thumb|Dîmenek ji Çiyayê Zer ku yek ji çiyayên qeşagirtî ya Zagrosan e.]] Li çiyayên bilind ên Zagrosa rojhilat çiyayên wekê Çiyayê Juparê (4.135 m), Çiyayê Lalezarê (4.374 m (14,350 ft)) û Çiyayê Hezarê (4.469 m) qeşayên wan heliyaye û di roja îro de êdî qeşa nagirin. Tenê qeşayên li Çiyayê Zer û Çiyayê Denayê qeşayên xwe heya roja îro parastin e. Lêbelê berê Serdema Qeşayê ya Dawî bi kûrahiya heya 1.900 mêtre qeşa hebaû û di dema Serdema Qeşaya Dawî de bi kûrahiya 2.160 mêtre deverên qeşagirtî hebûn. Tespîtên cemedeke berfireha bi dirêjahiya 20 kîlomêtre ku li geliyeke bi dirêjahiya 17 kîlomêtre, li bilindahiyeke 1.600 mêtre li bakurê Çiyayê Juparê hatiye dîtin. Di bin şert û mercên baranê de ku bi tomarkirina tomarên avhewaya heyî re hatine berhev kirin, bibe ku ev mezinahiya cemedê çêbibe ku germahiya navînî ya salane di navbera 10,5 û 11,2&nbsp;°C de bû lê tê pêşbînîkirin ku di heyama ku ev cemed hatiye girtin de şert û merc zuwa bûne û germahiya wê serdemê ji germahiya roja îro kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://booksite.elsevier.com/9780444534477/ |sernav=Elsevier: Ehlers, Gibbard, Hughes: Quaternary Glaciations - Extent and Chronology Volume 15: A closer look Welcome |malper=booksite.elsevier.com |roja-gihiştinê=2025-03-22 }}</ref> == Flora û fauna == === Flora === Her çiqas di roja îro de li herêma Zagrosê ji ber çêrîna zêde yê keriyen pez û birîna darên daristanan zêde bibe jî lê herêma Zagrosê xwediyê florayeke dewlemend û tevlihev e. Bermahiyên daristanên darê berûyê ku berê daristanên Zagrosan bû heya roja îro dikarin werin dîtin. Di heman deemê de darên fistiq/bavanan têne dîtin. Gelek texil ku di nav wan de genim, ceh, nîsk, bihîv, gûz, fistiq, behîs, pîvaz, hinar û tirî yên çiyayî ku bê çandin şîn dibin li seranserê çiyayên Zagrosan têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of agriculture: an international perspective |url=https://archive.org/details/originsofagricul0000unse_t4f5 |paşnav=Watson |pêşnav=Patty Jo |weşanger=University of Alabama press |tarîx=2006 |isbn=978-0-8173-5349-0 |çap= |cih=Tuscaloosa |paşnav2=Cowan |pêşnav2=C. Wesley }}</ref> Quercus brantii (ji %50 zêdetir ji rûbera daristanên Zagrosê digire) girîngtirîn cureyên darên Zagrosa li Rojhilata Kurdistanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |sernav="Plant species in Oak (Quercus brantii Lindl.) understory and their relationship with physical and chemical propertiesof soil in different altitude classes in the Arghvan valley protected area, Iran" |roja-gihiştinê=2025-03-23 |roja-arşîvê=2015-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403163132/http://research.guilan.ac.ir/cjes/.papers/25210.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Endemîkên din ên kulîlk ên ku di nav rêzaçiyayan de têne dîtin ev in (bi navên latînî): ''[[Allium iranicum]]'', ''[[Astragalus crenophila]]'', ''[[Bellevalia kurdistanica]]'', ''[[Cousinia carduchorum]]'', ''[[Cousinia odontolepis]]'', ''[[Echinops rectangularis]]'', ''[[Erysimum boissieri]]'', ''[[Iris barnumiae]]'', ''[[Ornithogalum iraqense]]'', ''[[Scrophularia atroglandulosa]]'', ''[[Scorzonera kurdistanica]]'', ''[[Tragopogon rechingeri]]'' û ''[[Tulipa kurdica]]''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> === Fauna === Zagros malavaniya gelek cureyên metirsîdar ku di bin xetereyê de ne ku di nav wan de [[Mişkê Zagrosê]] ''(Calomyscus bailwardi)'' Qamîşwarê besrayê ''(Acrocephalus griseldis)'' û [[Keftarê bi xêz]] ''(Striped hyena)'' hene. Xezala Mezopotamyayê ''(Dama mesopotamica)'' ku cûreyeke xezalên kedî yên kevnar bû ku berê difikirîn ku winda bûye, di dawiya sedsala 20an de li parêzgeha Xuzistanê, li başûrê Zagrosê ji nû ve hatine dîtin. Her wiha bizinên kovî hema hema li seranserê Çiyayên Zagrosan têne dîtin. Heya dawiya sedsala 19an Şêrê Asyayê ''(Panthera leo persica)'' li başûrê rojavayê çiyayan jiyan kiriye ku di vê serdemê de ev cûreya şêran li herêmê nemaye. Her çiqas hejmara wan kêm be û hebûna wan di bin xetereyê de bê jî li gel cureyên ajalên heyî yek cureyên ajalên Zagrosan [[Pilingê Kurdistanê]] ye ku heya roja hebûna xwe parastine. Pilingê Kurdistanê yek ji ajalên xwemalî yên [[Kurdistan]]ê ye ku li çiyayên Zagrosê, [[Çiyayê Cûdî|Cûdî]] û li çiyayên [[Toros]]an têne dîtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Çiyayê Cûdiyê Pilingê Kurdistanê û keftar hatin hemberî hev |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Pilingê Kurdistanê ket nav kerî gelek mîh mirar kir. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-31 }}</ref> Fatfatoka Luristanê ''(Neurergus kaiseri)'' Fatfatokeke ku li beşeke piçûk ê Çiyayên Zagros a navendî yên Rojhilata Kurdistanê dijî ku ev cûre di çemên bilind de dijî û ajaleke avî ye. Tê texmînkirin ji ber nêçîrê ji bo bazirganiya ajalan hebûna vê cûreya Qumqumokê di xetereyê de ye û di heman demê de tê pêşbînîkirin ku guherîna avhewayê bi tundî bandorê li vê cureyê bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-07-22 |sernav=Neurergus kaiseri: IUCN SSC Amphibian Specialist Group: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T59450A49436271 |url=https://www.iucnredlist.org/species/59450/49436271 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t59450a49436271.en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]] [[Kategorî:Rêzeçiya]] [[Kategorî:Zagros (rêzeçiya)| ]] py2z9spc1ewp7kwfehqqvjiq5n3elzj 0 7340 2083448 2050066 2026-08-03T01:01:54Z InternetArchiveBot 45060 Add 8 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083448 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[Ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanyaya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendî]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera [[Keyaniya Înglistanê]] (ku Wêls jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Paytext]] û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "[[parêzgeh]]" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |url=https://archive.org/details/placeapart0000murp |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |url=https://archive.org/details/britainfirstworl0000unse_a4h8 |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref> Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2018-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km²) |- !(km²) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km²) |- !(km²) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |url=https://archive.org/details/dictionaryofbrit0000unse_z4m5 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |url=https://archive.org/details/religionsocietyi0000brow_x3d8 |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |url=https://archive.org/details/churchstatecivil0000ferg |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |url=https://archive.org/details/globalsecuritygo0000unse |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] 6y122ni3uvcgdf7d8d5kbpv1xnunmjx 0 7540 2083393 1944412 2026-08-03T00:14:26Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083393 wikitext text/x-wiki {{Kurd}} Ev lîsteyeke xanedan, dewlet û herêmên otonom ên [[kurd]]an e. Heta sedsala 10an têgiha "kurd" bi maneyeke etnîkî nedihat bikaranîn û ji koçerên [[Gelên arî|îranî]] yên li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Gola Ûrmiyeyê]] re "kurd" dihat gotin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |tarîx=1989 |paşnavê-edîtor=A. Andrews |pêşnavê-edîtor=Peter |sernav=The ethnic identity of the Kurds |kovar=Ethnic Groups in the Republic of Turkey |rûpel=5 }}</ref> Di çavkaniyên erebî yên [[serdema navîn]] de, "kurd" ji koçer û nîvkoçerên ku ne [[Gelê Farsê|faris]] bûn û ne jî [[tirk]] bûn re dihat gotin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Limbert |pêşnav=John |tarîx=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran |url=https://www.jstor.org/stable/4309997 |kovar=[[Iranian Studies]] |cild=1 |hejmar=2 |rûpel=48 |doi=10.1080/00210866808701350 |jstor=4309997 |via=JSTOR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/conferences/kurdish_studies_irbil_2006/Boris+JAMES.html |sernav=Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=September 2006 |malper=Institut Kurde |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=4 nîsan 2021 }}</ref> == Dewletên destpêkî == [[Wêne:Ayyubid_Sultanate_1193_AD.jpg|thumb|250x250px| [[Xanedana Eyûbiyan]] di sala 1193an de]] * [[Xanedana Sadaqiyan|Sadaqî]] (770–827) * [[Deysemiyan]] (938–955)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosworth |tarîx=1994 |sernav=Daysam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/daysam |kovar=Iranica Online }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]] (906–1080) * [[Xanedana Eysaniyan|Eyşanîyan]] (898/9–961)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Abbasid and Carolingian Empires: Studies in Civilizational Formation |paşnav=Tor |pêşnav=D.G. |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2017 |rûpel=54-55 }}</ref> * [[Xanedana Şedadiyan|Şedadî]] (951–1199)<ref name="Hassanpour50">Amir Hassanpour, ''Nationalism and Language in Kurdistan, 1918-1985'', Mellen Research University Press, 1992, [https://books.google.com/books?id=fP9jAAAAMAAJ&q=%22Annazids+(991-1117,+Hulwan)%22&dq=%22Annazids+(991-1117,+Hulwan)%22&hl=en&ei=bJE4TtO0CI_RrQfXyojnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA p. 50.]</ref> * [[Xanedana Rewadiyan|Rewadî]] (955–1071) * [[Xanedana Hesnewiyan|Hesnewî]] (959–1014){{Sfnp|Gunter|2010|p=117}} * [[Xanedana Merwaniyan|Merwanî]] (983–1096)<ref name="Hassanpour50" /> * [[Xanedana Enaziyan|Enazî]] (990/91<ref name="Aḥmad1985">{{Jêder-kovar |paşnav=Aḥmad |pêşnav=K. M. |tarîx=1985 |sernav=ʿANNAZIDS |url=https://iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r |kovar=[[Iranica Online]] |cild=II }}</ref>–1117)<ref name="Aḥmad1985"/> * [[Şivankaran|Şivankarî]] (sedsala 11an–sedsala 12an){{Sfn|Büchner|2012}}{{Sfn|Spuler|2012}} * [[Mîrektiya Gêlê]] (1049–1864, Bakurê parêzgeha Amedê)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şerefname |paşnav=Han |pêşnav=Şeref (Çev. İbrahim Sunkur) |weşanger=Sîtav |sal=2016 |isbn=978-605-66520-1-1 |cih=Van |rûpel=204 }}</ref> * [[Xanedana Hezarhespiyan|Hezarhespî]] (1115–1425) * [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] (1171–1341)<ref>R. S. Humphreys, ''Ayyubids'', "Encyclopaedia Iranica", (August 18, 2011),</ref> * [[Mîrektiya Bedlîsê]] (1187–1847) * [[Mîrektiya Erdelan]] (sedsala 14an<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |sernav=BANĪ ARDALĀN |paşnav=Oberling |pêşnav=P. |malper=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2011-09-21 }}</ref>–1865 an 1868<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/FR5LWJGXKM.pdf |sernav=The Kurds |paşnav=David Mcdowall |tarîx=1996 |weşanger=Minority Rights Group International Report |rûpel=20 |tarîxa-gihiştinê=2 gulan 2020 }}</ref><ref name="Abdulla-Ali2">{{Jêder-kitêb |sernav=Empire, frontière et tribu Le Kurdistan et le conflit de frontière turco-persan (1843-1932) |paşnav=Najat Abdulla-Ali |tarîx=2006 |rûpel=159 |ziman=fr }}</ref>) * [[Dewleta Zekarî]] (1161–1360)<ref>Alexei Lidov, 1991, The mural paintings of Akhtala, p. 14, Nauka Publishers, Central Dept. of Oriental Literature, University of Michigan, {{ISBN|5-02-017569-2}}, {{ISBN|978-5-02-017569-3}}, ''It is clear from the account of these Armenian historians that Ivane's great grandfather broke away from the Kurdish tribe of Babir''</ref><ref>Vladimir Minorsky, 1953, Studies in Caucasian History, p. 102, CUP Archive, {{ISBN|0-521-05735-3}}, {{ISBN|978-0-521-05735-6}}, ''According to a tradition which has every reason to be true, their ancestors were Mesopotamian Kurds of the tribe (xel) Babirakan.''</ref><ref>Richard Barrie Dobson, 2000, Encyclopedia of the Middle Ages: A-J, p. 107, Editions du Cerf, University of Michigan, {{ISBN|0-227-67931-8}}, {{ISBN|978-0-227-67931-9}}, ''under the Christianized Kurdish dynasty of Zak'arids they tried to re-establish nazarar system...''</ref> * [[Mîrektiya Melkîşî]] (sedsala 13an–1663){{Sfnp|Ünal|1999|pp=262–263}} * [[Mîrektiya Mukriyan]] (sedsala 14an–sedsala 19an)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hassanpour |pêşnav=Amir |tarîx=1989 |sernav=BŪKĀN |url=https://iranicaonline.org/articles/bukan-kurd |kovar=[[Encyclopedia Iranica]] |cild=IV }}</ref> * [[Xanedana Zarinal]] (1448–1925) * [[Mîrîtiya pazokî]] (1499–1587)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şerefname |paşnav=Han |pêşnav=Şeref (Çev. İbrahim Sunkur) |weşanger=Sîtav |sal=2016 |isbn=978-605-66520-1-1 |cih=Van |rûpel=375 }}</ref> * [[Mîrektiya Sileyman]] (sedsala 15an–1838) * [[Mîrektiya Soran]] (berî 1514an{{Sfnp|Ghalib|2011|p=50}}–1836{{Sfnp|Ebraheem|2013|p=235}}) * [[Mîrektiya Mîks]] (?–1846){{Sfnp|Hakan|2002}} == Bermahiyên Xanedana Eyyûbiyan (sedsala 13an–sedsala 19an) == [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|250px|Hemû mîrnişîn û xanedanên kurdan ji salên 770-î heta sala 1868-ê mîladî]] Gelek pêkhateyên siyasî yên kurdan di serdema piştî hilweşîna [[Xanedana Eyûbiyan]] a di sala 1260an de geş bûn. Hin ji van desthilatdaran îdia dikir ku zuryetên eyûbiyan in. * [[Xanedana Xoyê]] (1210–1799){{Sfnp|Başçı|2019|p=63}} * [[Mîrektiya Çewlig]]ê (1231–1864){{Sfnp|Maisel|2018|p=131}} * [[Mîrektiya Hesenkêfê]] (Mîrektiya Melîkan) (1232{{Sfnp|Maisel|2018|p=131}}–1524{{Sfnp|Maisel|2018|p=131}}) * [[Mîrektiya Kilîsê]]{{Sfnp|Soyudoğan|2015}} * [[Mîrektiya Şirwane|Mîrektiya Şirwanê]] (?–1840î){{Sfnp|Verheij|2018}} * [[Mîrektiya Hekarî]] (?–1845){{Sfnp|Flynn|2017|p=663}} * [[Xanedana Zirkan]] (1335–1835) * [[Mîrektiya Badînan]] (1339{{Sfnp|Aboona|2008|p=175}}–1843{{Sfnp|Eppel|2018|p=42}}) * [[Mîrektiya Botan]] (?–1833){{Sfnp|Eppel|2018|p=42}} * [[Mîrektiya Mehmûdî]] (1406–1839){{Sfnp|Top|1998|p=6-9}} * [[Mîrektiya Pinyanişi|Mîrektiya Pinyanîşî]] (1548–1823){{Sfnp|Kaplan|2015|p=4}} == Herêmên tampon di navbera Osmanî û Îranê de (sedsala 13em–19em) == Di dîrokê de ji ber sedemên curbecur, pêkhateyên kurdan wekî herêmên tampon di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Îranê]] de hebûn. Çend ji wan ev in: * [[Xanedana Xoyê]] (1210–1799) * [[Mîrektiya Paloyê]] (1495–1845)<ref>Nusret Aydın, Diyarbakır and Mirdasiler History, 2011, p. 304-305</ref> * [[Mirektiya Bradost|Mîrektiya Bradost]] (1510–1609){{Sfnp|Dehqan|Genç|2019}} * [[Mîrektiya Baban]] (sedsala 16an–1850){{Sfnp|Behn|1988}} * [[Xanadiya Tewrêzê]] (1757–1799)<ref name="Tapper2010" /> * [[Xanedana Hesen Xanî]] li Pîş-e Kuh (1795–1820)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqn |pêşnav=Mustafa |tarîx=2009 |sernav=Arkawāzī and His Baweyaļ: A Feylî Elegiac Verse from Piştiku |url=https://www.jstor.org/stable/25597563 |kovar=Iranian Studies |cild=42 |hejmar=3 |rr=409–422 |doi=10.1080/00210860902907362 |jstor=25597563 }}</ref> * [[Xandeniya Serab|Xanadiya Serabê]] (sedsala 18an) <ref name="Tapper2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Tapper |pêşnav=Richard |sal=2010 |sernav=Shahsevan |url=https://iranicaonline.org/articles/shahsevan }}</ref> == Xanedanên din ên esil kurd == [[Wêne:Map_Safavid_persia.png|thumb|250x250px| Xanedana Sefewiyan sedsalên 16-18an]] [[Wêne:Mapofthezands1776.png|thumb|270x270px| Xanedana Zendan di 1776an de]] * [[Xanedana Hemdaniyan]] (890-1004) - xanedan ji malbatekî [[ereb]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Canard |pêşnav=M. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Ḥamdānids |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/hamdanids-COM_0259 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill }}</ref> ve hatiye birêvebirin, lê di dema desthilatdariya wan de malbat bi kesên [[kurd]] re zewicî, piştî wê jî xanedan bûye kurdî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=Wux0lWbxs1kC&redir_esc=y |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh N. |paşnav2=Barbir |pêşnav2=Karl |tarîx=2004 |weşanger=Pearson/Longman |isbn=978-0-582-40525-7 |ziman=en }}</ref> * [[Xanedana Sefewiyan]] (1501–1736) – Ev xanedan qismen bi eslê xwe kurd bû.<ref>{{Harvnb|Matthee|2005}}; {{Harvnb|Matthee|2008}}.</ref>{{Sfn|Amoretti|Matthee|2009}}{{Sfn|Savory|2008}} * [[Xanedana Zendan]] (1751-1794) – Xanedan bi eslê xwe kurd lekî bû.<ref name="iranica-perry">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/zand-dynasty |sernav=ZAND DYNASTY |paşnav=Perry |pêşnav=John |malper=iranicaonline.org |weşanger=Encyclopædia Iranica |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2017 |jêgirtin=The founder of the dynasty was Moḥammad Karim Khan b. Ināq Khan (...) of the Bagala branch of the Zand, a pastoral tribe of the Lak branch of Lors (perhaps originally Kurds; see Minorsky, p. 616) (...) }}</ref><ref name="Cambridge">''...the bulk of the evidence points to their being one of the northern Lur or Lak tribes, who may originally have been immigrants of Kurdish origin.'', Peter Avery, William Bayne Fisher, Gavin Hambly, Charles Melville (ed.), ''The Cambridge History of Iran: From Nadir Shah to the Islamic Republic'', Cambridge University Press, 1991, {{ISBN|978-0-521-20095-0}}, [https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&pg=PA64 p. 64.]</ref> * [[Xanedana samaniyan]] (819-99) –Xanedan ji eslê fermandarê kurd Behram Çûbin dihat.<ref>Tamgaç (Dîvânü lugāti’t-Türk Tercümesi, I, s. 454)</ref><ref>Güzelek (İbn Hurdâzbih, s. 39)</ref>Lê ew di asteke pir bilind de Farisî bûn û heta wekî "padîşahên Farisî" jî hatin binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Iran |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani |paşnav=Daniel |pêşnav=Elton L. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-313-30731-7 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood histories of the modern nations}}</ref> == Dewletên sedsala 20-21ê == * [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919) * [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924 û 1925) * [[Kurdistana Sor]] (1923–1929) û Kurdistana Okrug (1930) * [[Komara Agiriyê]] (1927–1931) * [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946–1947) * [[Komara kurdî ya Laçînê|Komara Laçînê]] (1992)<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QYmsAgAAQBAJ&dq=%22Republic+of+La%C3%A7in%22&pg=PA92 |sernav=The Heritage of Soviet Oriental Studies |paşnav=Kemper |pêşnav=Michael |paşnav2=Conermann |pêşnav2=Stephan |tarîx=2011 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-83854-5 |rr=92 |ziman= |jêgirtin=In 1992 the area of Laçin was occupied by Armeian forces; a "Kurdish Republic of Laçin" was subsequently declared by local Kurds, but this remained a rather short-lived - not to say stillborn - adventure }}</ref> * [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyare]] (2001–2003) == Niha == * [[Herêma Kurdistanê]] (herêma xweser li [[Iraq]]ê, 1970–heta niha) * [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê]] (2012–heta niha) == Nexşe == <gallery> Wêne:73artzrounis.png|Mox ''(Mok)'' û Ancewasî ''(Anjevatsik)'' Wêne:ZanddynastyTrial.png|Zendiyan Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|Eyûbiyan Wêne:Median Empire.jpg|Keyekseriya Medî Wêne:Map of Roman dependency of Sophene, Corduene, Commagene, and Osrhoene as of 31 BC.png|Kardox Wêne:Kurdistan1920.png|Di [[peymana Sevrê]] de Kurdistana serbixwe (1920) Wêne:Red kurdistan 1923 1929.png|Kurdistana Sor (1923–1929) Wêne:Autonomous Region Kurdistan-en.png|Hikûmeta Herêma Kurdistanê </gallery> == Mijarên têkildaar == * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Împeratoriya Sasanî|Mala Kayus]] * [[Kardox]] == Bîbliyografî == * {{Jêder |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |sal=2008 |weşanger=[[Cambria Press]] |isbn=9781604975833 }} * {{Jêder |paşnav=Baluken |pêşnav=Yusuf |sernav=Çend Dokument ji Serdema Mîrektiya Melkîşî |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/685765 |cild=7 |sal=2017 |weşanger=Jimar |ziman=ku }} * {{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Ṣafavid Dynasty |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=Oxford University Press |cih= |url= |tarîx= |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John L. |rr= |isbn= |jêgirtin=Of '''Kurdish''' ancestry, the '''Ṣafavids''' started as a Sunnī mystical order (...) |paşnav2=Matthee |pêşnav2=Rudi |paşnav1=Amoretti |pêşnav1=Biancamaria Scarcia }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |sernav=The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900 |url=https://archive.org/details/pursuitofpleasur0000matt |weşanger=Princeton University Press |sal=2005 |rr=[https://archive.org/details/pursuitofpleasur0000matt/page/18 18] |jêgirtin=The '''Safavids''', as Iranians of '''Kurdish''' ancestry and of nontribal background (...) }} * {{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=SAFAVID DYNASTY |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url= |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |tarîx= |jêgirtin=As Persians of '''Kurdish''' ancestry and of a non-tribal background, the '''Safavids''' (...) }} * {{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=EBN BAZZĀZ |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url= |paşnav=Savory |pêşnav=Roger |tarîx= |cild=VIII. Fasc. 1. |rûpel=8 |jêgirtin=This official version contains textual changes designed to obscure the '''Kurdish''' origins of the '''Safavid''' family and to vindicate their claim to descent from the Imams. }} * {{Jêder |paşnav1=Başçı |pêşnav1=Veysel |sernav=Dunbulî Beyliği Tarihi ve Tarihi Kronikleri [XIII-XVIII. YY.] |sal=2019 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/914281 |kovar=Kadim Akademi SBD |cild=3 |hejmar=2 |rr=63–114 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2020 }} * {{Jêder |paşnav=Behn |pêşnav=W. |sernav=BĀBĀN |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |cild=III, 3 |sal=1988 }} * {{Jêder |paşnav=Büchner |pêşnav=V. F. |sernav=S̲h̲abānkāra |tarîx=2012 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-1/shabankara-SIM_5253?s.num=4&s.rows=50 |kovar=[[Encyclopaedia of Islam]] |cild= |rr= |weşanger=[[Brill Publishers]] |doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5253 |isbn=9789004082656 |via= }} * {{Jêder |paşnav1=Dehqan |pêşnav1=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2019 |sernav=The Kurdish Emirate of Brādōst, 1510-1609 |url=https://brill.com/view/journals/ormo/99/3/article-p306_4.xml |kovar=Oriente Moderno |cild=99 |hejmar=3 |rr=306–320 |doi=10.1163/22138617-12340222 |s2cid=213564665 |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2021 }} * {{Jêder |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |tarîx=2013 |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |weşanger=Manchester Metropolitan University's Research Repository |paşnavê-nivîskar=Ebraheem |pêşnavê-nivîskar=Sharameen }} * {{Jêder |beş=The Kurdish emirates |urlya-beşê=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |sal=2018 |weşanger=Routledge Handbooks Online |isbn=978-1-138-64664-3 |tarîxa-gihiştinê=1 gulan 2020 |paşnavê-nivîskar=Eppel |pêşnavê-nivîskar=Michael |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |rr=35–47 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }} * {{Jêder |paşnav=Flynn |pêşnav=Thomas O. |sernav=The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia, c.1760–c.1870 |sal=2017 |weşanger=[[Brill Publishers]] |isbn=9789004313545 }} * {{Jêder |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sal=2011 |weşanger=[[University of Exeter]] |tarîxa-gihiştinê=1 gulan 2020 |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |sernav=Historical Dictionary of the Kurds |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=9780810875074 }} * {{Jêder |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |sernav=Müküs Kürt Mirleri Tarihi ve Han Mahmud |sal=2002 |weşanger=Pêrî Yayınları |ziman=tr |isbn=9789758245581 }} * {{Jêder |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th. |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |tarîxa-weşandinê=1993 |weşanger=[[Brill Publishers]] }} * {{Jêder |paşnav=Kaplan |pêşnav=Yaşar |sernav=Pınyanış Hükümeti/Government of Pinyanish |sal=2015 |weşanger=[[Hakkari University]] |ziman=tr }} * {{Jêder |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |sal=2018 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-4257-3 }} * {{Jêder |paşnav1=Meinecke |pêşnav1=Michael |sernav=Patterns of Stylistic Changes in Islamic Architecture: Local Traditions Versus Migrating Artists |sal=1996 |weşanger=NYU Press |isbn=9780814754924 }} * {{Jêder |paşnav=Petrushevsky |pêşnav=Ilya Pavlovich |lînka-nivîskar=Ilya Pavlovich Petrushevsky |sernav=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв |sal=1949 |weşanger=Saint Petersburg State University |ziman=ru }} * {{Jêder |paşnav=Soyudoğan |pêşnav=Muhsin |sal=2015 |sernav=Tribal Bandistry in Ottoman Ayntab (1690-1730) |weşanger=[[Bilkent University]] }} * {{Jêder |paşnav=Spuler |pêşnav=B. |sernav=Faḍlawayh |tarîx=2012 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/fadlawayh-SIM_2233 |kovar=[[Encyclopaedia of Islam]] |weşanger=[[Brill Publishers]] |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_2233 |isbn=9789004161214 }} * {{Jêder |paşnav1=Top |pêşnav1=Mehmet |sernav=Hoşaptaki Mahmudi Beylerine Ait Mimari Eserler |sal=1998 |url=https://www.academia.edu/21786613 |kovar=Academia SBD |cild=3 |hejmar=2 |ziman=tr }} * {{Jêder |paşnav1=Verheij |pêşnav=Jelle |tarîx=30 adar 2018 |sernav="The year of the firman:" The 1895 massacres in Hizan and Şirvan (Bitlis vilayet) |url=https://journals.openedition.org/eac/1495?lang=en |kovar=Études arméniennes contemporaines |hejmar=10 |rr=125–159 |doi=10.4000/eac.1495 |issn=2269-5281 |tarîxa-gihiştinê=24 gulan 2020 |doi-access=free }} * {{Jêder |paşnav=Ünal |pêşnav=Mehmet Ali |sernav=XVI. yüzyılda Çemişgezek sancağı |sal=1999 |ziman=tr }} * {{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=RAWWADIDS |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx= |jêgirtin='''RAWWADIDS''' [...] a family of Arab descent [...] Their '''Kurdicized''' descendants ruled over Azerbaijan and parts of Armenia in the second half of the 10th and much of the 11th century. }} == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|List of Kurdish dynasties and countries|oldid=1127605616}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20110615172558/http://modersmal.skolutveckling.se/nordkurdiska/kurdmap/images/Kurdish%20Independent%20Kingdoms%20and%20Autonomous%20Principalities%20circa%201835_gif_gif.jpg Nexşeya dîrokî: Dewletên Kurdan di sala 1835an de] * [http://www.institutkurde.org/images/cartes_and_maps/kurdish_political_enclave.jpg Nexşeya dîrokî: Navçeyên siyasî yên kurdan û daxwazên erdnîgarî, 1919-98] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kurdan| ]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Lîste|xanedan û dewletên kurdan]] [[Kategorî:Mîrgehên kurdî]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] k4uxjl9kjrjn4gnah4xvhfsedx0exyz 0 7542 2083247 2082208 2026-08-02T21:33:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083247 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish flag (Khoiboun).svg|thumb|Alayê partiyê]] [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Birayên [[Malbata Bedirxaniyan|Bedirxan]]]] '''Xoybûn'''{{Efn|Tê maneya ''Xwebûn''}} partiyeke siyasî ya [[Kurdperwerî|kurdperwer]] bû ku di 10ê cotmeha sala 1927an de li Libnanê ji aliyê [[rewşenbîr]] ên [[kurd]]ên ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] hatibûn sirgûn kirin ve hatibû damezrandin. Biryara damezrandina partiyê bi kongreyeke ku 45 rojan berdewam dike hatibû dayîn. Têkoşîna sereke ya Xoybûnê yekîti ya kurdan û rizgariya axa Kurdistanê ya dagirkirî bû. Li hemberê dagirkeriya Tirkiyê bi [[Serhildana Agiriyê ya yekem|serhildana Agiriyê]] ku ji aliyê [[Îhsan Nûrî Paşa]] ve hatibû birêvebirin û li der dora [[Çiyayê Agirî]] û li devereke berfireh ê li herêmê bi damezrandina [[Komara Agiriyê]] rêveberiya xwe ragihandibû.{{Sfn|McDowall|1996|p=172}} Partî li hemî deverên [[Kurdistan]]ê çalak bû heta ku di sala 1946an de hemî xebatên partiyê bi xwe bi dawî bûye.{{Sfn|Tejel|2008|p=18}} Nûnerên [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]], Partiya Gelê Kurd, ''Comité de l’independance kurde'', nûnerên ''Lîga Kurd'' û yên din beşdarî kongreya damezrîner bûne. Kongre 45 rojan berdewam kiriye û serxwebûna Kurdistanê wekê armanca xwe ragihandiye. == Damezrandin == [[Wêne:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|thumb|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927]] Di 5ê cotmeha sala 1927an de, li [[Bêrût|Bêhemdûn]], [[Libnan]], di kongreyeke çend kesayetên navdar ên kurd de, Xoybûn ji aliyê endamên [[Cemiyeta Tealiya Kurd]], [[Azadî (rêxistin)|Azadî]], [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] û [[Partiya Gelê Kurd]] ve hatiye damezrandin.{{sfn|Gorgas|2007|pp=118–119}} Endamên giring ên kongreyê [[Kamiran Alî Bedirxan]], [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Memdûh Selîm]], [[Îhsan Nûrî Paşa|Îhsan Nûrî]], Mehdî Seîd (birayê [[Şêx Seîd]]), [[Bozan Şahîn Beg]], [[Haco Axa]], [[Hemze Efendî]], [[Nûrî Dêrsimî]], [[Siltanê Evdo]] û çend kesên din bûn.{{sfn|Gorgas|2007|p=119}} Di heman mehê de Xoybûnê peymanek bi [[Federasyona Şoreşa Ermeniyan]] (ARF) re îmze kiribû ku{{Sfn|Bozarslan|2008|p=340}} peyman di 29ê cotmehê de li Beyrûtê ji aliyê [[Vahan Papaziyan]] ve ji bo ARF û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan, Mehmet Şükru Sekban, Elî Riza (kurê Şêx Seîd) û kesên din ên li aliyê Xoybûnê ve hatibû lihev kirin.{{sfn|Gorgas|2007|p=222}} Xoybûn ji du beşên cuda pêk dihat ku beşek çekdarî û beşek din ê rêxistinê siyasî bû. Baskê çekdarî ya Xoybûnê ji aliyê [[Îhsan Nûrî Paşa|Îhsan Nûrî]] ve ku leşkerekî kurdê osmanî bû dihate birêvebirin. Baskê siyasî jî li [[Şam]]ê bû ku li gelek welatên rojava û bi piranî ji aliyê endamên [[malbata Bedirxaniyan]] ve dihate temsîl kirin.{{Sfn|Bozarslan|2008|p=340}} Xoybûn xwe wekî rêxistinek pêşverû lê pragmatîk pêşkêş dikir ku serxwebûnê wekê armanc digirt û dixwest ji biryarên berê yên ku bibû sedema têkçûna [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] dersan werbigire.{{sfn|Schmidinger|2017|p=62}} Celadet Alî Bedirxan ku wekî serokê partiyê hatibû hilbijartin{{sfn|Özoğlu|2004|p=101}} û herwiha Silêman Kerîm Rûstem Beg, Memdûh Selîm, [[Mehmet Şükrü Sekban]], Haco Axa, Ramanlî Emîn, Alî Rîza, Bozan Şahîn Beg û Mustafa Beg Şahîn wekî endamên komîteya navendî ya yekem a Xoybûnê hatibûn hilbijartin.{{sfn|Schmidinger|2017|p=61}} Xoybûn dikare wekî dijberiya SAKê ya bi serokatiya [[Seyîd Ebdulqadir]] were dîtin{{sfn|Gorgas|2007|p=119}} ku li cihê serxwebûnê xweseriya kurdan tercîh dikir.{{sfn|Özoğlu|2004|p=98}} Tirkiye bi tundî li dijî çalakiyên ji bo serxwebûna kurdan derket ku di sala 1928an de çalakiyên Xoybûnê li [[Heleb]]ê hatibû rawestandin.{{sfn|Bein|2017|p=50}} == Dîrok == {{multiple image|image1= Ihsan Nuri.jpg|width1=160|caption1=[[Îhsan Nûrî Paşa]], serokê Xoybûn|image2= Memduh Selim.jpg|width2=160|caption2=[[Memdûh Selîm]]}} Piştî têkçûna mezin a [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] di sala 1927an de, civaka kurd li [[Bakurê Kurdistanê]] bi krîzeke kûr a siyasî û civakî re rûbirû mabû. Ji bo ku komara Tirkiyeyê ya nû damezrandî, bi biryardarî desthilatdariya xwe xurt bike û nasnameyek neteweyî ya homojenkirî bicîh bîne, bernameyeke berfireh a tepeserkirinê li dijî nifûsa kurd pêk anibû. Qanûna Parastina Aramiyê desthilatên berfireh dabû leşker û polîsan ku rê dida girtin, darizandin û bidarvekirinên kêfî yên serhildêrên gumanbar. Dadgehên komara tirk bi çavdêriya qanûnî ya hindik kesan darizandin. Dibistan û çapxaneyên kurdî hatin girtin, komeleyên çandî hatin hilweşandin û serokên dînî û eşîrî an hatin bidarvekirin an jî neçar man ku sirgûn bibin. Malbat ji kokê hatin rakirin, gund hatin valakirin û milk hatin desteserkirin ku nifûs bê moral û ji hêla civakî ve perçe perçe dihêle. Elîtên kurd ên sirgûnkirî bi giranî li herêmên di bin mandayên [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de li [[Sûrî#Dîrok|Sûriye]], [[Libnan#Dîrok|Libnan]] û [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê|Iraq]] û herwiha li [[Xanedana Pehlewiyan|Farsistanê]] penageh dîtin. Ev civak dibin navendên giring ên ji bo ji nû ve rêxistinkirina rewşenbîrî û siyasî ya tevgera neteweperwer a kurd. Efserên leşkerî yên berê, arîstokrat û çalakvanên xwende dest bi ji nû ve têgihîştina têkoşîna ji bo [[Xweserîtî|xweseriya]] kurdan kirin û fêm kirin ku serhildanên eşîrî û dînî tenê bi serê xwe êdî nikarin bi bandor li hemberê dewleta tirk derkevin. Wan rêxistinek hevrêz xeyal dikirin ku stratejiya leşkerî, parêzvaniya siyasî û destpêşxeriyên çandî bi hev re bike yek ku bi vî rengî bingehên neteweperweriya kurd a nû deynin.{{sfn|McDowall|1996|pp=181–186}} Di heman demê de, serokên sirgûnkirî pêşketinên li herêmên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê dişopandin. Di sala 1926an de, [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên li herêma [[Serhed]]ê ku di nav de eşîrên [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] û [[Heyderî (eşîr)|Heyderiyan]] hebûn [[Serhildana Agiriyê ya yekem|serhildana yekem ya Agiriyê]] dabûn destpêkirin. Her çend bi piranî bi serokatiya sirgûnkirinê re nehevrêz bû jî, serhildan kapasîteya domdar a civakên kurd nîşan daye ku li hember desthilatdariya tirk bisekinin, nemaze li deverên bi erdên dijwar ku parastina xwezayî pêşkêş dikirin. [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Artêşa tirk]] hewl dabû ku serhildanê bitepisîne lê jîngeha çiyayî û piştgiriya herêmî ji bo serhildêran berxwedanê dirêj kiribû. Her çend serhildan di dawiyê de têk çûbe jî, dersên giring da sirgûnên kurd ku çalakiya hevrêzkirî li herêma Agiriyê dikare wekî platformek guncav ji bo seferberiya neteweperest a berfirehtir xizmet bike.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} === Serhildana duyem yê Agiriyê (1927-30) === {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}}{{Gotara bingehîn|Komkujiya Zîlanê}} [[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.orig.jpg|thumb|[[Xalis Begê Sipkî]], Îhsan Nûrî û [[Ferzende Beg]], 1927]] Di dawiya sala 1927an de, Xoybûn asta ji plansaziyê derbasî çalakiyên çekdarî bûye û serhildana ku piştre wekê [[Serhildanên Agiriyê|serhildana duyem yê Agiriyê]] bihata zanin dest pê kir. Îhsan Nûrî Paşa ku efserê berê ya artêşa osmanî bê, wekê fermandarê hêzên serhilanê hatibû erkdar kirin. Pisporiya wî ya leşkerî rê dide Xoybûnê ku milîsên eşîrî yên berê yên nehevrêzkirî veguherîne tugayên bi hiyerarşiyek û zincîreke fermandariyê ya zelal. Tevî hewldanên leşkerî yên Tirkiyeyê ji bo astengkirina rêyên dabînkirinê, torên lojîstîkî li seranserê Sûriye û Îranê hatibûn damezrandin ku piştrast kiriye ku çek, cebilxane û dabînkirin dikarin bigihîjin cihên serhildêran. Di navbera salên 1927 û 1928an de, Xoybûnê hikûmetek demkî ya kurdî li herêma Serhedê ragihandibû ku bi navê [[Komara Agiriyê]], encumenên îdarî yên bingehîn, pileyên leşkerî û alayeke ku sembola serweriya kurdan bû ava kiribû. Ev yek guherînek giring di berxwedana kurdan de nîşan daye ku serhildanên carinan veguherandiye tevgerek neteweperest a hevgirtî bi armancên siyasî û axî.{{sfn|McDowall|1996|1989|p=194; Olson|pp=60–64}} Serhildan gelek qonaxan de pêk hatiye ku di destpêkê de, hêzên kurdî bal kişandin ser xurtkirina kontrola xwe yên li ser bilindahiyên derdora [[Çiyayê Agirî|çiyayê Agiriyê]] ku dest bi ewlekirina gund û rêyên çiyayan kirine ku herêmên nîvxweser biafirînin ku bandora desthilata tirk li van deveran bi sinor bû. Di heman demê de, Xoybûn destpêşxeriyên dîplomatîk şopand ku serî li Komeleya Neteweyan da û bi hêzên ewropî re, bi taybetî Brîtanya û Fransayê re pêwendî pêk anî û di heman demê de bi [[Federasyona Şoreşger a Ermeniyan]] re jî li hev kir. Van hewldanên dîplomatîk bi piranî di misogerkirina piştgiriya madî de têk diçin lê wan têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta navneteweyî nîşan dan û neteweperweriya kurdî wekî mijareke rewa li ser dika cîhanî danî.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb| Sernivîsa rojnameya [[Cumhuriyet]]ê di [[13ê tîrmehê]] [[1930]]an de wiha dinivîse: ''Qirrkirin destpêkir, xelkê Geliyê Zîlanê bi giştî hatin qirrkirin.]] Heta sala 1929an, hikûmeta Tirkiyeyê stratejiyeke berfireh a dij-êrîşê bicîh anîbû. Rêyên leşkerî ber bi deverên ku berê negihîştî bûn ve hatin çêkirin, yekîneyên topxaneyê hatin bicihkirin û piştgiriya hewayî ji bo bombebarankirina çeperên serhildêran hat bikar anîn. Hevrêziya Tirkiyê ya bi Îranê re tevgerên bi sinor, sinordar kir û xetên dabînkirinê yên giring ji bo serhildêran qut kirin. Di havîna sala 1930an de, bi deh hezaran leşkerên tirk, bi piştgiriya guleavêj û balafiran, êrîşeke mezin ji bo dagirkirina dever ên nîvxweser ên li dijî serhildêrên Agiriyê dabû destpêkirin. Tevî berxwedana bi biryar, hêzên kurdan hatin têkbirin û heta îlona 1930an, Îhsan Nûrî Paşa û şervanên mayî vekişiyan Îranê. Gelheya sivîl a li herêma Agiriyê bi zorê ji cih û warên xwe hatin derxistin û gelek gund hatin wêrankirin an jî terikandin.{{sfn|Olson|1989|pp=81–83}} Her çend serhildan bi têkçûna leşkerî bi dawî bûye jî, ezmûna Xoybûnê di vê serdemê de rola wê wekê yekem rêxistina neteweperwer a kurd [[serdema nû]] ku stratejiyên leşkerî, siyasî û dîplomatîk li hev dicivîne, xurt kiriye. Rêxistinê di organîzekirina berxwedana çekdarî, hevrêzkirina lojîstîka navneteweyî û rêvebirina dîplomasiya navneteweyî de, zanîna bêhempa bi dest xistiye ku dersên ku dê rêça tevgerên neteweperwer ên kurd di dehsalên pêş de awa bidin. === Têkçûna serhildanê û zehmetiyên neteweyî (1930-32) === [[Wêne:Hawar.jpg|thumb|Kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]]]] Piştî têkçûna giran ya serhildanê ku di sala 1930an de diqewime, ji ber ku têkçûna leşkerî, tepeserkirina siyasî û pirsgirêkên rêxistinî dest pê kirin, Xoybûn dikeve serdemeke paşketinê ya bilez. Bi xurtkirina desthilatdariya komara Tirkiyeyê li ser parêzgehên Bakurê Kurdistanê, di nav axa Tirkiyeyê de ti bingehek operasyonel a ewle nema ku bi awayeke bi bandor têkiliya di navbera serokatiya Xoybûnê ya li sirgûnê û nifûsa kurd a li Bakurê Kurdistanê qut kiribû.{{Sfn|Allsopp|2014|p=55}} Wekî din, rayedarên mandayên fransî li Sûriye û Libnanê ku dixwestin têkiliyên xwe bi Tirkiyeyê re baştir bikin, çalakiyên sirgûnên kurd zêdetir bi sinor kiribûn. Van tedbîran sinorkirinên li ser perwerdehiya leşkerî, bidestxistina çekan û kombûnên siyasî di xwe de vedihewîne ku bi giranî rê li ber kapasîteya Xoybûnê ya parastina avaniyeke operasyonel a hevgirtî girtiye.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} Li hundir, Xoybûn bi kûrbûna [[Partîzan (siyaset)|partîzaniyê]] re rûbirû mabû. Nakokiyên li ser pêşîniyên stratejîk, meyla [[îdeolojî]]k û rolên serokatiyê di navbera endamên damezrîner de alozî çêkiriye. Malbata bedirxaniyan ku piştgiriya hem rewşenbîrî û hem jî darayî peyda kiribû, xwe li ser giringiya berxwedana leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk an pêşketina çandî dabeş kiribûn. Hinek aliyan tevî dijwariyên lojîstîkî û siyasî piştgiriya berdewamiya têkoşîna çekdarî dikirin, hinek aşiyên din jî israr dikirin ku li ser çalakvaniya rewşenbîrî û çandî wekê rêbazek parastina nasnameya kurdî bisekinin.{{sfn|Bein|2017|p=51}} Ji ber ku berdewamiya operasyonên bi sinor û demkî, fînansekirina weşanan û piştgirîkirina şervanên sirgûnkirî çavkaniyên ku her ku diçû dijwartir dibûn hewce dikirin, astengiyên darayî van aloziyan girantir kirin. Van nakokiyên navxweyî yekîtiya rêxistinê qels kirin û rê li ber şiyana wê ya şopandina stratejiyek hevgirtî girtin.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Tevî van dijwariyan, Xoybûn armanca xwe ya îdeolojîk û çandî berdewam dike. Kovarên wekî [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] dibin amûrên navendî yên [[Kurdperwerî|neteweperiya kurdî]], [[Alfabeya kurdî ya latînî|alfabeya kurdî ya latinî]] pêşve xistin, folklor û kevneşopiyên devkî belge kirin û ramanên neteweperwer belavkirin. Ev weşan di parastina hesta nasnameya kolektîv di nav civakên kurd ên li gelek dewletan belav bûne de giring bûn. Di heman demê de ev yek bûye alîkar ku vîzyonek neteweperwer a sekuler kod bike ku ji girêdanên eşîrî û dînî derbas bibe û çarçoveyek ji bo tevgerên siyasî yên pêşerojê biafirîne.{{Sfn|McMurray|2013|p=178}} Her çend bandora leşkerî û siyasî ya rêxistinê kêm bibe jî, xebata wê ya çandî berdewamî û rewatiya doza neteweperweriya kurd peyda kir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} === Belavbûn û mîras (1932-33) === Heta sala 1932an, Xoybûn bi piranî wekî yekîtiyeke siyasî û leşkerî ya yekgirtî dev ji fonksiyona xwe berda. Têkeliya dabeşbûnên navxweyî, zehmetiyên darayî, kapasîteya operasyonê ya sinorkirî di bin çavdêriya Fransayê de û nebûna bingehek herêmî ya guncaw, berdewamiya rêxistinkirinê ne pratîk kiribê. Civînên serokatiyê her ku diçû kêm dibûn, hevrêziya bi torên eşîrî yên mayî li Bakurê Kurdistanê kêm dibû û bermahiyên dawîn ên berxwedana çekdarî bi tevgerên îzolekirî li herêmên çiyayî yên bi sinor ve sinordar bibûn. Îhsan Nûrî Paşa û serokên din ên sax ku li sirgûnê dijiyan, hewl dabûn ku têkiliyên xwe bi civakên kurd re biparêzin lê hevgirtina rêxistinê bi awayekî bêveger zirar dîtiye.{{sfn|McDowall|1996|pp=200–202}} Lêbelê hilweşandina fermî ya Xoybûnê nabe dawiya çalakiyên neteweperwer ên kurd. Mîrateya wê ya çandî û rewşenbîrî berdewam dike û bingeh ji bo tevgerên paşîn peyda kiribû. Tekezkirina li ser neteweperweriya [[Laîsîzm|laîk]], kodkirina nasnameya kurdî bi rêya weşanan û modela rêxistina pirneteweyî bandor li partî û tevgerên siyasî yên kurd ên paşê li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û Bakurê Kurdistanê dike. Hewldanên Xoybûnê yên ji bo avakirina dewletê di dema serhildana Agiriyê de, her çend bi ser neketin jî, ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvanên kurd wekî xalek referansê ya sembolîk xizmet kiriye û potansiyela çalakiya rêxistinkirî û hevrêzkirî ji bo şopandina armancên neteweyî nîşan daye.{{sfn|Entessar|1992|pp=89–90}} Bi paşveçûnê re Xoybûn beşek giring di dîroka nûjen a kurdan de temsîl dike. Ew yekem rêxistina kurdî bû ku hewl daye sentezek berfireh a stratejiyên leşkerî, siyasî, dîplomatîk û [[Çanda kurdî|çandî]] çêbike. Ezmûna wê hem potansiyela tevgereke neteweperwer a hevrêz û hem jî sinorkirina giran ên ku neteweyên bêdewlet ên ku di bin zextên avakirina dewletên piştî-împeratorî de dixebitin re rûbirû dimînin, ronî kiriye. Her çend rêxistin di dawiyê de ji ber nakokiyên navxweyî, tepeserkirina derveyî û astengiyên darayî radest bibe jî, tor, weşan û çarçoveyên îdeolojîk ên ku wê ava kiriyr berdewam kirine ku neteweperweriya kurdî heta nîvê sedsala bîstan û piştre jî şekil bidin. Bi vî rengî çîroka Xoybûnê rageşiya domdar a di navbera xwestek û sînordarkirinê de nîşan dide ku têkoşîna kurdan ji bo naskirin, xweserî û dewletbûnê nîşan daye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=247}} === Çalakiyên dawî yên Xoybûnê û neteweperiya kurdî (1933-1946) === [[Wêne:کامیران بەدرخان.jpg|thumb|[[Kamiran Alî Bedirxan]] li sirgûnê, [[Parîs]]]] Piştî hilweşandina bi bandor a Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, çalakiya siyasî ya kurd winda nebû. Rêber û endamên berê li seranserê [[Rojhilata Navîn]], bi taybetî li Sûriye, Libnan û [[Iraq]]ê, torên nefermî yên xwe berdewam kirin. Her çend operasyonên leşkerî bi her awayî birêxistinkirî û rawestî bin jî, ezmûna Xoybûnê çarçoveyek ji bo têgihîştina sinorkirin û îmkanên rêxistina neteweperwer a kurd peyda kiriye. Rêberên sirgûnkirî zêdetir li ser xebata çandî û rewşenbîrî wekî rêyek ji bo berdewam kirina nasnameya kurdî û amadekirina nifşên pêşerojê ji bo çalakiya siyasî ya nûvekirî bal kişandin. Weşanên wekî Hawar, di bin edîtorên cuda de berdewam kirin, xwendin û nivîsandina bi alfabeya kurdî ya latînî pêşve xistin, dîrokên devkî belge kirin û ramanên neteweperwer di nav civakên kurdî de li seranserê gelek deveran belav kirin.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Di salên 1930an de, jîngeha jeopolîtîk bi awayekî kûr ajandaya neteweperwer a kurd awa da. Rayedarên mandeya fransî li Sûriye û Libnanê, ji bo ku deverên xwe aram bikin û têkiliyên baş bi Tirkiyeyê re biparêzin, rêxistina siyasî ya eşkere ya kurd bi sinor kirin. Lê dîsa jî di nav van sinordarkirinên de, çalakvanên kurd berdewam kirin ku komeleyên çandî, komên wêjeyî û siyasî yên veşartî pêş bixin. Li Iraqê, rewşenbîr û serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] van pêşketinan ji nêz ve dişopandin, hewl didan ku torên sirgûnê bi nifûsa kurd a navxweyî ve girêbidin. Bi heman awayî, civakên li [[Rojhilata Kurdistanê]] bi bermahiyên serokatiya Xoybûnê re têkiliya bi sinor û demkî berdewam kirin û berdewamiya gotara neteweperwer, tevî nebûna kampanyayên leşkerî yên çalak misoger kirin.{{sfn|McDowall|1996|pp=202–204}} Destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] û guhertinên jeopolîtîk ên piştre ji bo neteweperestiya kurdî derfet û dijwariyên nû afirandin. Ji ber ku hêzên ewropî ji ber şer û qelsbûna bandora Fransayê li Sûriye û Libnanê eleqeder dibûn, sirgûnên kurd hewl dan ku ji hevpeymanên guherbar sûd werbigirin ku destpêşxeriyên siyasî û çandî vejînin. Hinek endamên berê yên Xoybûnê hewl didin ku encumenên siyasî organîze bikin ku ji bo naskirina mafên kurdan, xweserî, an avakirina saziyên çandî yên kurdî, lobiyê li rayedarên brîtanî û fransî bikin. Lêbelê rewşa aloz a dema şer, digel israra hikûmetên Tirkiye û Iraqê li ser navendîbûnê, rê li ber her destkevtiyên siyasî yên giring girtin. Digel vê yekê, xebata rewşenbîrî û îdeolojîk a Xoybûnê berdewam dike û wekî nexşeyek ji bo ramana siyasî ya kurd ya piştî şer xizmet dike.{{sfn|Tejel|2009|pp=85–89}} Heta nîvê salên 1940î avaniya rêxistinî ya Xoybûnê bi piranî lawaz bibû. Tevgerê êdî şiyanên leşkerî yên çalak neparastibû û komîteyên wê yên fermî di bin zexta hikûmetên mêvandar û paşveçûna navxweyî de hilweşiyan. Lê dîsa jî, bandora wê ya çandî, zimanî û îdeolojîk berdewam kir.{{Sfn|Fuccaro|1994|p=233}} Weşanan berdewam kirin, rewşenbîrên kurd ên ku di serdema Xoybûnê de hatine perwerdekirin di rêxistinên nû de rolên serokatiyê girtin ser milê xwe û têgeha nasnameyeke kurdî ya laîk û neteweperwer ku bi ser dabeşbûnên eşîrî an dînî bû û di xeyala neteweperwer a berfirehtir a kurd de navendî mabû. Ev serdem ku heta sala 1946an dirêj dibe, bi bandor veguherîna ji rêxistina serhildêr a çalak ber bi bandora îdeolojîk û çandî temsîl dike, bingeh ji bo derketina holê ya partî û tevgerên kurdî yên paşê di serdema piştî şer de datine.{{sfn|Entessar|1992||pp=91–94|p=248}} Heyama ji 1933 heta 1946an nîşan dide ka çawa bandora rêxistineke siyasî dikare ji temenê xwe yê operasyonel wêdetir jî berdewam bike ku nasname, îdeolojî û torên ku paşê dê bi şêweyên siyasî yên rêxistinkirîtir ji nû ve derkevin holê, biparêze. Ji ber vê yekê giringiya dîrokî ya Xoybûnê ji bûyerên leşkerî û siyasî yên yekser ên serhildanên Agiriyê wêdetir diçe û xwe di nav vegotina berdewam a neteweperweriya kurd de li seranserê Rojhilata Navîn bicih dike. == Binerê == * [[Mehmet Şükrü Sekban]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bakis |pêşnav1=J. Karakoç |url= |sernav=Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings |paşnav2=Karakoç |pêşnav2=Jülide |weşanger=Springer |sal=2015 |isbn=9781137445551 |rr=190–191 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bein |pêşnav=Amit |url= |sernav=Kemalist Turkey and the Middle East |tarîx=2017 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-19800-5 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gorgas |pêşnav=Jordi Tejel |sernav=Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) |tarîx=2007 |weşanger=Peter Lang |isbn=978-3-03911-209-8 |ziman=fr |lînka-nivîskar= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=McDowall |pêşnav=David |url= |sernav=A Modern History of the Kurds |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1996 |isbn=9781860641855 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=McMurray |pêşnav=David A. |url=https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse|sernav=The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East |weşanger=Indiana University Press |sal=2013 |isbn=9780253009685 |rr=[https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse/page/178 178] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hasan |sernav=Kurdish notables in the Ottoman Empire |weşanger=State University of New York Press |sal=2004 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Schmidinger |pêşnav=Thomas |url= |sernav=Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava |tarîx=2017 |weşanger=Mandelbaum Verlag |isbn=978-3-85476-665-0 |ziman=de }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |url= |sernav=Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies |weşanger=Routledge |sal=2008 |isbn=9781134096435 |rr=18 }} * {{Jêder-kitêb |nivîskar1=Fuccaro |pêşnav=Nelida |sernav=Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932 |tarîx=1994 |rûpel=233 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Hamit |sernav=The Cambridge History of Turkey |tarîx=2008 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62096-3 |paşnavê-edîtor=Faroqhi |pêşnavê-edîtor=Suraiya |rr=340 |ziman=en |paşnavê-edîtor2=Kasaba |pêşnavê-edîtor2=Reşat |paşnavê-edîtor3=Kunt |pêşnavê-edîtor3=I. Metin |paşnavê-edîtor4=Fleet |pêşnavê-edîtor4=Kate }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |sernav=The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East |tarîx=2014 |weşanger=I.B. Tauris |isbn=9781780765631 |cih=London |rr=55 |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Xoybûn}} * [http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=3674 Kurtedanasînek li ser rêxistina Xoybûnê, Dîlawerê Zengî, 1/10 2008, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925120108/http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=3674 |date=2021-09-25 }} {{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komên serhildêr li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1927an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1927an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Xoybûn| ]] tvy7f38m90th0g1inmq5qopynxbvus7 0 7688 2083337 1976890 2026-08-02T23:11:52Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083337 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|thumb|Nameyek ku di sala 1839an de ji [[Împeratoriya Osmanî]] bo Îranê hatiye şandin, tê de ''Keshvâr-e ʿAjam'' (welatê lalan) behsa axên Îranê dike.]] '''Ecem''' yan jî '''Acem''' ([[Zimanê erebî|erebî]] عجم ''ʿAjam''; [[Zimanê kurdî|kurdî]]: ''lal''; ''kesekî lal an bêdeng'') peyvekî ji zimanê erebî ye ku bi taybetî ji bo kesekî ji [[Îran]]ê û ne-[[ereb]] tê bikaranîn.<ref name="Sakhr: Multilingual Dictionary">{{Jêder-malper |url=http://dictionary.sakhr.com/idrisidic_2.asp?Sub=%da%cc%e3 |sernav=Sakhr: Multilingual Dictionary |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 }}</ref><ref name="Lewis2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Language of Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=University Of Chicago Press |tarîx=11 hezîran 1991 |isbn=0226476936 }}</ref><ref name=":92">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Di dîrokê de wekî pejoratîf hatiye bikaranîn - bi awayekî mecazî bêdengî dide kesên ku zimanê wan ê zikmakî ne erebî ye - di dema û piştî fetihkirina Îranê ji aliyê [[misilman]]an ve.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav1=Frye |pêşnav1=Richard Nelson |paşnav2=Zarrinkoub |pêşnav2=Abdolhosein |tarîx=1975 |sernav=Section on The Arab Conquest of Iran |kovar=Cambridge History of Iran |cih=London |cild=4 |rûpel=46 }}</ref> Ji fetihkirinên destpêkê yên misilmanan ve, ew peyv di gelek zimanên ne-erebî de, wek [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Zimanê çeçenî|çeçenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê malayî|malayî]], [[Zimanê hindî|sindî]], [[Zimanê urdû|urdû]], [[Zimanê hindî|hindî]], [[Zimanê bengalî|bengalî]], [[Zimanê pencabî|pencabî]], [[Zimanê keşmîrî|keşmîrî]] û [[Zimanê swahîlî|swahîlî]] hatiye pejirandin. Îro, peyvên ''ʿEcem'' û ''ʿEcemî'' wiha ji bo her kesî an tiştekî Îranî tên bikaranîn, nemaze li welatên ereb ên [[Kendava Farsê]]. Civakên ku bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] diaxivin li cîhana erebî di nav [[Iraq]], [[Kuweyt]] û [[Behreyn]] de, ji bilî yên din, hene. Hejmarek erebên bi mîrateya îranî dibe ku paşnavê ''ʿEcemî'' (عجمي) hebin, ku heman wateya peyva orîjînal heye. == Etîmolojî == Li gorî etîmolojiya kevneşopî, peyva ''Ecem'' ji koka [[Zimanên semîtîk|semîtî]] ʿ-j-m tê. Formên têkildar ên heman kokê ev in, lê bi wan ve sînordar nînin: * ''musteʿjim'': lal, kesê ku nikare biaxive * ''ʿajama'' / ''ʾaʿjama'' / ''ʿajjama'': xal danîn – bi taybetî, zêdekirina xalên ku di navbera tîpên erebî yên cûda de li nivîsekê cûda dikin (û bi vî awayî xwendina wê ji bo kesekî ku erebî nine hêsantir dike). Ew niha têgeheke kevnar e, ji ber ku hemî nivîsên erebî yên serdema nû xal danîne. Ev dibe ku bi ''ʿajām'' / ''ʿajam'' "kulm, tov (mînak xurme an tirî)" ve jî were girêdan. * ''inʿajama'': (ji axaftinê) nezelal be * ''istaʿjama'': bêdeng man; nekarîna axaftinê/bersivdanê * ''aʿjam'': neherikbar. Peyvên homofonîk, ku dibe ku ji heman kokê werin an na, ev in: * ''ʿajama'': ceribandina kesekî; ceribandina xwarinekê. === Wateya eslî === [[Wêne:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|thumb|Nexşeyekê kevn ku herêma Ecem di [[Erak]], [[Hemedan]], [[Îsfehan]] û [[Yezd]] nîşan dike]] Lêkera '''ajama'' di destpêkê de wateya "mirmirandin û nezelal axaftin" bû, ku berevajiya ''<nowiki/>'araba'', "zelal axaftin" e. Li gorî vê, navdêra ''<nowiki/>'ujma'', ku ji heman kokê ye, berevajiya ''fuṣḥa'' ye, ku tê wateya "zimanê pak, rast û erebî".<ref name="EI">Ecem, ''[[Encyclopædia Iranica]]'', r. 700.</ref> Bi gelemperî, di serdema emewiyan de ''ecem'' peyvek pejoratîf bû ku ji hêla ereban ve dihat bikaranîn, yên ku baweriya wan bi serdestiya wan a civakî û siyasî hebû, di dîroka destpêkê ya piştî îslamê de. Lêbelê, cûdahiya di navbera ereb û ecem de di helbesta berî Îslamê de tê dîtin.<ref name="EI" /> Li gorî pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê, ereban bi heman awayî ji Îran û [[Împeratoriya Sasanî]] re wekî ''Bilād Fāris'' (bi erebî: بلاد فارس) bi nav dikirin, ku tê wateya "Axên Farisê" û ''Bilād Ajam'' (bi erebî: بلاد عجم) wekî hevwate an jî hemwateya farisê bikaranîn. Tirk her wiha peyva "bilad" (Belaad) û "ecem" wekî hevwate an jî hemwateya peyvên farisî û îranî bikardianîn û di [[Quran]]ê de peyva "ecem" ji bo kesên ne-ereb dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> "Ecem" cara yekem di helbestên helbestvanên ereb ên berî Îslamê de ji bo gelê Farsê dihat bikaranîn; lê piştî hatina Îslamê, ew ji bo tirk, [[zerdeşt]] û yên din jî dihat bikaranîn. Îro, di [[wêjeya erebî]] de, "ecem" ji bo hemû kesên ne-ereb tê bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Wekî ku di pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê de hatiye ravekirin, di dema ''Intermezzo'' ya gelên îranî de, xanedanên misilman ku ji aliyê xwecihên Îranê hem peyva ''ecem'' û hem jî peyva ''faris'' bikaranîne da ku xwe bi nav bikin. Li gorî ''Zimanê Siyasî yê Îslamê'', di [[serdema zêrîn a îslamê]] de, '''ecem''<nowiki/>' di axaftinê de wekî referansek ji bo kesên ku ereb wekî "biyanî" an jî “xerîb” dibînin dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Bikaranîna destpêkê ya vê peyvê hemî gelên ne-ereb ên ku ereb bi wan re têkilî danîne, di nav de faris, [[Împeratoriya Bîzansê|yewnanên bîzansê]], [[kurd]], [[etiyopya]]yî, [[ermenî]], [[mendayî]], [[Cihûtî|cihû]], [[gurcî]], [[Misira kevnare|misirî]] û [[barbar]]î jî hebûn.<ref name="Lewis2" /> Di serdema destpêkê ya [[xelîfetî]] de jî peyva "''ecem''" gelek caran bi "biyanî" an "xerîb" dihat bikaranîn. Li [[Rojhilata Navîn|Rojavayê Asyayê]], bi gelemperî ji bo farisan dihat bikaranîn, lê li [[Endulus (dewlet)|Endulusê]] ji bo axaftvanên [[zimanên romanî]] dihat bikaranîn - di [[Zimanê spanî|spanî]] de ji bo nivîsandina bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] ya wan zimanan dibe "''Aljamiado''" - û li [[Afrîkaya Bakur|Rojavaya Afrîkayê]] ji bo tîpên ecemî (tîpên ne erebî) an nivîsandina zimanên herêmî yên wekî bi haûsa û fûlanî bi alfabeya erebî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir">{{Jêder-malper |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |sernav=کتاب اسناد نام خلیج فارس؛ میراثی کهن و جاودان منشر شد |malper=همشهری آنلاین |tarîx=2010-02-07 |roja-gihiştinê=2025-08-18 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250817223431/https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li [[Zanzîbar]]ê "''ajami''" û "''ajamo''" tê wateya kesekî faris ku ji [[Kendava Farsê]] û bajarên [[Şîraz (bajar)|Şîraz]] û [[Bender Sîraf|Sîraf]] tê.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Di [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, gelek belge û name hene ku "''ecem''" ji bo vegotina farisî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Li herêma Kendava Farsê, mirov hîn jî ji farisan re wekî "''ecem''" dibêjin, ji xalîçeyên farisî re wekî ''sajjad al Ajami'' (xalîçeya Ecem), ji pisîkên farisî re wekî pisîkên ecem û ji padîşahên farisî re wekî padîşahên ecemî dibêjin.<ref name="hamshahrionline.ir" /> == Di Quranê de == Li gorî vê, peyva ku di Quranê de, bi erebî أعجمي; ''ʿaǧamī'' 'ne-Ereb' (Quran 16:103) û ''al-ʿaǧamīna'' (Quran 26:198) û ''ʿaǧamīyan'' (Quran 41:44) de hatiye behskirin, ku bi rastî tê wateya "xerîb" an "axêverê biyanî", wekî "ne-ereb" an (bi xeletî) wekî "barbar" tê wergerandin. Quran (26:198) vê têgihîştina vê têgehê diyar dike:<ref name="Lewis1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Die politische Sprache des Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=Rotbuch-Verl |tarîx=1991 |isbn=978-3-88022-769-9 |çap=1. Aufl |cih=Berlin |series=Rotbuch Rationen }}</ref> {{Quote|text="Eger Me ew ji yekî ji ne-ereban re hinartiba û wî ew (bi zimanê xwe) ji wan re bixwîna, ew ê pê bawer nekirin."|author=|sign=Ji aliyê [[Rudi Peret]] hatiye wegerandin}} Bi heman awayî di sûreya 41, ayeta 44an de:<ref name="Lewis1991" /> {{Quote|text="Eger Me ew (ango Quran) bikira Quranek ne-erebî, wê bigotana: 'Çima ayetên wê (bi nîşanên wê) bi berfirehî nayên ravekirin (da ku her kes wan fêm bike)?' (Mebesta vê çi ye:) (Quran) ne-erebî û (pexambêr) erebî?"|sign=Ji aliye Rudi Paret hatiye wegerandin}} Di şîrovekirina Quranê ([[tefsîr]]) de, bi gelemperî tê ravekirin ku "kafiran" [[Muhemmed]] bi çêkirina Quranê tawanbar kirin ji ber ku ew ereb bû û Quran bi erebî bû. Wan îdia kir ku ew ê wehyek rastîn ji Xwedê bûya ger Muhemmed bi zimanekî biyanî (ne-erebî) dest bi axaftinê bikira. Şîrovekirin rave dike ku Quran bi rastî vê tohmetê berevajî dike bi gotina ku Quran bi erebî hatiye wehkirin tam ji ber ku ji bo ereban têgihîştî ye, bi vî awayî rê li ber "kafiran" digire ku bibêjin: "Çiqas ecêb e: Qasidek ereb hat ba ereban, lê wehya wî bi zimanekî ye ku ne ew û ne jî ereb fêm dikin."<ref name="Lewis1991" /> == Di hedîsan de == Di dema heca xatirxwestinê de, pêxember Muhemmed li ser çiyayê Erefatê ji şagirtên xwe re ev gotin kir:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran. ubers: Übers. von Rudi Paret |paşnav=Muḥammad |weşanger=Kohlhammer |tarîx=1979 |isbn=978-3-17-005102-7 |çap=überarb. Taschenbuchausg |cih=Stuttgart }}</ref> {{Quote|text="Min tiştekî zelal û eşkere ji we re hiştiye; eger hûn pê ve girêdayî bin, hûn ê qet rêya xwe winda nekin: Kitêba xwedê û sûneta pêxemberê wî. Gelî mirovan! Guh bidin gotinên min û wan fêm bikin! Bizanin ku her misilman birayê misilmanekî din e û misilman bi gelemperî birayên hev in [...], li ber xwedê yê herî baş di nav we de ew e ku herî dîndar e. Ereb tenê bi dîndariya xwe li ser ne-erebekî (ecem) pêştir e."}} Ev hesta wekheviyê ya ku li vir tê nîşandan tenê bi guman dikare bi axaftina pêxember ve were girêdan, ji ber ku ev lêzêdekirin di çavkaniyên herî kevin ên kevneşopiya îslamî de bi berdewamî tune ye û - wekî ku [[Ignaz Goldziher]] berê jî destnîşan kiriye - îhtîmal e ku wekî lêzêdekirinek paşîn were hesibandin.<ref name="Goldziher2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Muhammedanische Studien: 2 Bände in 1 Band |paşnav=Goldziher |pêşnav=Ignác |weşanger=Olms |tarîx=2004 |isbn=978-3-487-12606-7 |çap=2. Nachdr. der Ausg. Halle 1888 |cih=Hildesheim Zürich |series=Documenta Arabica Teil 2, Ethnologie - Literatur - Kulturgeschichte }}</ref> Lêbelê, ev helwesta erênî ya li hember ne-ereban di berhevoka berfireh a kevneşopiyên [[Ehmed bin Henbel]] (m. 855 li [[Bexda]]yê) de wekî beşek ji axaftina pêxember xuya dike.<ref name="Goldziher2004" /> Daxuyaniyên din ên pêxemberî yên bi naveroka wekhev, ku herî dereng di dema [[Îmam Şafiî]] (m. 815 li [[Misira kevnare|Misirê]]) de bi nivîskî hatine veguhastin, jî ramana wekheviya ereb û ne-Ereban pêşniyar dikin:<ref name="Goldziher2004" /> {{Quote|text="Pênc tişt ji min re hatine dayîn û berî min ji kesekî re (ji hêla xwedê ve): tevahiya erdê wekî cihekî perestinê yê paqij ji min re hatiye dayîn. Bi rêya tirsê, ez bi ser ketim. Talîmatên şer ji min re hatine dayîn. Ez ji sor û spî re (bi heman rengî) hatim şandin. Navbeynkarî (di navbera xwedê û mirovan de) ji min re hatiye dayîn."}} Rengê sor û spî li vir tê wateya "ji bo hemû mirovahiyê". Ereban ji farisan re - ango ji bo ʿecem - digotin "sor", ku tê wateya rengê vekirî, berevajî "reş", wekî ku ereban di wê demê de xwe bi nav dikirin.<ref name="Goldziher2004" /> Têkeliya rengên zer û spî di heman demê de di wateya "hemû", hemû mirovahiyê de jî xuya dike. Li gorî vê, berhevoka kevneşopiyên ku ji hêla Ehmed bin Henbel ve hatine behs kirin têkeliya rengên "reş" (ereb) û "sor" (faris) bikar tîne.<ref name="Fuck1965">{{Jêder-kovar |paşnav=Fuck |pêşnav=J. W. |paşnav2=von Grunebaum |pêşnav2=G. E. |tarîx=1965 |sernav=Der Islam im Mittelalter |url=https://doi.org/10.2307/1579781 |kovar=Oriens |cild=18 |rr=429 |doi=10.2307/1579781 |issn=0078-6527 }}</ref> Pêşveçûnek din jî cûdahiya di navbera xulameke "reş" (''raqaba saudāʾ''), ku wekî ''ʿaǧamiyya'' tê binavkirin û xulamake "spî" (''baiḍāʾ'') di fiqha îslamê de ye. Divê yê berê di wateya nûjen de wekî ''reş'' were fêmkirin.<ref name="Goldziher2004" /><ref name="Fuck1965" /> == Çîroka bikaranînê == Li gorî [[Clifford Edmund Bosworth]], "di sedsala 3/9an de, ne-ereb û berî her kes û tiştî tekîliya welatê Îranê de, wekheviya xwe ya civakî û çandî (''taswīa'') bi ereban re, heke ne serdestiya xwe (''tefżīl'') li ser wan (pêvajoyek ku di tevgera wêjeyî ya ''Şoʿūbīya'' de tê dîtin) îdia dikirin. Bi her awayî, di hin hişan de her gav rêzek heyraniyê ji bo ''ʿEcem'' wekî mîratgirên kevneşopiyek jiyanê ya kevnar û çandî hebû. Piştî ku ev nakokî kêm bûn û farisan di cîhana îslamî de pozîsyonek hêzê bi dest xistin ku bi hejmar û şiyanên wan re berawirdî be, "''ʿEcem''" bû navek etnîkî û erdnîgarî ya hêsan.<ref>"Ajam", ''[[Encyclopædia Iranica]]'', Bosworth</ref> Bi vî awayî, di sedsala 9an de, ev têgeh ji hêla farisan bixwe ve wekî têgehek etnîkî dihat bikaranîn û mînak dikarin ji hêla nivîskarê faris Esedî Tûsî ve di helbesta xwe de werin dayîn ku serdestiya faris û ereban dide ber hev.<ref>Jalal Khaleqi Motlaq, "Asadi Tusi", {{Ziman|ar-Latn|Majaleyeh Daneshkadeyeh Adabiyaat o Olum-e Insani}} [''Literature and Humanities Magazine''], Ferdowsi University, 1357 (1978). rûpel 71.</ref> Li gorî vê: "têgînên herêmî yên 'Îran' di nav gotinên wekî ''irānšahr'', ''irānzamin'', an ''Faris'', forma erebîzekirî ya ''pārs''/f''ārs'' (farsî) de têne nîşandan. Têgîna etnîkî ya 'îranî' bi peyvên farisî ''pārsi'' an ''irāni'' û peyva erebî ''Ahl Faris'' (niştecihên farisê) an ''ʿAjam'', ku ji bo ne-Ereban, lê bi giranî ji bo farisan wekî ''molk-e ʿAjam'' (padîşahiya faris) an ''moluk-e ʿAjam'' (padîşahên faris) tê destnîşankirin."<ref>Ashraf, Ahmad, "Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period", ''Encyclopedia Iranica''</ref> === Wekî pejoratîf ji bo farisan === Di serdema [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] de ev têgeh wateyek biçûkxistinê bi dest xist ji ber ku ev peyv ji bo ne-erebîaxivan (bi piranî faris) wekî bê ehlaq û bêxwende dihat bikaranîn. Dagirkerên ereb di wê serdemê de hewl dan ku erebî wekî zimanê sereke yê gelên bindest li seranserê împeratoriyê were ferz bikin. Ji ber belavbûna zimanê farisî di hikûmetê û di civaka farisî de hêrs bûn, berxwedana farisan a li hember vê zîhniyetê di ayeta dawî ya Şahnameya [[Firdewsî]] de hate populer kirin; ev ayet ji hêla îraniyan ve wekî sedema sereke tê hesibandin ku ew heta roja îro bi farisî diaxivin û ne bi erebî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shahnameh: the Persian Book of Kings |paşnav1=Firdawsī |weşanger=Viking |tarîx=2006 |cih=New York |url=https://archive.org/details/shahnamehpersian0000fird |paşnav2=Davis |pêşnav2=Dick |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di bin xanedana emewiyan de, têkiliya fermî bi serdestiya ereb re tenê ji kesên xwedî nasnameya etnîkî ya ereb re dihat dayîn û têkiliya fermî bi eşîreke ereb û pejirandina statuya xerîdar (''mawālī'', peyvek din a biçûkxistinê ku di vê çarçoveyê de tê wateya "[[Xulamtî|xulam]]" an "kêmtir") hewce dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karaite Judaism and Historical Understanding |url=https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr |paşnav1=Astren |pêşnav1=Fred |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=1 sibat 2004 |rr=[https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr/page/33 33]–35 |isbn=1-57003-518-0 }}</ref> Bikaranîna biçûkxistinê ya ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" ewqas di cîhana ereb de kûr e ku di zimanê gelemperiyê de ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" tê bikaranîn, bêyî ku pênase û etîmolojiya orîjînal a peyvê were paşguh kirin. == Mînakên navdar == * Civaka farisan li Kuweyt û Behreynê wekî ''ecem'' tê binavkirin.<ref name=":9">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Ev têgeh di destpêkê de ji bo axaftvanên zimanên ji [[farsiya navîn]], [[Farisiya kevn|kevn]] û [[Farisiya nûjen|nû]] hatine wergirtin û bi taybetî yên ku ji civaka [[Şiîtî|şiî]] ne, dihat bikaranîn,<ref name="Yateem2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yateem |pêşnav=Abdullah |sal=2014 |sernav=Religion, Identity and Citizenship: The Predicament of Shiʿa Fundamentalism in Bahrain. |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/36876477/Yateem_Article_Eng-libre.pdf?1425628459=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DReligion_Identity_and_Citizenship_The_Pr.pdf&Expires=1726770198&Signature=J5-vfhfya4jksAz59lWT8WFNTAEAyiOSSJEhBMZqsXSTSCTDOkBgGqfINjNPL-wIqXMkjAdZXawK~YrR-d9rGRQzGH9L2S2KF9Prn3GBlbDlMko4ZJjNzycx-b6btKVtPvg-G06v8kh2uAR-jXz3GVpTvnUzo4jIHNjIYuh9Tuh76S3inqJm3BXt8n6aQ7fQO2gIPodTLhRZZovNsYAvpiy8QNUSwtIGrzMt5ySJVp80fpt7YNT8UYoleFi3G3uluRfHLmEUFq34c0q1DcGGSBWfM5R-rN6xjuBoNWDcqv7QyDtldconv0TcIn4kwjkfuaV7BkDvm~kO1LPpaPUjAQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |kovar=Central European Journal of International & Security Studies |cild=8 |hejmar=3 |rr=104 }}</ref> lê ji ber ku welatên mîna Behreynê axaftvanên gelek zimanan hene (û bi taybetî zimanên farisî) ew dikare wekî têgehek berfirehtir were dîtin ku çend komên etnîkî dihewîne,<ref name=":9" />{{rp||page=26–27}} ew ji hêla hin kesan ve jî wekî biçûkxistin dihat hesibandin, yên ku ji civaka [[Sunîtî|sunî]] ne (bi taybetî [[açumî]] yên ji civaka sunî) pir caran bi zanebûn bi erebên hiwalî<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |sernav=العجم السنة في الخليج لم يواجهوا تمييزاً عرقيا |tercimeya-sernav=Sunni Ajams in the Gulf did not face racial discrimination |malper=مركز المسبار للدراسات والبحوث |tarîx=2013-09-15 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230610170503/https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |roja-arşîvê=2023-06-10 }}</ref> re têne tevlihev kirin, û carinan zimanê xwe wekî "''ecem''" an "holi" bi nav dikin.<ref name="Stokes2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Stokes |pêşnav=Corinne |tarîx=2023-12-01 |sernav=Performing Khaleejiness on Instagram: Authenticity, hybridity, and belonging |url=https://journals.openedition.org/arabianhumanities/11297 |kovar=Arabian Humanities. Revue internationale d'archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula |ziman=en |cild=18 |hejmar=18 |doi=10.4000/cy.11297 |issn=2308-6122 |doi-access=free }}</ref> * Osmaniyan peyva '''ecem''<nowiki/>' ji bo [[Xanedana Sefewiyan|xanedana sefewiyan]] bikaranîn.<ref>Martin van Bruinessen. "Nationalisme kurde et ethnicités intra-kurdes", Peuples Méditerranéens no. 68-69 (1994), 11–37.</ref> * [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] di serdema dagirkirina Îranê parêzgeha ''Iraq al-Ajam'' (Iraqa farisî) daxuandin. * Dîroknasê kurd [[Şerefxanê Bidlîsî]] di kitêba xwe yê [[Şerefname]] (1597ê) ji bo şiîyên faris peyva ''Acem'' bikaranî.<ref>Philip G. Kreyenbroek, Stefan Sperl, ''The Kurds'', 250 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|978-0-415-07265-6}} (see p.38)</ref> * Li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo azeriyan carina ecem di sitran û civakan de tê bikaranîn.<ref>{{in lang|tr}} [http://www.durna.eu/qarsli.htm Qarslı bir azərbaycanlının ürək sözləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017035042/http://www.durna.eu/qarsli.htm |date=2013-10-17 }}. Erol Özaydın</ref> * Mehmûd Reza Xods îdia kir ku kurdên sunî yên îro li Îranê vê têgehê ji bo faris, azerî û kurdên başûr bi kar tînin.<ref>Mahmood Reza Ghods, ''A comparative historical study of the causes, development and effects of the revolutionary movements in northern Iran in 1920–21 and 1945–46''. University of Denver, 1988. v.1, p.75.</ref> Li gorî [[Şerhzad Mojab]], ''ecem'' (ku ji ''<nowiki/>'ajamê'' erebî hatiye wergirtin) ji aliyê kurdan ve ji bo farisan û carinan jî ji bo tirkan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mojab |pêşnav=Shahrzad |tarîx=Summer 2015 |sernav=Deçmewe Sablax [Going Back to Sablagh] by Shilan Hasanpour (review) |kovar=The Middle East Journal |cild=69 |rr=488–489 }}</ref> * Ecem, hecem, eceym, ecemî, exemî (wekî ''axam'' li [[Spanya]]yê ji bo ''ajam''), ''ayam'' li Ewropayê. * Di zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, ''acem'' ji bo kesekî ji Îranê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sozluk.gov.tr/?kelime=Acem |sernav=Turkish Language Association: Acem }}</ref> * Wiha jî wekî [[paşnav]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |sernav=Names Database: Ajam Surname |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927025653/http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |roja-arşîvê=27 îlon 2007 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Barbar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] eqo6buctudh1dhr8boyzr0uk7qauac5 0 7863 2083451 2030369 2026-08-03T01:04:14Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000free |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |url=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=[https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon/page/25 25] }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji sedsalên 16-13em berî zayînê li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji sedsalên 13-12em berî zayînê li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan lê zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Daryûs I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somxeti''<ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Piştê hilweşîna [[Împeratoriya Med]]an ku împeratoriyeke [[kurd]] bû di sala 600ê {{bz}} de ermenî li hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] heta [[Qefqasya]]yê û [[Behra Reş]] li [[Kurdistan]]ê û li deverên din ên Tirkiyeya îro berfireh bûne. Di beşa dawî ya Antîk de, ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Komkujiya li dijî wan === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] e0lchc7ji5ikfca79j0k4mjns66bags 0 8045 2083251 1978228 2026-08-02T21:41:14Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083251 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Indo-European branches map.svg|thumb|Belavbûna zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Zimanên hind û ewropî]] '''Zimanên hind û ewropî''' malbateke zimanî ye ku xwemaliyên pirraniya ewropî, deşta Îranê, erdnîgariya Kurdistanê û parzemîna bakurê Hindistanê pê diaxivin. Hinek zimanên ewropî yên vê malbatê, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]], [[Zimanê fransî|fransî]], [[Zimanê portûgalî|portûgalî]], [[Zimanê rûsî|rûsî]], [[Zimanê holendî|holendî]] û [[Zimanê spanî|spanî]] ku di serdema nûjen de bi kolonyalîzmê ve berfireh bûne û niha li çend parzemînan têne axaftin. Malbata zimanên hevlêzim ên ji [[Ewropa]] heta [[Hindistan]]ê, bi 2.5 milyar axaftinêran a herî mezin li cihanê ye. Lêzimiya [[zimanên hind û ewropî]] bi qadên (flexion), (numerus), [[zayend]] (genus) û deng hatiye isbatkirin ku [[kurdî]] jî endamê wê ye. Malbata Hind û Ewropî li ser çend şax, yan jî bi bin-malbatan hatiye dabeşkirin ku ji wan heşt kom hene ku zimanên wan di roja îro de jî zindî ne. Di nav zimanên zindî albanî, ermenî, balto-slavî, keltî, almanî, helenî, hind û îranî û îtalî ye. Neh beşên din ên vî zimanmalbatê niha hatine jibîr kirin. Hemî zimanên hind ewropî ji zimanekî pêşdîrokî yê yekane hatinr ku ji aliyê zimannasî ve wekê proto-hind-ewropî ji nû ve hatiye sazkirin ku di serdema neolîtîk an serdema bronzê ya destpêkê de (nêzîkî 3300 – nêzîkî 1200 {{bz}}) hatiye axavtin. Cihê erdnîgarî yê ku lê dihat axaftin, welatê proto-hind-ewropî, mijara gelek hîpotezan e ku lihevkirina akademîk piştgirî dide hîpotezên Kurgan ku dibêje welat deşta pontîk û xezarê ye ku niha li [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ye û bi çanda Yamnaya û çandên din ên arkeolojîk ên têkildar di hezarsala 4an û destpêka hezarsala 3an a berî zayînê de ve girêdayî ye. Heta dema ku tomarên nivîskî yên pêşîn derketin holê, zimanê hind û ewropî jixwe veguherîbû gelek zimanan ku li piraniya [[Ewropa]], başûrê [[Asya]]yê û beşek ji rojavayê Asyayê dihatin axavtin. Delîlên nivîskî yên zimanê hind û ewropî di [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] de bi awayê yewnaniya mîkenî û zimanên [[Anatolya|Anatoliyê]] yên [[hîtît]]î û [[Zimanê luwîyî|luwîyî]] derketine holê. Tomarên herî kevin peyv û navên hîtîtî yên îzole ne ku di nivîsên ku bi zimanê akadî de (zimanekî semîtîkî) belav bûne û di nivîsên koloniya asûrî ya Kültepe li rojhilatê Anatolyayê de hatine dîtin ku dîroka wan vedigere sedsala 20ê berî zayînê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The kingdom of the Hittites |url=https://archive.org/details/kingdomofhittite0000bryc_w4n1 |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |çap= |cih=Oxford ; New York}}</ref> Her çend ti tomarên nivîskî yên kevintir ên nifûsa resen a proto-hind-ewropî nemabin jî, hinek aliyên çand û dînê wan dikarin ji delîlên paşê di çandên hevpar de ji nû ve werin çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford introduction to Proto Indo European and the Proto Indo European world |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 |cih=New York |paşnav2=Adams |pêşnav2=Douglas Q.}}</ref> Malbata zimanên hind û ewropî ji bo qada zimannasiya dîrokî girîng e ji ber ku piştî zimanên misirî û semîtîk ku girêdayî malbata zimanên afroasyayî ne, xwediyê duyem dîroka herî dirêj a tomarkirî ya malbateke naskirî ye. Analîza têkiliyên malbatî yên di navbera zimanên hind û ewropî de û ji nû ve avakirina çavkaniya wan a hevpar, di pêşveçûna metodolojiya zimannasiya dîrokî wekê dîsîplînek akademîk di sedsala 19an de girîng bû. Her çiqas çend hîpotezên nakokbar têkiliyên bi vê awayê pêşniyar bikin jî, li gorî lihevkirina akademîk a heyî di warê zimannasiyê de, malbata zimanên hind û ewropî bi malbatên zimanên din re ti têkiliyên genetîkî nabîne. == Têgiha "hind û germanî" == Zimannasên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê malbata zimanan de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin. Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimannasên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin. == Dabeşa hind û ewropî == === Reh û peresendî === Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in. Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz [[William Jones]] wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir. [[Franz Bopp]] ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî. Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû. Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e. === Zimanên hind û ewropî === * [[Zimanê ermenî|Ermenî]]: ermeniya klasîk (mirî ye), [[ermenî]] * [[Zimanê toxarî]]: toxariya A (mirî ye), toxariya B (mirî ye) === Zimanên îranî === ===== Zimanên îranî yên rojhilatî ===== *** beşa skîtiya rojava **** Skîtî (mirî ye) **** Osetî an îronî *** beşa xwarezmî **** Avestayî **** Xwarezmî *** beşa sogdî **** Sogdî (mirî ye) **** Yaxnobî *** beşa baktrî **** Baktrî (mirî ye) *** beşa skîtiya rojhilat **** Sakayî (mirî ye) **** Paşto ***** binşaxê pamîrî ****** binbeşa waxî ******* Waxî ****** binşaxê muncî û yidxa ******* Muncî ******* Yidxa ****** binşaxê sangleçî û îşkaşmî ******* Sangleçî ******* Îşkaşmî ****** binşaxê şuxnî û yazgulamî ******* Şuxnî ******* Yazgulamî ** binşaxê başûr-rojhilat *** Paraçî *** Ormurî ==== Zimanên îranî yên rojavayî ==== *** [[Zimanê medî|Medî]] (mirî ye) *** [[Partî]] (mirî ye) *** beşa yên Îrana navendî **** Yazdî **** Nayinî **** Natanzî **** Soî **** Xunsarî **** Gazî **** Sivendî **** Vafsî *** beşa Semnanî **** Semnanî **** Sangisarî *** beşa xezarî **** [[Zimanê Gilekî|Gilekî]] **** [[Mazanderanî]] *** Teşa Talişî **** Talişî **** Harzanî *** Beşa Zazakî û Gûranî **** [[Zazakî]] **** [[Hewramî]] *** Beşa Belûçî **** [[Belûçî]] **** Başkardî *** Beşa Kurdî **** [[Kurmancî]] (kurmanciya bakur) **** [[Kurdî]] (kurmanciya navendî) **** [[Kelhûrî]] **** [[Lekî]] ==== Binşaxê başûr-rojavayî ==== *** Beşa Farisî **** Farisiya kevnar (mirî ye) **** [[Farisî]] **** [[Zimanî tacîkî|Tacikî]] **** [[Larî]] *** Beşa Tatî **** [[Tatî]] *** Beşa [[Lûrî]] **** Lûristanî **** Bextîyarî **** Mamesenî **** Kûgilûyî **** [[Kumzarî]] === Zimanê albanî === * [[Albanî]] === Zimanê yewnanî === * Yewnanî klasîk (mirî ye), [[yewnanî]] an [[yûnanî|Yewnanî]], [[tsakonî]] === Zimanên îtalî === ** [[Zimanên oskî û ûmbrî]]: [[oskî]] (mir), [[ûmbrî]] (mir), [[sabellî]] ** [[Zimanên latînî û faliskî]]: [[latinî]] û [[falîskî]] *** [[Zimanên romanî]] **** Sardînî **** Zimanên romanî yên ewropî an bejahiyî (kontînental) ***** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilatî ****** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-bakurî: [[Zimanê rûmenî|rûmenî]], [[îstrorûmanî]] ****** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-başûrî: [[meglenorûmanî]], [[arûmanî]] ***** Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî: ****** beşa îtalî û romanî: [[dalmatî]], [[îtalî]] ****** beşa rêtoromanî: [[furlanî]], [[ladîn]], [[romanş]] ****** beşa galî, îberî û romanî ******* galî û romanî ya bakurî: [[franko provenzalî]], [[fransî]] ******* galî û romanî ya başûrî: [[provenzalî]] ******* îberî û romanî ya bakurî ******** îberî û romanî ya bakur-rojavayî: [[ketelanî]] ******** îberî û romanî ya bakur-navendî: [[spanî]] ******** îberî û romanî ya bakur-rojavayî: [[galîsiyayî]], [[portûgalî]] ******* îberî û romanî ya başûrî: [[muserebî]] (mirî ye) === Zimanên keltî === ** [[Zimanên keltî yên parzemînî]]: [[gaulî]] an [[gallî]] (mir) ** [[Zimanên keltî yên giravî]] an yên giravên brîtanyayî: *** [[Zimanên goidelî]]: [[îrlendî]] ([[gaelî]]), [[gaeliya skotlendî]], [[kornî]] (mir) *** [[Zimanên brîtanî]]: [[bretonî]], [[Zimanê walesî|walesî]] an [[kimrî]], [[Zimanê kornî|kornî]] (mir) === Zimanên germanî === ** [[Zimanên germanî yên rojhilatî]]: [[gotî]], [[vandalî]], [[burgûndî]] (hemû mirin) ** [[Zimanên germanî yên bakurî]] *** Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî: [[danîmarkî]], [[swêdî]] *** Zimanên germanî yên bakur-rojavayî: [[norwêcî]], [[Zimanê îslendî|îslendî]], [[feroeyî]] ** [[Zimanên germanî yên rojavayî]] *** Zimanên germanî yên rojava-ewropî an bejahiyî (kontînental) **** Zimanên germanî yên rojava-bejahiyî yên rojhilatî: [[almanî]], [[yîdîş]], [[lûksembûrgî]] **** Zimanên germanî yên rojava-kontînental ên rojavayî: [[holendî]], [[afrîkaans]] *** Zimanên germanî yên rojavayî yên behra Bakur: [[frîzyayî]], [[îngilîzî]] === Zimanên baltî === ** [[Zimanên baltiyên rojavayî]]: [[prûsyayi]]ya kevin (mir) ** [[Zimanên baltiyên rojhilatî]]: [[latvî]] an [[letonî]], [[lîtvanî]] === Zimanên slavî === ** [[Zimanên slaviyên rojhilatî]] *** Zimanên slaviyên rojhilat-bakurî: [[rûsî]], [[Zimanê belarûsî|belarûsî]] *** Zimanên slaviyên rojhilat-başûrî: [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]] ** [[Zimanên slaviyên rojavayî]] *** Zimanên slaviyên rojava-bakurî: [[polonî]], [[Zimanê keşûbî|keşûbî]], [[Zimanê polabî|polabî]] (mir) *** Zimanên slaviyên rojava-navendî: [[sorbi]]ya jorîn, sorbiya jêrîn *** Zimanên slaviyên rojava-başûrî: [[Zimanê çekî|çekî]], [[Zimanê slovakî|slovakî]] ** [[Zimanên slaviyên başûrî]]: slaviya kîlîseyî ya kevin *** Zimanên slaviyên başûr-rojavayî: [[Zimanê slovenî|slovenî]], [[serbî]], [[kroatî]] (berî: serbokroatî†) *** Zimanên slaviyên başûr-rojhilatî: [[makedonî]], [[bulgarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û ewropî| ]] fgnv76gzkv8hnaq55l61sfbr4fqnkvy 0 8148 2083319 2032216 2026-08-02T22:54:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 13 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083319 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Kanada'''{{Efn|bi navên '''Kenada'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> yan '''Kenede'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1147|jêgirtin=Keneda}}</ref> jî tê nasîn, }} (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Canada'') welatekî federaliyê li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji deh [[parêzgeh]] û ji sê herêman pêk tê ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] û ber bi bakur ve heta [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê [[Ottawa]] ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî [[Toronto]], [[Montreal]] û [[Vancouver]] e. Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, [[Fransa]]yê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li [[Amerîkaya Bakur]] berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji [[Keyaniya Yekbûyî]]. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamena Keyaniya Yekbûyî qut kiriye. Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye. == Etîmolojî == Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva ''kanata'' ya ji zimanê [[îrokêzên Saint-Lawrence]] tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of European Imperialism |paşnav=Olson |pêşnav=James S. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1991-09-30 |isbn=978-0-313-26257-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 }}</ref> Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin.<ref name="Rayburn2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |paşnav=Rayburn |pêşnav=Alan |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8293-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 }}</ref> Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.<ref name="Rayburn2001" /> Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Canada's peoples |url=https://archive.org/details/encyclopediaofca0000unse_q5r1 |weşanger=Published for the Multicultural History Society of Ontario by University of Toronto Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |cih=Toronto ; Buffalo |paşnavê-edîtor=Magocsi |pêşnavê-edîtor=Paul R. |paşnavê-edîtor2=Multicultural History Society of Ontario }}</ref> Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |sernav=Province of Quebec 1763-91 |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada, 23d July, 1840 |paşnav=Britain |pêşnav=Great |weşanger=J.C. Fisher & W. Kimble |tarîx=1841 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 }}</ref> Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation |paşnav=Hvithamar |pêşnav=Annika |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |cih=Leiden |paşnav2=Warburg |pêşnav2=Margit |paşnav3=Jacobsen |pêşnav3=Brian Arly |series=International studies in religion and society }}</ref> Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî "dewleta Hevbendiyê" hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II |paşnav=Morra |pêşnav=Irene |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2016-09-30 |isbn=978-0-85772-867-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b9OLDwAAQBAJ&pg=PT49 |paşnav2=Gossedge |pêşnav2=Rob }}</ref> Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Buckner |pêşnavê-edîtor=Phillip A. |series=The Oxford history of the British Empire companion series }}</ref> == Dîrok == === Gelên xwemalî === Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên [[Amerîkaya Bakur]] ji [[Sîbîrya]]yê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Prehistory: A Brief Introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |weşanger=Routledge |tarîx=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |paşnav2=Durrani |pêşnav2=Nadia }}</ref> Cihên arkeolojîk ên [[paleo-îndiyan]] li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Circumpolar Health Atlas |paşnav=Young |pêşnav=T. Kue |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-4456-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |paşnav2=Rawat |pêşnav2=Rajiv }}</ref> Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |paşnav=Macklem |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8049-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 }}</ref> Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronology of American Indian history |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |paşnav=Sonneborn |pêşnav=Liz |weşanger=Facts On File |tarîx=2007 |isbn=978-0-8160-6770-1 |çap= |cih=New York |series=Facts on File library of American history }}</ref> Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues |paşnav=Graber |pêşnav=Christoph Beat |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-0-85793-831-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366 |paşnav2=Kuprecht |pêşnav2=Karolina |paşnav3=Lai |pêşnav3=Jessica C. }}</ref> [[Wêne:Indigenous population by census division.svg|thumb|Nexşeya Kanadayê ku li gorî hêjmara nifûsa ya Kanadayê ku di sala 2021ê de hatiye hêjmartin, rêjeya nasnameya xwemaliyên ya xweraporkirî (Neteweyên Yekem, Înuît, Metî) li gorî beşa hêjmara nifûsê nîşan dide]] Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona keyaniyê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A population history of North America |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |çap=1. publ |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Haines |pêşnavê-edîtor=Michael R. }}</ref><ref name="Northcott2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Dying and Death in Canada |paşnav=Northcott |pêşnav=Herbert C. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-1-55111-873-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Donna Marie }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of North American Indians, V. 2: Indians in Contemporary Society |paşnav=Sturtevant |pêşnav=William C. |weşanger=Smithsonian |tarîx=1978 |isbn=978-0-16-080388-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285 }}</ref> Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History and Ethnography of the Beothuk |paşnav=Marshall |pêşnav=Ingeborg |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1774-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 }}</ref> Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collen |pêşnav=Evelyn Jane |paşnav2=Johar |pêşnav2=Angad Singh |paşnav3=Teixeira |pêşnav3=João C. |paşnav4=Llamas |pêşnav4=Bastien |tarîx=2022 |sernav=The immunogenetic impact of European colonization in the Americas |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9388791/ |kovar=Frontiers in Genetics |cild=13 |rr=918227 |doi=10.3389/fgene.2022.918227 |issn=1664-8021 |pmc=9388791 |pmid=35991555 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I have lived here since the world began : an illustrated history of Canada's native people |paşnav=Ray |pêşnav=Arthur J. (Arthur Joseph) |weşanger=Toronto : Key Porter Books |tarîx=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya }}</ref> Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667-1783 |paşnav=Preston |pêşnav=David L. |weşanger=U of Nebraska Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 }}</ref> Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |paşnav=Miller |pêşnav=J. R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-05-23 |isbn=978-1-4426-9227-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 }}</ref> Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Intergenerational Resilience: Confronting Cultural and Ecological Crisis |paşnav=Williams |pêşnav=Lewis |weşanger=Routledge |tarîx=2021-11-04 |isbn=978-1-000-47233-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HehEEAAAQBAJ&pg=PT51 }}</ref> Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |paşnav=Asch |pêşnav=Michael |weşanger=UBC Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 }}</ref> Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada’s Residential Schools: The History, Part 1, Origins to 1939: The Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Canada, Volume 1 |paşnav=Canada |pêşnav=Truth and Reconciliation Commission of |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2015-12-09 |isbn=978-0-7735-9818-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7gWQCwAAQBAJ&pg=PA3 }}</ref> Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.trc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 }}</ref> Ev yek pejirandina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nctr.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 |roja-arşîvê=2021-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210329015610/http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/principles-principes.html |sernav=Department of Justice - Principles respecting the Government of Canada's relationship with Indigenous peoples |malper=www.justice.gc.ca |tarîx=2017-07-14 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Department of Justice }}</ref> === Kolonîzasyona ewropiyan === [[Wêne:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|çep|Nexşeya îdiayên axê li Amerîkaya Bakur heta sala 1750an. Milkên Amerîkaya Brîtanî (pembe), Fransaya Nû (şîn), û Spanyaya Nû (porteqalî); Kalîforniya, Bakurê Rojavayê Pasîfîkê û Hewza Mezin nehatine destnîşankirin.]] Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî [[Leif Erikson]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of American Indian History [4 volumes] |paşnav=Johansen |pêşnav=Bruce E. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2007-07-23 |isbn=978-1-85109-818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGKL6E9_J6IC&pg=PA727 |paşnav2=Pritzker |pêşnav2=Barry M. }}</ref> Li dora sala 1000 {{pz}} de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane.<ref name="Cordell2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology in America: An Encyclopedia [4 volumes]: An Encyclopedia |paşnav=Cordell |pêşnav=Linda S. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-12-30 |isbn=978-0-313-02189-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |paşnav2=Lightfoot |pêşnav2=Kent |paşnav3=McManamon |pêşnav3=Francis |paşnav4=Milner |pêşnav4=George }}</ref> Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |paşnav=Blake |pêşnav=Raymond B. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-05-18 |isbn=978-1-4426-3553-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |paşnav2=Keshen |pêşnav2=Jeffrey |paşnav3=Knowles |pêşnav3=Norman J. |paşnav4=Messamore |pêşnav4=Barbara J. }}</ref> Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû "bijî Padîşahê Fransayê" û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The voyages of Jacques Cartier |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart_z9f2 |paşnav=Cartier |pêşnav=Jacques |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |cih=Toronto [Ontario] Buffalo [New York] |paşnavê-edîtor=Cook |pêşnavê-edîtor=Ramsay |paşnav2=Biggar |pêşnav2=Henry Percival }}</ref> Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |paşnav=Kerr |pêşnav=Donald P. (Peter) |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-2495-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 }}</ref> Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and Arctic North America: An Environmental History |paşnav=Wynn |pêşnav=Graeme |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 }}</ref> Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra keyaniyê ya keybanû Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |paşnav=Rose |pêşnav=George A. |weşanger=Breakwater Books |tarîx=2007 |isbn=978-1-55081-225-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 }}</ref> Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine.<ref name="Cordell2008"/> Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |paşnav=Kelley |pêşnav=Ninette |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-8020-9536-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |paşnav2=Trebilcock |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Reader's encyclopedia of the American West |paşnav=Lamar |pêşnav=Howard Roberts |weşanger=New York : Crowell |tarîx=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readersencyclope00lama_0 }}</ref> Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History [3 Volumes] |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-09-19 |isbn=978-1-85109-697-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 }}</ref> Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Atlantic Region to Confederation: A History |paşnav=Reid |pêşnav=John H. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1994-01-01 |isbn=978-0-8020-6977-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 }}</ref> Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |paşnav=Nolan |pêşnav=Cathal J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-07-30 |isbn=978-0-313-35920-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 }}</ref> [[Nova Scotia]] ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allaire |pêşnav=Gratien |tarîx=2007-05-23 |sernav=From “Nouvelle-France” to “Francophonie canadienne”: a historical survey |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.024/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |issn=1613-3668 }}</ref> === Amerîkaya bakur a brîtanî === Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan.<ref name="Buckner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA37 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hicks |pêşnav=Bruce |tarîx=2010 |sernav=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation |url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/bjcs.2010.5 |kovar=British Journal of Canadian Studies |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=87–117 |doi=10.3828/bjcs.2010.5 |issn=0269-9222 }}</ref> Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada: an encyclopædia of the country; the Canadian dominion considered in its historic relations, its natural resources, its material progress and its national development, by a corps of eminent writers and specialists |paşnav=Hopkins |pêşnav=J. Castell (John Castell) |weşanger=Toronto : Linscott Pub. Co. |tarîx=1898 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/canadaencyclop05hopk }}</ref> Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America |paşnav=Nellis |pêşnav=Eric |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-31 |isbn=978-1-4426-0403-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&pg=PT331 }}</ref> Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Catholic Faith and the Social Construction of Religion: With Particular Attention to the Québec Experience |paşnav=Stuart |pêşnav=Peter |weşanger=WestBow Press |tarîx=2011-09-02 |isbn=978-1-4497-2084-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Fdx4AV1kgCsC&pg=PA101 |paşnav2=Savage |pêşnav2=Allan M. }}</ref> Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of Native American Movements |paşnav=Leahy |pêşnav=Todd |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-09-10 |isbn=978-0-8108-7055-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Raymond }}</ref> Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |paşnav=Newman |pêşnav=Peter C. |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-1-4516-8615-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 }}</ref> Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Capacity to Judge: Public Opinion and Deliberative Democracy in Upper Canada, 1791-1854 |paşnav=McNairn |pêşnav=Jeffrey L. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8020-4360-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 }}</ref> Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |paşnav=Harrison |pêşnav=Trevor W. |weşanger=Women's Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |paşnav2=Friesen |pêşnav2=John W. }}</ref> Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800-1891 |paşnav=Matthews |pêşnav=Geoffrey J. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-3447-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |paşnav2=Measner |pêşnav2=Don }}</ref> Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |sernav=J.A. Gallagher, "The Irish Immigration of 1847" |malper=cchahistory.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 }}</ref> Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.<ref name="Northcott2008"/> Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rebellion of 1837 in Upper Canada |paşnav=Read |pêşnav=Colin |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1985-09-15 |isbn=978-0-7735-8406-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 }}</ref> Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye.<ref name="Buckner2008"/> Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Romney |pêşnav=Paul |tarîx=1989 |sernav=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/from-constitutionalism-to-legalism-trial-by-jury-responsible-government-and-the-rule-of-law-in-the-canadian-political-culture/AAF65902071CB07AE48E2F2880B63437 |kovar=Law and History Review |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=121–174 |doi=10.2307/743779 |issn=1939-9022 }}</ref> Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographical snapshots of North America : commemorating the 27th Congress of the International Geographical Union and Assembly, Washington, D.C., 9-14 August 1992 |weşanger=New York ; London : Guilford Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-89862-889-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/geographicalsnap0000unse }}</ref> Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |sernav=Alaska Boundary Dispute |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 |ziman=en }}</ref> === Konfederasyon û berfirehbûn === [[Wêne:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Nexşeyeke anîmasyonî ku mezinbûn û guhertina parêzgeh û deverên Kanadayê ji Konfederasyonê di sala 1867an de nîşan dide.]] Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |paşnav=Dijkink |pêşnav=Gertjan |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |paşnav2=Knippenberg |pêşnav2=Hans }}</ref> Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |paşnav=Bumsted |pêşnav=John M. |weşanger=Watson & Dwyer |tarîx=1996 |isbn=978-0-920486-23-8 |cih=Winnipeg }}</ref> Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history |sernav=Railway History in Canada |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |sernav=The Canadian Atlas Online |malper=www.canadiangeographic.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |roja-arşîvê=2006-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh.<ref name=":1" /> Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carosso |pêşnav=Vincent P. |tarîx=1955 |sernav=The Barley and the Stream: The Molson Story. By Merrill Denison. Toronto, McClelland and Stewart Limited, 1955. Pp. xiv + 384. |url=https://doi.org/10.2307/3111870 |kovar=Business History Review |cild=29 |hejmar=4 |rr=377–378 |doi=10.2307/3111870 |issn=0007-6805 }}</ref> Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |sernav=The Canadian West - The Archivist - Publications - Library and Archives Canada |malper=www.collectionscanada.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi "rezervên hindî" ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |paşnav=Hele |pêşnav=Karl S. |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2013-09-28 |isbn=978-1-55458-422-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-west-immigration-to-prairies |sernav=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 {{!}} Canadian Museum of Immigration at Pier 21 |malper=pier21.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Adaptive Capacity and Environmental Governance |paşnav=Armitage |pêşnav=Derek |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2014-07-08 |isbn=978-3-642-12194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |paşnav2=Plummer |pêşnav2=Ryan }}</ref> Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |paşnav=Daschuk |pêşnav=James William |weşanger=University of Regina Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 }}</ref> Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870-1905 |paşnav=Hall |pêşnav=David John |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 }}</ref> Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Government and Politics - Seventh Edition |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert J. |weşanger=Broadview Press |tarîx=2020-02-25 |isbn=978-1-4604-0696-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |paşnav2=Jackson |pêşnav2=Doreen |paşnav3=Koop |pêşnav3=Royce }}</ref> === Destpêka sedsala 20an === ==== Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin ==== [[Wêne:Canada WWI Victory Bonds2.jpg|thumb|çep|Versiyona Îngilîzî - "Ew xizmeta Fransayê dikin—Ez çawa dikarim xizmeta Kanadayê bikim? Berhemên serkeftinê bikirin".]] Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Great War, 1914-1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation |paşnav=Tennyson |pêşnav=Brian Douglas |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2014-11-25 |isbn=978-0-8108-8860-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto }}</ref> Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1917 |sernav=Civil Conscription in the United States |url=https://doi.org/10.2307/1327778 |kovar=Harvard Law Review |cild=30 |hejmar=3 |rr=265 |doi=10.2307/1327778 |issn=0017-811X }}</ref> Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Frederick Lee |weşanger=University of Calgary Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 }}</ref> Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Maturing in hard times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |paşnav=Bryce |pêşnav=Robert B. |weşanger=Institute of Public Administration of Canada ; McGill-Queen's University Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-7735-0555-1 |cih= |series= }}</ref> Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulvale |pêşnav=James P. |sernav=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1932-0183.1084/html |kovar=Basic Income Studies |ziman=en |cild=3 |hejmar=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |issn=1932-0183 }}</ref> Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.<ref name="Morton1999">{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland & Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto, Ont }}</ref> Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |paşnav=Humphreys |pêşnav=Edward |weşanger=Arcturus Publishing |tarîx=2013-12-05 |isbn=978-1-78404-098-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 }}</ref> Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn.<ref name="Morton1999" /> Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin.<ref name="Goddard2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the Liberation of the Netherlands, May 1945 |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |paşnav=Goddard |pêşnav=Lance |weşanger=Dundurn |tarîx=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |cih=Toronto }}</ref> Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=UBC Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver, BC }}</ref> === Serdema hemdem === Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 }}</ref> Piştî du giştpirsiyên li [[Newfoundland]]ê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=University of British Columbia Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver (B.C.) }}</ref> Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |paşnav=Mackey |pêşnav=Eva |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-8020-8481-1 |çap=Repr |cih=Toronto |series=Anthropological horizons }}</ref> pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Landry |pêşnav=Rodrigue |paşnav2=Forgues |pêşnav2=Éric |tarîx=2007-05-23 |sernav=Official language minorities in Canada: an introduction |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.022/html |kovar=degruyterbrill.com |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |issn=1613-3668 }}</ref> û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî [[Quebec]] û [[Alberta]], van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.escwa.un.org |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> [[Wêne:Canadian Charter of Rights and Freedoms (English).jpg|thumb|Nivîsek ji peymana maf û zadiyên kanadayî]] Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Library and Archives Canada |sernav=Proclamation of the Constitution Act, 1982 - Library and Archives Canada |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.revparl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, [[Nunavut]] dibe axa sêyem a Kanadayê. Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-08-15 |isbn=978-0-7735-7314-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3VcVpWNSPfkC&pg=PA415 |paşnav2=Clifton |pêşnav2=Rodney A. |paşnav3=Ferguson |pêşnav3=Barry }}</ref> [[Fronta rizgariya Québecê]] ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munroe |pêşnav=H. D. |tarîx=2009-03-31 |sernav=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546550902765623 |kovar=Terrorism and Political Violence |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |issn=0954-6553 }}</ref> Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya [[Peymana Meech Lake]] di salên 1990î de bi ser neketin.<ref name="Sorens2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Sorens |pêşnav=Jason |tarîx=2004-12-01 |sernav=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379403000878 |kovar=Electoral Studies |cild=23 |hejmar=4 |rr=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003 |issn=0261-3794 }}</ref> Ev yek bûye sedema avakirina ''Bloca Québécois'' li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A brief history of the Bloc Québécois |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/ |roja-gihiştinê=2026-01-14 |xebat=The Globe and Mail |ziman=en-ca }}</ref> Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |paşnav=Schmid |pêşnav=Carol L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001-05-03 |isbn=978-0-19-803150-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 }}</ref> Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.<ref name="Sorens2004"/> Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |sernav=TERMS OF REFERENCE {{!}} Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |malper=www.majorcomm.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |sernav=The Oka Crisis - CBC Archives |malper=archives.cbc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-ca |paşnav=Internet and Digital Services, Digital Archives }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=September 11 : consequences for Canada |paşnav=Roach |pêşnav=Kent |weşanger=Montreal ; Ithaca : McGill-Queen's University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2585-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/september11conse00roac }}</ref> Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê "serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |sernav=Canadian Armed Forces operations in Bosnia-Herzegovina |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-07-25 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2024-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323054357/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-peacekeepers-in-somalia |sernav=Canadian Peacekeepers in Somalia |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/international-campaign-against-terrorism-in-afghanistan |sernav=Canada and the War in Afghanistan |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}</ref> Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |paşnav=Hehir |pêşnav=A. |weşanger=Springer |tarîx=2013-05-29 |isbn=978-1-137-27395-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |paşnav2=Murray |pêşnav2=R. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |sernav=Canada’s Policy to Confront the Islamic State |malper=Canadian Global Affairs Institute |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}</ref> Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |sernav=Coronavirus disease (COVID-19) |malper=www.canada.ca |tarîx=2020-09-13 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2021-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/canada-residential-schools-unmarked-graves-indigenous-children-60-minutes-2023-02-12/ |sernav=Canada's unmarked graves: How residential schools carried out "cultural genocide" against indigenous children - 60 Minutes - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-02-12 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-US }}</ref> Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trump-trade-tariffs-timeline-1.7481280 |sernav=Trump has imposed sweeping tariffs. Here's a timeline of how we got here }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Canada topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Kanadayê ku di projeksiyona cemserî de (ji bo 90° W) hatiye çêkirin. Bilindahiyên ji kesk heta qehweyî (bilindtir) asta bilindihiya rûbera erdê nîşan dide.]] Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye<ref name="McColl2005"/> û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North America: An Introduction |paşnav=Brescia |pêşnav=Michael M. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-0-8020-9675-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q2qzBUEWxpoC&pg=PA38 |paşnav2=Super |pêşnav2=John C. }}</ref> Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye. Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-14 |sernav=Canada |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-15 |roja-arşîvê=2021-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |sernav=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |malper=atlas.gc.ca |tarîx=2016-09-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Natural Resources Canada }}</ref> Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin.<ref name="McColl2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of World Geography |paşnav=McColl |pêşnav=R. W. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-7229-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135 }}</ref> Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê.<ref name="McColl2005" /> Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Surface Climates of Canada |paşnav=Bailey |pêşnav=William G. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1997 |isbn=978-0-7735-1672-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&pg=PA244 |paşnav2=Oke |pêşnav2=T. R. |paşnav3=Rouse |pêşnav3=Wayne R. }}</ref> Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cold Matters: The State and Fate of Canada's Fresh Water |paşnav=Sandford |pêşnav=Robert William |weşanger=Rocky Mountain Books Ltd |tarîx=2012-12-01 |isbn=978-1-927330-20-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UANY2ftt4pEC&pg=PR11 }}</ref> Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An assessment of natural hazards and disasters in Canada |url=https://archive.org/details/assessmentofnatu0000unse |paşnav=Etkin |pêşnav=David |weşanger=Kluwer academic |tarîx=2003 |isbn=978-1-4020-1179-5 |cih=Dordrecht |paşnav2=Haque |pêşnav2=Chowdhury Emdadul |paşnav3=Brooks |pêşnav3=Gregory Robert }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Canada Köppen.svg|thumb|Cûreyên dabeşkirina avhewayê ya Köppenê ya li Kanadayê.]] Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15&nbsp;°C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40&nbsp;°C ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |sernav=Statistics: Regina, SK, Canada - The Weather Network |malper=www.theweathernetwork.com |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20&nbsp;°C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30&nbsp;°C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40&nbsp;°C ê derbas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |sernav=Canadian Climate Normals - Climate - Environment and Climate Change Canada |malper=climate.weather.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7&nbsp;°C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3&nbsp;°C ê diguherin.<ref name="McColl2005"/> Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy |paşnav=Boyd |pêşnav=David R. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4063-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67 }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |sernav={{!}} Greenhouse Gas (GHG) Emissions {{!}} Climate Watch |malper=www.climatewatchdata.org |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |sernav=Greenhouse gas emissions |malper=www.canada.ca |tarîx=2007-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Terrestrial ecozones and ecoprovinces of Canada, 2017.gif|thumb|Ekoqadên bejayî û ekoparêzgehên Kanadayê. Ekoqad bi rengekî cûda têne destnîşankirin. Ekoparêzgeh dabeşên ekoqadan in û bi kodekî hejmarî ya cûda têne destnîşankirin.]] Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/environment/elc/2017-1 |sernav=Introduction to the Ecological Land Classification (ELC) 2017 |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2018-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wildlife-species.canada.ca/species-risk-registry/virtual_sara/files/reports/Wild%20Species%202015.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=wildlife-species.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ca |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref><ref name="Canada2015">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/errors/404.html |sernav=Not Found |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-10-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Service |roja-arşîvê=2024-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî "di jiyana ewleh de" têne hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |sernav=Species at Risk Public Registry - Wild Species 2000: The General Status of Species in Canada |malper=www.sararegistry.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Environment Canada |roja-arşîvê=2021-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016214436/https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&n=17F0CBCE-1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturecanada.ca/news/archived/state-of-canadas-biodiversity-highlighted-in-new-government-report/ |sernav=State of Canada's Biodiversity Highlighted in New Government Report |malper=Nature Canada |tarîx=2010-10-22 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Canada |pêşnav=Nature }}</ref> Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Environment |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2012-12-17 |isbn=978-0-470-94570-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QVpO2R51JBIC&pg=RA1-PA361 |paşnav2=Berg |pêşnav2=Linda R. |paşnav3=Hassenzahl |pêşnav3=David M. }}</ref> Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policies for Sustainably Managing Canada’s Forests: Tenure, Stumpage Fees, and Forest Practices |paşnav=Luckert |pêşnav=Martin K. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-09-15 |isbn=978-0-7748-2069-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Gm-rBnGghcC&pg=PA1 |paşnav2=Haley |pêşnav2=David |paşnav3=Hoberg |pêşnav3=George }}</ref> Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html |sernav=Canada's conserved areas |malper=www.canada.ca |tarîx=2010-02-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}</ref> Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.<ref name="Canada2010"/> Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |roja-arşîvê=2006-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ontario.ca/page/algonquin-provincial-park-management-plan |sernav=Algonquin Provincial Park Management Plan {{!}} ontario.ca |malper=www.ontario.ca |tarîx=2018-10-19 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html |sernav=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada |malper=www.dfo-mpo.gc.ca |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Fisheries and Oceans Canada }}</ref> Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.<ref name="Canada2015"/> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Parliament Hill from a Hot Air Balloon, Ottawa, Ontario, Canada, Y2K (7173715788).jpg|thumb|Dîtina hewayî ya avahiyên Parlamentoya Kanadayê û derdora wan.]] Kanada wekê "demokrasiyeke tamem" ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canadaaction.ca/eiu-democracy-index-ranking |sernav=Canada Ranks 14th on Democracy Index 2024 |malper=Canada Action |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |paşnav=Westhues |pêşnav=Anne |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2012-05-25 |isbn=978-1-55458-409-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |paşnav2=Wharf |pêşnav2=Brian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada, Fourth Edition |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2016-09-22 |isbn=978-1-4426-3521-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 }}</ref> Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Holding the Bully's Coat: Canada and the U.S. Empire |paşnav=McQuaig |pêşnav=Linda |weşanger=Doubleday Canada |tarîx=2010-06-04 |isbn=978-0-385-67297-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9g4Xd12rIGYC&pg=PT14 }}</ref> Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Welfare in Developed Market Countries |paşnav=Dixon |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-1-317-36677-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |paşnav2=Scheurell |pêşnav2=Robert P. }}</ref> Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku "siyaseta navbeynkariyê" dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Parties, Elections, and the Future of Canadian Politics |paşnav=Bittner |pêşnav=Amanda |weşanger=UBC Press |tarîx=2013-03-01 |isbn=978-0-7748-2411-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TdFTCgAAQBAJ&pg=PA300 |paşnav2=Koop |pêşnav2=Royce }}</ref><ref name="Gill2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Gill |pêşnav=Jessica K. |tarîx=2021-12-20 |sernav=Unpacking the Role of Neoliberalism on the Politics of Poverty Reduction Policies in Ontario, Canada: A Descriptive Case Study and Critical Analysis |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/10/12/485 |kovar=Social Sciences |ziman=en |cild=10 |hejmar=12 |rr=485 |doi=10.3390/socsci10120485 |issn=2076-0760 }}</ref> Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin.<ref name="Gill2021" /> Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî ''Bloc Québécois''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Choice Matters: Explaining the Strength of Class and Religious Cleavages in Cross-National Perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-966399-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bZhcx6hLOMMC&pg=PA166 |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk }}</ref> partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political choice matters: explaining the strength of class and religious cleavages in cross-national perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Oxford university press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-966399-6 |cih=Oxford |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk de }}</ref> Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ambrose |pêşnav=Emma |paşnav2=Mudde |pêşnav2=Cas |tarîx=2015-04-03 |sernav=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537113.2015.1032033 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |issn=1353-7113 }}</ref> Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The selection of ministers around the world |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-63444-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Dowding |pêşnavê-edîtor=Keith M. |series=Routledge research on social and political elites |paşnavê-edîtor2=Dumont |pêşnavê-edîtor2=Patrick }}</ref> Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Dundurn |tarîx=2018-01-20 |isbn=978-1-4597-4015-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 }}</ref> Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.ca/en/represent-serve-honour-showcase |sernav=Represent. Serve. Honour. Showcase. |malper=The Governor General of Canada |tarîx=2017-09-20 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=General |pêşnav=Office of the Secretary to the Governor }}</ref> Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A crown of maples: constitutional monarchy in Canada |weşanger=Canadian Heritage |tarîx=2008 |isbn=978-0-662-46012-1 |çap= |cih=Gatineau, PQ |paşnavê-edîtor=Canada }}</ref> Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/canada/a-cabinet-that-looks-like-canada-justin-trudeau-pledges-government-built-on-trust/article_69ec91d4-1c18-5674-95f0-d505bef67d7d.html |sernav=‘A cabinet that looks like Canada:’ Justin Trudeau pledges government built on trust |malper=Toronto Star |tarîx=2015-11-04 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Reporter |pêşnav=Peter Edwards Star }}</ref> Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking government : public sector management in Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Peterborough, Ont. ; Orchard Park, N.Y. : Broadview Press |tarîx=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn }}</ref> Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre.<ref name=":3"/> Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |sernav=The Opposition in a Parliamentary System (BP47e) |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sovereignty |sernav=Sovereignty |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya "sabît" di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/SiteInformation/parlinfoMoved |sernav=ParlInfo Has Moved |malper=lop.parl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Federal Countries, 2002 |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ann |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2511-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |paşnav2=Griffiths |pêşnav2=Ann L. }}</ref> Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |sernav=Parliamentary Institutions - Notes 51-100 |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}</ref> Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |sernav=Difference between Canadian Provinces and Territories - Provinces and Territories |malper=pco-bcp.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Privy Council Office, Intergovernmental Affairs Secretariat, IGA |roja-arşîvê=2015-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntlegislativeassembly.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |sernav=Differences from Provincial Governments {{!}} Legislative Assembly of The Northwest Territories |malper=www.ntlegislativeassembly.ca |tarîx=2012-11-28 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}</ref> === Parêzgeh û herêm === [[Wêne:Political map of Canada.svg|thumb|Nexşeya siyasî ya Kanadayê ku 10 parêzgeh û 3 herêmên Kanadayê nîşan dide.]] Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Suburban Governance: A Global View |paşnav=Hamel |pêşnav=Pierre |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2015-02-05 |isbn=978-1-4426-6357-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |paşnav2=Keil |pêşnav2=Roger }}</ref> Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |paşnav=Doern |pêşnav=G. Bruce |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2013-04-19 |isbn=978-0-7735-8853-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |paşnav2=Maslove |pêşnav2=Allan M. |paşnav3=Prince |pêşnav3=Michael J. }}</ref> Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |paşnav=Clemens |pêşnav=Jason |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2007 |isbn=978-0-88975-215-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=Niels }}</ref> Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |paşnav=Oliver |pêşnav=Peter |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-10 |isbn=978-0-19-066482-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |paşnav2=Macklem |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Rosiers |pêşnav3=Nathalie Des }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commissioner.gov.nt.ca/en/role-commissioner |sernav=Role of the Commissioner {{!}} Office of the Commissioner of the Northwest Territories |malper=www.commissioner.gov.nt.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 }}</ref> Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |paşnav=Meligrana |pêşnav=John |weşanger=UBC Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boundaries of the Canadian Confederation |paşnav=Nicholson |pêşnav=Norman |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1979-05-15 |isbn=978-0-7735-6015-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 }}</ref> === Têkiliyên derve === Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin.<ref name="Chapnick2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations |paşnav=Chapnick |pêşnav=Adam |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4049-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&pg=PA2 }}</ref> Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bousfield |pêşnav=Dan |tarîx=2013 |sernav=Canadian Foreign Policy in an Era of New Constitutionalism |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722011.2013.819369 |kovar=American Review of Canadian Studies |ziman=en |cild=43 |hejmar=3 |rr=394–412 |doi=10.1080/02722011.2013.819369 |issn=0272-2011 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of Canadian Politics |paşnav=Courtney |pêşnav=John |weşanger=OUP USA |tarîx=2010-04-29 |isbn=978-0-19-533535-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA363 |paşnav2=Courtney |pêşnav2=John Childs |paşnav3=Smith |pêşnav3=David }}</ref> Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |sernav=Canada and the United States |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada–US Relations: Sovereignty or Shared Institutions? |paşnav=Carment |pêşnav=David |weşanger=Springer |tarîx=2019-01-17 |isbn=978-3-030-05036-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TT6EDwAAQBAJ&pg=PA3 |paşnav2=Sands |pêşnav2=Christopher }}</ref> Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian foreign policy |url=https://archive.org/details/handbookofcanadi0000unse_r1i2 |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-7391-0694-5 |cih=Lanham, MD |paşnavê-edîtor=James |pêşnavê-edîtor=Patrick |paşnavê-edîtor2=Michaud |pêşnavê-edîtor2=Nelson |paşnavê-edîtor3=O'Reilly |pêşnavê-edîtor3=Marc J. }}</ref> Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye.<ref name="Goddard2005"/> Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Canada |pêşnav=Global Affairs |sernav=Diplomatic Missions and Consular Posts Accredited to Canada |url=https://www.international.gc.ca/protocol-protocole/missions.aspx?lang=eng |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=GAC |ziman=en }}</ref> Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Identity, and Global Governance: Ideas, Evidence and Practice |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2011-01-01 |isbn=978-1-4426-4066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DW0-afj9KNkC&dq=Canada+promotes+its+domestically+shared+values+through+its+its+foreign+relations&pg=PA284 }}</ref> Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=NORAD and the Soviet Nuclear Threat: Canada’s Secret Electronic Air War |paşnav=Wilson |pêşnav=Gordon A. A. |weşanger=Dundurn |tarîx=2012-03-17 |isbn=978-1-4597-0412-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S-nvkPFdUREC&pg=PT10 }}</ref> Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye.<ref name="Chapnick2011"/> Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy |paşnav=McKenna |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-1108-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&pg=PA91 }}</ref> Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/canada-united-nations-system/treaties.html |sernav=Human rights treaties |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-10-23 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Heritage |pêşnav=Canadian }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Operation Inherent Resolve 150304-F-MG591-297.jpg|thumb|Dema ku di piştgiriya Şerê Impact de ye, balafireke RCAF CF-18 Hornet ji tankereke USAF KC-135 Stratotanker vediqete.]] Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/list.html |sernav=Current Operations list |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-03-27 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref> Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha "xurt, ewle, çalak" de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/canada-defence-policy.html |sernav=Strong, Secure, Engaged: Canada's Defence Policy |malper=www.canada.ca |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |sernav=Canadian Armed Forces 101 |malper=www.canada.ca |tarîx=2021-03-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National |roja-arşîvê=2022-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221030051937/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-01-28 }}</ref> Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Peacekeeping in the Post-cold War Era |paşnav=Sorenson |pêşnav=David S. |weşanger=Psychology Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-7146-8488-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2OZ6NRiL5MkC&pg=PA158 |paşnav2=Wood |pêşnav2=Pia Christina }}</ref> Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity and Otherness in Canadian Foreign Policy |paşnav=Gutiérrez-Haces |pêşnav=Maria Teresa |weşanger=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press |tarîx=2003 |rr=231–250 |isbn=978-0-7766-2722-9 |cih=Ottawa |ziman=en |paşnavê-edîtor=Gaffield |pêşnavê-edîtor=Chad |url=https://books.openedition.org/uop/1488 |series=Collection internationale d’Études canadiennes {{!}} International Canadian Studies Series |paşnavê-edîtor2=Gould |pêşnavê-edîtor2=Karen L. }}</ref> Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Education Policies in Canada and the United States |paşnav=Joshee |pêşnav=Reva |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4117-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I8jr_pE3YPwC&pg=PA23 |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Lauri }}</ref> Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian Foreign Policy |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006-05-04 |isbn=978-0-7391-5580-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QTk2AAAAQBAJ&pg=PA177 |paşnav2=Michaud |pêşnav2=Nelson |paşnav3=O'Reilly |pêşnav3=Marc }}</ref> == Aborî == Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage |paşnav=Hall |pêşnav=Peter A. |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2001-08-30 |isbn=978-0-19-164770-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&q=canada+a+market+economy |paşnav2=Soskice |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |sernav=Canada |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220417130737/https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê.<ref name=":2" /> Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû.<ref name=":2" /> Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=The World Federation of Exchanges }}</ref> Banka Kanadayê banka navendî ya welat e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bank of Canada/La Banque du Canada: Origines et premieres annees/Origins and Early History |paşnav=Watts |pêşnav=George S. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-88629-182-2 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qf36m }}</ref> Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |sernav=Mandate and objectives - Statistics Canada |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada |roja-arşîvê=2015-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |paşnav=Kobrak |pêşnav=Christopher |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2018-01-01 |isbn=978-1-4426-1625-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Joe }}</ref> Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û "bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Corruption at Home and Abroad |paşnav=Rotberg |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-19 |isbn=978-1-351-57924-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |paşnav2=Carment |pêşnav2=David }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/country/canada |sernav=Canada Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê "gelek jortir" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref> Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html |sernav=Housing prices |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mintz |pêşnav=Jack |paşnav2=Bazel |pêşnav2=Philip |tarîx=2021-09-15 |sernav=2020 TAX COMPETITIVENESS REPORT: CANADA’S INVESTMENT CHALLENGE |url=https://journalhosting.ucalgary.ca/index.php/sppp/article/view/72311 |kovar=The School of Public Policy Publications |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |doi=10.55016/ojs/sppp.v14i1.72311 |issn=2560-8320 }}</ref> Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/11606030/unemployment-december-2025-labour-force-survey/ |sernav=Unemployment rate climbed to 6.8% in December, StatCan says - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Population density statistics canada.gif|thumb|çep|Nexşeya dendika nifûsa Kanadayê (2014) Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.]] Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/population_and_demography/40-million |sernav=Canada's population reaches 40 million |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2023-06-02 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Canadian Population |paşnav=Edmonston |pêşnav=Barry |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |paşnav2=Fong |pêşnav2=Eric }}</ref> Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Canada |url=https://archive.org/details/canada00zimm |weşanger=Lonely Planet Publ |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |çap=10 |cih=Footscray, Vic. London |paşnavê-edîtor=Zimmerman |pêşnavê-edîtor=Karla |series=Lonely planet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controlling Immigration: A Global Perspective, Third Edition |paşnav=Hollifield |pêşnav=James |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2014-07-30 |isbn=978-0-8047-8627-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Philip |paşnav3=Orrenius |pêşnav3=Pia }}</ref> Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immigration.ca/will-canadas-record-2024-immigration-levels-ever-be-exceeded/ |sernav=Will Canada’s Record 2024 Immigration Levels Ever Be Exceeded? - Canada Immigration and Visa Information. Canadian Immigration Services and Free Online Evaluation. |tarîx=2025-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US }}</ref> Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.ca/news/unhcr-calls-for-concerted-action-as-forced-displacement-hits-new-record-in-2022/ |sernav=UNHCR calls for concerted action as forced displacement hits new record in 2022 |malper=UNHCR Canada |tarîx=2023-06-14 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Kim |pêşnav=Soo-Jung }}</ref> Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |paşnav=Grubel |pêşnav=Herbert G. |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 }}</ref> Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |paşnav=OECD |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2004-09-29 |isbn=978-92-64-10778-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 }}</ref> Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Immigration Policy and the Terrorist Threat in Canada and the United States |paşnav=Moens |pêşnav=Alexander |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 |paşnav2=Collacott |pêşnav2=Martin }}</ref> Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bigthink.com/strange-maps/canadians-south-seattle-mental-map-surprise/ |sernav=Most Canadians live south of Seattle and other mental map surprises |malper=Big Think |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Jacobs |pêşnav=Frank }}</ref> Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |paşnav=McMurry |pêşnav=Peter H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-11-29 |isbn=978-0-521-84287-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |paşnav2=Shepherd |pêşnav2=Marjorie F. |paşnav3=Vickery |pêşnav3=James S. }}</ref> Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/srvmsg/srvmsg404.html |sernav=File not found {{!}} Fichier non trouvé |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).<ref name=":4" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=301&S=3&O=D |sernav=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> {{Bajarên mezin ên Kanadayê}} === Etnîsîte === Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 "kokên etnîkî an çandî" ragihandine.<ref name="Government2022">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035601 |sernav=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.<ref name="Government2022"/> [[Wêne:Canadian ethnocultural diversity.png|thumb|168 eslên etnîkî an çandî yên jorîn ku ji aliyê kanadayiyan ve di 2021ê de hatine ragihandin.]] Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew "spî" ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne.<ref name="Government2022"/> Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810032401 |sernav=Visible minority and population group by generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/minorite-visible |sernav=Visible Minority |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |sernav=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |malper=www.rhdcc-hrsdc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Human Resources and Skills Development Canada }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026a-eng.htm |sernav=The Daily — Immigrants make up the largest share of the population in over 150 years and continue to shape who we are as Canadians |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/annual-report-parliament-immigration-2021.html |sernav=ARCHIVED – 2021 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=www.canada.ca |tarîx=2022-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada }}</ref> === Ziman === [[Wêne:English-French bilingualism rate in Canada.png|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê de rêjeya nifûsa ku dikare bi îngilîzî û fransî biaxive.]] Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |sernav=Census Profile, 2021 Census of Population |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |sernav=OCOL - Questions on the Official Languages Act, the Official Languages Regulations and the Canadian Charter of Rights and Freedoms |malper=www.ocol-clo.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |roja-arşîvê=2009-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourhis |pêşnav=Richard Y. |paşnav2=Montaruli |pêşnav2=Elisa |paşnav3=Amiot |pêşnav3=Catherine E. |tarîx=2007-05-23 |sernav=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.031/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |issn=1613-3668 }}</ref> Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Canada: A Contextual Analysis |paşnav=Webber |pêşnav=Jeremy |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-30 |isbn=978-1-78225-631-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f357BwAAQBAJ&pg=PA214 }}</ref> New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation |paşnav=Auer |pêşnav=Peter |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2010 |isbn=978-3-11-018002-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_aPmMkzK_AC&pg=PA387 |paşnav2=Schmidt |pêşnav2=Jürgen Erich }}</ref> Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism |paşnav=Hayday |pêşnav=Matthew |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-12-20 |isbn=978-0-7735-5996-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&pg=PA49 }}</ref> Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crosswords: language, education, and ethnicity in French Ontario |paşnav=Heller |pêşnav=Monica |weşanger=Mouton de Gruyter |tarîx=2003 |isbn=978-3-11-017687-2 |cih=Berlin ; New York }}</ref> 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-589-x/4067801-eng.htm |sernav=Initial findings of the 2001 Aboriginal Peoples Survey: Aboriginal languages |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}</ref> Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unfinished Constitutional Business?: Rethinking Indigenous Self-determination |paşnav=Studies |pêşnav=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander |weşanger=Aboriginal Studies Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |paşnav=Jepsen |pêşnav=Julie Bakken |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2015-10-16 |isbn=978-1-61451-817-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&pg=PA702 |paşnav2=Clerck |pêşnav2=Goedele De |paşnav3=Lutalo-Kiingi |pêşnav3=Sam |paşnav4=McGregor |pêşnav4=William B. }}</ref> Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadian Dictionary of ASL |paşnav=Bailey |pêşnav=Carole Sue |weşanger=University of Alberta |tarîx=2002-06-27 |isbn=978-0-88864-300-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |paşnav2=Dolby |pêşnav2=Kathy |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Hilda Marian |paşnav4=Deaf |pêşnav4=Canadian Cultural Society of the }}</ref> === Dîn === Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne.<ref name="Government2021">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75-006-x/2021001/article/00010-eng.htm |sernav=Religiosity in Canada and its evolution from 1985 to 2019 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and Religious Pluralism in Canada |paşnav=Moon |pêşnav=Richard J. |weşanger=UBC Press |tarîx=2009-05-01 |isbn=978-0-7748-5853-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&pg=PA1 }}</ref> Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Religions of Canadians |paşnav=Scott |pêşnav=Jamie S. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-0516-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GbZJ2ZszYw8C&pg=PA345 }}</ref> Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin.<ref name="Government2021"/> Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2955-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnPOqwsR5UsC&pg=PA359 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Ethnicity in Canada |paşnav=Bramadat |pêşnav=Paul |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-1-4426-1018-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VymssyK1Hs0C&pg=PA3 |paşnav2=Seljak |pêşnav2=David }}</ref> Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Perspectives on Organizational Behavior and Human Resource Management |paşnav=Punnett |pêşnav=Betty Jane |weşanger=Routledge |tarîx=2015-02-12 |isbn=978-1-317-46745-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tG2mBgAAQBAJ&pg=PA116 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals |paşnav=Haskell |pêşnav=David M. |weşanger=Clements Publishing Group |tarîx=2009 |isbn=978-1-894667-92-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&pg=PA50 }}</ref> Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of Religion and Belief: A World Report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-07 |isbn=978-1-134-72229-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&pg=PT219 |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2013-05-08 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |sernav=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/AnnualStatutes/2019_5/FullText.html |sernav=Consolidated federal laws of Canada, Sikh Heritage Month Act |malper=laws.justice.gc.ca |tarîx=2025-10-03 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Branch |pêşnav=Legislative Services }}</ref> === Tendûrûstî === Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |paşnav=Aase |pêşnav=Karina |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-15 |isbn=978-3-319-62346-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&pg=PA128 |paşnav2=Waring |pêşnav2=Justin |paşnav3=Schibevaag |pêşnav3=Lene }}</ref> Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medicare: Canada's right to health |url=https://archive.org/details/medicarecanadasr0000begi |paşnav=Bégin |pêşnav=Monique |weşanger=Optimum Pub. International |tarîx=1988 |isbn=978-0-88890-219-1 |cih=Montréal }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government Relations in the Health Care Industry |paşnav=Leatt |pêşnav=Peggy |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2003-03-30 |isbn=978-1-56720-513-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&pg=PA81 |paşnav2=Mapa |pêşnav2=Joseph }}</ref> Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî "ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm |sernav=The Health of Canadians: The Federal Role - Final Report |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn.<ref name="Kroll2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life |paşnav=Kroll |pêşnav=David |weşanger=Dorrance Publishing Company, Incorporated |tarîx=2012 |isbn=978-1-4349-1768-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&pg=PA126 |paşnav2=Ph.D |pêşnav2=David Kroll }}</ref> Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn.<ref name="Kroll2012"/> Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An International Comparison of Financial Consumer Protection |paşnav=Chen |pêşnav=Tsai-Jyh |weşanger=Springer |tarîx=2018-06-22 |isbn=978-981-10-8441-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&pg=PA93 }}</ref> [[Wêne:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|Lêçûnên tenduristiyê û fînansekirî ya li gorî welatan. Tevahî lêçûnên tenduristiyê yên serê kesî bi dolarên amerîkî.]] Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû.<ref name=":4"/> Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |sernav=Canadian Life Expectancy by Province and Territory {{!}} DW |malper=www.disabled-world.com |tarîx=2017-05-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=World |pêşnav=Disabled }}</ref> Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku "tenduristiya wan baş an pir baş e".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |sernav=Archived - Health Status of Canadians 2016: Report of the Chief Public Health Officer - How healthy are we? - Perceived health |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2019-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190506134431/https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye.<ref name="Gregory2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing |paşnav=Gregory |pêşnav=david |weşanger=Lippincott Williams & Wilkins |tarîx=2019-01-03 |isbn=978-1-4963-9850-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&pg=PT75 |paşnav2=Stephens |pêşnav2=Tracey |paşnav3=Raymond-Seniuk |pêşnav3=Christy |paşnav4=Patrick |pêşnav4=Linda }}</ref> Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê.<ref name="Gregory2019" /> Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html |sernav=How Healthy are Canadians? |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-03-08 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/231201/dq231201b-eng.htm |sernav=The Daily — Canadian Survey on Disability, 2017 to 2022 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2023-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |sernav=National health expenditure trends {{!}} CIHI |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/health-spending.html |sernav=Health spending |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly |sernav=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye.<ref name=":6"/> Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |sernav=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> === Perwerdehî === Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |sernav=2015 federal budget ‘disappointing’ for post-secondary students: CFS {{!}} Metro |malper=metronews.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603103455/http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Innovations in Governmental Accounting |paşnav=Montesinos |pêşnav=Vicente |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2013-06-29 |isbn=978-1-4757-5504-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rqzwBwAAQBAJ&pg=PA305 |paşnav2=Vela |pêşnav2=José Manuel }}</ref> Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide |paşnav=Epstein |pêşnav=Irving |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-313-33617-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FI3zJQzOdcIC&pg=PA73 }}</ref> Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Handbook of Canadian Higher Education |paşnav=Shanahan |pêşnav=Theresa |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2016-02-08 |isbn=978-1-55339-506-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VpcHDAAAQBAJ&pg=PA59 |paşnav2=Nilson |pêşnav2=Michelle |paşnav3=Broshko |pêşnav3=Li Jeen }}</ref> Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=University of Toronto: An Architectural Tour (The Campus Guide) 2nd Edition |paşnav=Richards |pêşnav=Larry Wayne |weşanger=Chronicle Books |tarîx=2019-04-02 |isbn=978-1-61689-824-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZTKODwAAQBAJ&pg=PA11 }}</ref> Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221130/dq221130a-eng.htm |sernav=The Daily — Canada leads the G7 for the most educated workforce, thanks to immigrants, young adults and a strong college sector, but is experiencing significant losses in apprenticeship certificate holders in key trades |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Canada/Education_spending/ |sernav=Canada Education spending, percent of GDP - data, chart |malper=TheGlobalEconomy.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/48630868.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/ines.html |sernav=INES: Indicators of Education Systems Programme |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}</ref> == Çand == Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Peoples of Canada: A Short Introduction |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-10-19 |isbn=978-0-8020-8469-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 }}</ref> Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/5/1/article-p33_3.xml |sernav=journals |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1163/15718119720907408 }}</ref> Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |paşnav=LaSelva |pêşnav=Samuel Victor |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 }}</ref> Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conway |pêşnav=Shannon |tarîx=2018 |sernav=From Britishness to Multiculturalism: Official Canadian Identity in the 1960s |url=https://journals.openedition.org/eccs/1118 |kovar=Études canadiennes / Canadian Studies. Revue interdisciplinaire des études canadiennes en France |ziman=en |hejmar=84 |rr=9–30 |doi=10.4000/eccs.1118 |issn=0153-1700 }}</ref> Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/eccs/pdf/1118 |sernav=Wayback Machine |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |paşnav=Beaman |pêşnav=Lori G. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |paşnav2=Sikka |pêşnav2=Sonia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |paşnav=Johnson |pêşnav=Azeezat |weşanger=Zed Books Ltd. |tarîx=2018-11-15 |isbn=978-1-78699-382-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |paşnav2=Joseph-Salisbury |pêşnav2=Remi |paşnav3=Kamunge |pêşnav3=Beth }}</ref> Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |paşnav=Franklin |pêşnav=Daniel P. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |paşnav2=Baun |pêşnav2=Michael J. }}</ref> Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F270817&r=703561 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1353/ces.0.0069 }}</ref> === Sembol === [[Wêne:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|thumb|çep|Dayika Beaver li ser Bircê Aştiyê ya parlamentoya Kanadayê. Pênc kulîlkên li ser mertale nûnertiya her yek etnîsîteyê dikin—gula Tudor: îngilîzî; fleur de lis: fransî; xiyar: skotlandî; şamrock: îrlandî; û pîvaz: galî.]] Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canadiana.org/citm/themes/pioneers/pioneers7_e.html |sernav=Canada in the Making - Aboriginals: Treaties & Relations |malper=www.canadiana.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadianization Movement: Emergence, Survival, and Success |paşnav=Cormier |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2004-04-30 |isbn=978-1-4426-8061-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.3138/9781442680616/html |doi=10.3138/9781442680616 }}</ref> Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fraser.cc/FlagsCan/Nation/NatSym.html#r10 |sernav=National Symbols |malper=www.fraser.cc |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}</ref> Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.693005/publication.html |sernav=Symbols of Canada : CH4-130/2010E-PDF - Government of Canada Publications - Canada.ca |malper=publications.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada, Integrated Services Branch, Government Information Services, Publishing and Depository Services }}</ref> Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê "tartana pelê gûzê" tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/ |sernav=Breaking News - Headlines & Top Stories {{!}} The Star |malper=Toronto Star |tarîx=2026-02-03 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Toronto }}</ref> Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Canada |paşnav=Gough |pêşnav=Barry M. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2010-10-28 |isbn=978-0-8108-7504-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4xK6CasigkC&pg=PA71 }}</ref> Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, "A mari usque ad mare" ("ji deryayê heta deryayê"),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Literature in Canada: English-Canadian and French-Canadian |paşnav=Nischik |pêşnav=Reingard M. |weşanger=Camden House |tarîx=2008 |isbn=978-1-57113-359-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYgTaGwa4nsC&pg=PA113 }}</ref> werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology in Action, Canadian Edition, 2nd ed. |isbn=978-0-17-672841-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R0hwCgAAQBAJ&pg=PT92 }}</ref> Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maynard |pêşnav=Steven |tarîx=2001 |sernav=The Maple Leaf (Gardens) Forever: Sex, Canadian Historians and National History |url=https://doi.org/10.3138/jcs.36.2.70 |kovar=Journal of Canadian Studies |cild=36 |hejmar=2 |rr=70–105 |doi=10.3138/jcs.36.2.70 |issn=0021-9495 }}</ref> == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Canada}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bakurê Amerîkayê]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Kanada| ]] 0crgu5n8n67by7zvobleru7y4ug8ss3 0 8172 2083346 2068117 2026-08-02T23:28:18Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083346 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = [[Waşşûkanî]] | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = [[Dînê hurî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Tîşratta (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1500 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1350 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li der û dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berê zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Di derbarê padîşahiya Hurî de delîl hene ku di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajarekî girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |url=https://archive.org/details/hurrians0000wilh |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |url=https://archive.org/details/bronzeironancien0000metr |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |url=https://archive.org/details/harabmyth0000jaco |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256 }}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895 }}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |roja-arşîvê=2023-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu }}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11 }}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20 }}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009 }}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21 }}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1 }}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955 }}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore }}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |url=https://archive.org/details/amarnaletters0000will |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L. }}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] gkslo1yfplqb3b51jsx6kf7k8kgk0cv 0 8208 2083361 2070400 2026-08-02T23:44:13Z InternetArchiveBot 45060 Add 8 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083361 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê parzemîna Amerîkayê de hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane |ala sernûçe = [[Alaya DYAyê|Ala]] }} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |url=https://archive.org/details/towardsocialhist0000unse |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |url=https://archive.org/details/introductiontoam0000sche_r1q5 |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |url=https://archive.org/details/isbn_9780674430006 |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |url=https://archive.org/details/whathathgodwroug00howe |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngehan, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |url=https://archive.org/details/creatingamerican0000jdav |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |url=https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |url=https://archive.org/details/africanismsiname0000unse |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |url=https://archive.org/details/whatsclassgottod0000unse |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] ts7huk1u0zbw4vwrk4uyit7vhrfjx78 0 8526 2083300 2031126 2026-08-02T22:29:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') [[Alim|alimekî misilman]], hiqûqnas, muhadîs, kevneperest, îlahiyatnas, asîtevan û hevnavê [[Şafiî|mezheba Şafiîtiyê]] ya [[fiqih]]a [[Îslam]]a [[Sunîtî|sunî]] bû. Ew wekî yekem kesê ku li ser prensîbên fiqiha îslamî pirtûkek nivîsandiye tê zanin, û yek ji xebatên herî kevin ên li ser vê mijarê nivîsandiye: ''el-Risala''. Mîrate û hînkirina wî ya li ser vê mijarê formeke sîstematîk peyda kiriye, bi vî awayî "bandorek bingehîn li ser nifşên pêşerojê yên ku di bin bandora wî ya rasterast û eşkere de ne kiriye,"<ref name="IJ">{{Jêder-kovar |paşnav=Hasan |pêşnav=Ahmad |tarîx=Sep 1966 |sernav=AL-S̱H̱ĀFI'Ī'S ROLE IN THE DEVELOPMENT OF ISLAMIC JURISPRUDENCE |url=https://www.jstor.org/stable/20832846 |kovar=Islamic Studies |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University |cild=5 |hejmar=3 |jstor=20832846 |roja-gihiştinê=21 Jan 2024 }}</ref>{{rp|270}} û "qonaxek nû ya pêşkeftina teoriya hiqûqê dest pê kiriye."<ref name="IJ" />{{rp|239–273}} == Jînenîgarî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê.<ref name="El2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |url=https://archive.org/details/canonizationofis0000elsh |paşnav=El Shamsy |pêşnav=Ahmed |weşanger=Cambridge University Press |sal=2013 |rr= |isbn=978-1107546073 }}</ref> Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband.<ref name="Khadduri2011" /> Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin.<ref name="Khadduri2011" /> Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû.<ref name="Khadduri2011" /> === Çûna Bexda û Misirê === [[Wêne:Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg|thumb|Mazûxaneya Îmam Şafiî li [[Qahîre]], [[Misir]]]] Îmam Şafiî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafiî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafiî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin.<ref name="Khadduri2011" /> Wisa dibû ku êdî hin kes li hember hedîsên pexemberê bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wisa jî dibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin.<ref name="Haddad20072">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril F. |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=121–194 |cih=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]] }}</ref> Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lowma dema ku mirov, di derbarê [[mele]]yan de pir zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin.<ref name="JBSILITA1990:12">[[Al-Shafi'i#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: p.12</ref> Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsandiye, lê ji hirmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salekê pirtûkê şîrove dike û belavê mirovan dike. Dema jê re digotin "Tê wê çawa kiriye?" Ew wisa bersiv dida: "Ustadê min, hogirê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim."<ref name="HistoryOfIslam">{{Jêder-malper |url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |sernav=Imam Ja'afar as Sadiq |xebat=History of Islam |roja-gihiştinê=2012-11-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150721215837/http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/imam-ja%E2%80%99afar-as-sadiq/ |roja-arşîvê=2015-07-21 }}</ref> Îmam Şafiî ev rexne ji bo riza Xwedê kiriye. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re giran dihat. Lowma ew ustadê wî bû. Rexna Şafiî bû sedemê dijrabûna faqihên Misirê. Lowma Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekem digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijî Îmamê Şafiî derdiketin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleketê bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafiî xwestin.<ref name="ChaumontEI2">E. Chaumont, “al-Shāfiʿī,” in Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (EI²), Brill.</ref> Îmam Şafiî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'anê xitmekê dixwend. Mehê sî de xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yekem, bi roj jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. [[Wêne:Imam Shafii Tomb.jpg|thumb|Gora Îmam Şafiî]] Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû û bêtaqet ketibû. Wekê ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bike. Dema ku Şafiî di wê halê de bû talebê, wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe.<ref name=":0">Ibn Hajar's ''Tawālī al-Ta'sīs'', r.185 DKi 1986 edition</ref> Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye.<ref name="sunnah">{{Jêder-malper |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |sernav=Nafisa at-Tahira |malper=www.sunnah.org |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190626065514/http://www.sunnah.org/history/Scholars/nafisa_at_tahira.htm |roja-arşîvê=26 hezîran 2019 }}</ref> Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211ê siltanê [[Eyûbî|eyûbiyan]] El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafiî tirbek biqubbe çêdike. Ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] jî li cem vê turbê [[medrese]]yek mezin hatiye çêkirin.<ref name="TourEgypt">{{Jêder-malper |url=http://www.touregypt.net/featurestories/shafii.htm |sernav=Tour Egypt :: The Mausoleum of Imam al-Shafi }}</ref> Îmam Şafiî ewliya herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike.<ref name=":0" /> Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn.<ref name=":0" /> [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike.<ref name=":0" /> "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”<ref>David Waines, ''An Introduction to Islam'', Cambridge University Press, 2003, p. 68</ref> Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te.<ref name=":0" /> Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim.“<ref name="Archnet">{{Jêder-malper |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |sernav=Archnet |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131215102706/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3417 |roja-arşîvê=2013-12-15 }}</ref> Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend gotinên wî == Îmam Şafîî di şîreteka xwe de wisa dibê “Ji kesên ku mal û milkên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e mînak bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan.<ref>''Étude sur la théorie du droit musulman'' (Paris : Marchal et Billard, 1892–1898.)</ref><ref name="Forte-1978-13">{{Jêder-kovar |paşnav1=Forte |pêşnav1=David F. |tarîx=1978 |sernav=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht |url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf |kovar=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review |cild=1 |rûpel=13 |roja-gihiştinê=19 nîsan 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rethinking tradition in modern Islamic thought |paşnav1=Brown |pêşnav1=Daniel W. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1996 |rûpel=8 |isbn=0521570778 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |roja-gihiştinê=10 gulan 2018 }}</ref> * "Kes tune ku bê hogir û bê neyar be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên Xweda Teala re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li ezman jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "Dostê sadiq ew e ku, beşdarê keser û şadiya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da eybê hevûdu derxin holê, ev ji elametê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji îbadeta nafîlê." * "Di dinê de mirovê herî bêaram ew kes e ku, di dilê xwe de kîn û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de zîlleta nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] qs5zcw08sbphpouonyioip9pt8v0w9d 0 9213 2083242 2069977 2026-08-02T21:27:37Z InternetArchiveBot 45060 Add 9 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083242 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema Bronzê ya Paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanîstan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanîstanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrîsê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Suezê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanîstanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin. Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîh û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Darbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva darbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîhê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] trf6ln294wil2m33e02s47mz10d5ep7 0 10387 2083270 1938975 2026-08-02T22:01:34Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Toros | nav1 = Rêzeçiyayê Torosê | wêne = Aladağlar Mountains.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Çiyayên Gewr a ''(Aladağlar)'' Torosa Navendî. | çîyayê_bilind = | bilindayî = 3.767 | dirêjayî = 1.500 | cih = [[Herêma Deryaya Navîn]] û [[Bakurê Kurdistanê]]. | nexşeya_cihan = Tirkiye#Bakurê Kurdistanê | koordînat = | cure = | çalakbûna_dawî = }} '''Toros''' an jî '''çiyayên Torosê''', rêzeçiyayek e ku ji [[Torosa Rojava]], [[Torosa Navendî]] û ji [[Torosa Rojhilat]] pêk tê. Torosa Navendî herêma perava [[Deryaya Navîn]] û [[Deşta Anatolyayê]] ji hev vediqetandiye. Torosa Rojhilat û rojhilata Torosa Navendî li [[Bakurê Kurdistanê]] herêma bilind a jorîn çêdikin ku di nav xwe de gelek deşt, çiya û zozanên bilind vedihewînin. Sîstem ji rojavayê Deryaya Navîn despêdike heya çiyayên [[Cîlo]]yê berdewam dike. Torosa Rojhilat ji başûrê rojavayê [[Bakurê Kurdistanê]], ji bajarê [[Mereş]]ê ve dest pê dikin û ber bi [[rojhilat]] ve heta herêma [[Colemêrg]]ê berdewam dikin. Rêzeçiyayê Torosan beşek ji [[Kembera Alpê]] ya li [[Ewrasya]]yê ye. Piştê Torosan ji Colemêrgê [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] dest pê dikin ku 1.600 kîlomêtre ber bi başûr ve dirêj dibin. == Etîmolojî == Zincîreçiya di bin navê xwe yê niha de di pirtûka [[Dîrokên Polybius]] de wekê Ταῦρος (Taûros) hatiye binavkirin. [[Heinrich Kiepert]] di pirtûka ''Lehrbuch der alten Geographie'' de dinivîse ku ev nav ji koka semîtîk (aramiya kevin) טורא (ṭūrā) hatiye wergirtin ku tê wateya "çiyayê".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyanyeradlari.com/?yer=50116&haritasi=toros |sernav=Navên Cihan Nişanyan - Envantera Niştecihbûnên Li Tirkiye û Welatên Derdor |malper=Nişanyan Yeradları |roja-gihiştinê=2025-04-11 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127203642/https://www.nisanyanyeradlari.com/?yer=50116&haritasi=toros |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîrok == Ga bi gelemperî sembol û rave kirina xwedawendên bahozê ya kevnar ên [[Rojhilata Nêzîk]] bû ku ji ber vê yekê navê Ga, Toros û navê çiyayan ji vir tê. Li Torosan gelek perestgehên xwedawendên bahozê ya kevnar hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The storm-god in the ancient Near East |url=https://archive.org/details/stormgodinancien0000gree |paşnav=Green |pêşnav=Alberto Ravinell Whitney |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-069-9 |cih=Winona Lake, Ind |series=Biblical and Judaic studies from the University of California, San Diego }}</ref> Bahozên bi hêzên li van çiyayan ji aliyê gelê [[Mezopotamya]]yê ve wekê karê xwedawendê bahozê Adad dihatin dîtin ku çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bilind dike û ber bi wan ve diherikîne û bi vî awayî erdê wan şîn dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The greatness that was Babylon: a survey of the ancient civilization of the Tigris-Euphrates Valley |url=https://archive.org/details/greatnessthatwas0000sagg |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=Sidgwick & Jackson |tarîx=1988 |isbn=978-0-283-99623-8 |çap=2. ed., fully revised and updated |cih=London |series=Great civilizations series }}</ref> Dibe ku hûrî damezrênerên cûrbecûr xwedawendên bahozê yên Rojhilata Nêzîk kevnar bin ku zanyarên nûjen wan wekê gelên ku eslê wan ên pêşîn li Çiyayê Torosê bi cih bûne destnîşan kirine. Li Kestelê cihek arkeolojîk a [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hatiye dîtin ku delîlên pêşîn ên kanzaya [[Pîl (metal)|pîlê]] (metal) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The domestication of metals: the rise of complex metal industries in Anatolia |url=https://archive.org/details/domesticationofm0000yene |paşnav=Yener |pêşnav=K. Aslihan |weşanger=Brill |tarîx=2000 |isbn=978-90-04-11864-5 |cih=Leiden Boston |series=Culture and history of the ancient Near East }}</ref> Deriya ku di serdema kevnare de wekê Deriyê Kilîkyayê tê zanîn di çiyayên bakurê navçeyê Tersusê ve derbas dibe. == Erdnîgarî == Çiyayên Torosê ji rojava ber bi rojhilat ve bi sê zincîreçiyayên wekê Torosa Rojava, Torosa Navendî û Torosa Başûrê Rojhilat hatine dabeşkirin. === Torosa Rojava === Çiyayên Torosa Rojava li dora [[Kendava Antalyayê]] kevaneke çêkiriye. Torosa Rojava çiyayên [[Akdağlar]]ê, [[Çiyayên Begê]], [[Çiyayê Katrancikê]], [[Çiyayên Kuyucakê]] û [[Çiyayên Geyikê]] vedihewîne. [[Deşta Taşeli ya Rojhilat]] û çemê [[Goksu]]yê Torosa Rojava ji Torosa Navendî vediqetîne. Gelek lûtkeyên Torosa Rojava hene ku ji 3.000 mêtreyan heya 3.700 mêtreyê bilind dibin. Çiyayê [[Kızlarsivrisi]]yê bi bilindahiya 3.086 mêtreyê li Çiyayên Begê lûtkeya herî bilind a Torosa Rojava ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/mountain.html |sernav=Mountaineering in Turkey {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2025-04-12 }}</ref> <gallery> Termessos - Theater.jpg|Dîmenek ji [[Termessos]]ê ku bajarekî kevnare yê li Torosa rojava ye. AntalyaSunset.JPG|Dîmenek ji [[Kendava Antalyayê]] ku roj li Torosa Rojava diçe avan. Крепость Аланья.JPG|Dîmenek ji navçeya [[Alanya]]yê û Torosa Rojava. </gallery> === Torosa Navendî === Çiyayên Torosa Navendî wekê vegirtina bakurê parêzgeha [[Mêrsîn]]ê û bakurê rojavayê parêzgeha [[Edene]]yê hatiye destnîşankirin. Xala herî bilind a Torosa Navendî bi bilindahiya 3.756 mêtreyê çiyayê [[Demirkazık]]ê ye. Deriyê Kilîkyayê (Derbasoka Gülekê ya îro) ji demên kevnare ve rêya sereke ya Torosa Rojhilat e ku deşta peravê ya [[Kilîkya]]yê bi [[Deşta Anatolyayê]] ve girêdide. [[Rêya Tersûs-Enqere]] (E90, O-21) di vê derbasokê re derbas dibe. Rêzeçiyayên li Torosa Navendî ev in: * [[Çiyayên Akçaliyê]] rêzeçiyayeke li rojavayê Torosa Navendî * [[Çiyayên Bolkarê]] rêzeçiyayeke navendî ya Torosa Navendî ye ku xala herî bilind ê Bolkarê bi bilindahiya 3.524 mêtreyê lûtkeya Çiyayê [[Medetsiz]]ê ye. * [[Çiyayên Akdağlarê]], rêzeçiyayeke navendî ya Torosa Navendî ye ku lûtkeya herî bilind ê rêzeçiyayê bi bilindahiya 3.771 mêtreyê lûtkeya Çiyayê [[Kizilkaya]]yê ye. * [[Rêzeçiyayên Munzûrê|Çiyayên Munzûrê]], rêzeçiyayeke rojhilatê Torosa Navendî ye ku lûtkeya herî bilind bi bilindahiya 3.462 mêtreyê Çiyayê [[Axbaba]]yê ye. ** [[Rêzeçiyayên Mercanê]] şaxeke Çiyayên [[Munzur]]ê ye. <gallery> AlaDaglarDirektas.jpg|Dîmenek ji Çiyayên [[Akdağlar]]ê. Tahtali Mountains.jpg|Çiyayên Texteliyê. Puertas Cilícias.jpg|Dîmenek ji [[Derbasoka Gulekê]] ku di nav sinorê parêzgeha Mêrsînê de ye. Varda Demiryolu Koprusu.jpg|Dîmenek ji pireke rêya rêhesinê ku di nav sinorê parêzgeha Edenê de ye. </gallery> === Torosa Başûrê Rojhilat === Torosa Başûrê Rojhilat bi tevahî di nav sinorê [[Bakurê Kurdistanê]] de ye ku herêma çiyayî ya jorîn a Bakurê Kurdistanê çêdike. Çiya ji parêzgeha Mereş a Bakurê Kurdistanê despêdike bi awayê kevanê ber bi bakur ve diçe û careke din dîsa li herêma jorîn li navçeya [[Dara Hênî]] ya [[Çewlîg]]ê dizivire di başurê [[Gola Wanê]] ve ber bi başûr ve tê heya ku digihîje herêma Colemêrgê. Di nav Torosa Başûrê Rojhilat de [[Çiyayên Nurhaq]], [[Çiyayên Meletiyê]], [[Çiyayên Madenê]], [[Çiyayên Dara Hênî]] û [[Çiyayên Bidlîsê]] hene. == Jeolojî == [[Wêne:Taurus-gebirge new.jpg|thumb|Nexşeyeke ku Çiyayên Torosan desnîşan dike.]] Çiyayên Torosan ji ber lihevketina lewheyên tektonîk ên [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê çêbûne. Rêjeya kevirê serdest ên binê Torosan kevirên kilsînî ne. Li çiyayên ''Aladağlar'' û ''Bolkarê'', kevirên kilsinî hilweşiyane û dîmenên [[karstîk]] ên şîp, çemên binerdê û hinen ji şikeftên herî mezin ên Asyayê çêkirine. [[Çemê Manavgatê]] ji quntarên başûrê rêzeçiyayên [[Çiyayên Beg]] ''(Beydağları)'' derdikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcri.org/watconf/papers/ibrahim.pdf |sernav="Manavgat River Water as a Limited but Alternative Water Resource for Domestic Use in Middle East" |roja-gihiştinê=2025-04-12 |roja-arşîvê=2008-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080227021417/http://www.ipcri.org/watconf/papers/ibrahim.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Avhewa == Li çiyayan avhewaya Deryaya Navîn heye ku di mehên havînan de ziwa û di mehên zivistanan de bi baran e. Germahî li gorî bilindbûnan diguhere. Di mehên zivistanan de quntarên peravê ya jêrîn ên Torosan germ e û çiyayên bilind û çiyayên hundurîn jî sar in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1220 |sernav=Western Asia: Southern Turkey into Syria, Lebanon, Israel {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2025-04-12 |ziman=en-US }}</ref> == Galerî == <gallery> Erzincan Ovası 17 06 88 Munzur Dağları 1.jpg|Deşta Erzîngan û Çiyayên Munzûrê. J22 319 D696, Taurusquerung.jpg|Li ser rêya Qonya-Manavgatê dîmenek ji Torosa Rojava. Beydiğin 10 04 2016 Dedegöl Dağları – Akdag im Mittel-Taurus.jpg|Dîmenek ji Çiyayê Akdağê ya li rojavayê Torosa Navendî. Bolkar Mountains - Bolkar Dağları 01.jpg|Dîmenek ji quntarên bakurê Çiyayê Bolkarê ya Torosa Navendî. Belemedik'te Toroslar 06.JPG|Dîmenek ji Torosa Navendî li navçeya [[Pozantı]] ya [[Edene]]yê. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolyaya Navîn]] [[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]] [[Kategorî:Rêzeçiya]] [[Kategorî:Toros| ]] 4znba0vokyhfpnk2baezcxf5rpk147f 0 10663 2083313 2069181 2026-08-02T22:47:27Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' împeratoriyeke serdema bronzê bû ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye avakirin ku li qadeke berfireh ê [[Anatolya]]yê serwerî kiriye. Hîtîtî yek ji gelên kevnareyên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yên [[Anatolya]]yê bûn ku bi gelên hind ewropî din ên [[Lîdya|lîdî]] û bi [[med]]an re yek ji şaristaniyên bi hêz ên [[Anatolya]]yê bûn. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê bi cih bûne ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa ({{nêzîkî}} 1750–1650 yê {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwerî kirine. Di serdema nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye binavkirin, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriya [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] ku împaratoriyeke reqîb ê hîtîtan bû û bi xanedaniya [[Suryanî|asûriyan]] re sinorê welatî parvekiriye. Paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan li bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser piyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên curbicur ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke giring bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21ê de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi [[akadî]] Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") binav kiriye û li dora sala 1650 yê berê zayînê de paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye, navê Neşiyan a hîtîtan berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |url=https://archive.org/details/1177bcyearcivili0000clin |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtîtî cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |url=https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |url=https://archive.org/details/horsewheellangua0000davi |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |url=https://archive.org/details/isbn_1884964982 |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtiya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgiriya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |url=https://archive.org/details/kingdomofhittite0000bryc_w4n1 |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cuda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhaliya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhaliya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |url=https://archive.org/details/ancientiraq0000roux_h6g4 |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hikumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber giringiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên giring ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir giring bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya [[fîrewn]] Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alîkariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser giringiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împeratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împeratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cuda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji giringtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cudahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek giring a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teoriyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê curbicur formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir giring bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek giring a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împeratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran giring bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatiyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek giring bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Tarîxa Behra Spî]] qyug0ak1xz5e6ejh7awklumqpa4an5f 0 12437 2083213 1965233 2026-08-02T20:42:22Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Babîlî''' (bi akadî: 𒆳𒆍𒀭𒊏𒆠, ''māt Akkadī'') dewleteke kevnar a akadîaxiv û herêmeke çandî bû ku li ser bajarê Babîlê li [[Mezopotamyaya navendî]] û başûr (Îraqa îro û hinek beşên Sûriyê) hatibû avakirin. Babîl wekê dewletekê ku niştecihên wê [[akadî]] bûn lê ji aliyê amoriyan ve dihat birêvebirin ku nêzîkî sala 1894ê {{bz}} derketibûn holê. Di dema serweriya [[Hamurabî]] û piştre de, Babîl bi paşverû wekê "welatê akadî" (''māt Akkadī'' bi akadî) hatiye binavkirin ku ev kevneperestiyeke bi zanebûn e ji bo rûmeta berê ya împeratoriya akadiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/babylonian-empire/ |sernav=Babylonian Empire - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2025-11-20 }}</ref> Babîl gelek caran bi dewleta Asûryayê ya bi zimanê wê ve girêdayî ya li [[Mezopotamyaya jorîn]] û bi Elamê ya li rojhilat re di nav dijayetî de bû. Piştî ku Hamûrabî (li dora 1792–1752 {{bz}} li gorî kronolojiya navîn, an jî li dora 1696–1654 {{bz}}, li gorî kronolojiya kurt) împeratoriyeke demkurt ava kiriye ku li cihê împeratoriya akadî ya berê, xanedaniya sêyem a [[Ur]] û împeratoriya asûr a kevin derketiye ku Babîl ji bo demek kurt bûye hêza sereke ya herêmê. Împeratoriya Babîlê piştî mirina Hamûrabî bi awayekî bilez belav dibe û vegeriya padîşahiyeke piçûk a li dora bajarê Babîlê. Mîna Asûryayê, dewleta babîliyan jî tevî damezrînerên wê yên [[amorî]] û cîgirên [[kasayî]] ên ku bi zimanekî îzole diaxivîn, ku bi zimanê bakurê rojavayê [[semîtî]] diaxivîn, zimanê nivîskî ya akadî ji bo bikaranîna karên fermî parastine. Dewletê zimanê sumerî di nivîsarên pîroz ên dînê babîlî de parastiye lê di dema damezrandina Babîlê de, ev êdî zimanekî axaftinê nebûye û bi zimanê akadî hatibû guhertin. Kevneşopiyên akadî û sumerî yên kevin di çanda babîliyan a nifşê wan de roleke girîng lîstiye û herêm wekê navendeke çandî ya girîng dimîne ku hetta di bin serdemên dirêj ên desthilatdariyên derve berdewam dike. == Dîrok == [[Wêne:Assiri, regno di sennacherib, prisma a sei facce con iscrizione sulle 8 campagne militari del sovrano, 704-681 ac ca. 02.jpg|thumb|çep|Prîzma Senaxerîb (705–681 {{bz}}) ku tomarên seferên wî yên leşkerî dihewîne, ku bi hilweşîna Babîlê bi dawî bûne. Li Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê tê pêşandan.]] Mezopotamya berî derketina holê ya Babîlê xwedî dîrokeke dirêj bû ku şaristaniya sumerî li herêmê di dora 5400 {{bz}} de derketiye holê û axavtvanên akadî ku piştre Akad, Asûr û Babîlê ava kirine, di navbera sedsalên 35 û 30yê {{bz}} de derketine holê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Babylonia |url=https://www.history.com/topics/ancient-middle-east/babylonia |roja-gihiştinê=2025-11-22 |xebat=HISTORY |ziman=en }}</ref> Di hezarsala 3em a berî zayînê de, di navbera axavtvanên sumerî û akadî de sembiyozek çandî ya nêzîk çêbûye ku duzimanîbûna berfireh jî di nav de bû.<ref name="Deutscher2000">{{Jêder-kitêb |sernav=Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation |paşnav=Deutscher |pêşnav=Guy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2000-11-09 |isbn=978-0-19-154483-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XFwUxmCdG94C }}</ref> Bandora sumerî li ser akadî û berevajî vê di hemî waran de eşkere ye ku ji deynkirina ferhengî di asteke mezin de bigire heya hevgirtina sentaksî, morfolojîk û fonolojîk hebûn.<ref name="Deutscher2000" /> Ev yek bûye sedem ku zanyar di hezarsala sêyem de zimanê sumerî û akadî wekê zimanekî hevpar bi nav bikin.<ref name="Deutscher2000" /> Akadî hêdî di dora hezarsala sêyem û duyem a berî zayînê de cihê zimanê sumerî wekî zimanê axavtinê girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2025-11-22 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas navên semîtîk ên akadî di navbera sedsalên 29 û 25 ên {{bz}} de di lîstwyên padîşahên hinek ji van dewletan de (wek Eşnûnna û Asûrî) dest pê kiribin jî, ji dora 5400 salên {{bz}} heta hilweşîna Împeratoriya akadî di sedsala 24ê {{bz}} de, Mezopotamya bi piranî ji aliyê bajar û dewletbajarên sumerî ve dihat zevt kirin ku bajarên wekê [[Ur]], [[Lagaş]], [[Urûk]], [[Kîş]], [[Isîn]], [[Larsa]], [[Adab]], [[Erîdû]], [[Gasûr]], [[Aşûr]], [[Hamazî]], [[Akşek]], [[Erbela]] û [[Ûmma]] di nav de bûn. Bi kevneşopî, navenda dînî ya sereke ya hemî Mezopotamyayê bajarê Nîpûr bû ku xwedawend Enlîl li wir serdest bû û heta ku di nîvê sedsala 18e yê berî zayînê de di dema serweriya Hamurabî de Babîl hate guhertin, ew ê wisa bimîne. Împeratoriya akadî (2334–2154 berî zayînê) dîtiye ku semîtîkên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek hikûmdariyê de yek bûn û akadî bi tevahî li ser sumeriyan û li ser piraniya rojhilata nêzîk a kevnar serdest bûn. Împeratorî di dawiyê de ji ber kêmbûna aborî, guherîna avhewayê û şerê navxweyî hilweşiyaye û piştre êrîşên gutiyên ku zimanê wan îzole bû ji [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] yên li bakurê rojhilat hatin. Sumer di dawiya sedsala 22yê berî zayînê de bi [[Xanedaniya Sêyem a Ûrê|Xanedaniya Sêyem a Ûr]] (Împeratoriya neosumerî) dîsa rabû ser xwe û di sala 2161 berî zayînê de [[Gutî|gutiyan]] ji başûrê Mezopotamyayê derxisti ku wekê ji tabletên mayî û simulasyonên astronomiyê ve tê pêşniyar kirin. Her wiha tê dîtin ku gutiyan demekê li ser piraniya axa padîşahên asûrî yên ku bi akadî diaxivin, li bakurê Mezopotamyayê serdestî bi dest xistine. Piştî hilweşîna xanedana "Ur-III" a sumerî di destê elamiyan de di sala 2002 {{bz}} de, amorî ("rojavayî"), gelekî biyanî yê ku bi zimanê semîtî ya bakurê rojava diaxivîn, dest bi koçberiyê ji bakurê Levantê ber bi başûrê Mezopotamyayê ve kirine ku hêdî hêdî li ser piraniya başûrê Mezopotamyayê kontrol kirin ku li wir wan rêze padîşahiyên piçûk ava kirin û di heman demê de asûriyan serxwebûna xwe li bakur ji nû ve ava kirine. Dewletên başûr nekarîne pêşveçûna amorîyan rawestînin û dibe ku demekê ji bo parastina xwe disperê akadiyên hevkarên xwe yên li asûryayê kirine. Qiral Îlû-Şûma (nêzîkî 2008–1975ê {{bz}}) yê serdema ssûrîya kevin (2025–1750 yê {{bz}}) di nivîsareke naskirî de kiryarên xwe yên li başûr wiha vegotiye: <blockquote>Azadiya akadiyan û zarokên wan min çêkir. Min sifirê wan paqij kir. Min azadiya wan ji sinorê zozanan û Ur û Nîpûr, Awal û Kîş, Derê xwedawenda Îştar, heta Bajêr (Asûr) çêkir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grayson |pêşnav=A. K. |tarîx=1975 |sernav=Two Fragmentary Assyrian Royal Inscriptions |url=https://doi.org/10.2307/4200004 |kovar=Iraq |cild=37 |hejmar=1 |rr=69 |doi=10.2307/4200004 |issn=0021-0889 }}</ref></blockquote> Lêkolînerên berê di destpêkê de ji vê nivîsê texmîn kirine ku ev tê vê wateyê ku wî amorîyên dagirker li başûr û elamîyan li rojhilat têk biriye lê ti tomarên eşkere yên vê yekê tine ne û hinek lêkolîner bawer dikin ku padîşahên asûrî tenê peymanên bazirganiyê yên xwestî didan başûr. Ev siyaset çi leşkerî, çi aborî, çi herdu bin jî, ji aliyê cîgirên wî Erîşum I û Îkunum ve hatine berdewamkirin. Lêbelê dema ku Sargon I (1920–1881 ê {{bz}}) di sala 1920 ê {{bz}} de li asûryayê bûye padîşah ku wî di dawiyê de asûrî ji herêmê vekişandiye û tercîh kiriye ku li ser berdewamiya berfirehbûna xurt a koloniyên asûrî li Anatolyayê li ser hesabê Hûrî û hattiyan û amorîtên ku li Levantê dijîn bisekine û di dawiyê de başûrê Mezopotamyayê ketiye destê amorîyan. Di sedsalên pêşîn ên ku jê re "serdema amorî" tê gotin de, dewletbajarên herî bihêz ên li başûr digel asûriya li bakur, Isin, Eşuna û Larsa bûn. == Çand == Ji ber girêdana etnîkî, zimanî û çandî ya nêzîk a her du navendên siyasî, çanda Mezopotamyayê ya ji Serdema Bronzê heta Serdema Hesin a Pêşîn carinan wekî "asûrî-babîlyayî" tê kurtkirin. Peyva "babîl", nemaze di nivîsên dora destpêka sedsala 20an de, berê ji bo dîroka herî kevin a Mezopotamya Başûr a berîbabîlyayî jî dihat bikar anîn û ne tenê di derbarê bajardewleta paşîn a Babîlê de. Ev bikaranîna a navê "babîlê" di nivîsên dawî de bi gelemperî bi peyva rasttir a Sumer an sumeroakadî hatiye guhertin ku behsa şaristaniya Mezopotamyayî ya berî asûrîbabîlyayî dike. === Çanda pêşîn a babîliyan === [[Wêne:Cylinder Seal, Old Babylonian, formerly in the Charterhouse Collection 09.jpg|thumb|Mohra silindirî ya babîl a kevin, hematît. Padîşah qurbanek heywanan dide Şamaş. Dibe ku ev mohr li atolyeyek li Sipparê hatibe çêkirin.]] ==== Huner û avahîsazî ==== Li Babîlê, pirbûna gil û nebûna keviran bûye sedema bikaranîna zêdetir a kerpîçên heriyê ku perestgehên babîlî, sumerî û asûrî avahiyên mezin ên ji kerpîçên xav hatine ava kirin ku bi piştgiran ve dihatin piştgirîkirin, baran bi rêya [[qenalîzasyon]]ê dihat kişandin. Yek ji van qenalîzasyonan li Urê ji serşokê hatibû çêkirin. Bikaranîna kerpîçan bûye sedema pêşveçûna zû ya [[pilaster]], stûn, [[fresko]] û tebeqeyên [[enamel]]kirî. Dîwar bi rengek geş hatibûn bi rengkirin û carinan bi [[çingo]] an [[zêr]] û her weha bi tebeqeyan hatibûn pêçandin. [[Kon]]ên bi çêkirina herîya pijandî yên boyaxkirî ji bo meşaleyan jî di nav gêçê de hatibûn bicihkirin. Li Babîlê li cihê relyefê, bikaranîna fîgurên [[sêalî]] zêdetir hebûn û mînakên herî kevin peykerên Gudea ne ku her çend hinekî nebaş bin jî lê realîst in. Ji ber kêmbûna keviran li Babîlê her kevir hêja bûn û ev yek rê li ber bêkêmasîbûneke bilind di hunera neqişandina kevirên hêja de vedikir.<ref name="Sayce1911">{{Jêder-kovar |paşnav=Sayce |pêşnav=A.H. |tarîx=1911 |sernav=Recent Biblical Archaelogy |url=https://doi.org/10.1177/001452461102200508 |kovar=The Expository Times |cild=22 |hejmar=5 |rr=226–229 |doi=10.1177/001452461102200508 |issn=0014-5246 }}</ref> ==== Stêrnasî ==== Tabletên ku dîroka wan vedigere serdema babîliya kevin bikar anîna bîrkariyê li ser guherîna dirêjahiya ronahiya rojê di salek rojê de belge kirine. Bi sedsalan çavdêriyên babîliyan ên li ser diyardeyên ezmanî di rêze tabletên bi nivîsa mîxî de ku wekî ''Enūma Anu Enlîl'' têne zanîn, hatine tomarkirin. Nivîsara astronomîkî ya girîng a herî kevin ku hatiye dîtin, tableta 63 ya ''Enūma Anu Enlil'' e ku tableta [[Venus]]ê ya [[Ammi-Saduqa]] ye ku bilindbûnên ber bi jor ên yekem û dawîn ên xuya yên Venusê di heyamek nêzîkî 21 salan de navnîş dike û delîla herî kevin e ku diyardeyên gerstêrkekê wekê periyodîk hatine nas kirin. [[Astrolab]]a çargoşeyî ya herî kevin dîroka wê vedigere babîlyayê ya li dora 1100 salê {{bz}}. MUL.APIN, katalogên [[stêrk]] û [[komstêr]]an û her wiha nexşeyên pêşbînîkirina hilketinên heliyakal û avabûna [[gerstêrk]]an, dirêjahiya ronahiya rojê ya ku bi saeta avê tê pîvandin, [[gnomon]], siya û navberên navberî dihewîne. Nivîsara GU ya babîlî stêrkan di "têlan" de rêz dike ku li ser çemberên daketinê ne û bi vî rengî navberên aliyên rastê an navberên demê dipîvin û her wiha stêrkên zenît bikar tîne ku ew jî bi cûdahiyên navberên rastê yên dayîn ji hev veqetandî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The legacy of Mesopotamia |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-814946-0 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dalley |pêşnavê-edîtor=Stephanie }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Heavenly Writing |paşnav=Rochberg |pêşnav=Francesca |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-09-27 |isbn=978-0-521-83010-2 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511617409 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Practice of Ancient Astronomy |paşnav=Evans |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-509539-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nS51_7qbEWsC&q=babylon+greek+astronomy&pg=PA17 }}</ref> ==== Dermankirin ==== [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|Reçeteyeke bijîşkî ya di derbarê jehrîbûnê de. Tabletek ji [[terakota]], ji [[Nîpûr]]ê ku dîroka tabletê ji sedsala 18an berî zayînê vedigere. Tablet niha [[Muzexaneya Rojhilata Kevnar a Stembolê]] ye.]] Dîroknasê îtalî [[Carlo Ginzburg]] di derbarê xebatên bijîjkî ya babîlan de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The sign of three: Dupin, Holmes, Peirce |url=https://archive.org/details/signofthreedupin0000unse |weşanger=Indiana Univ. Pr |tarîx=1999 |isbn=978-0-253-35235-4 |çap=5. print |cih=Bloomington |paşnavê-edîtor=Eco |pêşnavê-edîtor=Umberto |series=Advances in semiotics }}</ref> <blockquote>Em [[semiyotîka bijîşkî]] di tevahiya komstêreke dîsîplînan de dibînin. /.../ Di navbera van formên zanînê [yên babîlî] de zemînek hevpar a rastîn hebû... nêzîkatiyek ku analîza rewşên taybetî dihewîne ku tenê bi rêya şop û nîşanan hatiye avakirin. /.../ Bi kurtasî, em dikarin li ser [[paradîgma]]yek nîşaneyî an falbaz [an texmînî] biaxivin ku dikare li gorî forma zanîna ku tê gazîkirin ber bi paşeroja niha an pêşerojê ve were rêve kirin. Ber bi pêşerojê ve /.../ ew zanista bijîşkî ya nîşanan bû ku bi karakterê xwe yê dualî, teşhîs, şirovekirina paşeroj û niha û pêşbînî, pêşniyarkirina pêşeroja pêşdîtî ye...</blockquote> Her çiqas reçeteyên bijîşkî yên herî kevin di serdema [[Xanedana Sêyem a Urê]] de bi sumarî bin jî, nivîsarên herî kevin ên babîlê (ango yên akadî) li ser bijîşkiyê vedigerin serdema [[Xanedana Yekem a Babîliyan]] di nîvê yekem ê hezarsala 2em a berî zayînê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamia |paşnav=Oppenheim |pêşnav=A. Leo |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-226-63187-5 |url=https://doi.org/10.7208/chicago/9780226177670.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Biggs |pêşnav=Robert |tarîx=1969 |sernav=Medicine in Ancient Mesopotamia |url=https://doi.org/10.1177/007327536900800104 |kovar=History of Science |cild=8 |hejmar=1 |rr=94–105 |doi=10.1177/007327536900800104 |issn=0073-2753 }}</ref> Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, [[Pirtûka Teşhîsê]] ye ku ji hêla ummânū, an zanyarê sereke, [[Esagil-kin-apli]] yê [[Borsippa]]yê ve ku di dema serweriya padîşahê babîlî [[Adad-apla-iddina]] (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref><ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref> Li gel bijîşkiya Misira kevnar a hemdem, babîliyan têgehên teşhîs, pêşbîniyê, muayeneya fizîkî û reçeteyan dane naskirin. Wekî din, Pirtûka Teşhîsê rêbazên [[terapî|terapiyê]] û [[etiyolojî|etiyolojiyê]] û bikaranîna [[empîrîzm]], mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbîniyê û terapiyê de dane naskirin. Nivîs navnîşek nîşanên bijîşkî û çavdêriyên [[empîrîk]] ên pir caran berfireh di gel qaîdeyên mantiqî yên ku di hevberkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikaranîn vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-90-474-1431-5 |paşnavê-edîtor=Horstmanshoff |pêşnavê-edîtor=Manfred |url=https://doi.org/10.1163/9789047414315 |paşnavê-edîtor2=Stol |pêşnavê-edîtor2=Marten }}</ref> Nîşane û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinê yên wekî pêçan, krem ​​û dermanan dihatin dermankirin. Ger nexweşek bi awayekî fizîkî nehatiba dermankirin, bijîşkên babîlî pir caran ji bo paqijkirina nexweş ji her nifiran xwe dispêrin derxistina nefesê. Pirtûka Teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya [[aksîyom]] û texmînan hatibû avakirin, di nav de nêrîna nûjen ku bi rêya muayene û vekolîna nîşanên nexweşek, gengaz e ku nexweşiya nexweşek, etiyolojî û pêşveçûna wê ya pêşerojê û şansên başbûna nexweş werin destnîşankirin.<ref name="Horstmanshoff2004" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî û nexavbûn keşf kir û nîşanên wan di pirtûka xwe ya teşhîsê de rave kiriye. Ev nîşaneyên gelek cureyên [[epîlepsî|epîlepsiyê]] û nexweşiyên têkildar digel teşhîs û pêşbîniya wan vedihewîne.<ref name="Stol1993"/> Dermanê babîlî yê paşîn di gelek waran de dişibihe dermanê yewnanî yê destpêkê. Bi taybetî, gotarên destpêkê yên Korpusa Hîpokratîk bandora dermanê babîlî yê dereng ji aliyê naverok û formê ve nîşan didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden Boston |paşnavê-edîtor=Horstmanshoff |pêşnavê-edîtor=Herman F. J. |series=Studies in ancient medicine |paşnavê-edîtor2=Stol |pêşnavê-edîtor2=Marten |paşnavê-edîtor3=Tilburg |pêşnavê-edîtor3=Cornelis van }}</ref> ==== Wêje ==== Piraniya bajaran pirtûkxane û perestgeh hebûn. Gotineke kevin a sumerî dibêje ku "kesê ku dixwest di dibistana nivîsandinê de biserkeve, divê bi sibehê re rabe." Jin, mîna mêran,<ref name="Sayce1911"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, crime, and punishment in ancient law and society: Volume 1: The ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=Continuum |tarîx=2004 |isbn=978-0-8264-1628-5 |cih=New York }}</ref> xwendin û nivîsandinê fêr dibûn û di demên semîtîk de ev yek zanîna zimanê sumerî ya mirî û kitekit a tevlihev û berfireh hewce dikir.<ref name="Sayce1911"/> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên sumerî hatiye wergerandin û zimanê dîn û qanûnê demek dirêj bi zimanê kevin ê hevgirêdayî ya sumerî hatiye nivîsandin. Ferhengok, rêziman û wergerên navxêzî ji bo bikaranîna xwendekaran hatine berhevkirin û her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyv û hevokên nezelal dihatin amade kirin. Hemî tîpên kitekitî dihatin rêzkirin û nav lê hatin danîn û lîsteyên berfireh ên tîpan dihatin amadekirin.<ref name="Sayce1911" /> Gelek berhemên wêje yên babîlî hene ku sernavên wan gihîştine roja îro. Yek ji wan berhemên herî navdar [[Destana Gilgamêş]] e ku ji diwanzdeh pirtûkan pêk hatiye û ji aliyê kesek bi navê Sin-liqi-unninni ve ji sumeriya orîjînal hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye nivîsandin. Her beş çîroka serpêhatiyek yekane di kariyera Gilgamêş de vedihewîne. Tevahiya çîrok berhemek tevlihev e û dibe ku hinek ji çîrokan bi awayekî çêkirî bi fîgura navendî ve girêdayî bin.<ref name="Sayce1911" /> === Çanda dawî ya babîlîyan === Vejîna kurt a çanda babîlî di sedsalên 7 û 6an ên berî zayînê de bi hejmarek pêşketinên çandî yên girîng re pêk hatiye. ==== Stêrnasî ==== Di nav zanistên babîliyan de [[astronomî]] ([[stêrnasî]]) û [[astrolojî]] di demên dawî de jî di civaka babîliyan de cihekî girîng digirtin. Stêrnasî li Babîlê xwedî cihekî kevin bû. [[Zodyak]] (çerxa felekê) îcadeke babîlî ya pir kevnar bû ku dikariya roj û heyvê pêşbînî bikira.<ref name="Sayce1911" /> Bi dehan tomarên mîxî yên çavdêriyên roj û heyvê yên resen ên [[Mezopotamya]]yê hene. Stêrnasiya babîlî bingeha piraniya tiştên ku di stêrnasiya yewnana kevnar, stêrnasiya klasîk, stêrnasiya sasanî, bîzansî û stêrnasiya [[Asyaya Navendî]] û [[Ewropaya Rojava]] de hatine kirin bû.<ref name="Sayce1911" /> Ji ber vê yekê, stêrnasiya babîliya dawî dikare wekî pêşenga rasterast a piraniya bîrkarî û stêrnasiya yewnana kevnar were dîtin ku ev jî pêşenga dîrokî ya şoreşa zanistî ya ewropî (rojavayî) ye.<ref name="Reiner1992">{{Jêder-kitêb |sernav=First-millennium Babylonian literature |paşnav=Reiner |pêşnav=Erica |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1992 |rr=293–321 |isbn=978-0-521-22717-9 |çap=2 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Sollberger |pêşnavê-edîtor=E. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/firstmillennium-babylonian-literature/1725D8C46F6BD6AEA64AD9E3A5DA8FE2 |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Edwards |pêşnavê-edîtor2=I. E. S. |paşnavê-edîtor3=Boardman |pêşnavê-edîtor3=John |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L.}}</ref> Di sedsalên 8 û 7an ên berî zayînê de, stêrnasên babîlî rêbazeke nû ji bo stêrnasiyê pêş xistine. Wan dest bi xwendina felsefeyê kirine ku bi xwezaya îdeal a gerdûna destpêkê re eleqedar dibe û dest bikaranîna mantiqeke navxweyî di nav pergalên xwe yên gerstêrkî yên pêşbînîkirî de kirine. Ev beşdariyeke girîng bû ji bo astronomiyê û felsefeya zanistê û ji ber vê yekê hinek zanyar vê rêbaza nû wekî şoreşa zanistî ya yekem bi nav kirine. Ev rêbaza nû ya stêrnasiyê di stêrnasiya yewnanî û helenîstî de hatiye pejirandin û zêdetir hatiye pêşve xistin. Tekane stêrnasê babîlî ku tê zanîn modelek [[helîosentrîk]] a tevgera gerstêrkan piştgirî kiriye, [[Seleukos]]ê [[Seleukiya]]yî (jdb. 190 {{bz}}) bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Neugebauer |pêşnav=O. |tarîx=1945 |sernav=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370729 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=4 |hejmar=1 |rr=1–38 |doi=10.1086/370729 |issn=0022-2968}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sarton |pêşnav=George |tarîx=1955 |sernav=Chaldaean Astronomy of the Last Three Centuries B. C. |url=https://www.jstor.org/stable/595168 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=75 |hejmar=3 |rr=166–173 |doi=10.2307/595168 |issn=0003-0279}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glass |pêşnav=Bentley |tarîx=1953 |sernav=''The Growth of Scientific Ideas''. William P. D. Wightman |url=https://doi.org/10.1086/399521 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=28 |hejmar=2 |rr=160–160 |doi=10.1086/399521 |issn=0033-5770}}</ref> Seleukos ji nivîsên [[Plutarxos]] tê zanîn. Wî teoriya helîosentrîk piştgirî dikir ku tê de Dinya li dora mîhwera xwe dizivire ku ew jî li dora Rojê dizivire. Li gorî Plutarxos, Seleukos heta pergala helîosentrîk jî îspat kiriye lê nayê zanîn ku wî çi arguman bi kar aniye. ==== Bîrkarî ==== Nivîsarên bîrakarî yên babîlî pir in û bi awayekî baş hatine sererastkirin.<ref name="Reiner1992" /> Ji aliyê demê ve ew dikevin du komên cuda ku komek ji serdema xanedana yekem a babîlî (1830–1531 {{bz}}) dihat û koma din jî bi giranî ji dema seleukî ye ku di sê an çar sedsalên dawî yên {{bz}} ye. Ji aliyê naverokê ve di navbera her du komên nivîsan de hema hema tu cûdahî tunene. Bi vî awayî, bîrkarî ya babîlî ji aliyê karakter û naverokê ve, bi pêşveçûn an nûjeniyek pir kêm, nêzîkî du hezar salan kevn maye.<ref name="Reiner1992" /> Sîstema bîrkarî ya babîlî şêsteyî bû, an jî sîstemeke hejmarî ya bingeha 60an bû. Ji ber vê yekê vê sîstemê derfet daye bikaranîna îro ya 60 çirke di deqîqeyekê de, 60 deqe di saetekê de û 360 (60×6) pile ku di çemberê de tê derxistin. Babîlî ji ber du sedeman dikarîn ku di bîrkariyê de pêşketinên mezin bidest bixin. Sedema yekem, di hejmara 60î gelek dabeşker hene (2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 û 30) ku hesaban hêsantir dike. Her wiha, berevajî misirî û romayiyan, babîlî xewdî sîstemeke rastîn a nirxa cihê hebû ku hêjmarên ku di stûna çepê de hatine nivîsandin nirxên mezintir temsîl dikin (mîna di sîstema îro ya 10î de: 734 = 7×100 + 3×10 + 4×1). Di nav serketinên bîrkariyên babîliyan de diyarkirina koka çargoşe ya du heta heft cihan bi awayekî rast bû (YBC 7289). Wan her wiha zanîna xwe ya li ser teorema Pîsagor gelek berî Pîsagor nîşan dane. Pileya 600 û pileya 3600an ji yekîneya 60 hatine çêkirin ku bi pileya ekvatorê re têkildar e. Tabletên çargoşe û kup ku ji 1ê heta 60an têne hesibandin, li Senkerayê hatine dîtin û mirovên ku bi saeta rojê, klepsîdra, lever û çerxê dizanibûn, dibe ku xwedî zanîn a mekanîkê bûne. Austen Henry Layard li Nimrûdê lenseke krîstal û her wiha vazoyên cam ên bi navê Sargon li ser wan dîtiye dibe ku nazikiya zêde ya hinek nivîsên li ser tabletên asûrî rave bike û dibe ku ev lens ji bo çavdêriya asîmanan jî hatibe bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1911 |sernav=Tagesnachrichten und Personalien |url=https://doi.org/10.1159/000243682 |kovar=Dermatology |cild=18 |hejmar=1 |rr=107–108 |doi=10.1159/000243682 |issn=1018-8665}}</ref> Dibe ku babîlî hay ji qaîdeyên giştî yên pîvandina rûberê hebûn. Ew bi mîla babîlî jî têne zanîn ku îro pîvana dûrbûnê bi qasî 11 kîlometreyan bû. Ev pîvana dûrahiyan di dawiyê de veguheriye mîla demê ku ji bo pîvandina rêwîtiya Rojê tê bikar anîn, ji ber vê yekê demê rave dike. (Eves, Beşa 2) Babîliyan ji bo hesabkirina leza Jupiterê grafên fezayê û demê jî bi kar anîne. Ev ramanek e ku pir nûjen tê hesibandin ku vedigere Îngilîstan û Fransayê ya sedsala 14an û pêşbîniya hesabkirina întegralê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ossendrijver |pêşnav=Mathieu |tarîx=2016-01-29 |sernav=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter’s position from the area under a time-velocity graph |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aad8085 |kovar=Science |cild=351 |hejmar=6272 |rr=482–484 |doi=10.1126/science.aad8085}}</ref> ==== Felsefe ==== Koka felsefeya babîlî dikare were şopandin heta wêjeya şehrezayiya [[Mezopotamya]] ya destpêkê ku hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalogan, helbestên epîk, folklor, îlahî, gotin, pexşan û metelokan de temsîl dikir. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya empirîk wêdetir pêş ketiye.<ref name="Buccellati1981">{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1981 |sernav=Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia |url=https://www.jstor.org/stable/602163 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=101 |hejmar=1 |rr=35–47 |doi=10.2307/602163 |issn=0003-0279}}</ref> Dibe ku felsefeya babîlî bandor li ser felsefeya yewnanî, bi taybetî felsefeya helenîstîk kiribe. Nivîsara Babîlî ya Diyaloga Pesîmîzmê dişibihe ramanên agnostîk ên sofîstan, doktrîna heraklîteyî ya li ser nakokiyan û diyalogên Platon, û her weha pêşengê rêbaza sokratîk a mayeutîk a Sokrates e.<ref name="Buccellati1981"/> Tê zanîn ku fîlozofê mîlesî Thales jî li Mezopotamyayê felsefe xwendiye. Li gorî asûrnas Marc Van de Mieroop, felsefeya babîliyan sîstemeke ramanê ya pir pêşketî bû ku xwedî nêzîkatiyeke bêhempa ji bo zanînê û balkişandina ser nivîsandin, ferhengnivîsî, falbêjî û hiqûqê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2015-10-20 |rr=vii–viii |isbn=978-1-4008-7411-8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1h4mhtb.3}}</ref> Ew her wiha çandeke rewşenbîrî ya duzimanî bû ku li ser bingeha zimanê sumerî û akadî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Philosophy before the Greeks |paşnav=Van De Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2015-10-20 |isbn=978-0-691-15718-4 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691157184.001.0001}}</ref> == Binêre == * [[Mezopotamya]] * [[Asûrî]] * [[Sumerî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Şaristanî]] 2bcr9g75o124payrzw4rmmolroyyqsm 0 12680 2083409 1874524 2026-08-03T00:32:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | nav = Amerîkaya Bakur | navê_din = North America<br>América del norte<br>Amérique du Nord | wêneyê_nexşeyê = Location North America.svg | wêne = | cureyê_hikûmetê = ;Amerîkaya Bakur * {{ala|Kanada}} * {{ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} * {{ala|Meksîk}} ;Amerîkaya Navîn * {{ala|Belîze}} * {{ala|Kosta Rîka}} * {{ala|El Salvador}} * {{ala|Guatemala}} * {{ala|Hondûras}} * {{ala|Nîkaragua}} * {{ala|Panama}} ;Karîb * {{ala|Antîgua û Berbûda}} * {{ala|Bahama}} * {{ala|Kûba}} * {{ala|Domînîka}} * {{ala|Komara Domînîk}} * {{ala|Grenada}} * {{ala|Haîtî}} * {{ala|Jamaîka}} * {{ala|Saint Kitts û Nevîs}} * {{ala|Saint Lucia}} * {{ala|Saint Vincent û giravên Grenadîn}} * {{ala|Trînîdad û Tobago}} | gelhe = 579,728,918<ref> https://www.worldometers.info/world-population/northern-america-population/</ref> | sala_nifûsê = 2023 | çavkaniyên_nifûsê = | temamiya_qadê_km2 = 24.710.000 }} '''Amerîkaya Bakur''' parzemîneke nîvkada bakur û rojava ye. Parzemîn ji bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]], li rojhilat bi [[Okyanûsa Atlantîk]], ji başûrê rojhilat bi [[Amerîkaya Başûr]] û [[Deryaya Karîbê]] û ji rojava û başûr bi [[Okyanûsa Mezin]] re sinor e. Li Parzemîn Amerîkaya Bakur [[Bahama]], [[Bermûda]], [[Kanada]], [[Karîb]], [[Amerîkaya Navîn]], [[Girava Clipperton]], [[Grînlenda]], [[Meksîk]], [[Saint Pierre]] û [[Miquelon]], [[Giravên Turks û Kaykosê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] hene. Amerîkaya Bakur qadeke bi qasî 24.709.000 kîlomêtre çargoşe digire rûber vedigire ku bi qasî %16,5 ji rûyê bejahiyê û ji %4,8 ji rûbera tevahiya cîhanê temsîl dike. Parzemîn ji aliyê mezinbûnê ve piştî [[Asya]] û [[Afrîka]]yê sêyem parzemîna herî mezin e û piştî Asya, Afrîka û [[Ewropa]]yê ji aliyê nifûsê ve parzemîna çarem a herî mezin e. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa Amerîkaya Bakur 592 milyon kes e ku ji nifûsa 23 dewletên serbixwe pêk hatiye. Tê texmînkirin ku nifûsa parzemînê ji sedî 7.5 nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fowler's modern English usage |url=https://archive.org/details/fowlersmoderneng0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=H. W. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-861021-2 |çap=3 |cih=Oxford ; New York |paşnav2=Burchfield |pêşnav2=R. W.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The myth of continents: a critique of metageography |url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi |paşnav=Lewis |pêşnav=Martha Wells |weşanger=University of California pess |tarîx=1997 |isbn=978-0-520-20742-4 |cih=Berkeley Los Angeles London |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> == Dewletên Amerîkaya Bakur == [[Wêne:North America satellite orthographic.jpg|thumb|Ji setalîtê dîtina Amerîkaya Bakur.]] === Amerîkaya Bakur === * {{ala|Kanada}} * {{ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} * {{ala|Meksîk}} === Amerîkaya Navîn === * {{ala|Belîze}} * {{ala|Kosta Rîka}} * {{ala|El Salvador}} * {{ala|Guatemala}} * {{ala|Hondûras}} * {{ala|Nîkaragua}} * {{ala|Panama}} === Karîb === * {{ala|Antîgua û Berbûda}} * {{ala|Bahama}} * {{ala|Kûba}} * {{ala|Domînîka}} * {{ala|Komara Domînîk}} * {{ala|Grenada}} * {{ala|Haîtî}} * {{ala|Jamaîka}} * {{ala|Saint Kitts û Nevîs}} * {{ala|Saint Lucia}} * {{ala|Saint Vincent û giravên Grenadîn}} * {{ala|Trînîdad û Tobago}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|North America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] dz3s7y2yzkju5luvyc6yafoavd4o0yk 0 13136 2083220 2026735 2026-08-02T20:49:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083220 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Îndonezya''' (bi [[îndonezî]]: ''Indonesia''), bi fermî '''Komara Îndonezyayê''' yan jî '''Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê''', welatek li başûrê rojhilatê Asya û [[Okyanûsya]]yê ye ku di navbera [[okyanûsa Hindî]] û [[Okyanûsa Mezin]] de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî [[Sumatra]], [[Cava]], [[Sulawesi]] û beşên [[Borneo]] û [[Gîneya Nû]] hene. Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa [[misilman]]an herî zêde ye. Welêt demek yek ji [[kolonî|koloniyên]] [[Holenda]]yê bû. Îndonezya bi rûbera 1.904.569 kîlometre çargoşe yê welatê arşîpel a (komgirav) herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê rûberê ve 14em welatê herî mezinê cîhanê ye. Zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan [[misilman]] e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye. Îndonezya [[Komar|komarek serokatiyê]] ye ku [[meclîs]]ek hilbijartî heye. Welêt xwediye 37 [[parêzgeh]]an ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt bajarê [[Jakarta]]yê duyem devera bajarî mezin ê cîhanê ye. Endonezya bi [[Papua Gîneya Nû]], [[Tîmora Rojhilat]] û beşa rojhilatê [[Malezya]] re û hem jî sînorên deryayî bi [[Singapûr]], [[Viyetnam]], [[Taylenda]], [[Filîpîn|Fîlîpîn]], [[Awistralya]], [[Palau]] û [[Hindistan]]ê re (Giravên [[Andaman]] û [[Nicobar]]) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Îndonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike. Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî [[Îslam]]ê anîn, [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]] jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend [[Portûgal]]î, [[Fransayî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] jî di demekê de hukim kiribin jî, [[Holenda|Holendî]] ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha "Îndonezya" wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Îndonezyayê di sala 1945an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949an ku Holendayê serweriya Îndonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du. Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma "Bhinneka Tunggal Ika" ("Yekitiya di Pirrengiyê de" bi rastî, "gelek, lê yek"), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya dînî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Îndonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20 û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî ya Hevkarî heye. == Nav == Navê Îndonezya ji peyvên [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] Ἰνδός, îndós'' û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya "giravên Hindistanê".<ref name="EcoSeas1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One |url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse |paşnav1=Tomascik |pêşnav1=Tomas |paşnav2=Mah |pêşnav2=Anmarie Janice |paşnav3=Nontji |pêşnav3=Anugerah |paşnav4=Moosa |pêşnav4=Mohammad Kasim |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |isbn=978-962-593-078-7 |cih=Hong Kong }}</ref> Navê xwe vedigere sedsala 19an, pir berî damezrandina Îndonezyaya serbixwe.<ref name="indoety">{{Jêder-malper |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |sernav=The origin of Indonesia's name |paşnav=Anshory |pêşnav=Irfan |tarîx=2004-08-16 |weşanger=Pikiran Rakyat |ziman=id |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |tarîxa-arşîvê=2006-12-15 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2006-12-15 }}</ref> Di sala 1850an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên "Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî" pêşniyar kir.{{Sfn|Earl|1850|p=119}} Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Îndonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Logan |pêşnav=James Richardson |sal=1850 |sernav=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |kovar=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia |cild=4 |rr=252–347 }}</ref>{{Sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Akademîsyenên Holendî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Îndonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holendî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.<ref name="Kroef">{{Jêder-kovar |paşnav=van der Kroef |pêşnav=Justus M |sal=1951 |sernav=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=71 |hejmar=3 |rr=166–171 |doi=10.2307/595186 |jstor=595186 }}</ref>'' Piştî 1900, Îndonezya di derdorên akademîk ên li derveyî Holendayê de bêtir gelemperî bû, û komên neteweperest ên xwecihî ew ji bo îfadeya siyasî pejirand. Adolf Bastian ji Zanîngeha Berlînê ev nav bi pirtûka xwe ya ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels'', 1884–1894 belav kir. Yekem zanyarê xwecî ku nav bikar anî Ki Hajar Dewantara bû, dema ku di sala 1913 de, wî buroyek çapemenîyê li Hollanda, Indonesisch Pers-bureau damezrand. == Dîrok == === Dîroka kevnar === [[Wêne:Borobudur_ship.JPG|rast|thumb|Keştiyek Borobudur ku li ser perestgeha Borobudur hatî xemilandin, c. 800 CE. Qeyikên ku ji arşîpelê derketin dibe ku di sedsala 1-an a PZ de seferên bazirganiyê ber bi peravên rojhilatê Afrîkayê ve kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow |sernav=A short history of Indonesia: the unlikely nation? |paşnav=Brown |pêşnav=Colin |weşanger=Allen & Unwin |sal=2003 |isbn=978-1-86508-838-9 |rûpel=[https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow/page/n31 13] |gihiştina-urlyê=limited }}</ref>]] Bermahiyên fosîlî yên [[Homo erectus]], ku di nav gel de wekî "Mirovê Java" tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Îndonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1988 |sernav=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |kovar=Annual Review of Anthropology |cild=17 |rr=43–77 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 }} cited in {{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of Java and Bali |paşnav1=Whitten |pêşnav1=T. |paşnav2=Soeriaatmadja |pêşnav2=R.E. |paşnav3=Suraya |pêşnav3=A.A. |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |cih=Hong Kong |rr=309–412 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1983 |sernav=Evidence on the age of the Asian Hominidae |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=80 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1983PNAS...80.4988P |doi=10.1073/pnas.80.16.4988 |pmc=384173 |pmid=6410399 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=de Vos |pêşnav1=J.P. |paşnav2=Sondaar |pêşnav2=P.Y. |sal=1994 |sernav=Dating hominid sites in Indonesia |kovar=Science |cild=266 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1994Sci...266.1726D |doi=10.1126/science.7992059 |doi-access=free }}</ref> [[Homo sapiens]] li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |sernav=The Great Human Migration |paşnav=Gugliotta |pêşnav=Guy |tarîx=July 2008 |weşanger=Smithsonian Maganize |tarîxa-gihiştinê=2011-08-21 }}</ref> Gelên Awistronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji [[Taywan]]a niha koçî [[Asyaya Başûr]] kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin.{{Sfn|Taylor|2003|pp=5–7}} Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya [[Riz|birincê]] ya şil di sedsala heştemîn a BZ{{Sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir.{{Sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Îndonezyayê ava kiriye.{{Sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{Sfn|Vickers|2005|pp=18–20, 60, 133–134}} Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên [[Hinduîzm]] û [[Budîzm]]ê geş bû.{{Sfn|Taylor|2003|pp=22–26}}{{Sfn|Ricklefs|1991|p=3}} Di navbera sedsalên heştem û dehem ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Cavaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu [[Majapahit]] di dawiya sedsala 13an de li rojhilatê [[Cava]]yê hate damezrandin, û di bin [[Gajah Mada]] de, bandora wê li piraniya Îndonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Îndonezyayê de gelek caran wekî "[[Serdema Zêrîn]]" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Peter |sal=1982 |sernav=The next great empire |kovar=Futures |cild=14 |hejmar=1 |rr=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4 }}</ref> Delîlên herî kevn ên nifûsa îslamîbûyî yên li arşîpelagê vedigere sedsala 13-an li bakurê [[Sumatra]]yê. Parçeyên din ên archipelago hêdî hêdî Îslam qebûl kirin, û ew di dawiya sedsala 16an de li Cava û Sumatra dînê serdest bû. Bi piranî, Îslam li ser bandorên çandî û olî yên heyî, ku forma serdest a Îslamê li Îndonezyayê, bi taybetî li Cavayê, şekil da û tevlihev kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Serdema kolonyal === [[Wêne:Nicolaas_Pieneman_-_The_Submission_of_Prince_Dipo_Negoro_to_General_De_Kock.jpg|alt=|çep|thumb|Radestkirina Prince Diponegoro ji General De Kock re di dawiya [[Serê Ava Sipî]] de, sal1830.]] Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên portûgalî, bi serokatiya [[Francisco Serrão]], xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li [[Giravên Maluku]] yekdestdar bikin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=22–24}} Bazirganên holendî û brîtanî li pey wan çûn. Di sala 1602an de, Holendiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|p=24}} Di piraniya serdema [[kolonyalîzm]]ê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Cava û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prens [[Diponegoro]] li Cavaya navendî, [[Îmam Bonjol]] li navendî Sumatra, [[Pattimura]] li [[Maluku]], û şerê xwînî yê 30salî li [[Aceh]], Holendî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Holendayê berbi sînorên heyî yên Îndonezyayê ve çû. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de êrîşa [[japon]]î û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |sernav=Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45 |tarîx=November 1992 |weşanger=Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130821095117/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |tarîxa-arşîvê=2013-08-21 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2013-02-11 }}</ref> û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir.<ref>Robert Elson, ''The idea of Indonesia: A history'' (2008) pp 1–12</ref> Du roj piştî radestkirina Japonya di tebaxa 1945 de, [[Sukarno]] û [[Mohammad Hatta]], rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=H. J. Van Mook |lînka-nivîskar=Hubertus Johannes van Mook |tarîx=1949 |sernav=Indonesia |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=25 |hejmar=3 |rr=274–285 |doi=10.2307/3016666 |jstor=3016666 }}</ref><ref name="Bidien1945">{{Jêder-kovar |nivîskar=Charles Bidien |tarîx=1945-12-05 |sernav=Independence the Issue |kovar=Far Eastern Survey |cild=14 |hejmar=24 |rr=345–348 |doi=10.2307/3023219 |jstor=3023219 }}</ref>{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}{{Sfn|Reid|1973|p=30}} Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir.{{Sfn|Friend|2003|p=35}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |sernav=Indonesian War of Independence |xebat=Military |weşanger=GlobalSecurity.org |tarîxa-gihiştinê=2006-12-11 }}</ref> Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.{{Sfn|Friend|2003|pp=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/23 21, 23]}}{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=211–213}} === Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem === {{Multiple image|direction=horizontal|caption_align=center|total_width=260|image1=Presiden Sukarno.jpg|image2=Mohammad Hatta 1950.jpg|footer=Sukarno (''çep'') û Hatta (''rast''), bavên damezrîner ên Îndonezyayê û yekem [[Serokê Îndonezyayê|Serok]] û [[Cîgira Serokê Îndonezyayê|Cîgirê Serok]].}} Weke serok, Sukarno Îndonezya ji [[Demokrasî|demokrasiyê]] ber bi [[otorîterîzm]]ê ve bir û bi hevsengkirina hêzên dijber ên artêş, [[îslama siyasî]], û [[Partiya Komunîst a Îndonezyayê]] (PKI) ku her diçe bi hêztir dibe, desthilatdarî parast.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=237–280}} Aloziyên di navbera artêş û PKIyê de di sala 1965an de bi hewldana derbeyê derket lûtkeyê. Artêş, bi rêberiya [[Major General Suharto]], bi destpêkirina paqijkirina tund a li dijî komunîstan ku di navbera 500.000 û yek mîlyon mirovan bûn, kuştin.{{Sfn|Melvin|2018|p=1}}{{Sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Robert Cribb |tarîx=2002 |sernav=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url=https://semanticscholar.org/paper/aa9b073fd95ecbc825767210f1afb1a724171b8b |kovar=Asian Survey |cild=42 |hejmar=4 |rr=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550 |s2cid=145646994 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |sernav=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light |tarîx=2017-10-17 |weşanger=BBC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180531212048/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |tarîxa-arşîvê=2018-05-31 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2018-09-19 }}</ref>PKI ji derbeyê hat sûcdarkirin û bi bandor hat îmhakirin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=280–283, 284, 287–290}}Suharto li ser pozîsyona qels a Sukarno sermaye kir, û piştî lîstikek hêzdar a bi Sukarno re, Suharto di adara 1968an de bû serok. Rêveberiya wî ya "New Order", <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=John D. Legge |sal=1968 |sernav=General Suharto's New Order |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=44 |hejmar=1 |rr=40–47 |doi=10.2307/2613527 |jstor=2613527 }}</ref> ji hêla [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve tê piştgirî kirin, <ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations'', London: Blackwell, p. 70</ref> veberhênana rasterast a biyanî teşwîq kir, <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farid |pêşnav=Hilmar |tarîx=2005 |sernav=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66 |kovar=Inter-Asia Cultural Studies |cild=6 |hejmar=1 |rr=3–16 |doi=10.1080/1462394042000326879 |s2cid=145130614 }}</ref>{{Sfn|Robinson|2018|p=206}} ku di sê deh salên paşîn ên mezinbûna aborî ya girîng de faktorek girîng bû. Îndonezya welatê herî zêde ji krîza darayî ya Asyayê ya 1997an hat lêdan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems |url=https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh |paşnav=Delhaise |pêşnav=Philippe F. |weşanger=Willey |sal=1998 |isbn=978-0-471-83450-2 |rûpel=[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] }}</ref> Wê nerazîbûna gel bi gendeliya Rêza Nû û tepeserkirina mixalefeta siyasî derxist holê û di dawiyê de serokatiya Suharto bi dawî anî. Di sala 1999an de, Tîmora Rojhilat ji Îndonezyayê veqetiya, piştî dagirkirina wê ya sala 1975 ji hêla Îndonezya<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |sernav=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76 |paşnav=Burr |pêşnav=W. |tarîx=2001-12-06 |xebat=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |weşanger=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]] |cih=Washington, DC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191005181014/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |tarîxa-arşîvê=2019-10-05 |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 }}</ref> û dagirkeriya 25-salî ya ku bi şermezarkirina navneteweyî ya binpêkirinên mafên mirovan hat nîşandayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |sernav=Situation of human rights in East Timor |tarîx=1999-12-10 |weşanger=Relief Web |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191120053730/https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |tarîxa-arşîvê=2019-11-20 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, prosesên demokratîk bi xurtkirina xweseriya herêmî û sazkirina yekem hilbijartinên serokatiyê yên rasterast di sala 2004-an de hatine xurt kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |sernav=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |weşanger=The Carter Center |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |tarîxa-arşîvê=2007-06-14 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2007-06-14 }}</ref> Bêîstîqrara siyasî, aborî û civakî, gendelî û mînakên terorê di salên 2000î de pirsgirêk man; lê belê, aborî di 15 salên dawî de bi xurtî pêk hat. Her çend têkiliyên di navbera nifûsa cihêreng de bi piranî lihevhatî bin jî, nerazîbûna mezhebî ya tûj û tundî li hin deveran pirsgirêk dimîne.<ref name="RIP">{{Jêder-kitêb |sernav=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia |paşnav=Harsono |pêşnav=Andreas |tarîx=May 2019 |weşanger=Monash University Publishing |isbn=978-1-925835-09-0 }}</ref> Li Aceh di sala 2005an de piştî erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî ya 2004an ku 130.000 Îndonezyayî kuştibûn, di sala 2005an de lihevhatinek siyasî ji bo pevçûnek cudaxwaz a çekdarî hate bidestxistin.<ref name="AcehPeace">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |sernav=Indonesia signs Aceh peace deal |tarîx=2005-08-15 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116150100/https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |tarîxa-arşîvê=2018-11-16 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Herêmên Îndonezyayê == Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê. * 1. Cihê taybet: Daerah Khusus Ibukota [[Cakarta]] (paytext) * 2. Cihê taybet: Le Daerah Istimewa [[Yogyakarta]] '''Herêmên Îndonezyayê:''' {| |- |valign="top"| * [[Girava Riau]] * [[Balî]] * [[Bangka-Belitung]] * [[Banten]] * [[Bengkulu]] * [[Gorontalo]] * [[Jambi]] * [[Cavaya Navend]] * [[Cavaya Rojava]] * [[Cavaya Rojhilat]] |valign="top"| * [[Kalimantana Navend]] * [[Kalimantana Rojava]] * [[Kalimantana Rojhilat]] * [[Kalimantana Başûr]] * [[Lampung]] * [[Moluk]] * [[Molukên Bakur]] * Nanggroe [[Aceh]] Darussalam * [[Nusa Tenggara Rojava]] * [[Nusa Tenggara Rojhilat]] |valign="top"| * [[Papûa]] ([[Papûa Gîneya Nû|Gîneya Nû]] Rojhilat) * [[Riau]] * [[Sulawesiya Navend]] * [[Sulawesiya Bakur]] * [[Sulawesiya Rojava]] * [[Sulawesiya Başûr]] * [[Sulawesiya Başûr-Rojhilat]] * [[Sumatraya Bakur]] * [[Sumatraya Rojava]] * [[Sumatraya Başûr]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Indonesia}} {{Dewletên Asyayê}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|5|S|120|E|type:country_region:ID|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Îndonezyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Îndonezya| ]] lupgugtq3h1n91bztlotrm3cw89te4t 2083223 2083220 2026-08-02T20:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Îndonezya''' (bi [[îndonezî]]: ''Indonesia''), bi fermî '''Komara Îndonezyayê''' yan jî '''Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê''', welatek li başûrê rojhilatê Asya û [[Okyanûsya]]yê ye ku di navbera [[okyanûsa Hindî]] û [[Okyanûsa Mezin]] de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî [[Sumatra]], [[Cava]], [[Sulawesi]] û beşên [[Borneo]] û [[Gîneya Nû]] hene. Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa [[misilman]]an herî zêde ye. Welêt demek yek ji [[kolonî|koloniyên]] [[Holenda]]yê bû. Îndonezya bi rûbera 1.904.569 kîlometre çargoşe yê welatê arşîpel a (komgirav) herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê rûberê ve 14em welatê herî mezinê cîhanê ye. Zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan [[misilman]] e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye. Îndonezya [[Komar|komarek serokatiyê]] ye ku [[meclîs]]ek hilbijartî heye. Welêt xwediye 37 [[parêzgeh]]an ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt bajarê [[Jakarta]]yê duyem devera bajarî mezin ê cîhanê ye. Endonezya bi [[Papua Gîneya Nû]], [[Tîmora Rojhilat]] û beşa rojhilatê [[Malezya]] re û hem jî sînorên deryayî bi [[Singapûr]], [[Viyetnam]], [[Taylenda]], [[Filîpîn|Fîlîpîn]], [[Awistralya]], [[Palau]] û [[Hindistan]]ê re (Giravên [[Andaman]] û [[Nicobar]]) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Îndonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike. Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî [[Îslam]]ê anîn, [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]] jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend [[Portûgal]]î, [[Fransayî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] jî di demekê de hukim kiribin jî, [[Holenda|Holendî]] ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha "Îndonezya" wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Îndonezyayê di sala 1945an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949an ku Holendayê serweriya Îndonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du. Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma "Bhinneka Tunggal Ika" ("Yekitiya di Pirrengiyê de" bi rastî, "gelek, lê yek"), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya dînî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Îndonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20 û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî ya Hevkarî heye. == Nav == Navê Îndonezya ji peyvên [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] Ἰνδός, îndós'' û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya "giravên Hindistanê".<ref name="EcoSeas1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One |url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse |paşnav1=Tomascik |pêşnav1=Tomas |paşnav2=Mah |pêşnav2=Anmarie Janice |paşnav3=Nontji |pêşnav3=Anugerah |paşnav4=Moosa |pêşnav4=Mohammad Kasim |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |isbn=978-962-593-078-7 |cih=Hong Kong }}</ref> Navê xwe vedigere sedsala 19an, pir berî damezrandina Îndonezyaya serbixwe.<ref name="indoety">{{Jêder-malper |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |sernav=The origin of Indonesia's name |paşnav=Anshory |pêşnav=Irfan |tarîx=2004-08-16 |weşanger=Pikiran Rakyat |ziman=id |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |tarîxa-arşîvê=2006-12-15 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2006-12-15 }}</ref> Di sala 1850an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên "Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî" pêşniyar kir.{{Sfn|Earl|1850|p=119}} Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Îndonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Logan |pêşnav=James Richardson |sal=1850 |sernav=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |kovar=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia |cild=4 |rr=252–347 }}</ref>{{Sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Akademîsyenên Holendî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Îndonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holendî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.<ref name="Kroef">{{Jêder-kovar |paşnav=van der Kroef |pêşnav=Justus M |sal=1951 |sernav=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=71 |hejmar=3 |rr=166–171 |doi=10.2307/595186 |jstor=595186 }}</ref>'' Piştî 1900, Îndonezya di derdorên akademîk ên li derveyî Holendayê de bêtir gelemperî bû, û komên neteweperest ên xwecihî ew ji bo îfadeya siyasî pejirand. Adolf Bastian ji Zanîngeha Berlînê ev nav bi pirtûka xwe ya ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels'', 1884–1894 belav kir. Yekem zanyarê xwecî ku nav bikar anî Ki Hajar Dewantara bû, dema ku di sala 1913 de, wî buroyek çapemenîyê li Hollanda, Indonesisch Pers-bureau damezrand. == Dîrok == === Dîroka kevnar === [[Wêne:Borobudur_ship.JPG|rast|thumb|Keştiyek Borobudur ku li ser perestgeha Borobudur hatî xemilandin, c. 800 CE. Qeyikên ku ji arşîpelê derketin dibe ku di sedsala 1-an a PZ de seferên bazirganiyê ber bi peravên rojhilatê Afrîkayê ve kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow |sernav=A short history of Indonesia: the unlikely nation? |paşnav=Brown |pêşnav=Colin |weşanger=Allen & Unwin |sal=2003 |isbn=978-1-86508-838-9 |rûpel=[https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow/page/n31 13] |gihiştina-urlyê=limited }}</ref>]] Bermahiyên fosîlî yên [[Homo erectus]], ku di nav gel de wekî "Mirovê Java" tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Îndonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1988 |sernav=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |kovar=Annual Review of Anthropology |cild=17 |rr=43–77 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 }} cited in {{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of Java and Bali |paşnav1=Whitten |pêşnav1=T. |paşnav2=Soeriaatmadja |pêşnav2=R.E. |paşnav3=Suraya |pêşnav3=A.A. |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |cih=Hong Kong |rr=309–412 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1983 |sernav=Evidence on the age of the Asian Hominidae |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=80 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1983PNAS...80.4988P |doi=10.1073/pnas.80.16.4988 |pmc=384173 |pmid=6410399 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=de Vos |pêşnav1=J.P. |paşnav2=Sondaar |pêşnav2=P.Y. |sal=1994 |sernav=Dating hominid sites in Indonesia |kovar=Science |cild=266 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1994Sci...266.1726D |doi=10.1126/science.7992059 |doi-access=free }}</ref> [[Homo sapiens]] li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |sernav=The Great Human Migration |paşnav=Gugliotta |pêşnav=Guy |tarîx=July 2008 |weşanger=Smithsonian Maganize |tarîxa-gihiştinê=2011-08-21 }}</ref> Gelên Awistronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji [[Taywan]]a niha koçî [[Asyaya Başûr]] kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin.{{Sfn|Taylor|2003|pp=5–7}} Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya [[Riz|birincê]] ya şil di sedsala heştemîn a BZ{{Sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir.{{Sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Îndonezyayê ava kiriye.{{Sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{Sfn|Vickers|2005|pp=18–20, 60, 133–134}} Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên [[Hinduîzm]] û [[Budîzm]]ê geş bû.{{Sfn|Taylor|2003|pp=22–26}}{{Sfn|Ricklefs|1991|p=3}} Di navbera sedsalên heştem û dehem ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Cavaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu [[Majapahit]] di dawiya sedsala 13an de li rojhilatê [[Cava]]yê hate damezrandin, û di bin [[Gajah Mada]] de, bandora wê li piraniya Îndonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Îndonezyayê de gelek caran wekî "[[Serdema Zêrîn]]" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Peter |sal=1982 |sernav=The next great empire |kovar=Futures |cild=14 |hejmar=1 |rr=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4 }}</ref> Delîlên herî kevn ên nifûsa îslamîbûyî yên li arşîpelagê vedigere sedsala 13-an li bakurê [[Sumatra]]yê. Parçeyên din ên archipelago hêdî hêdî Îslam qebûl kirin, û ew di dawiya sedsala 16an de li Cava û Sumatra dînê serdest bû. Bi piranî, Îslam li ser bandorên çandî û olî yên heyî, ku forma serdest a Îslamê li Îndonezyayê, bi taybetî li Cavayê, şekil da û tevlihev kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Serdema kolonyal === [[Wêne:Nicolaas_Pieneman_-_The_Submission_of_Prince_Dipo_Negoro_to_General_De_Kock.jpg|alt=|çep|thumb|Radestkirina Prince Diponegoro ji General De Kock re di dawiya [[Serê Ava Sipî]] de, sal1830.]] Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên portûgalî, bi serokatiya [[Francisco Serrão]], xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li [[Giravên Maluku]] yekdestdar bikin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=22–24}} Bazirganên holendî û brîtanî li pey wan çûn. Di sala 1602an de, Holendiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|p=24}} Di piraniya serdema [[kolonyalîzm]]ê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Cava û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prens [[Diponegoro]] li Cavaya navendî, [[Îmam Bonjol]] li navendî Sumatra, [[Pattimura]] li [[Maluku]], û şerê xwînî yê 30salî li [[Aceh]], Holendî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Holendayê berbi sînorên heyî yên Îndonezyayê ve çû. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de êrîşa [[japon]]î û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |sernav=Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45 |tarîx=November 1992 |weşanger=Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130821095117/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |tarîxa-arşîvê=2013-08-21 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2013-02-11 }}</ref> û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir.<ref>Robert Elson, ''The idea of Indonesia: A history'' (2008) pp 1–12</ref> Du roj piştî radestkirina Japonya di tebaxa 1945 de, [[Sukarno]] û [[Mohammad Hatta]], rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=H. J. Van Mook |lînka-nivîskar=Hubertus Johannes van Mook |tarîx=1949 |sernav=Indonesia |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=25 |hejmar=3 |rr=274–285 |doi=10.2307/3016666 |jstor=3016666 }}</ref><ref name="Bidien1945">{{Jêder-kovar |nivîskar=Charles Bidien |tarîx=1945-12-05 |sernav=Independence the Issue |kovar=Far Eastern Survey |cild=14 |hejmar=24 |rr=345–348 |doi=10.2307/3023219 |jstor=3023219 }}</ref>{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}{{Sfn|Reid|1973|p=30}} Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir.{{Sfn|Friend|2003|p=35}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |sernav=Indonesian War of Independence |xebat=Military |weşanger=GlobalSecurity.org |tarîxa-gihiştinê=2006-12-11 }}</ref> Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.{{Sfn|Friend|2003|pp=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/23 21, 23]}}{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=211–213}} === Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem === {{Multiple image|direction=horizontal|caption_align=center|total_width=260|image1=Presiden Sukarno.jpg|image2=Mohammad Hatta 1950.jpg|footer=Sukarno (''çep'') û Hatta (''rast''), bavên damezrîner ên Îndonezyayê û yekem [[Serokê Îndonezyayê|Serok]] û [[Cîgira Serokê Îndonezyayê|Cîgirê Serok]].}} Weke serok, Sukarno Îndonezya ji [[Demokrasî|demokrasiyê]] ber bi [[otorîterîzm]]ê ve bir û bi hevsengkirina hêzên dijber ên artêş, [[îslama siyasî]], û [[Partiya Komunîst a Îndonezyayê]] (PKI) ku her diçe bi hêztir dibe, desthilatdarî parast.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=237–280}} Aloziyên di navbera artêş û PKIyê de di sala 1965an de bi hewldana derbeyê derket lûtkeyê. Artêş, bi rêberiya [[Major General Suharto]], bi destpêkirina paqijkirina tund a li dijî komunîstan ku di navbera 500.000 û yek mîlyon mirovan bûn, kuştin.{{Sfn|Melvin|2018|p=1}}{{Sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Robert Cribb |tarîx=2002 |sernav=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url=https://semanticscholar.org/paper/aa9b073fd95ecbc825767210f1afb1a724171b8b |kovar=Asian Survey |cild=42 |hejmar=4 |rr=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550 |s2cid=145646994 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |sernav=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light |tarîx=2017-10-17 |weşanger=BBC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180531212048/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |tarîxa-arşîvê=2018-05-31 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2018-09-19 }}</ref>PKI ji derbeyê hat sûcdarkirin û bi bandor hat îmhakirin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=280–283, 284, 287–290}}Suharto li ser pozîsyona qels a Sukarno sermaye kir, û piştî lîstikek hêzdar a bi Sukarno re, Suharto di adara 1968an de bû serok. Rêveberiya wî ya "New Order", <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=John D. Legge |sal=1968 |sernav=General Suharto's New Order |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=44 |hejmar=1 |rr=40–47 |doi=10.2307/2613527 |jstor=2613527 }}</ref> ji hêla [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve tê piştgirî kirin, <ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations'', London: Blackwell, p. 70</ref> veberhênana rasterast a biyanî teşwîq kir, <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farid |pêşnav=Hilmar |tarîx=2005 |sernav=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66 |kovar=Inter-Asia Cultural Studies |cild=6 |hejmar=1 |rr=3–16 |doi=10.1080/1462394042000326879 |s2cid=145130614 }}</ref>{{Sfn|Robinson|2018|p=206}} ku di sê deh salên paşîn ên mezinbûna aborî ya girîng de faktorek girîng bû. Îndonezya welatê herî zêde ji krîza darayî ya Asyayê ya 1997an hat lêdan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems |url=https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh |paşnav=Delhaise |pêşnav=Philippe F. |weşanger=Willey |sal=1998 |isbn=978-0-471-83450-2 |rûpel=[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] }}</ref> Wê nerazîbûna gel bi gendeliya Rêza Nû û tepeserkirina mixalefeta siyasî derxist holê û di dawiyê de serokatiya Suharto bi dawî anî. Di sala 1999an de, Tîmora Rojhilat ji Îndonezyayê veqetiya, piştî dagirkirina wê ya sala 1975 ji hêla Îndonezya<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |sernav=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76 |paşnav=Burr |pêşnav=W. |tarîx=2001-12-06 |xebat=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |weşanger=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]] |cih=Washington, DC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191005181014/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |tarîxa-arşîvê=2019-10-05 |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 }}</ref> û dagirkeriya 25-salî ya ku bi şermezarkirina navneteweyî ya binpêkirinên mafên mirovan hat nîşandayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |sernav=Situation of human rights in East Timor |tarîx=1999-12-10 |weşanger=Relief Web |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191120053730/https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |tarîxa-arşîvê=2019-11-20 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, prosesên demokratîk bi xurtkirina xweseriya herêmî û sazkirina yekem hilbijartinên serokatiyê yên rasterast di sala 2004-an de hatine xurt kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |sernav=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |weşanger=The Carter Center |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |tarîxa-arşîvê=2007-06-14 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2007-06-14 }}</ref> Bêîstîqrara siyasî, aborî û civakî, gendelî û mînakên terorê di salên 2000î de pirsgirêk man; lê belê, aborî di 15 salên dawî de bi xurtî pêk hat. Her çend têkiliyên di navbera nifûsa cihêreng de bi piranî lihevhatî bin jî, nerazîbûna mezhebî ya tûj û tundî li hin deveran pirsgirêk dimîne.<ref name="RIP">{{Jêder-kitêb |sernav=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia |paşnav=Harsono |pêşnav=Andreas |tarîx=May 2019 |weşanger=Monash University Publishing |isbn=978-1-925835-09-0 }}</ref> Li Aceh di sala 2005an de piştî erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî ya 2004an ku 130.000 Îndonezyayî kuştibûn, di sala 2005an de lihevhatinek siyasî ji bo pevçûnek cudaxwaz a çekdarî hate bidestxistin.<ref name="AcehPeace">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |sernav=Indonesia signs Aceh peace deal |tarîx=2005-08-15 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116150100/https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |tarîxa-arşîvê=2018-11-16 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Herêmên Îndonezyayê == Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê. * 1. Cihê taybet: Daerah Khusus Ibukota [[Cakarta]] (paytext) * 2. Cihê taybet: Le Daerah Istimewa [[Yogyakarta]] '''Herêmên Îndonezyayê:''' {| |- |valign="top"| * [[Girava Riau]] * [[Balî]] * [[Bangka-Belitung]] * [[Banten]] * [[Bengkulu]] * [[Gorontalo]] * [[Jambi]] * [[Cavaya Navend]] * [[Cavaya Rojava]] * [[Cavaya Rojhilat]] |valign="top"| * [[Kalimantana Navend]] * [[Kalimantana Rojava]] * [[Kalimantana Rojhilat]] * [[Kalimantana Başûr]] * [[Lampung]] * [[Moluk]] * [[Molukên Bakur]] * Nanggroe [[Aceh]] Darussalam * [[Nusa Tenggara Rojava]] * [[Nusa Tenggara Rojhilat]] |valign="top"| * [[Papûa]] ([[Papûa Gîneya Nû|Gîneya Nû]] Rojhilat) * [[Riau]] * [[Sulawesiya Navend]] * [[Sulawesiya Bakur]] * [[Sulawesiya Rojava]] * [[Sulawesiya Başûr]] * [[Sulawesiya Başûr-Rojhilat]] * [[Sumatraya Bakur]] * [[Sumatraya Rojava]] * [[Sumatraya Başûr]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Indonesia}} {{Dewletên Asyayê}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|5|S|120|E|type:country_region:ID|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Îndonezyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Îndonezya| ]] imjvbcv2s6nhnk1801c66bfcag9akcl 0 13654 2083288 2000183 2026-08-02T22:19:02Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083288 wikitext text/x-wiki [[Wêne:JavaScript code.png|thumb|Nermalavekê ku bi zimanê [[JavaScript]] hatiye nivîsandin]] '''Nermalav''' an jî '''nivîsbarî''', ji programên komputerê pêk tê ku talîmatên xebandina [[komputer]]ê didin.<ref name="pis-p16">{{Jêder-kitêb |sernav=Principles of Information Systems, Sixth Edition |url=https://archive.org/details/principlesofinfo0000stai_u1z2 |paşnav=Stair |pêşnav=Ralph M. |weşanger=Thomson |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/principlesofinfo0000stai_u1z2/page/16 16] |isbn=0-619-06489-7 |jêgirtin= }}</ref> Nermalav di heman demê de belgeyên sêwiranê û taybetmendiyan jî vedihewîne. Dîroka nermalavê bi pêşvêcûna komputerên tivilmanî di nîvê sedsala 20ê de girêdayî ye. Programên destpêkê bi zimanê makîneyê yê taybetî yê [[hişkalav]]ê hatine nivîsandin. Danasîna zimanên programî di astekê bilind di sala 1958an de rê da rêwerzên ku ji aliyê mirovan be bêtir têne xwendin ku pêşvêçûna nermalavê hêsantir û veguhezbartir kiriye nav mîmariyên cuda yên komputeran de. Nermalava bi zimanekê programî ji bo ku li ser hişkalav mîmariyê were bi cih kirin, bi rêya berhevkar an wergêrek tê xebitandin. Bi demê re, nermalav ji ber pêşketinên di [[Tor (komputer)|torê]], [[Pergala xebitandinê|pergalên xebitandinê]], û [[danegeh]]an de tevlihev bûye. Nermalav dikare di du celebên sereke were dabeş kirin: # pergalên xebitandinê: ku çavkaniyên hardware birêve dibin û ji bo sepanan xizmetan peyda dikin # nermalava sepanan: ku karên taybetî ji bo bikarhêneran pêk tîne Zêdebûna bikaranîna ewr (cloud computering) modela radestkirina nermalavê ya nû, nermalava wekî xizmetkar (SaaS), derxistiyê holê. Di SaaSê de, sepan ji aliyê dabînker ve têne mêvandar kirin û bi rêya [[înternet]]ê têne gihîştin. Pêvajoya pêşxistina nermalavê çend qonaxan dihewîne. Qonax sêwirandina nermalavê, programkirin, ceribandin, berdan û parastinê dihewîne. Piştrastkirina kalîteya nermalavê û ewlehî aliyên girîng ên pêşxistina nermalavê ne, ji ber ku çewtî û qelsiyên ewlehiyê dikarin bibin sedema têkçûnên pergalê û binpêkirinên ewlehiyê. Wekî din, pirsgirêkên qanûnî yên wekî lîsansên nermalavê û mafên milkê rewşenbîrî di belavkirina hilberên nermalavê de rolekê girîng dilîzin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komputer]] [[Kategorî:Nermalav| ]] [[Kategorî:Nivîsbarî]] 6olwj12jeb5ow6syv4orhnixallyuco 0 13840 2083308 2001716 2026-08-02T22:40:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Xirwatistan''',{{Efn|Bi navê '''Xirvatistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Xirwatistanê''' (bi [[kroatî|xirwatî]]: ''Hrvatska''), welatekî li ser xaçerêya [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê [[Ewropa]]yê ye ku peravên deryayî ya welêt bi tevahî li ser [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojava [[Slovenya]], li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat bi Serbistan, li başûrê rojhilat bi [[Bosniya û Herzegovîna]] û [[Montenegro]] re hevsinor e û li rojava û başûrê rojava ve bi [[Îtalya]]yê re sinorê deryayî parve dike. [[Paytext]] û bajarê herî mezin bajarê [[Zagreb]] e ku bi bîst navçeyan yek ji beşên bingehîn ên welêt pêk tîne. [[Rûerd]] a Xirwatistan 56.594 kîlometre çargoşe erd vedigire û nifûsa welêt nêzîkê 3.9 milyon e. Gelê [[xirwat]]î di dawiya sedsala 6an de gihîştine Xirwatistana îro ku di wî demê Xirwatistan beşek ji Îlîryaya Romayê bû. Di sedsala 7an de herêm bi du dukayan hatiye organîze kirin. Xirwatistan yekem car di 7ê hezîrana sala 879an de di dema serdestiya Duk [[Branîmîr]] (rêveberên xirwatî) de di qada navneteweyî de wekî welatek serbixwe hatiye nas kirin. Tomislav di sala 925an de dibe yekem qiralê Xirwatistanê ku welêt derdixe asta statûya keyaniyê. Di dema krîza peyrewiyê de piştî ku xanedana Trpimirović diqede, Kroatya di sala 1102an de bi [[Mecaristan]]ê re yekîtiyek ava dike. Di sala 1527an de li hember dagirkeriya osmaniyan, Meclîsa Xirwatistanê Ferdînand I ê awistirî ji bo textê Xirwatistanê hilbijartiye. Di cotmeha sala 1918an de li [[Zagreb]]ê Dewleta Sloven, Xirwat û Serbên serbixwe ji [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê veqetiyan û di kanûna pêşîn a sala 1918an de beşdarî Keyaniya Yûgoslavyayê dibin. Piştî dagirkirina Axîs ya [[Yûgoslavya]]yê ya di nîsana sala 1941an de, piraniya Xirwatistanê beşdarî dewletek quklaya Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê hatibû kirin ku ji aliyê naziyan ve hatibû avakirin. Tevgereke berxwedanê dibe sedema damezrandina Komara Sosyalîst a Xirwatistanê ku piştî şer dibe endamê damezrîner û pêkhateya Komara Sosyalîst a Federal a Yûgoslavyayê. Di 25ê hezîrana sala 1991an de, Xirwatistan serxwebûna xwe radigihîne ku berê ragihandina serxwebûnê Şerê Serxwebûnê di heyamek çar salan de bi awayek serketî didomîne. Xirwatistan komar û [[Demokrasî|demokrasiyek]] lîberal a parlemanî ye. Welat endamê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Herêma Ewro]], [[Herêma Şengenê]], [[NATO]], [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê|Konseya Ewropa]], [[OSCE]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, yek ji endamên damezrînerê Yekîtiya ji bo [[Deryaya Navîn]] e û welêt niha di dema pêvajoya tevlîbûna OECDê de ye. Kroatya ku beşdarek çalakê di parastina aşitiyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] de ye ku bi serbazan beşdarî Hêza Alîkariya Ewlekariya Navdewletî bûye û ji bo dagirtina kursiyek nedaîmî di Konseya Ewlekariya Neteweyên Yekbûyî de di serdema 2008-2009 de ji bo yekem car hatiye hilbijartin. Xirwatistan welatek pêşketî ye ku xwedan aborîyek pêşketî ya dahata bilind e û di [[Îndeksa Pêşketina Mirovî]] de di rêza 40em de ye. Li gorî rêjeya [[Qatjimara Gini|Qatjimara Gînî]] yê welêt di nav 20 welatên cîhanê de cih digire lê newekheviya dahatê kêm e. Ji salên 2000an vir ve hikûmeta Xirwatistanê veberhênanên giran ji bo binesaziyê nemaze ji bo rêyên veguheztinê û tesîsên li ser korîdorên [[Pan-Ewropî]] kiriye. Xirwatistan di destpêka sala 2020an de wekî pêşengek enerjiyê ya herêmî pêşketiye û bi navgîniya termînala gaza xwezayî ya şilkirî ya herikîn a li [[Girava Krkê]], pargîdaniya [[LNG Hrvatska]], beşdarî pirrengkirina dabînkirina enerjiyê ya Ewropayê dibe. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristiya gerdûnî û perwerdehiya seretayî û navîn a belaş pêk tîne û piştgirî dide saziyên giştî û veberhênanên pargîdaniyên di warê medya û weşanê de. == Navname == Di kurdî de herî zêde peyva “Xirwatistan” û peyvên ''xirwat''/''xirwatan'' tê bikaranîn. Lê hinek kurd û enstîtûyên fermî wek navê dewletê '''Kroatya'''<ref> {{Jêder-malper |url=https://schengenvisum.info/ku/kroatya-chengenland/ |sernav=Kroatya îsal 27emîn welatê Şengenê ye? |malper=Schengenvisum.info |tarîx=2019-08-18 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=ku |paşnav=Redactie }}</ref> û wek navê gel ''Kroat''/''kroatan'' tercîh dikin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://xwebun.org/tur-an-i-turanistan-ki-ne-i/ |sernav=Tûr-an-î (Tûranistan) kî ne-I {{!}} Xwebûn |tarîx=2024-03-03 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=tr }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:ZGvucdove.jpg|thumb|çep|Peykerê Kevoka Vučedolê ku ji salên 2800 û 2500 {{bz}} ma ye.]] Cihê Xirwatistana îro ji heyama pêşdîrokî vir ve bûye cihwarê mirovî. Fosîlên Neandertal ên ku ji serdema paleolîtîk a navîn e li bakurê Xirwatistan hatine dîtin li cihwarê [[Krapîna Neanderthalê]] hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salopek |pêşnav=Igor |tarîx=2010-12-15 |sernav=Krapina Neanderthal Museum as a well of medical information |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/95232 |kovar=Acta medico-historica Adriatica : AMHA |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=197–202 |issn=1334-4366 }}</ref> Li hemû herêmê bermahiyên çandên neolîtîk û kalkolîtîk hatine dîtin. Rêjeya herî mezin a şûnwaran li geliyên bakurê Xirwatistanê ye. Çanda herî girîng çandên Baden, Starçevo û Vučedol in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Balen |pêşnav=J. |tarîx=2005-12-21 |sernav=The Kostolac horizon at Vučedol |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/26644 |kovar=Opvscvla archaeologica |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=25–40 |issn=0473-0992 }}</ref> Herêm di serdema hesinî malavaniya çanda Hallstatt a destpêkê ya Îlîrî û çanda La Tène ya Keltî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potrebica |pêşnav=Hrvoje |paşnav2=Dizdar |pêşnav2=Marko |tarîx=2002-07-20 |sernav=A Contribution to Understanding Continuous Habitation of Vinkovci and its Surroundings in the Early Iron Age |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/1560 |kovar=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |ziman=hr |cild=19 |hejmar=- |rr=79–100 |issn=1330-0644 }}</ref> === Serdema kevnare === Dema ku yekem koloniyên yewnanî li giravên Hvar, Korčula û Vis hatin damezrandin, li herêma Xirwatistana îro îlî û lîburî bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scribd.com/document/15826619/John-Wilkes-The-Illyrians |sernav=John Wilkes - The Illyrians {{!}} PDF |malper=Scribd |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Di 9ê {{pz}} de, axa Xirwatistan ya îro bûye beşek ji împeratoriya Romayê. Qeyser Diokletîan li herêmê bû. Piştî ku Diokletîan di sala 305an de teqawît dibe, dev textê berdide berdide, qesrek mezin li Splitê ava dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C |sernav=The Decline and Fall of the Roman Empire, Volume I: A.D. 180 to A.D. 395 (A Modern Library E-Book) |paşnav=Gibbon |pêşnav=Edward |tarîx=2000-11-01 |weşanger=Random House Publishing Group |isbn=978-0-679-64146-9 |ziman=en }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Balkans925.png|thumb|çep|Keyaniya Xirwatistanê nêz. 925, di dema Key Tomislav de.]] Di sedsala 5an de, împeratorê Romaya Rojavayî ya dawî Julius Nepos piştî ku di sala 475an de ji Îtalyayê direve, li herêmek piçûk ji qesrê hikum dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft |sernav=History of the later Roman Empire : from the death of Theodosius I to the death of Justinian (A.D. 395 to A.D. 565) |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. (John Bagnell) |tarîx=1923 |weşanger=London : Macmillan |kesên-din=Kelly - University of Toronto }}</ref> Serdem bi êrişên Avar û xirwatan ê di dawiya sedsala 6an û nîvê yekem a sedsala 7an de û bi hilweşandina hema hema hemî bajarên Romayê bi dawî dibe. Romayiyên ku ji şer xwe rizgar dikin vedikişin cihên herêmên peravê, girav û çiyayên herêmê. Bajarê Dubrovnîkê ji aliyê kesên bi vî rengî ji Epidaurum rizgar bûne ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ |sernav=Researches on the Danube and the Adriatic |paşnav=Andrew Archibald Paton |tarîx=1862 |weşanger=Trübner |kesên-din=unknown library |ziman=en }}</ref> Etnogenesîsa xirwatan ne diyar e. Teoriyeke din, teoriya slavî ye ku koçberiya xirwatan spî ji krowatyaya spî di serdema koçê de pêşniyar dike. Teoriyeke din jî berevajiyê vê teoriyê, teoriya îranî ye ku eslê xirwatan bi eslê xwe îranî pêşniyar dike ku li ser bingeha Tabletên Tanaisê ku nivîsên yewnanî yên kevnar ên bi navên Xορούαθος, Χοροάθος û Χορόαθος (Khoroúathos, Khoroáthos û Khoróathos) û şirovekirina wan wekî antroponîmên gelê krowatî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heršak |pêşnav=Emil |paşnav2=Nikšić |pêşnav2=Boris |tarîx=2007-09-30 |sernav=Croatian Ethnogenesis: A Review of Component Stages and Interpretations (with Emphasis on Eurasian/Nomadic Elements) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/28729 |kovar=Migracijske i etničke teme |ziman=hr |cild=23 |hejmar=3 |rr=251–268 |issn=1333-2546 }}</ref> Li gorî berhema ''De Administrando'' ku ji hêla împeratorê Bîzansê Konstantîn VII ve di sedsala 10an de hatiye nivîsandin, xirwat di nîvê yekem a sedsala 7an de piştî ku Avaran têk dibin, gihîştine parêzgeha Romayê ya Dalmatiyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Katičić |pêşnav=Radoslav |tarîx=1989 |sernav=IVAN MUŽIĆ O PODRIJETLU HRVATA |url=https://hrcak.srce.hr/95425 |kovar=Starohrvatska prosvjeta |ziman=hr |cild=III |hejmar=19 |rr=243–270 |issn=0351-4536 }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |tarîx=1999 |paşnavê-edîtor=Dorroh |pêşnavê-edîtor=J. Robert |paşnavê-edîtor2=Goldstein |pêşnavê-edîtor2=Gisèle Ruiz |paşnavê-edîtor3=Goldstein |pêşnavê-edîtor3=Jerome A. |paşnavê-edîtor4=Tom |pêşnavê-edîtor4=Michael Mudi |sernav=Applied Analysis |url=http://dx.doi.org/10.1090/conm/221 |kovar=Contemporary Mathematics |doi=10.1090/conm/221 |issn=1098-3627 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birin |pêşnav=Ante |tarîx=2015-01-01 |sernav=Pregled političke povijesti Hrvata u ranome srednjem vijeku |url=https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |kovar=Nova zraka u europskom svjetlu - Hrvatske zemlje u u ranome srednjem vijeku (oko 550 - oko 1150) |roja-gihiştinê=2023-10-06 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007045144/https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê ev îdîa tê nîqaş kirin ku hîpotezên hevrikî ya bûyerê di navbera dawiya sedsalên 6an û destpêka sedsala 7an (serwerî) yan jî derengiya sedsala 8an û destpêka sedsala 9an (dorpêk) de vedibêjin lê daneyên arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku koç û bicihbûna slav/xirwatan di dawiya sedsala 6an û destpêka sedsala 7an de despêkiriye.<ref name="Raditsa1970">{{Jêder-kovar |paşnav=Raditsa |pêşnav=Bogdan |tarîx=1970 |sernav=Hrvatska Politika I Jugoslavenska Ideja. By Ivan Mužić. Split: Ivan Mužić, 1969. v, 319 pp. |url=http://dx.doi.org/10.2307/2493190 |kovar=Slavic Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=531–532 |doi=10.2307/2493190 |issn=0037-6779 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6UbOtJcF8rQC |sernav=Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman and Early Medieval Dalmatia |paşnav=Džino |pêşnav=Danijel |tarîx=2010 |weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-18646-0 |ziman=en }}</ref> Di dawiyê de, dukek hatiye damezrandin, wekî ku ji hêla kronîkên Einhard ve di sala 818an de dest pê dike ve hatiye pejirandin, Duka Xirwatistanê ji hêla malbata Borna ve hatiye birêvebirin.<ref name="Raditsa1970"/> Tomarkirinên belgeya yekem a warên xirwatî, dewletên bindest ên firansiyên wê demê nîşan didin. Cîranê wan ên bakur Mîrektiya Pannoniya Jêrîn bû ku di wê demê de ku ji hêla Duke Ljudevit ve hatiye rêvebirin ku li herêmên di navbera [[Çemê Dravayê]] û [[Çemê Savayê]] de bû ku navenda dukê û kela dukê li Sîsak bû, hikûm dikir. Ev nifûs û herêm di dirêjahiya dîrokê de bi xirwat û Xirwatistanê ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Li gorî Konstantîn VII xirîstiyanibûna xirwatan di sedsala 7an de dest pê kiriye lê ev îdîa tê nîqaş kirin û bi gelemperî, xiristiyanî bûna wan bi sedsala 9an ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivandija |pêşnav=Antun |tarîx=1967 |sernav=Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima: (prikaz pitanja) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/64623 |kovar=Bogoslovska smotra |ziman=hr |cild=37 |hejmar=3-4 |rr=440–444 |issn=0352-3101 }}</ref> Tê texmîn kirin ku xirîstiyanibûn di destpêkê de tenê elît û mirovên têkildarên wan vedihewîne.<ref name="Koç2018">{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018-09-19 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Serweriya frankiyan di dema serdestiya Mislav, yan jî cîgirê wî Trpimir I de bi dawî bûye.<ref name="Raditsa1970"/><ref name="Koç2018"/> Xanedaniya qiral a xweliyên xirwatî ji hêla Duke Trpimir I ve di nîvê sedsala 9an de hate damezrandin ku hêzên bîzansî û bulgariyan têk dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brković |pêşnav=Milko |tarîx=2001-10-19 |sernav=The Papal Letters of the second half of the IXth Century to addressees in Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=43 |rr=29–44 |issn=1330-0474 }}</ref> Yekem serwerê xwemalî ya xirwatî ku ji hêla papa ve hatiye nas kirin duk [[Branîmîr]] bû ku di 7ê hezîrana sala 879an de ji aliyê [[Papa John VIII]] pejirandina papatiyê wergirtiye.<ref name="Raditsa1970"/> Tomislav keyê yekemê Xirwatistanê bû ku di nameya Papa John X de di sala 925an de weha hatiye destnîşan kirin. Tomislav keyek xirwatî ye ku êrîşên Mecaristan û bulgaran têk biriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posavec |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/62779 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=30 |hejmar=1 |rr=281–290 |issn=0353-295X }}</ref> Keyaniya Xirwatistanê Navendî di sedsala 11an de di serdema Petar Krešimir IV (1058-1074) û [[Dmîtar Zvonîmîr]] (1075-1089) de gihîşt lûtkeya xwe yê herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Margetić |pêşnav=Lujo |tarîx=1996 |sernav=Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II. |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76963 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=11–20 |issn=0353-295X }}</ref> Dema ku Stjepan II di sala 1091an de dimire, Xanedana Trpimirović bi dawî dibe, burayê Dmitar Zvonimir, Ladislaus I ê Mecaristanê taca xirwatî dixwaze. Ev jî di sala 1102an de di bin serweriya Koloman de dibe sedema şer û yekîtiya kesane yê bi [[Mecaristan]]ê re.<ref name="Heka2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2008-10-01 |sernav=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/68144 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=8 |hejmar=1 |rr=152–173 |issn=1332-4853 }}</ref> === Yekîtiyên bi monarşiyên Mecaristan 1102 û Habsburg 1527 === [[Wêne:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|thumb|rast|Ban Josip Jelačić di vekirina yekem Parlamena Xirwatî ya nûjen (Sabor), (5ê Hezîran, 1848). Alaya sêrengî ya Xirwatî di paşperdeyê de tê dîtin.]] [[Wêne:Map of the Kingdom of Croatia-Slavonia (1885).png|thumb|rast|Keyaniya Xirwatistan-Slavonya keyaniyek otonom bû ku di nav Awistirya-Mecaristanê de di sala 1868an de piştî Rûniştina Xirwatistan-Mecaristan hatiye avakirin.]] Di çar sedsalên din de, Keyaniya Xirwatistan ji aliyê Sabor (parlamen) û Ban (cîgirê key) ve di bin rêveberiya keyê Xirwatistanê ve hate birêvebirin. Di vê serdemê de mezinbûna esilzadeyên bibandor ên wekî malbatên Frankopan û Šubić û di dawiyê de gelek Ban (cigirê qiral) ji her van du malbatan derketin holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=HOU |pêşnav=Q. R. |paşnav2=ZHANG |pêşnav2=H. Y. |tarîx=2005-05-10 |sernav=DEPOSITION OF <font>M</font>—<font>C</font> (<font>M</font> = <font>Cr</font>, <font>Mn</font>, <font>Fe</font>) FILMS BY MAGNETRON SPUTTERING |url=http://dx.doi.org/10.1142/s0217984905008505 |kovar=Modern Physics Letters B |cild=19 |hejmar=11 |rr=529–537 |doi=10.1142/s0217984905008505 |issn=0217-9849 }}</ref> Metirsiyeke zêde ya dagirkirina osmaniyan û têkoşîna li dijî [[Komara Venedîkê]] ji bo kontrolkirina herêmên peravê derket holê. Venedîkan heta sala 1428an ji xeynî bajar-dewleta Dubrovnikê ku serbixwe bû, piraniya Dalmatiyayê kontrol kirin. Biserketinên osmaniyan di sala 1493an de dibe sedema Şerê Qada Krbava û di sala 1526an dibe sedema Şerê Mohácsê ku herdu jî biserketinên osmanî yên berbiçav bi dawî dibin. Qral Louis II li Mohácsê dimire û di sala 1527an de, Parlamena Xirwatistan li Çetînê civiya û Ferdînand I ê ji Mala Habsburgê wek hikûmdarê nû yê Xirwatistanê bi şertê ku Xirwatistanê li hemberê dagirkirinên Împeratoriya Osmanî û mafên siyasî ya welêt biparêze, hilbijart.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2010-12-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2010-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101202061135/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="Frucht2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Frucht |pêşnav=Steven J. |paşnav2=Fahn |pêşnav2=Stanley |tarîx=2005 |sernav=Movement Disorder Emergencies |url=http://dx.doi.org/10.1385/1592599028 |doi=10.1385/1592599028 }}</ref> Di sala 1538an de piştî biserketinên osmaniyan, Xirwatistan di nav herêmên sivîl û leşkerî de hate parçekirin. Herêmên leşkerî wekî Sinorê Leşkerî yê Xirwatî dihat zanîn rasterast di bin kontrola Habsburgê de bûn. Dagirkirina osmaniyanê li Xirwatistanê heya Şerê Sîsakê 1593 ku osmanî di vê şerê de têk diçin, berdewam dike.<ref name="Frucht2005" /> Di dema Şerê Mezin ê Tirkan de (1683–1698), Slovenya ji nû ve ji osmaniyan hate stendin lê Bosniya rojava ku beriya dagirkirina osmaniyan beşek ji Xirwatistanê bû li derveyî kontrola Xirwatistan dimîne. Sinorê îro yên di navbera her du welatan de bermayiya vê encamê ye. Dalmatya, beşa başûrê sinor ku bi heman rengî ji hêla Şerên Pêncemîn û Heftemîn ên Osmanî-Venetyayê ve hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2013-12-01 |sernav=Lane-Fox of Soho, Baroness, (Martha Lane Fox) (born 10 Feb. 1973) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.258112 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Dagirkirinên osmaniyan guhertinên demografîk li herêman dagirkirî bi xwe re tîne. Di sedsala 16an de, xirwatên ji rojava û bakurê Bosniyayê, Lika, Krbava, devera di navbera çemên Una û Kupa de û nemaze ji rojavayê Slovenya, ber bi Awistiryayê ve koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr |sernav=HKD :: Hrvatsko Kulturno Društvo u Gradišću - Povijest Gradišćanskih Hrvatov |tarîx=2012-11-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2012-11-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Valentić |pêşnav=Mirko |tarîx=1990-10-30 |sernav=TURSKI RATOVI I HRVATSKA DIJASPORA U XVI. STOLJEĆU |url=https://hrcak.srce.hr/74388 |kovar=Senjski zbornik : prilozi za geografiju, etnologiju, gospodarstvo, povijest i kulturu |ziman=hr |cild=17 |hejmar=1 |rr=45–60 |issn=0582-673X }}</ref> Ji bo ku li cihê nifûsa ji warên xwe derdikevin, Habsburgan Bosniyayan teşwîq kir ku li ser Sinorê Leşkerî de xizmeta leşkeriyê bikin. Parlamena Xirwatistanê piştgirî dide Qraliyeta Pragmatîk a Key Charles III û di sala 1712an de biryara xwe yê pragmatîk îmze dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/hr/o-saboru/povijest-saborovanja |sernav=Povijest saborovanja |malper=Hrvatski sabor |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Piştre împerator soz dide ku rêzê li hemî îmtiyaz û mafên siyasî yên Keyaniya Xirwatistan bigire û Keybanû Mariya Theresa di warê perwerdehiya Xirwatistanê de, wekî bikaranîna perwerdehiya mecbûrî, tevkariyên girîng dike. Di navbera salên 1797 û 1809an de, împeratoriya Fransî ya Yekem bi zêdeyî peravên rojhilata Adriatîk û hundirê wê dagir dike, komarên Venedikî û Ragusan bi dawî kir û parêzgehên Îlîryayê ava kirin. Di bersivê de, Hêza Deryayî ya Keyaniyê Deryaya Adriyatîk dorpêç dike ku di sala 1811an de dibe sedema Şerê Visê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanislawski |pêşnav=John |tarîx=2012-10-04 |sernav=Adkins, Trace |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2226832 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Parêzgehên Îlîrî di sala 1813an de ji hêla [[Awistirya]]yê ve hatin destbiserkirin û piştî Kongreya Viyanayê di sala 1815an de ji hêla Împeratoriya Awistiryayê ve hatin desteserkirin. Ev dibe sedema damezrandina Keyaniya Dalmatiya û vegerandina [[Deryaya Kroatyayê|Deryaya Kroatî]] ji Keyaniya Xirwatistanê re di bin yek tacê de. Di salên 1830 û 1840an de neteweperestiya romantîk ku îlhama Vejîna Neteweyî ya Xirwatistan ku kampanyayek siyasî û çandî ya ku yekitiya Slavên Başûr di nav împeratoriyê de piştgirî dike, nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C |sernav=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity, 1812-1822 |paşnav=Nicolson |pêşnav=Harold |tarîx=2000 |weşanger=Grove Press |isbn=978-0-8021-3744-9 |ziman=en }}</ref> Mebesta wê ya bingehîn damezrandina zimanek standard bû ku wekî dijberiyek li hemberê zimanê mecarî û di heman demê de pêşvebirina edebiyat û çanda xirwatî bû. Di dema Şoreşa Mecaristanê 1848an de, Xirwatistan alîgirê Awistiryayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stančić |pêşnav=Nikša |tarîx=2008 |sernav=Hrvatski narodni preporod - ciljevi i ostvarenja |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/80164 |kovar=Cris : Časopis Povijesnog društva Križevci |ziman=hr |cild=X |hejmar=1 |rr=6–17 |issn=1332-2567 }}</ref> Ban (rêveberê xirwatî) Josip Jelačić di sala 1849an de alîkariya têk birina mecaran dike û polîtîkaya almanîbûnê dide destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Čuvalo |pêşnav=Ante |tarîx=2008-12-22 |sernav=Josip Jelačić - Ban of Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/77559 |kovar=Review of Croatian History |ziman=en |cild=IV |hejmar=1 |rr=13–27 |issn=1845-4380 }}</ref> Di salên 1860an de, têkçûna siyasetê derdikeve holê ku rê li ber lihevhatina [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê ya sala 1867an vedike. Di navbera Împeratoriya Awistiryayê û [[Keyaniya Mecaristanê]] de yekitiyek kesane çêdibe. Peymanan statûya Xirwatistanê ji Mecaristanê re dihêle ku ev yek di sala 1868an de bi yekkirina [[Keyaniya Xirwatistanê]] û [[Slovenya]] bi Çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê re tê çareserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://networks.h-net.org/habsburg |sernav=Habsburg {{!}} H-Net |malper=networks.h-net.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Dema ku Rijeka statûya ''corpus separatum'' ku di sala 1779an de hatiye destnîşan kirin tê parastin, [[Keyaniya Dalmatiyayê]] di bin kontrola defacto ya Awistiryayê de dimîne.<ref name="Heka2008"/> Piştî ku [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] piştî [[Peymana Berlînê]] ya 1878an [[Bosniya û Herzegovîna]] dagir dikin, Sinorê Leşkerî têne rakirin. Xirwat û Slav ên li sinorê di sala 1881an de di bin hukmên çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê de vegeriyan Xirwatistanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2007-12-20 |sernav=Hrvatsko-ugarska nagodba u zrcalu tiska |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/39787 |kovar=Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci |ziman=hr |cild=28 |hejmar=2 |rr=931–971 |issn=1330-349X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dubravica |pêşnav=Branko |tarîx=2001 |sernav=POLITICAL / TERRITORIAL DIVISION AND THE SIZE OF THE CIVILIAN CROATIA AT THE TIME OF ITS UNIFICATION WITH MILITARY CROATIA IN 1871-1886 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/38709 |kovar=Politička misao : časopis za politologiju |ziman=hr |cild=38 |hejmar=3 |rr=159–172 |issn=0032-3241 }}</ref> Hewldanên nû yên ji bo reforma Awistirya-Mecaristanê, ku federalîzekirina bi Xirwatistan re wekî yekîneyek federal pêk tê, ji hêla [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] ve hate rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SZu0AAAAIAAJ |sernav=Franz Ferdinand: Europas verlorene Hoffnung |paşnav=Polatschek |pêşnav=Max |tarîx=1989 |weşanger=Amalthea |isbn=978-3-85002-284-2 |ziman=de }}</ref> === Yûgoslavyaya yekem 1918-1941 === [[Wêne:Radic govori na skupstini.jpg|thumb|rast|Stjepan Radić ku serokê Partiya Gundî ya Xirwatistanê ye ku rêxistina federal a Yûgoslavyayê diparêze, di dema civîna Dubrovnik a sala 1928an de ye.]] Di 29ê cotmeha sala 1918an de Parlamena Xirwatistanê (Sabor) serxwebûn ragihand û biryar da ku beşdarî Dewleta Sloven, Xirwat û Serban a nû avabûyî bibe ku di encamê de di 4ê kanûna pêşîn a sala 1918an de bi [[Keyaniya Serbistanê]] re dikeve nav yekîtiyê ku Keyaniya Serb, Xirwat û Slovenan ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Parlamena Xirwatistanê ti carî yekîtiya bi Serbistan û Montenegro re nepejirand. Destûra bingehîn a sala 1921an ku welat wekî dewleta unîter pênase dike û rakirina parlamen û dabeşên îdarî yên dîrokî û otonomiya Xirwatistanê bi dawî dike. Destûra bingehîn a nû ji aliyê partiya siyasî ya neteweyî ya ku herî zêde piştgirî lê dihat kirin, [[Partiya Gundiyên Xirwatî]] (HSS) ya bi serokatiya [[Stjepan Radić]], dijberê vê destûra bingehîn disekine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miškulin |pêşnav=Ivica |tarîx=2003-11-10 |sernav=Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/31497 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=3 |hejmar=1 |rr=452–470 |issn=1332-4853 }}</ref> Ji ber ku Radiç di sala 1928an de di Meclîsa Neteweyî de hate kuştin û bû sedem ku Qral Alexander I di çileya sala 1929 de dîktatoriyek saz dike, rewşa siyasî her ku diçe xirabtir dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Begonja |pêşnav=Zlatko |tarîx=2009-11-23 |sernav=Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74560 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=51 |rr=203–218 |issn=1330-0474 }}</ref> Dema ku qiral makezagonek yekparêztir ferz dike, dîktatorî bi awayekî fermî di sala 1931an de bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yH3Hz2AXonwC |sernav=Yugoslavia's Ruin: The Bloody Lessons of Nationalism, a Patriot's Warning |paşnav=Job |pêşnav=Cvijeto |tarîx=2002 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-1784-4 |ziman=en }}</ref> Partiya HSS ku niha ji hêla Vladko Maçek ve tê rêvebirin, parêzvaniya federalîzmê didome ku di encamê de Peymana Cvetković-Maček ya tebaxa sala 1939an û Banovina otonom a Xirwatistanê pêk tê. Dema ku mijarên din ji Parlamena Xirwatistanê û rêveberek ku ji aliyê tacê ve hatibû tayînkirin re hiştin, hikûmeta Yûgoslavyayê kontrola berevanî, ewlekariya navxweyî, karên derve, bazirganî û veguheztinê di dest xwe de girt.<ref name="Snoj2015">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.2280530 |sernav=Klemenčič, Ivan |paşnav=Snoj |pêşnav=Jurij |tarîx=2015-05-28 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> === Şerê Cîhanî yê Duyem û Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê === [[Wêne:Adolf Hitler meets Ante Pavelić.1941.jpg|thumb|Serokên faşîst ên Almanyaya Nazî û dewleta wê ya qukle, Dewleta Serbixwe ya Xirwatistan, [[Adolf Hitler]] û [[Ante Pavelić]], civîna li Berghof li derveyî Berchtesgaden, Almanya, 1941.]] [[Wêne:Jelačićev trg 12.5.1945.jpg|thumb|Gelê Zagrebê di 12ê gulana sala 1945an de ji aliyê Partîzanên Xirwatî ve azadiya xwe pîroz dike.]] Di nîsana sala 1941an de Yûgoslavya ji aliyê Almanyaya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve hate dagirkirin. Piştî dagirkirinê, dewleteke rêberiya Alman-Îtalî ya bi navê Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê (NDH) hate damezrandin. Piraniya Xirwatistan, Bosniya û Herzegovîna û herêma Sirmiya di nav vê dewletê de bûn. Parçeyên Dalmatyayê ji aliyê Îtalyayê ve hatin (îlheq) destbiserkirin û herêmên bakur ên xirwatî yên Baranja û Međimurje jî ji [[Mecaristan]]ê tê (îlheq) desteserkirin.<ref name="Snoj2015"/> Rejîma NDH ji aliyê Ante Pavelić û ultra-neteweperest Ustaše ku tevgerek nijadperestê di berê şerê de li Xirwatistanê bû dihate birêvebirin.<ref name="Dujmović2021">{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1101/2021.02.27.21252569 |sernav=COVID-19 Vaccination Priority Evaluation |paşnav=Dujmović |pêşnav=Jozo |paşnav2=Tomasevich |pêşnav2=Daniel |tarîx=2021-03-01 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Bi piştgiriya leşkerî û siyasî ya Almanya û Îtalyayê, rejîmê qanûnên nijadî derxist û dest bi kampanya komkujiya li dijî serb, cihû û romanan kir.<ref name="Dujmović2021"/><ref name="Snoj2015"/> Gelek kes di kampên komkirinê de hatin girtin; kampa herî mezin kompleksa Jasenovacê bû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-05 |sernav=USTAŠKI KONCENTRACIONI LOGORI – STRAŠNA MUČILIŠTA U DRUGOM SVETSKOM RATU |url=http://dx.doi.org/10.22182/pr.6022019.10 |kovar=Politička revija |cild=60 |hejmar=2/2019 |doi=10.22182/pr.6022019.10 |issn=1451-4281 }}</ref> Xirwatên antî-faşîst jî ji aliyê rejîmê ve dihatin armancgirtin.<ref name=":0"/> Gelek kampên komkirinê (bi taybetî kampên Rab, Gonars û Molat) li herêmên dagirkirî yên Îtalyayê, bi piranî ji bo sloven û xirwatan hatin damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=32708 |sernav=koncentracijski logori {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di heman demê de, royalîstên Yûgoslavya û neteweperestên serb ên çetnîk li dijî xirwat û Misilmanan bi alîkariya Îtalyayê kampanyayek qirkirinê dane meşandin.<ref name="Dujmović2021"/> Hêzên Almaniya Nazî ji bo tolhildana kiryarên Partîzan, sûc û tolhildan li dijî sivîlan pêk anîn wek mînak li gundên Kamešnica û Lipayê ya ku di sala 1944an pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Krvava Cetina: masovni pokolji u cetinskome kraju i Poljicima u Drugome svjetskom ratu |paşnav=Kozlica |pêşnav=Ivan |tarîx=2012 |weşanger=Hrvatski Centar za Ratne Žrtve [u.a.] |isbn=978-953-57409-0-2 |series=Biblioteka Zentinam et Tril |cih=Zagreb }}</ref> Tevgereke berxwedanê derket holê ku di 22 hezîrana sala 1941an de, Yekemîn Yekîneya Partîzan a Sîsak li nêzîkî Sîsak hate damezrandin, yekem yekîneya leşkerî bû ku ji hêla tevgerek berxwedanê ve li Ewropaya dagirkirî hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Povijest Hrvatske |paşnav=Pavličević |pêşnav=Dragutin |tarîx=2007 |weşanger=Naklada Pavičić |isbn=978-953-6308-71-2 |çap=4., dop. izd |series=Biblioteka hrvatske povijesti |cih=Zagreb }}</ref> Ev yek destpêka tevgera Partîzan a Yûgoslavyayê, komûnîst, komek berxwedanê ya dijî-faşîst a pir-neteweyî bi serokatiya [[Josip Broz Tito]] hate organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-303250 |sernav=Josipović: Antifašizam je duhovni otac Domovinskog rata |malper=www.vecernji.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di warê etnîkî de, xirwat piştî Serban di tevgera Partîzan de beşdarên herî mezin bûn. Di warê rêjeya zêdebûnê de, xirwat bi rêjeya nifûsa xwe ya li Yûgoslavyayê beşdar tevgera Partîzanê dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoare |pêşnav=Marko Attila |tarîx=2002 |sernav=Whose is the partisan movement? Serbs, Croats and the legacy of a shared resistance |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13518040208430537 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |ziman=en |cild=15 |hejmar=4 |rr=24–41 |doi=10.1080/13518040208430537 |issn=1351-8046 }}</ref> Di gulana sala 1944an de (li gorî Tîto), Xirwatan %30 ji pêkhateya etnîkî ya Partîzan pêk dihat ku %22 ji nifûsa Yûgoslavyayê pêk dihatin. Tevger bi awayekî bilez mezin dibe û di Konferansa Tehranê de di kanûna sala 1943an de, Partîzan yek ji beşdarên hevalbendan hate nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marica |pêşnav=Karakaš Obradov |tarîx=2008-12-28 |sernav=Saveznički zračni napadi na Split i okolicu i djelovanje Narodne zaštite u Splitu tijekom Drugog svjetskog rata |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74494 |kovar=Historijski zbornik |ziman=hr |cild=61 |hejmar=2 |rr=323–349 |issn=0351-2193 }}</ref> Bi piştgiriya hevalbendan di warê lojîstîk, amûr, perwerde û hêza hewayî de û bi alîkariya leşkerên Sovyetê ku beşdarî Êrîşa Belgradê ya slaa 1944an dibin, Partîzan heya gulana sala 1945an kontrola Yûgoslavya û herêmên sinor ên Îtalya û Awistiryayê bi dest dixe. Endamên hêzên çekdar ên NDHê û leşkerên din ên Akserê û bi sivîlan re ber bi Awistiryayê ve vekişiyan. Piştî radestkirina wan, di meşa mirinê ya Yûgoslavyayê ya hevkarên naziyan de gelek kes hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Croatia/World-War-II |sernav=Croatia - WWII, Partisans, Yugoslavia {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di salên paşîn de, almanên etnîkî li [[Yûgoslavya]]yê rastî zilmê hatin û gelek kes hatin binçavkirin.<ref name=":0"/> Daxwazên siyasî yên tevgera Partîzan di Konseya Dewletê ya Antî-Faşîst a Rizgariya Neteweyî ya Xirwatistanê ku di sala 1943an de wekî hilgirê dewletbûna Krowatyayê pêşdikeve û paşê di sala 1945an de veguhere Meclîsê û AVNOJ-hevtayê wê di asta Yûgoslavyayê de tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maurović |pêşnav=Marko |tarîx=2004-05-08 |sernav=Josip protiv Josifa (+ bilješke na str. 106-107) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/81342 |kovar=Pro tempore |ziman=hr |hejmar=1 |rr=73–83 |issn=1334-8302 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&sec=2867 |sernav=Hrvatski sabor - Priopćenja |tarîx=2012-01-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119084444/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&sec=2867 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser bingeha lêkolînên li ser mexdûrên şer û piştî şer ên demograf, Vladîmîr Žerjavić û statîstîknas Bogoljub Kočović, bi giştî 295.000 kes ji axê (herêmên ku piştî şer ji Îtalyayê hatine standin tê de nîne) mirin ku ji %7.3ê nifûsê pêk dihat, di nav wan de 125–137 hezar serb, 118–124 hezar Kroat, 16–17 hezar Cihû û 15 hezar jî Roman bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Žerjavić |pêşnav=Vladimir |tarîx=1995 |sernav=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću |url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en |kovar=Časopis za suvremenu povijest |ziman=hr |cild=27 |hejmar=3 |rr=543–559 |issn=0590-9597 }}</ref> Wekî din qurbaniyên ji herêmên ku piştî şer tevlî Xirwatistanê dibin, bi tevahî 32.000 kes dimirin ku ji wan 16.000 kes îtalî û 15.000 kroatî bûn.<ref name=":10">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-02 |sernav=Croatia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Croatia&oldid=1178247121 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 200.000 xirwat ji tevahiya Yûgoslavyayê (Xirwatistan di nav de) û ji derveyî welat bi tevahî di tevahiya şer û encamên wê yên yekser de hatin kuştin ku bi qasî %5,4 ji nifûsa xirwatan bû.<ref name=":10"/> === Yûgoslavyaya Duyem 1945–1991 === [[Wêne:Nixontito19712.jpg|thumb|Josip Broz Tito ji 1944 heta 1980 Yûgoslavyayê bi rê ve dibe; Wêne: di sala 1971an de Tito bi serokê Dewletên Yekbûyî Richard Nixon re li Qesra Spî.]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]], Xirwatistan dibe yekîneyek yek-partî ya federal a Sosyalîst a SFR ya Yûgoslavyayê ku ji hêla komunîstan ve hatiye birêvebirin lê di nav federasyonê de xwediyê statuyek otonomî bû. Di sala 1967an de, nivîskar zimanzanasên xirwatî danezana li ser rewş û navê ximanê standardî ya xirwatî weşandin û daxwaza wekhevîkirina zimanê xwe kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Šute |pêşnav=Ivica |tarîx=1998 |sernav=Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika – Građa za povijest Deklaracije, Zagreb, 1997, str. 225 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76413 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=31 |hejmar=1 |rr=317–318 |issn=0353-295X }}</ref> Deklerasyon beşdarî tevgerek neteweyî bû ku li mafên medenî yên mezintir û ji nû ve dabeşkirina aboriya Yûgoslavyayê digere, bi Bihara Xirwatan ya sala 1971an ku ji aliyê serokatiya Yûgoslavyayê ve tê tepisandin, bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |sernav=Heroina Hrvatskog proljeća - Jutarnji.hr |tarîx=2012-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303221245/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dîsa jî, Destûra Bingehîn a Yûgoslavyayê ya sala 1974an otonomiyek zêde dide yekîneyên federal ku di bingeh de armancek Bihara Xirwatan pêk anî û ji bo serxwebûna pêkhateyên federatîv bingehek qanûnî peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 |sernav=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union - EJIL |malper=www.ejil.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştî mirina Tîto yê di sala 1980an de, rewşa siyasî li Yûgoslavyayê xerabtir dibe. Tengasiya neteweyî ji ber Bîrnameya SANU ya 1986an (muxtira) û derbeyên sala 1989an ve li Vojvodîna, Kosova û Montenegro zêde dike.<ref name="Frucht2005"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html |sernav=Leaders of a Republic In Yugoslavia Resign |paşnav=Reuters |tarîx=1989-01-12 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di çileya sala 1990an de, Partiya Komunîst bi fraksîyona xirwatî daxwaza federasyonek sistkirî dike, li ser xetên neteweyî perçe dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pauković |pêşnav=Davor |tarîx=2008-12-22 |sernav=Last Congress of the League of Communists of Yugoslavia: Causes, Consequences and Course of Dissolution |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/55640 |kovar=Suvremene teme : međunarodni časopis za društvene i humanističke znanosti |ziman=hr |cild=1 |hejmar=1 |rr=21–33 |issn=1847-2397 }}</ref> Di heman salê de, hilbijartinên yekem ên pir-partî li Xirwatistanê hatin lidarxistin ku di heman demê de bi serketina Franjo Tuđman aloziyên neteweperestî girantir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html |sernav=Obituary: Franjo Tudjman |tarîx=1999-12-13 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Hinek ji serbên li Xirwatistanê meclîsê terikandin û bi mebesta bidestxistina serxwebûna Xirwatistanê, otonomiya Komara Krajinaya Serbî ya nenaskirî ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html |sernav=Croatia's Serbs Declare Their Autonomy |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1990-10-02 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC |sernav=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, 1999 |paşnav=Publications |pêşnav=Europa |paşnav2=4th 1999 |tarîx=1999 |weşanger=Taylor & Francis Group |isbn=978-1-85743-058-5 |ziman=en }}</ref> === Şerê serxwebûna Xirwatistanê === Bi zêdebûna rageşiyê re, Xirwatistan di 25ê hezîrana sala 1991ê de serxwebûna xwe ragihand. Lêbelê pêkanîna tam a danezanê tenê piştî rawestandina sê mehan li ser biryara 8ê cotmeha sala 1991ê dikeve meriyetê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |sernav=2 YUGOSLAV STATES VOTE INDEPENDENCE TO PRESS DEMANDS |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-06-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&sec=2462 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2012-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2018-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180715210901/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&sec=2462 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di vê navberê de, dema ku [[Artêşa Gel a Yûgoslavyayê]] (JNA) di bin kontrola Serbistanê de bû û komên cuda yên paramîlîter ên Serbî êrîşî Xirwatistanê dikin, alozî ber bi şerekî eşkere ve çû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html |sernav=Army Rushes to Take a Croatian Town |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-11-04 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di dawiya sala 1991an de, şerekî dijwar ku li ser eniyek berfereh pêk hatin, kontrola Xirwatistanê li dora ji sê paran axê, daxist du parê axa welêt.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html |sernav=Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=1991-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-01-mn-177-story.html |sernav=Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia |paşnav=Powers |pêşnav=Charles T. |tarîx=1991-08-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Komên paramîlîter ên sirbî piştre dest bi kampanyaya kuştin, êrîşên terorî û derxistina xirwatan li herêmên serhildêr kirin ku kuştina bi hezaran sîvîlên xirwat derxistin ku bi qasî 400.000 xirwat û kesên din ên ne-serbî ji malên wan koçber dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=175515 |sernav=Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske |malper=www.index.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |sernav=SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTI |tarîx=2007-12-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2007-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serbên ku li bajarên Xirwatistanê dijîn, bi taybetî yên li nêzî eniyên şer, rastî cûrbicûrên cudakariyan hatin.<ref name=":10"/> Her çiqas di astek sinordar de û bi hêjmarek kêm de bin jî, serbên Xirwatistanê yên li Slovenyaya Rojhilat û Rojava û beşên Krajina neçar dimînin ku birevin yan jî ji hêla hêzên xirwatî ve têne derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=https://archive.org/details/lawofinternation0000bass |paşnav=Bassiouni |pêşnav=M. Cherif |paşnav2=Manikas |pêşnav2=Peter |tarîx=1996 |weşanger=Transnational Publishers |kesên-din=Internationaler Strafgerichtshof für das Ehemalige Jugoslawien |isbn=978-1-57105-004-5 |cih=Irvington-on-Hudson, NY }}</ref> Hikûmeta Xirwatistan bi eşkereyî van kiryaran şermezar kir û xwest ku rawestîne û diyarkir ku jiderxistina serban ne beşek ji siyaseta hikûmetê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Allen D. |tarîx=1996-06-01 |sernav=A Spacetime Note, with Strings Attached |url=http://dx.doi.org/10.1063/1.2807644 |kovar=Physics Today |cild=49 |hejmar=6 |rr=13–13 |doi=10.1063/1.2807644 |issn=0031-9228 }}</ref> Di 15 çileya sala 1992an de, Xirwatistan ji hêla Civata Aborî ya Ewropî ve û piştre jî ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hate qebûl kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html |sernav=Slovenia and Croatia Get Bonn's Nod |paşnav=Kinzer |pêşnav=Stephen |tarîx=1991-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html |sernav=3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N. |tarîx=1992-05-23 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Şer bi bandor di tebaxa sala 1995an de biserketineke diyarker a Xirwatistanê bi dawî dibe ku her sal di 5ê tebaxê wekî Roja Serketin û Spasdariya Welat û Roja Parêzvanên xirwatî tê bibîranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-08-08-mn-32662-story.html |sernav=Croats Declare Victory, End Blitz : Balkans: Belgrade regime sends tanks toward border, fueling fears of new fighting. U.N. says refugee exodus of up to 200,000 Serbs is the largest since the warfare began. |paşnav=Murphy |pêşnav=Dean E. |tarîx=1995-08-08 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştî biserketina Xirwatistanê, nêzîkî 200.000 serbên ji Komara Serbi-Krajina ya xwenaskirî ji herêmê direvin û bi sedan sîvîlên bi giranî kal û pîr serbî di encama operasyona leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm |sernav=Evicted Serbs remember Storm |tarîx=2005-08-05 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Erdên wan piştre ji aliyê penaberên xirwat ên ji [[Bosniya û Herzegovîna|Bosna û Herzegovînayê]] ve têne cihwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ |sernav=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |paşnav=Clark |pêşnav=Janine Natalya |tarîx=2014-06-20 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-97475-8 |ziman=en }}</ref> Herêmên mayî yên dagirkirî piştî Peymana Erdûtê ya Mijdara 1995an, bi mîsyona UNTAESê di çileya sala 1998an de bi dawî dibe û beşdarê erdê Xirwatistanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html |sernav=An Ethnic Morass Is Returned to Croatia |paşnav=Hedges |pêşnav=Chris |tarîx=1998-01-16 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piraniya çavkaniyan hejmara kuştiyên şer nêzî 20.000 kes e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm |sernav=Presidents apologise over Croatian war |tarîx=2003-09-10 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/182811/UN-to-hear-Croatia-genocide-claim-against-Serbia |sernav=UN to hear Croatia genocide claim against Serbia: |tarîx=2008-11-18 |malper=Tehran Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> === Kroatyaya Serbixwe (1991–aniha) === Piştî bidawîhatina şer, Xirwatistan rûbirûyê kêşeyên nûavakirina piştî şer, vegera penaberan, damezrandina demokrasiyê, parastina mafên mirovan û geşepêdana giştî ya civakî û aborî dimîne. Serdema salên 2000an bi demokratîkbûnê, mezinbûna aborî, reformên avahî û civakî û pirsgirêkên wekî bêkarî, gendelî û bêserûberiya rêveberiya giştî tê diyar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 |sernav=Socijalna politika Hrvatske |paşnav=Puljiz |pêşnav=Vlado |paşnav2=Bežovan |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Matković |pêşnav3=Teo |paşnav4=Šućur |pêşnav4=dr Zoran |paşnav5=Zrinščak |pêşnav5=Siniša |tarîx=2008 |weşanger=Pravni fakultet u Zagrebu |isbn=978-953-97320-9-5 |ziman=hr }}</ref> Di mijdara sala 2000 û adara sala 2001an de, parlamenê Destûra Bingehîn a Xirwatistanê guhert ku cara yekem di 22yê kanûna sala 1990an de hat qebûlkirin ku guhertina awayiya xwe ya du-meclîsî vedigerîne forma xweya yekgirtî ya dîrokî û serdestiya serokatiyê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/22-december-christmas-constitution-first-constitution |sernav=22 December – Christmas Constitution – the first Constitution of the independent Republic of Croatia |malper=Croatian Parliament |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 |sernav=History and Development of Croatian Constitutional Judicature {{!}} Constitutional Court of the Republic of Croatia |malper=www.usud.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan di 25ê gulana 2000an de tevlî Hevkariya ji bo Aştiyê dibe û di 30yê mijdara sala 2000an de dibe endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 |sernav=Partnerstvo za mir {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di 29ê cotmeha sala 2001an de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jutarnji.hr/naslovnica/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu-3756672 |sernav=Jutarnji list - Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU |tarîx=2006-10-02 |malper=www.jutarnji.hr |ziman=hr-hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan bi [[Yekîtiya Ewropayê]] re Peymana Îstîqrar û Hevgirtinê îmze dike ku di sala 2003an de ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê serlêdaneke fermî ragihand.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://mpu.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=mpu.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di sala 2004an de statuya welatekî berendam ji bo Xirwatistanê hate dayîn û di sala 2005an bi Yekîtiya Ewropayê re danûstandinên endamtiyê tê destpêkirin.<ref name=":11"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html |sernav=Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Tevî ku di destpêka salên 2000î de aboriya Xirwatistanê geşbûnek girîng bidest dixe, krîza darayî di sala 2008an de hikûmet neçar dimîne ku lêçûnên bibire û ev jî bi xwe re nerazîbûnek gelemperî ya gel tîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-02-13 |sernav=Ivo Goldstein |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivo_Goldstein&oldid=1139050228 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Xirwatistan di salên 2008-2009an de ji bo cara yekem di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de xizmet dike û di kanûna sala 2008an de kursiya ne-daîmî wergirtiye. Di 1ê avrêla sala 2009an de Xirwatistan tevlî [[NATO]]yê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html |sernav=Hrvatska postala članica NATO saveza |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di sala 2011an de pêleke xwepêşandanên li dijî hikûmetê nerazîbûneke giştî li hember rewşa siyasî û aborî ya heyî nîşan da. Xwepêşandan di bersiva skandalên gendeliyê yên hikûmetê yên vê dawiyê de bîr û baweriyên siyasî yên cihêreng li hev anîn û banga hilbijartinên pêşwext kirin. Di 28ê cotmeha sala 2011an de parlementeran biryara betalkirina parlamenê dabû û protestoyên li kolanan gav bi gav kêm bûn. Serok [[Ivo Josipović]] roja duşemê, 31ê çiriya pêşîn ji bo hilweşandina meclîsê (Sabor) razî dibe û hilbijartinên nû ji bo roja yekşemê, 4ê kanûna pêşîn a sala 2011 destnîşan kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb |sernav=Et tu, Zagreb? |malper=The Economist |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/ovo-su-bili-najzanimljiviji-trenuci-u-saboru.html |sernav=Ovo su bili najzanimljiviji trenuci u Saboru! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |sernav=Predsjednik Josipović raspisao izbore! - Odluka 2011 |tarîx=2011-12-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2011-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111203150728/http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 30yê hezîrana sala 2011an de, Xirwatistanê danûstandinên endambûna Yekîtiya Ewropayê bi awayekî serketî gihîşte dawiyê.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Welat di 9ê kanûna sala 2011an de peymana pevlêbûnê îmze kir û di 22ê çileya sala 2012an de giştpirsiyek (referandûm) pêk anî ku welatiyên xirwatî ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê dengdanên xwe pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |sernav=EUROPA - EU News - Croatia is scheduled to become the EU's 28th member on 1 July 2013 |tarîx=2012-01-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120123185048/http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16670298 |sernav=Croatia EU referendum: Voters back membership |tarîx=2012-01-22 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştre welêt di 1ê tîrmeha sala 2013an de beşdarê Yekîtiya Ewropayê dibe Dema ku [[Mecaristan]] bi girtina sinorên xwe yê bi Serbistanê girtî dihêle, Xirwatistan ji ber krîza koçberan a 2015an a ewropî bi bandor dibe. Zêdetirî 700.000 penaber û koçber ji bo ku derbasî welatên din ên Yekîtiya Ewropayê bibin berê xwe didin Xirwatistanê. Di 25 çileya sala 2022an de, Konseya OECDê biryar dide ku danûstandinên tevlêbûnê bi Xirwatistanê re bide despêkirin. Di pêvajoya tevlêbûnê de, Xirwatistan gelek reforman pêk tîne ku dê hemî qadên çalakiyê pêşde bibin ku di nav de ji karûbarên giştî û pergala dadweriyê bigire heya perwerde, veguhastin, darayî, tenduristî û bazirganî hebûn. Li gorî Nexşeya Rêya Tevlêbûna OECDê ji hezîrana sala 2022an ve, Xirwatistanê dê ji hêla 25 komîteyên OECDê ve bi vekolînên teknîkî tê kontrolkirin, heya niha Xirwatistan bi awayekî bilez ji ya ku tê hêvî kirin bi pêş ve diçe. Tê çaverê kirin ku endamtiya temamî di sala 2025an de pêk were. Ev yek armanca dawiya siyaseta derve ya mezinê Xirwatistanê ye ku welêt bigihîjê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/oecd-membership-means-benefits-for-citizens-higher-living-standard/253882 |sernav=OECD membership means benefits for citizens, higher living standard |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/croatia-s-accession-to-the-oecd-is-progressing-faster-than-expected/257332 |sernav=Croatia's accession to the OECD is progressing faster than expected |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://vlada.gov.hr/vijesti/oecd-jos-jedan-instrument-za-unaprjedjenje-reformskih-procesa-clanstvo-ce-nas-uciniti-jos-boljom-i-kvalitetnijom-zemljom/38169 |sernav=Vlada Republike Hrvatske - OECD još jedan instrument za unaprjeđenje reformskih procesa, članstvo će nas učiniti još boljom i kvalitetnijom zemljom |malper=vlada.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di 1ê çileya 2023an de Xirwatistan ewro wek diravê xwe yê fermî pejirand ku ewro cihê konaya (dirava Kroatyayê ya berê) Xirwatistanê digire û hikûmê xirwatî bûye endamê 20emê [[Herêma Ewroyê]]. Di heman rojê de Kroatya bûye endamê 27em ê Herêma Şengenê ya bêsinor ku bi vî awayî entegrasyona xwe ya tevahî [[Yekîtiya Ewropayê]] destnîşan dike.<ref name=":12"/> Di 19ê cotmeha sala 2016an de, Andrej Plenković wek serokwezîrê niha yê Xirwatistanê dest bi kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.andrejplenkovic.hr/page.php?id=1 |sernav=Andrej Plenković - O meni |malper=www.andrejplenkovic.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Hilbijartinên serokatiyê yên herî dawî ku di 5ê çileya sala 2020an de pêk hatiye, [[Zoran Milanović]] wek serokê Xirwatistanê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.predsjednik.hr/vijesti/svecanost-prisege/ |sernav=Održana svečanost prisege predsjednika Republike Hrvatske Zorana Milanovića |malper=Predsjednik Republike Hrvatske - Zoran Milanović |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Satellite image of Croatia in September 2003.jpg|thumb|Wêneyî Satelîtî a Xirwatistanê]] Xirwatistan welatekî li [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê Ewropayê û li peravên [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat Serbistan, li başûr rojhilat [[Bosniya û Herzegovîna]] û li bakur rojava Montenegro û Slovenya cih digirin. Welêt bi piranî di navbera dirêjahiya 42° û 47° bakur û dirêjahiya 13° û 20° rojhilatî de ye. Beşek ji xaka li başûrê giran a derdora Dubrovnikê dergehek pratîkî ye ku ji hêla avên bejahî ve bi parzemîna mayî ve girêdayî ye lê li ser bejahiyê bi xeteke kurt a peravê ya ku girêdayî Bosna û Herzegovîna ye li dora Neumê veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dzs.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Pira Pelješacê ekslave bi axa Xirwatistanê ve girê dide. Rûbera Xirwatistanê 56.594 kîlomêtre çargoşe ye ku ji 56.414 kîlomêtre çargoşe bejahî û 128 kîlomêtre çargoşe jî ji rûava avê pêk tê. Ligel rûbera biçûk Xirwatistan 127em welatê herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-03 |sernav=Croatia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005120412/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmên bilindên welêt ji çiyayên Alpên Dînarîk bi lûtkeya Dinara 1.831 mêtre li nêzî sinorê Bosniya û Herzegovînayê li başûr despêdike heya peravê Deryaya Adriyatîkê dirêj dibe ku tevahiya hidûdê başûrê rojavayê Xirwatistanê pêk tîne. Xirwatistana Girav ji hezaran zêdetir girav û giravên ku bi mezinahiya wan cûda ne pêk tê ku li 48 giravan bi awayekî domdarî mirovan lê jiyan kirine.<ref name=":1" /> Giravên herî mezin Girava Cresê û Girava Krkê ye ku her yek ji wan xwedan rûbera dora 405 kîlomêtre çargoşe ye.<ref name=":1" /> Parçeyên bakur ên gir ên Hrvatsko Zagorje û deştên deşt ên Slavonyayên li rojhilat ku beşek ji Baskê Pannoniyayê ye ku çemên mezin ên wekî Danub, Drava, Kupa û Sava di nav herêmê ve derbas dibin. Dunûb, çemê duyemîn ê herî dirêj ê Ewropayê ye ku di nav bajarê Vukovar ê li rojhilatê tund derbas dibe û beşek ji sinorê bi Vojvodînayê re pêk tîne. Herêmên navendî û başûrî yên nêzî peravên adriyatîkê û giravan ji çiyayên nizm û bilindahiyên daristaniyan pêk tên. Çavkaniyên sirûştî yên ku ji bo hilberînê têra xwe girîng têne dîtin, neft, komir, boksît, kana hesinê kêm-pola, kalsiyûm, gips, asfalta xwezayî, sîlîka, mîka, gil, xwê û hîdroenerjî hene. Topografiya karst bi qasî nîvê Xirwatistanê pêk tîne ku bi taybetî li Alpên Dînarîk diyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |sernav=Raširenost krša u Hrvatskoj {{!}} Geografija.hr |tarîx=2012-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609163634/http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xirwatistan xwedî şikeftên kûr e ku 49 ji wan ji 250 mêtre, 14 ji şikeftan 500 mêtreyê û 3 şikeft jî ji 1000 mêtreyê kûrtir in. Golên herî navdar ên Xirwatistanê golên Plitvice ne ku ji pergalek ji 16 golan pêk tê ku rêjgehên (sûlav) golan li ser kevirên dolomît û kevirên kisilîn bi hev re têne girêdan. Gol bi rengên xwe yên cihêreng navdar in ku ji rengê turkuazê bigire heya kesk, gewr yan jî şîn bi reng in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |sernav=BBC - Travel - The best national parks of Europe : National Parks |tarîx=2012-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714183245/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === Piraniya Xirwatistanê xwedan avhewa parzemînek nerm a germ e û bi baran e. Germahiya navînî ya mehane di navbera −3&nbsp;°C û (di meha çile de) û 18&nbsp;°C (di tîrmehê de) e. Deverên herî sar ên welêt Lika û Gorski Kotar in ku avhewayek berf e û herêm xwedî herêmeke daristanî ye ku 1200 mêtre ji asta deryayê bilind e. Deverên herî germ jî li peravên Adriyatîkê ne û nemaze li hinterlanda nêzîk ku ji hêla avhewaya Deryaya Navîn ve hatiye bibandor kirin. [[Wêne:Winter bora in Senj.jpg|thumb|Bora bayekî hişk û sar e ku ji bejahiyê ber bi deryayê ve tê ku pêlên wê dikarin bigihîjin hêza bahozê, nemaze li qenala jêrîn Velebitê.]] Germahiya herî nizm -35,5&nbsp;°C di 3ê sibata sala 1919an de li Čakovecê pêk hatiye û germahiya herî bilind 42,8&nbsp;°C di 4ê tebaxa sala 1981an de li Ploçeyê hate tomar kirin.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18356/34b952ca-en-fr |sernav=Central African Republic |tarîx=2015-02-19 |weşanger=UN |isbn=978-92-1-057188-3 |rr=142–146 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 |sernav=DHMZ |malper=klima.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî herêma erdnîgarî û celebê avhewayê, rêjeya barîna salane di navbera 600 milîmetre (24 înç) û 3500 mîlîmetre (140 înç) de ye. Barîna herî kêm li giravên derve (Biševo, Lastovo, Svetac, Vis) û deverên rojhilatê Slavonyayê tê tomar kirin. Barîna herî zêde yê baranê li çiyayê Dînara û li Gorskî Kotarê dibarin.<ref name=":2" /> Li hundir bayên serdest ji bakurê rojhilat yan jî başûrrojava sivik heta nerm in û li herêma peravê jî bayên serdest ji aliyê taybetmendiyên herêmî ve têne destnîşankirin. Leza bayê bilind bi gelemperî di mehên sartir de li ser peravê têne tomar kirin, bi gelemperî wekî bayê buraya bakurê rojhilatê sar an jî kêm caran wekî bayê jugoya germ a başûr tê. Deverên herî bi tav giravên derve, Hvar û Korçula ne ku salê zêdetirî 2700 demjimêrên tavê têne tomar kirin. Li devera navîn û başûrê Deryaya Adriyatîk bi gelemperî û bakurê peravên Adriyatîkê û peravên Adriyatîkê ya bakur, her sal bi zêdetirî 2000 demjimêrên bi tav têne tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1333-3305 |sernav=n2:1333-3305 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Krk waterfalls.jpg|thumb|Parka Neteweyî ya Krkayê.]] Xirwatistan dikare li ser bingeha avhewa û jeomorfolojiyê li ekoherêman were dabeş kirin. Welat di warê cihêrengiya biyolojîk de yek ji welatên herî dewlemend ên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/highlights/biodiversity-rich-croatia-becomes-33rd |sernav=Biodiversity-rich Croatia becomes 33rd full EEA member country — European Environment Agency |malper=www.eea.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |sernav=EU 2020 HR |malper=eu2020.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404233816/https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xirwatistan çar cure herêmên biyoerdnîgarî hene - deverên peravên Deryaya Navîn û li nêzîkî deverên peravê, deverên Alpinî, piraniya Lika û Gorski Kotar, deverên Pannonian bi Drava û Danubê re û deverên mayî yên parzemînî. Ya herî girîng jîngehên karst in ku karstê di bin avê de ne, wek kanyonên Zrmanja û Krka û astengên tufa û her weha jîngehên di bin erdê de. Welêt sê ekoherêman dihewîne ku di nav de Çiyayên Dînarîk daristanên tevlihev, daristanên panonî yên tevlihev û daristanên îlîrî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287/ |kovar=Bioscience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Devera karstê bi qasî 7.000 şikeft û çal vedihewîne ku hinek ji wan jîngeha yekane vertebrayê şikefta avî ya naskirî yê olmê ne. Daristan bi girîngî heye, ji ber ku ew 2.490.000 hektar vedigirin ku %44 ji axa Xirwatistanê pêk têne. Cûreyên din ên jînewaran ev in ku di nav de zozan, çîmen, çol, zozan, jînewarên zozan, jînewarên peravî û jînewarên deryayî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haop.hr/hr |sernav=MINGOR |tarîx=2023-10-06 |malper=MINGOR |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di warê fîtogeografiyê de, Xirwatistan beşek ji Keyaniya Boreal e û beşek ji parêzgehên îlîrya û Ewropa Navendî yên Herêma Circumborealê û parêzgeha Adriatîk a Herêma Deryaya Navîn e. Fona Cîhanî ya Xwezayê, Kroatyayê di navbera sê ekoherêman de dabeş dike ku di nav de daristanên tevlihev ên Panonî, daristanên tevlihev ên Çiyayên Dînarîk û daristanên pelweşîn ên Îlîrî hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dubrovnik2011.sdewes.org/venue.php |sernav=The 6th Dubrovnik Conference on Sustainable Development of Energy, Water and Environment Systems - SDEWES |malper=www.dubrovnik2011.sdewes.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan malavaniya 37.000 cureyên nebat û heywanên naskirî ye lê hejmara wan ya rastîn di navbera 50.000 û 100.000 de hatiye texmîn kirin. Zêdetirî hezar cure endemîk in, nemaze li çiyayên Velebit û Biokovo, giravên Adriatîk û çemên karstê ne. Metirsiya herî giran windakirin û hilweşandina jîngehê ye. Pirsgirêkek din ji hêla celebên biyanî yên dagirker, nemaze algayên Caulerpa taxifolia ve tê pêşkêş kirin. Xirwatistan di sala 2018an de xwedan pileyek navînî ya Endeksa Yekbûna Peyzaja Daristanî ya 4.92/10 ye ku di nav 172 welatan de, di rêza 113an de cih girtiye.<ref name=":3"/> [[Wêne:8. SKYWALK (BIOKOVO).jpg|thumb|Skywalk li Parka Xwezayê ya Biokovoyê.]] Algayên dagirker bi rêkûpêk têne şopandin û rakirin ku jîngeha benthîk bêne parastin. Cureyên nebatên çandinî yên xwemalî û cûreyên heywanên kedî li welêt gelek in. Di nav wan de pênc cureyên hespan, pênc cureyên dewaran, heşt cure pez, du cure beraz û cureyek mirîşk hene. Li Xirwatistanê 444 herêmên parastî hene, ku %9ê welêt vedihewîne. Di nav wan de heşt parkên neteweyî, du rezervên hişk û deh parkên xwezayî hene. Devera herî navdar a parastî û parka neteweyî ya herî kevn a li Kroatya Parka Neteweyî ya Golên Plitvice ye ku cihek Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye. Parka Xwezayê Velebit jî beşek ji Bernameya Mirov û Biyosferê ya UNESCOyê ye. Rezervên hişk û taybetî, û her weha parkên neteweyî û xwezayî, ji hêla hikûmeta navendî ve têne birêvebirin û tên parastin. Herêmên din ên parastî ji aliyê wîlayetan ve têne birêvebirin. Di sala 2005an de Tora Ekolojî ya Neteweyî hate damezrandin ku wekî gava yekem ji bo amadekirina endametiya [[Yekîtiya Ewropayê]] û tevlêbûna tora Natura 2000an bû.<ref name=":3" /> == Rêveberî == [[Wêne:Sabor-pročelje.jpg|thumb|Parlamena Kroatyayê (Sabor).]] Komara Xirwatistan dewletek unîter a destûrî ye ku pergala parlamenteriyê bikar tîne. Desthilatên hikûmetê li Xirwatistan rêberiya qanûnî, rêveberî û dadwerî ye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |sernav=Political Structure / Information / About Croatia / Government of the Republic Croatia - official web portal |tarîx=2013-09-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2013-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê komarê (bi xirwatî: Predsjednik Republike) serokê dewletê ye ku rasterast ji bo heyamek pênc-salî tê hilbijartin û ji hêla Destûra Bingehîn ve bi du serdeman tê sinordar kirin. Ji xeynî wezîfeya fermandariya giştî ya hêzên çekdar, erka prosedurî ya serokkomar heye ku serokwezîr bi hevkariya bi parlamenê re tayîn dike û bandorek bi qismî li ser siyaseta derve jî heye.<ref name=":4" /> Hikûmet ji aliyê serokwezîr ve tê birêvebirin ku çar cîgirên serokwezîr û 16 wezîrên di sektorên taybetî de berpirsiyar in hene. Desteya birêvebirinê berpirsê pêşniyarkirina qanûn û budceyê, cîbicîkirina qanûnan û rênîşandana polîtîkayên derve û navxweyî ye. Hikûmet li Banski dvori ya Zagrebê welêt birêve dibe.<ref name=":4" /> === Hiqûq û sîstema dadweriyê === Parlamenek yekawan (Sabor) xwediyê hêza qanûndanînê ye. Hejmara endamên Sabor (meclîs) dikare ji 100ê heta 160an biguhere. Endamên meclisê ji bo xizmeta çar salan, bi dengdayîna gel têne hilbijartin. Rûniştinên qanûnî her sal ji 15ê çileyê heta 15ê tîrmehê û ji 15ê îlonê heta 15ê kanûnê berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Du partiyên siyasî yên herî mezin ên Xirwatistanê Yekîtiya Demokrat a Xirwatistanê û Partiya Sosyal Demokrat a Xirwatistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |sernav=Hrvatski sabor - 6th term |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xirwatistan xwedan pergalek dadrêsî ya zagona medenî ye ku tê de qanûn di serî de ji qanûnên nivîskî derdikeve, ku dadger wekî cîbicîkarên qanûnê ne. Pêşveçûna qanûnan bi piranî ji hêla pergalên qanûnî yên Almanyayê û Awistiryayê ve hatiye bibandor kirin. Hiqûqa xirwatî li du beşên bingehîn ên wekî hiqûqa taybet û hiqûqa gelemperî têne dabeş kirin. Berî ku danûstandinên endametiya Yekîtiya Ewropayê biqedin, qanûnên Xirwatistanê bi qaîdeyên civatê re bi tevahî lihevhatî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 |sernav=Delegation of the European Union to the Republic of Croatia - Overview of EU - Croatia relations |tarîx=2012-03-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dadgehên neteweyî yên sereke Dadgeha Destûra Bingehîn e ku çavdêriya binpêkirina Destûra Bingehîn dike û Dadgeha Bilind jî dadgeha herî bilind e ku dikare îtîraz li biryaran bike. Dadgehên Îdarî, Bazirganî, Wîlayet, Ceza û Şaredarî dozan di warên xwe de birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx |sernav=Ustavne odredbe |malper=www.vsrh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dema ku îtîraz di dadgehên tevlihev ên dadwerên pispor de têne nîqaş kirin, dozên ku di bin daraza dadrêsî de ne di gava yekem de ji hêla dadwerek pispor ve têne biryardan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2013_03_28_473.html |sernav=Zakon o sudovima |malper=narodne-novine.nn.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dozgeriya Dewletê saziya dadweriyê ye ku ji dozgerên giştî pêk tê û xwedî rayeya destpêkirina darizandina sûcdarên sûcan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dorh.hr/en |sernav=Naslovna {{!}} DORH |malper=dorh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dezgehên bicihanîna qanûnê di bin desthilatdariya Wezareta Navxweyî de têne organîze kirin ku ji hêza polîsên neteweyî pêk tên. Servîsa ewlehiyê ya Xirwatistanê Ajansa Ewlekarî û Îstixbaratê (SOA) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.soa.hr/en/about-us/security-intelligence-system-of-the-republic-of-croatia/ |sernav=SOA - Security-intelligence system of the Republic of Croatia |malper=www.soa.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_00UDQAAQBAJ&q=Handbook+of+European+Intelligence+Cultures |sernav=Handbook of European Intelligence Cultures |paşnav=Graaff |pêşnav=Bob de |paşnav2=Nyce |pêşnav2=James M. |tarîx=2016-08-02 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-4942-4 |ziman=en }}</ref> == Aborî û Geştyarî == Xirwatistan ji hêla [[Banka Cîhanî]] ve wekî aboriyek bi dahata bilind tê dabeşkirin û li ser Endeksa Pêşkeftina Mirovî di rêza bilind de ye. Xizmet, sektorên pîşesaziyê û çandinî bi rêzê li ser aboriyê serdest in. Tûrîzm ji bo welêt çavkaniyek girîng a dahatiyê ye, ku di nav 20 deverên geştyariyê yên herî populer de cih digire. Dewlet beşeke aboriyê, bi lêçûnên giran ên hikûmetê kontrol dike. Yekîtiya Ewropayê hevkarê herî girîng ê bazirganî yê Xirwatistan ye. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, û perwerdehiya seretayî û navîn a bê xwendin peyda dike dema ku piştgirî dide çandê bi navgîniya saziyên giştî û veberhênanên pargîdanî yên di medya û weşanê de. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Croatia}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Xirwatistan| ]] nts9f06pf1cqcggvlledd8ziw2fd4dz 2083316 2083308 2026-08-02T22:53:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Xirwatistan''',{{Efn|Bi navê '''Xirvatistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Xirwatistanê''' (bi [[kroatî|xirwatî]]: ''Hrvatska''), welatekî li ser xaçerêya [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê [[Ewropa]]yê ye ku peravên deryayî ya welêt bi tevahî li ser [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojava [[Slovenya]], li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat bi Serbistan, li başûrê rojhilat bi [[Bosniya û Herzegovîna]] û [[Montenegro]] re hevsinor e û li rojava û başûrê rojava ve bi [[Îtalya]]yê re sinorê deryayî parve dike. [[Paytext]] û bajarê herî mezin bajarê [[Zagreb]] e ku bi bîst navçeyan yek ji beşên bingehîn ên welêt pêk tîne. [[Rûerd]] a Xirwatistan 56.594 kîlometre çargoşe erd vedigire û nifûsa welêt nêzîkê 3.9 milyon e. Gelê [[xirwat]]î di dawiya sedsala 6an de gihîştine Xirwatistana îro ku di wî demê Xirwatistan beşek ji Îlîryaya Romayê bû. Di sedsala 7an de herêm bi du dukayan hatiye organîze kirin. Xirwatistan yekem car di 7ê hezîrana sala 879an de di dema serdestiya Duk [[Branîmîr]] (rêveberên xirwatî) de di qada navneteweyî de wekî welatek serbixwe hatiye nas kirin. Tomislav di sala 925an de dibe yekem qiralê Xirwatistanê ku welêt derdixe asta statûya keyaniyê. Di dema krîza peyrewiyê de piştî ku xanedana Trpimirović diqede, Kroatya di sala 1102an de bi [[Mecaristan]]ê re yekîtiyek ava dike. Di sala 1527an de li hember dagirkeriya osmaniyan, Meclîsa Xirwatistanê Ferdînand I ê awistirî ji bo textê Xirwatistanê hilbijartiye. Di cotmeha sala 1918an de li [[Zagreb]]ê Dewleta Sloven, Xirwat û Serbên serbixwe ji [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê veqetiyan û di kanûna pêşîn a sala 1918an de beşdarî Keyaniya Yûgoslavyayê dibin. Piştî dagirkirina Axîs ya [[Yûgoslavya]]yê ya di nîsana sala 1941an de, piraniya Xirwatistanê beşdarî dewletek quklaya Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê hatibû kirin ku ji aliyê naziyan ve hatibû avakirin. Tevgereke berxwedanê dibe sedema damezrandina Komara Sosyalîst a Xirwatistanê ku piştî şer dibe endamê damezrîner û pêkhateya Komara Sosyalîst a Federal a Yûgoslavyayê. Di 25ê hezîrana sala 1991an de, Xirwatistan serxwebûna xwe radigihîne ku berê ragihandina serxwebûnê Şerê Serxwebûnê di heyamek çar salan de bi awayek serketî didomîne. Xirwatistan komar û [[Demokrasî|demokrasiyek]] lîberal a parlemanî ye. Welat endamê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Herêma Ewro]], [[Herêma Şengenê]], [[NATO]], [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê|Konseya Ewropa]], [[OSCE]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, yek ji endamên damezrînerê Yekîtiya ji bo [[Deryaya Navîn]] e û welêt niha di dema pêvajoya tevlîbûna OECDê de ye. Kroatya ku beşdarek çalakê di parastina aşitiyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] de ye ku bi serbazan beşdarî Hêza Alîkariya Ewlekariya Navdewletî bûye û ji bo dagirtina kursiyek nedaîmî di Konseya Ewlekariya Neteweyên Yekbûyî de di serdema 2008-2009 de ji bo yekem car hatiye hilbijartin. Xirwatistan welatek pêşketî ye ku xwedan aborîyek pêşketî ya dahata bilind e û di [[Îndeksa Pêşketina Mirovî]] de di rêza 40em de ye. Li gorî rêjeya [[Qatjimara Gini|Qatjimara Gînî]] yê welêt di nav 20 welatên cîhanê de cih digire lê newekheviya dahatê kêm e. Ji salên 2000an vir ve hikûmeta Xirwatistanê veberhênanên giran ji bo binesaziyê nemaze ji bo rêyên veguheztinê û tesîsên li ser korîdorên [[Pan-Ewropî]] kiriye. Xirwatistan di destpêka sala 2020an de wekî pêşengek enerjiyê ya herêmî pêşketiye û bi navgîniya termînala gaza xwezayî ya şilkirî ya herikîn a li [[Girava Krkê]], pargîdaniya [[LNG Hrvatska]], beşdarî pirrengkirina dabînkirina enerjiyê ya Ewropayê dibe. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristiya gerdûnî û perwerdehiya seretayî û navîn a belaş pêk tîne û piştgirî dide saziyên giştî û veberhênanên pargîdaniyên di warê medya û weşanê de. == Navname == Di kurdî de herî zêde peyva “Xirwatistan” û peyvên ''xirwat''/''xirwatan'' tê bikaranîn. Lê hinek kurd û enstîtûyên fermî wek navê dewletê '''Kroatya'''<ref> {{Jêder-malper |url=https://schengenvisum.info/ku/kroatya-chengenland/ |sernav=Kroatya îsal 27emîn welatê Şengenê ye? |malper=Schengenvisum.info |tarîx=2019-08-18 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=ku |paşnav=Redactie }}</ref> û wek navê gel ''Kroat''/''kroatan'' tercîh dikin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://xwebun.org/tur-an-i-turanistan-ki-ne-i/ |sernav=Tûr-an-î (Tûranistan) kî ne-I {{!}} Xwebûn |tarîx=2024-03-03 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=tr }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:ZGvucdove.jpg|thumb|çep|Peykerê Kevoka Vučedolê ku ji salên 2800 û 2500 {{bz}} ma ye.]] Cihê Xirwatistana îro ji heyama pêşdîrokî vir ve bûye cihwarê mirovî. Fosîlên Neandertal ên ku ji serdema paleolîtîk a navîn e li bakurê Xirwatistan hatine dîtin li cihwarê [[Krapîna Neanderthalê]] hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salopek |pêşnav=Igor |tarîx=2010-12-15 |sernav=Krapina Neanderthal Museum as a well of medical information |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/95232 |kovar=Acta medico-historica Adriatica : AMHA |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=197–202 |issn=1334-4366 }}</ref> Li hemû herêmê bermahiyên çandên neolîtîk û kalkolîtîk hatine dîtin. Rêjeya herî mezin a şûnwaran li geliyên bakurê Xirwatistanê ye. Çanda herî girîng çandên Baden, Starçevo û Vučedol in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Balen |pêşnav=J. |tarîx=2005-12-21 |sernav=The Kostolac horizon at Vučedol |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/26644 |kovar=Opvscvla archaeologica |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=25–40 |issn=0473-0992 }}</ref> Herêm di serdema hesinî malavaniya çanda Hallstatt a destpêkê ya Îlîrî û çanda La Tène ya Keltî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potrebica |pêşnav=Hrvoje |paşnav2=Dizdar |pêşnav2=Marko |tarîx=2002-07-20 |sernav=A Contribution to Understanding Continuous Habitation of Vinkovci and its Surroundings in the Early Iron Age |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/1560 |kovar=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |ziman=hr |cild=19 |hejmar=- |rr=79–100 |issn=1330-0644 }}</ref> === Serdema kevnare === Dema ku yekem koloniyên yewnanî li giravên Hvar, Korčula û Vis hatin damezrandin, li herêma Xirwatistana îro îlî û lîburî bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scribd.com/document/15826619/John-Wilkes-The-Illyrians |sernav=John Wilkes - The Illyrians {{!}} PDF |malper=Scribd |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Di 9ê {{pz}} de, axa Xirwatistan ya îro bûye beşek ji împeratoriya Romayê. Qeyser Diokletîan li herêmê bû. Piştî ku Diokletîan di sala 305an de teqawît dibe, dev textê berdide berdide, qesrek mezin li Splitê ava dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C |sernav=The Decline and Fall of the Roman Empire, Volume I: A.D. 180 to A.D. 395 (A Modern Library E-Book) |paşnav=Gibbon |pêşnav=Edward |tarîx=2000-11-01 |weşanger=Random House Publishing Group |isbn=978-0-679-64146-9 |ziman=en }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Balkans925.png|thumb|çep|Keyaniya Xirwatistanê nêz. 925, di dema Key Tomislav de.]] Di sedsala 5an de, împeratorê Romaya Rojavayî ya dawî Julius Nepos piştî ku di sala 475an de ji Îtalyayê direve, li herêmek piçûk ji qesrê hikum dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft |sernav=History of the later Roman Empire : from the death of Theodosius I to the death of Justinian (A.D. 395 to A.D. 565) |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. (John Bagnell) |tarîx=1923 |weşanger=London : Macmillan |kesên-din=Kelly - University of Toronto }}</ref> Serdem bi êrişên Avar û xirwatan ê di dawiya sedsala 6an û nîvê yekem a sedsala 7an de û bi hilweşandina hema hema hemî bajarên Romayê bi dawî dibe. Romayiyên ku ji şer xwe rizgar dikin vedikişin cihên herêmên peravê, girav û çiyayên herêmê. Bajarê Dubrovnîkê ji aliyê kesên bi vî rengî ji Epidaurum rizgar bûne ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ |sernav=Researches on the Danube and the Adriatic |paşnav=Andrew Archibald Paton |tarîx=1862 |weşanger=Trübner |kesên-din=unknown library |ziman=en }}</ref> Etnogenesîsa xirwatan ne diyar e. Teoriyeke din, teoriya slavî ye ku koçberiya xirwatan spî ji krowatyaya spî di serdema koçê de pêşniyar dike. Teoriyeke din jî berevajiyê vê teoriyê, teoriya îranî ye ku eslê xirwatan bi eslê xwe îranî pêşniyar dike ku li ser bingeha Tabletên Tanaisê ku nivîsên yewnanî yên kevnar ên bi navên Xορούαθος, Χοροάθος û Χορόαθος (Khoroúathos, Khoroáthos û Khoróathos) û şirovekirina wan wekî antroponîmên gelê krowatî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heršak |pêşnav=Emil |paşnav2=Nikšić |pêşnav2=Boris |tarîx=2007-09-30 |sernav=Croatian Ethnogenesis: A Review of Component Stages and Interpretations (with Emphasis on Eurasian/Nomadic Elements) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/28729 |kovar=Migracijske i etničke teme |ziman=hr |cild=23 |hejmar=3 |rr=251–268 |issn=1333-2546 }}</ref> Li gorî berhema ''De Administrando'' ku ji hêla împeratorê Bîzansê Konstantîn VII ve di sedsala 10an de hatiye nivîsandin, xirwat di nîvê yekem a sedsala 7an de piştî ku Avaran têk dibin, gihîştine parêzgeha Romayê ya Dalmatiyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Katičić |pêşnav=Radoslav |tarîx=1989 |sernav=IVAN MUŽIĆ O PODRIJETLU HRVATA |url=https://hrcak.srce.hr/95425 |kovar=Starohrvatska prosvjeta |ziman=hr |cild=III |hejmar=19 |rr=243–270 |issn=0351-4536 }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |tarîx=1999 |paşnavê-edîtor=Dorroh |pêşnavê-edîtor=J. Robert |paşnavê-edîtor2=Goldstein |pêşnavê-edîtor2=Gisèle Ruiz |paşnavê-edîtor3=Goldstein |pêşnavê-edîtor3=Jerome A. |paşnavê-edîtor4=Tom |pêşnavê-edîtor4=Michael Mudi |sernav=Applied Analysis |url=http://dx.doi.org/10.1090/conm/221 |kovar=Contemporary Mathematics |doi=10.1090/conm/221 |issn=1098-3627 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birin |pêşnav=Ante |tarîx=2015-01-01 |sernav=Pregled političke povijesti Hrvata u ranome srednjem vijeku |url=https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |kovar=Nova zraka u europskom svjetlu - Hrvatske zemlje u u ranome srednjem vijeku (oko 550 - oko 1150) |roja-gihiştinê=2023-10-06 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007045144/https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê ev îdîa tê nîqaş kirin ku hîpotezên hevrikî ya bûyerê di navbera dawiya sedsalên 6an û destpêka sedsala 7an (serwerî) yan jî derengiya sedsala 8an û destpêka sedsala 9an (dorpêk) de vedibêjin lê daneyên arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku koç û bicihbûna slav/xirwatan di dawiya sedsala 6an û destpêka sedsala 7an de despêkiriye.<ref name="Raditsa1970">{{Jêder-kovar |paşnav=Raditsa |pêşnav=Bogdan |tarîx=1970 |sernav=Hrvatska Politika I Jugoslavenska Ideja. By Ivan Mužić. Split: Ivan Mužić, 1969. v, 319 pp. |url=http://dx.doi.org/10.2307/2493190 |kovar=Slavic Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=531–532 |doi=10.2307/2493190 |issn=0037-6779 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6UbOtJcF8rQC |sernav=Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman and Early Medieval Dalmatia |paşnav=Džino |pêşnav=Danijel |tarîx=2010 |weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-18646-0 |ziman=en }}</ref> Di dawiyê de, dukek hatiye damezrandin, wekî ku ji hêla kronîkên Einhard ve di sala 818an de dest pê dike ve hatiye pejirandin, Duka Xirwatistanê ji hêla malbata Borna ve hatiye birêvebirin.<ref name="Raditsa1970"/> Tomarkirinên belgeya yekem a warên xirwatî, dewletên bindest ên firansiyên wê demê nîşan didin. Cîranê wan ên bakur Mîrektiya Pannoniya Jêrîn bû ku di wê demê de ku ji hêla Duke Ljudevit ve hatiye rêvebirin ku li herêmên di navbera [[Çemê Dravayê]] û [[Çemê Savayê]] de bû ku navenda dukê û kela dukê li Sîsak bû, hikûm dikir. Ev nifûs û herêm di dirêjahiya dîrokê de bi xirwat û Xirwatistanê ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Li gorî Konstantîn VII xirîstiyanibûna xirwatan di sedsala 7an de dest pê kiriye lê ev îdîa tê nîqaş kirin û bi gelemperî, xiristiyanî bûna wan bi sedsala 9an ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivandija |pêşnav=Antun |tarîx=1967 |sernav=Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima: (prikaz pitanja) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/64623 |kovar=Bogoslovska smotra |ziman=hr |cild=37 |hejmar=3-4 |rr=440–444 |issn=0352-3101 }}</ref> Tê texmîn kirin ku xirîstiyanibûn di destpêkê de tenê elît û mirovên têkildarên wan vedihewîne.<ref name="Koç2018">{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018-09-19 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Serweriya frankiyan di dema serdestiya Mislav, yan jî cîgirê wî Trpimir I de bi dawî bûye.<ref name="Raditsa1970"/><ref name="Koç2018"/> Xanedaniya qiral a xweliyên xirwatî ji hêla Duke Trpimir I ve di nîvê sedsala 9an de hate damezrandin ku hêzên bîzansî û bulgariyan têk dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brković |pêşnav=Milko |tarîx=2001-10-19 |sernav=The Papal Letters of the second half of the IXth Century to addressees in Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=43 |rr=29–44 |issn=1330-0474 }}</ref> Yekem serwerê xwemalî ya xirwatî ku ji hêla papa ve hatiye nas kirin duk [[Branîmîr]] bû ku di 7ê hezîrana sala 879an de ji aliyê [[Papa John VIII]] pejirandina papatiyê wergirtiye.<ref name="Raditsa1970"/> Tomislav keyê yekemê Xirwatistanê bû ku di nameya Papa John X de di sala 925an de weha hatiye destnîşan kirin. Tomislav keyek xirwatî ye ku êrîşên Mecaristan û bulgaran têk biriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posavec |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/62779 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=30 |hejmar=1 |rr=281–290 |issn=0353-295X }}</ref> Keyaniya Xirwatistanê Navendî di sedsala 11an de di serdema Petar Krešimir IV (1058-1074) û [[Dmîtar Zvonîmîr]] (1075-1089) de gihîşt lûtkeya xwe yê herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Margetić |pêşnav=Lujo |tarîx=1996 |sernav=Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II. |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76963 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=11–20 |issn=0353-295X }}</ref> Dema ku Stjepan II di sala 1091an de dimire, Xanedana Trpimirović bi dawî dibe, burayê Dmitar Zvonimir, Ladislaus I ê Mecaristanê taca xirwatî dixwaze. Ev jî di sala 1102an de di bin serweriya Koloman de dibe sedema şer û yekîtiya kesane yê bi [[Mecaristan]]ê re.<ref name="Heka2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2008-10-01 |sernav=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/68144 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=8 |hejmar=1 |rr=152–173 |issn=1332-4853 }}</ref> === Yekîtiyên bi monarşiyên Mecaristan 1102 û Habsburg 1527 === [[Wêne:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|thumb|rast|Ban Josip Jelačić di vekirina yekem Parlamena Xirwatî ya nûjen (Sabor), (5ê Hezîran, 1848). Alaya sêrengî ya Xirwatî di paşperdeyê de tê dîtin.]] [[Wêne:Map of the Kingdom of Croatia-Slavonia (1885).png|thumb|rast|Keyaniya Xirwatistan-Slavonya keyaniyek otonom bû ku di nav Awistirya-Mecaristanê de di sala 1868an de piştî Rûniştina Xirwatistan-Mecaristan hatiye avakirin.]] Di çar sedsalên din de, Keyaniya Xirwatistan ji aliyê Sabor (parlamen) û Ban (cîgirê key) ve di bin rêveberiya keyê Xirwatistanê ve hate birêvebirin. Di vê serdemê de mezinbûna esilzadeyên bibandor ên wekî malbatên Frankopan û Šubić û di dawiyê de gelek Ban (cigirê qiral) ji her van du malbatan derketin holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=HOU |pêşnav=Q. R. |paşnav2=ZHANG |pêşnav2=H. Y. |tarîx=2005-05-10 |sernav=DEPOSITION OF <font>M</font>—<font>C</font> (<font>M</font> = <font>Cr</font>, <font>Mn</font>, <font>Fe</font>) FILMS BY MAGNETRON SPUTTERING |url=http://dx.doi.org/10.1142/s0217984905008505 |kovar=Modern Physics Letters B |cild=19 |hejmar=11 |rr=529–537 |doi=10.1142/s0217984905008505 |issn=0217-9849 }}</ref> Metirsiyeke zêde ya dagirkirina osmaniyan û têkoşîna li dijî [[Komara Venedîkê]] ji bo kontrolkirina herêmên peravê derket holê. Venedîkan heta sala 1428an ji xeynî bajar-dewleta Dubrovnikê ku serbixwe bû, piraniya Dalmatiyayê kontrol kirin. Biserketinên osmaniyan di sala 1493an de dibe sedema Şerê Qada Krbava û di sala 1526an dibe sedema Şerê Mohácsê ku herdu jî biserketinên osmanî yên berbiçav bi dawî dibin. Qral Louis II li Mohácsê dimire û di sala 1527an de, Parlamena Xirwatistan li Çetînê civiya û Ferdînand I ê ji Mala Habsburgê wek hikûmdarê nû yê Xirwatistanê bi şertê ku Xirwatistanê li hemberê dagirkirinên Împeratoriya Osmanî û mafên siyasî ya welêt biparêze, hilbijart.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2010-12-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2010-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101202061135/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="Frucht2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Frucht |pêşnav=Steven J. |paşnav2=Fahn |pêşnav2=Stanley |tarîx=2005 |sernav=Movement Disorder Emergencies |url=http://dx.doi.org/10.1385/1592599028 |doi=10.1385/1592599028 }}</ref> Di sala 1538an de piştî biserketinên osmaniyan, Xirwatistan di nav herêmên sivîl û leşkerî de hate parçekirin. Herêmên leşkerî wekî Sinorê Leşkerî yê Xirwatî dihat zanîn rasterast di bin kontrola Habsburgê de bûn. Dagirkirina osmaniyanê li Xirwatistanê heya Şerê Sîsakê 1593 ku osmanî di vê şerê de têk diçin, berdewam dike.<ref name="Frucht2005" /> Di dema Şerê Mezin ê Tirkan de (1683–1698), Slovenya ji nû ve ji osmaniyan hate stendin lê Bosniya rojava ku beriya dagirkirina osmaniyan beşek ji Xirwatistanê bû li derveyî kontrola Xirwatistan dimîne. Sinorê îro yên di navbera her du welatan de bermayiya vê encamê ye. Dalmatya, beşa başûrê sinor ku bi heman rengî ji hêla Şerên Pêncemîn û Heftemîn ên Osmanî-Venetyayê ve hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2013-12-01 |sernav=Lane-Fox of Soho, Baroness, (Martha Lane Fox) (born 10 Feb. 1973) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.258112 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Dagirkirinên osmaniyan guhertinên demografîk li herêman dagirkirî bi xwe re tîne. Di sedsala 16an de, xirwatên ji rojava û bakurê Bosniyayê, Lika, Krbava, devera di navbera çemên Una û Kupa de û nemaze ji rojavayê Slovenya, ber bi Awistiryayê ve koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr |sernav=HKD :: Hrvatsko Kulturno Društvo u Gradišću - Povijest Gradišćanskih Hrvatov |tarîx=2012-11-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2012-11-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Valentić |pêşnav=Mirko |tarîx=1990-10-30 |sernav=TURSKI RATOVI I HRVATSKA DIJASPORA U XVI. STOLJEĆU |url=https://hrcak.srce.hr/74388 |kovar=Senjski zbornik : prilozi za geografiju, etnologiju, gospodarstvo, povijest i kulturu |ziman=hr |cild=17 |hejmar=1 |rr=45–60 |issn=0582-673X }}</ref> Ji bo ku li cihê nifûsa ji warên xwe derdikevin, Habsburgan Bosniyayan teşwîq kir ku li ser Sinorê Leşkerî de xizmeta leşkeriyê bikin. Parlamena Xirwatistanê piştgirî dide Qraliyeta Pragmatîk a Key Charles III û di sala 1712an de biryara xwe yê pragmatîk îmze dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/hr/o-saboru/povijest-saborovanja |sernav=Povijest saborovanja |malper=Hrvatski sabor |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Piştre împerator soz dide ku rêzê li hemî îmtiyaz û mafên siyasî yên Keyaniya Xirwatistan bigire û Keybanû Mariya Theresa di warê perwerdehiya Xirwatistanê de, wekî bikaranîna perwerdehiya mecbûrî, tevkariyên girîng dike. Di navbera salên 1797 û 1809an de, împeratoriya Fransî ya Yekem bi zêdeyî peravên rojhilata Adriatîk û hundirê wê dagir dike, komarên Venedikî û Ragusan bi dawî kir û parêzgehên Îlîryayê ava kirin. Di bersivê de, Hêza Deryayî ya Keyaniyê Deryaya Adriyatîk dorpêç dike ku di sala 1811an de dibe sedema Şerê Visê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanislawski |pêşnav=John |tarîx=2012-10-04 |sernav=Adkins, Trace |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2226832 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Parêzgehên Îlîrî di sala 1813an de ji hêla [[Awistirya]]yê ve hatin destbiserkirin û piştî Kongreya Viyanayê di sala 1815an de ji hêla Împeratoriya Awistiryayê ve hatin desteserkirin. Ev dibe sedema damezrandina Keyaniya Dalmatiya û vegerandina [[Deryaya Kroatyayê|Deryaya Kroatî]] ji Keyaniya Xirwatistanê re di bin yek tacê de. Di salên 1830 û 1840an de neteweperestiya romantîk ku îlhama Vejîna Neteweyî ya Xirwatistan ku kampanyayek siyasî û çandî ya ku yekitiya Slavên Başûr di nav împeratoriyê de piştgirî dike, nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C |sernav=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity, 1812-1822 |paşnav=Nicolson |pêşnav=Harold |tarîx=2000 |weşanger=Grove Press |isbn=978-0-8021-3744-9 |ziman=en }}</ref> Mebesta wê ya bingehîn damezrandina zimanek standard bû ku wekî dijberiyek li hemberê zimanê mecarî û di heman demê de pêşvebirina edebiyat û çanda xirwatî bû. Di dema Şoreşa Mecaristanê 1848an de, Xirwatistan alîgirê Awistiryayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stančić |pêşnav=Nikša |tarîx=2008 |sernav=Hrvatski narodni preporod - ciljevi i ostvarenja |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/80164 |kovar=Cris : Časopis Povijesnog društva Križevci |ziman=hr |cild=X |hejmar=1 |rr=6–17 |issn=1332-2567 }}</ref> Ban (rêveberê xirwatî) Josip Jelačić di sala 1849an de alîkariya têk birina mecaran dike û polîtîkaya almanîbûnê dide destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Čuvalo |pêşnav=Ante |tarîx=2008-12-22 |sernav=Josip Jelačić - Ban of Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/77559 |kovar=Review of Croatian History |ziman=en |cild=IV |hejmar=1 |rr=13–27 |issn=1845-4380 }}</ref> Di salên 1860an de, têkçûna siyasetê derdikeve holê ku rê li ber lihevhatina [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê ya sala 1867an vedike. Di navbera Împeratoriya Awistiryayê û [[Keyaniya Mecaristanê]] de yekitiyek kesane çêdibe. Peymanan statûya Xirwatistanê ji Mecaristanê re dihêle ku ev yek di sala 1868an de bi yekkirina [[Keyaniya Xirwatistanê]] û [[Slovenya]] bi Çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê re tê çareserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://networks.h-net.org/habsburg |sernav=Habsburg {{!}} H-Net |malper=networks.h-net.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}</ref> Dema ku Rijeka statûya ''corpus separatum'' ku di sala 1779an de hatiye destnîşan kirin tê parastin, [[Keyaniya Dalmatiyayê]] di bin kontrola defacto ya Awistiryayê de dimîne.<ref name="Heka2008"/> Piştî ku [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] piştî [[Peymana Berlînê]] ya 1878an [[Bosniya û Herzegovîna]] dagir dikin, Sinorê Leşkerî têne rakirin. Xirwat û Slav ên li sinorê di sala 1881an de di bin hukmên çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê de vegeriyan Xirwatistanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2007-12-20 |sernav=Hrvatsko-ugarska nagodba u zrcalu tiska |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/39787 |kovar=Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci |ziman=hr |cild=28 |hejmar=2 |rr=931–971 |issn=1330-349X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dubravica |pêşnav=Branko |tarîx=2001 |sernav=POLITICAL / TERRITORIAL DIVISION AND THE SIZE OF THE CIVILIAN CROATIA AT THE TIME OF ITS UNIFICATION WITH MILITARY CROATIA IN 1871-1886 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/38709 |kovar=Politička misao : časopis za politologiju |ziman=hr |cild=38 |hejmar=3 |rr=159–172 |issn=0032-3241 }}</ref> Hewldanên nû yên ji bo reforma Awistirya-Mecaristanê, ku federalîzekirina bi Xirwatistan re wekî yekîneyek federal pêk tê, ji hêla [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] ve hate rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SZu0AAAAIAAJ |sernav=Franz Ferdinand: Europas verlorene Hoffnung |paşnav=Polatschek |pêşnav=Max |tarîx=1989 |weşanger=Amalthea |isbn=978-3-85002-284-2 |ziman=de }}</ref> === Yûgoslavyaya yekem 1918-1941 === [[Wêne:Radic govori na skupstini.jpg|thumb|rast|Stjepan Radić ku serokê Partiya Gundî ya Xirwatistanê ye ku rêxistina federal a Yûgoslavyayê diparêze, di dema civîna Dubrovnik a sala 1928an de ye.]] Di 29ê cotmeha sala 1918an de Parlamena Xirwatistanê (Sabor) serxwebûn ragihand û biryar da ku beşdarî Dewleta Sloven, Xirwat û Serban a nû avabûyî bibe ku di encamê de di 4ê kanûna pêşîn a sala 1918an de bi [[Keyaniya Serbistanê]] re dikeve nav yekîtiyê ku Keyaniya Serb, Xirwat û Slovenan ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Parlamena Xirwatistanê ti carî yekîtiya bi Serbistan û Montenegro re nepejirand. Destûra bingehîn a sala 1921an ku welat wekî dewleta unîter pênase dike û rakirina parlamen û dabeşên îdarî yên dîrokî û otonomiya Xirwatistanê bi dawî dike. Destûra bingehîn a nû ji aliyê partiya siyasî ya neteweyî ya ku herî zêde piştgirî lê dihat kirin, [[Partiya Gundiyên Xirwatî]] (HSS) ya bi serokatiya [[Stjepan Radić]], dijberê vê destûra bingehîn disekine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miškulin |pêşnav=Ivica |tarîx=2003-11-10 |sernav=Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/31497 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=3 |hejmar=1 |rr=452–470 |issn=1332-4853 }}</ref> Ji ber ku Radiç di sala 1928an de di Meclîsa Neteweyî de hate kuştin û bû sedem ku Qral Alexander I di çileya sala 1929 de dîktatoriyek saz dike, rewşa siyasî her ku diçe xirabtir dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Begonja |pêşnav=Zlatko |tarîx=2009-11-23 |sernav=Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74560 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=51 |rr=203–218 |issn=1330-0474 }}</ref> Dema ku qiral makezagonek yekparêztir ferz dike, dîktatorî bi awayekî fermî di sala 1931an de bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yH3Hz2AXonwC |sernav=Yugoslavia's Ruin: The Bloody Lessons of Nationalism, a Patriot's Warning |paşnav=Job |pêşnav=Cvijeto |tarîx=2002 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-1784-4 |ziman=en }}</ref> Partiya HSS ku niha ji hêla Vladko Maçek ve tê rêvebirin, parêzvaniya federalîzmê didome ku di encamê de Peymana Cvetković-Maček ya tebaxa sala 1939an û Banovina otonom a Xirwatistanê pêk tê. Dema ku mijarên din ji Parlamena Xirwatistanê û rêveberek ku ji aliyê tacê ve hatibû tayînkirin re hiştin, hikûmeta Yûgoslavyayê kontrola berevanî, ewlekariya navxweyî, karên derve, bazirganî û veguheztinê di dest xwe de girt.<ref name="Snoj2015">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.2280530 |sernav=Klemenčič, Ivan |paşnav=Snoj |pêşnav=Jurij |tarîx=2015-05-28 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> === Şerê Cîhanî yê Duyem û Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê === [[Wêne:Adolf Hitler meets Ante Pavelić.1941.jpg|thumb|Serokên faşîst ên Almanyaya Nazî û dewleta wê ya qukle, Dewleta Serbixwe ya Xirwatistan, [[Adolf Hitler]] û [[Ante Pavelić]], civîna li Berghof li derveyî Berchtesgaden, Almanya, 1941.]] [[Wêne:Jelačićev trg 12.5.1945.jpg|thumb|Gelê Zagrebê di 12ê gulana sala 1945an de ji aliyê Partîzanên Xirwatî ve azadiya xwe pîroz dike.]] Di nîsana sala 1941an de Yûgoslavya ji aliyê Almanyaya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve hate dagirkirin. Piştî dagirkirinê, dewleteke rêberiya Alman-Îtalî ya bi navê Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê (NDH) hate damezrandin. Piraniya Xirwatistan, Bosniya û Herzegovîna û herêma Sirmiya di nav vê dewletê de bûn. Parçeyên Dalmatyayê ji aliyê Îtalyayê ve hatin (îlheq) destbiserkirin û herêmên bakur ên xirwatî yên Baranja û Međimurje jî ji [[Mecaristan]]ê tê (îlheq) desteserkirin.<ref name="Snoj2015"/> Rejîma NDH ji aliyê Ante Pavelić û ultra-neteweperest Ustaše ku tevgerek nijadperestê di berê şerê de li Xirwatistanê bû dihate birêvebirin.<ref name="Dujmović2021">{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1101/2021.02.27.21252569 |sernav=COVID-19 Vaccination Priority Evaluation |paşnav=Dujmović |pêşnav=Jozo |paşnav2=Tomasevich |pêşnav2=Daniel |tarîx=2021-03-01 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Bi piştgiriya leşkerî û siyasî ya Almanya û Îtalyayê, rejîmê qanûnên nijadî derxist û dest bi kampanya komkujiya li dijî serb, cihû û romanan kir.<ref name="Dujmović2021"/><ref name="Snoj2015"/> Gelek kes di kampên komkirinê de hatin girtin; kampa herî mezin kompleksa Jasenovacê bû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-05 |sernav=USTAŠKI KONCENTRACIONI LOGORI – STRAŠNA MUČILIŠTA U DRUGOM SVETSKOM RATU |url=http://dx.doi.org/10.22182/pr.6022019.10 |kovar=Politička revija |cild=60 |hejmar=2/2019 |doi=10.22182/pr.6022019.10 |issn=1451-4281 }}</ref> Xirwatên antî-faşîst jî ji aliyê rejîmê ve dihatin armancgirtin.<ref name=":0"/> Gelek kampên komkirinê (bi taybetî kampên Rab, Gonars û Molat) li herêmên dagirkirî yên Îtalyayê, bi piranî ji bo sloven û xirwatan hatin damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=32708 |sernav=koncentracijski logori {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di heman demê de, royalîstên Yûgoslavya û neteweperestên serb ên çetnîk li dijî xirwat û Misilmanan bi alîkariya Îtalyayê kampanyayek qirkirinê dane meşandin.<ref name="Dujmović2021"/> Hêzên Almaniya Nazî ji bo tolhildana kiryarên Partîzan, sûc û tolhildan li dijî sivîlan pêk anîn wek mînak li gundên Kamešnica û Lipayê ya ku di sala 1944an pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Krvava Cetina: masovni pokolji u cetinskome kraju i Poljicima u Drugome svjetskom ratu |paşnav=Kozlica |pêşnav=Ivan |tarîx=2012 |weşanger=Hrvatski Centar za Ratne Žrtve [u.a.] |isbn=978-953-57409-0-2 |series=Biblioteka Zentinam et Tril |cih=Zagreb }}</ref> Tevgereke berxwedanê derket holê ku di 22 hezîrana sala 1941an de, Yekemîn Yekîneya Partîzan a Sîsak li nêzîkî Sîsak hate damezrandin, yekem yekîneya leşkerî bû ku ji hêla tevgerek berxwedanê ve li Ewropaya dagirkirî hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Povijest Hrvatske |paşnav=Pavličević |pêşnav=Dragutin |tarîx=2007 |weşanger=Naklada Pavičić |isbn=978-953-6308-71-2 |çap=4., dop. izd |series=Biblioteka hrvatske povijesti |cih=Zagreb }}</ref> Ev yek destpêka tevgera Partîzan a Yûgoslavyayê, komûnîst, komek berxwedanê ya dijî-faşîst a pir-neteweyî bi serokatiya [[Josip Broz Tito]] hate organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-303250 |sernav=Josipović: Antifašizam je duhovni otac Domovinskog rata |malper=www.vecernji.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di warê etnîkî de, xirwat piştî Serban di tevgera Partîzan de beşdarên herî mezin bûn. Di warê rêjeya zêdebûnê de, xirwat bi rêjeya nifûsa xwe ya li Yûgoslavyayê beşdar tevgera Partîzanê dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoare |pêşnav=Marko Attila |tarîx=2002 |sernav=Whose is the partisan movement? Serbs, Croats and the legacy of a shared resistance |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13518040208430537 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |ziman=en |cild=15 |hejmar=4 |rr=24–41 |doi=10.1080/13518040208430537 |issn=1351-8046 }}</ref> Di gulana sala 1944an de (li gorî Tîto), Xirwatan %30 ji pêkhateya etnîkî ya Partîzan pêk dihat ku %22 ji nifûsa Yûgoslavyayê pêk dihatin. Tevger bi awayekî bilez mezin dibe û di Konferansa Tehranê de di kanûna sala 1943an de, Partîzan yek ji beşdarên hevalbendan hate nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marica |pêşnav=Karakaš Obradov |tarîx=2008-12-28 |sernav=Saveznički zračni napadi na Split i okolicu i djelovanje Narodne zaštite u Splitu tijekom Drugog svjetskog rata |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74494 |kovar=Historijski zbornik |ziman=hr |cild=61 |hejmar=2 |rr=323–349 |issn=0351-2193 }}</ref> Bi piştgiriya hevalbendan di warê lojîstîk, amûr, perwerde û hêza hewayî de û bi alîkariya leşkerên Sovyetê ku beşdarî Êrîşa Belgradê ya slaa 1944an dibin, Partîzan heya gulana sala 1945an kontrola Yûgoslavya û herêmên sinor ên Îtalya û Awistiryayê bi dest dixe. Endamên hêzên çekdar ên NDHê û leşkerên din ên Akserê û bi sivîlan re ber bi Awistiryayê ve vekişiyan. Piştî radestkirina wan, di meşa mirinê ya Yûgoslavyayê ya hevkarên naziyan de gelek kes hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Croatia/World-War-II |sernav=Croatia - WWII, Partisans, Yugoslavia {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di salên paşîn de, almanên etnîkî li [[Yûgoslavya]]yê rastî zilmê hatin û gelek kes hatin binçavkirin.<ref name=":0"/> Daxwazên siyasî yên tevgera Partîzan di Konseya Dewletê ya Antî-Faşîst a Rizgariya Neteweyî ya Xirwatistanê ku di sala 1943an de wekî hilgirê dewletbûna Krowatyayê pêşdikeve û paşê di sala 1945an de veguhere Meclîsê û AVNOJ-hevtayê wê di asta Yûgoslavyayê de tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maurović |pêşnav=Marko |tarîx=2004-05-08 |sernav=Josip protiv Josifa (+ bilješke na str. 106-107) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/81342 |kovar=Pro tempore |ziman=hr |hejmar=1 |rr=73–83 |issn=1334-8302 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&sec=2867 |sernav=Hrvatski sabor - Priopćenja |tarîx=2012-01-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119084444/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&sec=2867 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser bingeha lêkolînên li ser mexdûrên şer û piştî şer ên demograf, Vladîmîr Žerjavić û statîstîknas Bogoljub Kočović, bi giştî 295.000 kes ji axê (herêmên ku piştî şer ji Îtalyayê hatine standin tê de nîne) mirin ku ji %7.3ê nifûsê pêk dihat, di nav wan de 125–137 hezar serb, 118–124 hezar Kroat, 16–17 hezar Cihû û 15 hezar jî Roman bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Žerjavić |pêşnav=Vladimir |tarîx=1995 |sernav=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću |url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en |kovar=Časopis za suvremenu povijest |ziman=hr |cild=27 |hejmar=3 |rr=543–559 |issn=0590-9597 }}</ref> Wekî din qurbaniyên ji herêmên ku piştî şer tevlî Xirwatistanê dibin, bi tevahî 32.000 kes dimirin ku ji wan 16.000 kes îtalî û 15.000 kroatî bûn.<ref name=":10">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-02 |sernav=Croatia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Croatia&oldid=1178247121 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 200.000 xirwat ji tevahiya Yûgoslavyayê (Xirwatistan di nav de) û ji derveyî welat bi tevahî di tevahiya şer û encamên wê yên yekser de hatin kuştin ku bi qasî %5,4 ji nifûsa xirwatan bû.<ref name=":10"/> === Yûgoslavyaya Duyem 1945–1991 === [[Wêne:Nixontito19712.jpg|thumb|Josip Broz Tito ji 1944 heta 1980 Yûgoslavyayê bi rê ve dibe; Wêne: di sala 1971an de Tito bi serokê Dewletên Yekbûyî Richard Nixon re li Qesra Spî.]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]], Xirwatistan dibe yekîneyek yek-partî ya federal a Sosyalîst a SFR ya Yûgoslavyayê ku ji hêla komunîstan ve hatiye birêvebirin lê di nav federasyonê de xwediyê statuyek otonomî bû. Di sala 1967an de, nivîskar zimanzanasên xirwatî danezana li ser rewş û navê ximanê standardî ya xirwatî weşandin û daxwaza wekhevîkirina zimanê xwe kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Šute |pêşnav=Ivica |tarîx=1998 |sernav=Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika – Građa za povijest Deklaracije, Zagreb, 1997, str. 225 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76413 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=31 |hejmar=1 |rr=317–318 |issn=0353-295X }}</ref> Deklerasyon beşdarî tevgerek neteweyî bû ku li mafên medenî yên mezintir û ji nû ve dabeşkirina aboriya Yûgoslavyayê digere, bi Bihara Xirwatan ya sala 1971an ku ji aliyê serokatiya Yûgoslavyayê ve tê tepisandin, bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |sernav=Heroina Hrvatskog proljeća - Jutarnji.hr |tarîx=2012-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303221245/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dîsa jî, Destûra Bingehîn a Yûgoslavyayê ya sala 1974an otonomiyek zêde dide yekîneyên federal ku di bingeh de armancek Bihara Xirwatan pêk anî û ji bo serxwebûna pêkhateyên federatîv bingehek qanûnî peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 |sernav=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union - EJIL |malper=www.ejil.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştî mirina Tîto yê di sala 1980an de, rewşa siyasî li Yûgoslavyayê xerabtir dibe. Tengasiya neteweyî ji ber Bîrnameya SANU ya 1986an (muxtira) û derbeyên sala 1989an ve li Vojvodîna, Kosova û Montenegro zêde dike.<ref name="Frucht2005"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html |sernav=Leaders of a Republic In Yugoslavia Resign |paşnav=Reuters |tarîx=1989-01-12 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di çileya sala 1990an de, Partiya Komunîst bi fraksîyona xirwatî daxwaza federasyonek sistkirî dike, li ser xetên neteweyî perçe dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pauković |pêşnav=Davor |tarîx=2008-12-22 |sernav=Last Congress of the League of Communists of Yugoslavia: Causes, Consequences and Course of Dissolution |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/55640 |kovar=Suvremene teme : međunarodni časopis za društvene i humanističke znanosti |ziman=hr |cild=1 |hejmar=1 |rr=21–33 |issn=1847-2397 }}</ref> Di heman salê de, hilbijartinên yekem ên pir-partî li Xirwatistanê hatin lidarxistin ku di heman demê de bi serketina Franjo Tuđman aloziyên neteweperestî girantir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html |sernav=Obituary: Franjo Tudjman |tarîx=1999-12-13 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Hinek ji serbên li Xirwatistanê meclîsê terikandin û bi mebesta bidestxistina serxwebûna Xirwatistanê, otonomiya Komara Krajinaya Serbî ya nenaskirî ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html |sernav=Croatia's Serbs Declare Their Autonomy |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1990-10-02 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC |sernav=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, 1999 |paşnav=Publications |pêşnav=Europa |paşnav2=4th 1999 |tarîx=1999 |weşanger=Taylor & Francis Group |isbn=978-1-85743-058-5 |ziman=en }}</ref> === Şerê serxwebûna Xirwatistanê === Bi zêdebûna rageşiyê re, Xirwatistan di 25ê hezîrana sala 1991ê de serxwebûna xwe ragihand. Lêbelê pêkanîna tam a danezanê tenê piştî rawestandina sê mehan li ser biryara 8ê cotmeha sala 1991ê dikeve meriyetê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |sernav=2 YUGOSLAV STATES VOTE INDEPENDENCE TO PRESS DEMANDS |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-06-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&sec=2462 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2012-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2018-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180715210901/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&sec=2462 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di vê navberê de, dema ku [[Artêşa Gel a Yûgoslavyayê]] (JNA) di bin kontrola Serbistanê de bû û komên cuda yên paramîlîter ên Serbî êrîşî Xirwatistanê dikin, alozî ber bi şerekî eşkere ve çû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html |sernav=Army Rushes to Take a Croatian Town |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-11-04 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di dawiya sala 1991an de, şerekî dijwar ku li ser eniyek berfereh pêk hatin, kontrola Xirwatistanê li dora ji sê paran axê, daxist du parê axa welêt.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html |sernav=Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=1991-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-01-mn-177-story.html |sernav=Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia |paşnav=Powers |pêşnav=Charles T. |tarîx=1991-08-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Komên paramîlîter ên sirbî piştre dest bi kampanyaya kuştin, êrîşên terorî û derxistina xirwatan li herêmên serhildêr kirin ku kuştina bi hezaran sîvîlên xirwat derxistin ku bi qasî 400.000 xirwat û kesên din ên ne-serbî ji malên wan koçber dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=175515 |sernav=Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske |malper=www.index.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |sernav=SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTI |tarîx=2007-12-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2007-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serbên ku li bajarên Xirwatistanê dijîn, bi taybetî yên li nêzî eniyên şer, rastî cûrbicûrên cudakariyan hatin.<ref name=":10"/> Her çiqas di astek sinordar de û bi hêjmarek kêm de bin jî, serbên Xirwatistanê yên li Slovenyaya Rojhilat û Rojava û beşên Krajina neçar dimînin ku birevin yan jî ji hêla hêzên xirwatî ve têne derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=https://archive.org/details/lawofinternation0000bass |paşnav=Bassiouni |pêşnav=M. Cherif |paşnav2=Manikas |pêşnav2=Peter |tarîx=1996 |weşanger=Transnational Publishers |kesên-din=Internationaler Strafgerichtshof für das Ehemalige Jugoslawien |isbn=978-1-57105-004-5 |cih=Irvington-on-Hudson, NY }}</ref> Hikûmeta Xirwatistan bi eşkereyî van kiryaran şermezar kir û xwest ku rawestîne û diyarkir ku jiderxistina serban ne beşek ji siyaseta hikûmetê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Allen D. |tarîx=1996-06-01 |sernav=A Spacetime Note, with Strings Attached |url=http://dx.doi.org/10.1063/1.2807644 |kovar=Physics Today |cild=49 |hejmar=6 |rr=13–13 |doi=10.1063/1.2807644 |issn=0031-9228 }}</ref> Di 15 çileya sala 1992an de, Xirwatistan ji hêla Civata Aborî ya Ewropî ve û piştre jî ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hate qebûl kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html |sernav=Slovenia and Croatia Get Bonn's Nod |paşnav=Kinzer |pêşnav=Stephen |tarîx=1991-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html |sernav=3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N. |tarîx=1992-05-23 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Şer bi bandor di tebaxa sala 1995an de biserketineke diyarker a Xirwatistanê bi dawî dibe ku her sal di 5ê tebaxê wekî Roja Serketin û Spasdariya Welat û Roja Parêzvanên xirwatî tê bibîranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-08-08-mn-32662-story.html |sernav=Croats Declare Victory, End Blitz : Balkans: Belgrade regime sends tanks toward border, fueling fears of new fighting. U.N. says refugee exodus of up to 200,000 Serbs is the largest since the warfare began. |paşnav=Murphy |pêşnav=Dean E. |tarîx=1995-08-08 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştî biserketina Xirwatistanê, nêzîkî 200.000 serbên ji Komara Serbi-Krajina ya xwenaskirî ji herêmê direvin û bi sedan sîvîlên bi giranî kal û pîr serbî di encama operasyona leşkerî de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm |sernav=Evicted Serbs remember Storm |tarîx=2005-08-05 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Erdên wan piştre ji aliyê penaberên xirwat ên ji [[Bosniya û Herzegovîna|Bosna û Herzegovînayê]] ve têne cihwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ |sernav=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |paşnav=Clark |pêşnav=Janine Natalya |tarîx=2014-06-20 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-97475-8 |ziman=en }}</ref> Herêmên mayî yên dagirkirî piştî Peymana Erdûtê ya Mijdara 1995an, bi mîsyona UNTAESê di çileya sala 1998an de bi dawî dibe û beşdarê erdê Xirwatistanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html |sernav=An Ethnic Morass Is Returned to Croatia |paşnav=Hedges |pêşnav=Chris |tarîx=1998-01-16 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piraniya çavkaniyan hejmara kuştiyên şer nêzî 20.000 kes e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm |sernav=Presidents apologise over Croatian war |tarîx=2003-09-10 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/182811/UN-to-hear-Croatia-genocide-claim-against-Serbia |sernav=UN to hear Croatia genocide claim against Serbia: |tarîx=2008-11-18 |malper=Tehran Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> === Kroatyaya Serbixwe (1991–aniha) === Piştî bidawîhatina şer, Xirwatistan rûbirûyê kêşeyên nûavakirina piştî şer, vegera penaberan, damezrandina demokrasiyê, parastina mafên mirovan û geşepêdana giştî ya civakî û aborî dimîne. Serdema salên 2000an bi demokratîkbûnê, mezinbûna aborî, reformên avahî û civakî û pirsgirêkên wekî bêkarî, gendelî û bêserûberiya rêveberiya giştî tê diyar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 |sernav=Socijalna politika Hrvatske |paşnav=Puljiz |pêşnav=Vlado |paşnav2=Bežovan |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Matković |pêşnav3=Teo |paşnav4=Šućur |pêşnav4=dr Zoran |paşnav5=Zrinščak |pêşnav5=Siniša |tarîx=2008 |weşanger=Pravni fakultet u Zagrebu |isbn=978-953-97320-9-5 |ziman=hr }}</ref> Di mijdara sala 2000 û adara sala 2001an de, parlamenê Destûra Bingehîn a Xirwatistanê guhert ku cara yekem di 22yê kanûna sala 1990an de hat qebûlkirin ku guhertina awayiya xwe ya du-meclîsî vedigerîne forma xweya yekgirtî ya dîrokî û serdestiya serokatiyê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/22-december-christmas-constitution-first-constitution |sernav=22 December – Christmas Constitution – the first Constitution of the independent Republic of Croatia |malper=Croatian Parliament |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 |sernav=History and Development of Croatian Constitutional Judicature {{!}} Constitutional Court of the Republic of Croatia |malper=www.usud.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan di 25ê gulana 2000an de tevlî Hevkariya ji bo Aştiyê dibe û di 30yê mijdara sala 2000an de dibe endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 |sernav=Partnerstvo za mir {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di 29ê cotmeha sala 2001an de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jutarnji.hr/naslovnica/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu-3756672 |sernav=Jutarnji list - Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU |tarîx=2006-10-02 |malper=www.jutarnji.hr |ziman=hr-hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan bi [[Yekîtiya Ewropayê]] re Peymana Îstîqrar û Hevgirtinê îmze dike ku di sala 2003an de ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê serlêdaneke fermî ragihand.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://mpu.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=mpu.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di sala 2004an de statuya welatekî berendam ji bo Xirwatistanê hate dayîn û di sala 2005an bi Yekîtiya Ewropayê re danûstandinên endamtiyê tê destpêkirin.<ref name=":11"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html |sernav=Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Tevî ku di destpêka salên 2000î de aboriya Xirwatistanê geşbûnek girîng bidest dixe, krîza darayî di sala 2008an de hikûmet neçar dimîne ku lêçûnên bibire û ev jî bi xwe re nerazîbûnek gelemperî ya gel tîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-02-13 |sernav=Ivo Goldstein |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivo_Goldstein&oldid=1139050228 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Xirwatistan di salên 2008-2009an de ji bo cara yekem di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de xizmet dike û di kanûna sala 2008an de kursiya ne-daîmî wergirtiye. Di 1ê avrêla sala 2009an de Xirwatistan tevlî [[NATO]]yê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html |sernav=Hrvatska postala članica NATO saveza |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di sala 2011an de pêleke xwepêşandanên li dijî hikûmetê nerazîbûneke giştî li hember rewşa siyasî û aborî ya heyî nîşan da. Xwepêşandan di bersiva skandalên gendeliyê yên hikûmetê yên vê dawiyê de bîr û baweriyên siyasî yên cihêreng li hev anîn û banga hilbijartinên pêşwext kirin. Di 28ê cotmeha sala 2011an de parlementeran biryara betalkirina parlamenê dabû û protestoyên li kolanan gav bi gav kêm bûn. Serok [[Ivo Josipović]] roja duşemê, 31ê çiriya pêşîn ji bo hilweşandina meclîsê (Sabor) razî dibe û hilbijartinên nû ji bo roja yekşemê, 4ê kanûna pêşîn a sala 2011 destnîşan kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb |sernav=Et tu, Zagreb? |malper=The Economist |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/ovo-su-bili-najzanimljiviji-trenuci-u-saboru.html |sernav=Ovo su bili najzanimljiviji trenuci u Saboru! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |sernav=Predsjednik Josipović raspisao izbore! - Odluka 2011 |tarîx=2011-12-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2011-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111203150728/http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 30yê hezîrana sala 2011an de, Xirwatistanê danûstandinên endambûna Yekîtiya Ewropayê bi awayekî serketî gihîşte dawiyê.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Welat di 9ê kanûna sala 2011an de peymana pevlêbûnê îmze kir û di 22ê çileya sala 2012an de giştpirsiyek (referandûm) pêk anî ku welatiyên xirwatî ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê dengdanên xwe pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |sernav=EUROPA - EU News - Croatia is scheduled to become the EU's 28th member on 1 July 2013 |tarîx=2012-01-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120123185048/http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16670298 |sernav=Croatia EU referendum: Voters back membership |tarîx=2012-01-22 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Piştre welêt di 1ê tîrmeha sala 2013an de beşdarê Yekîtiya Ewropayê dibe Dema ku [[Mecaristan]] bi girtina sinorên xwe yê bi Serbistanê girtî dihêle, Xirwatistan ji ber krîza koçberan a 2015an a ewropî bi bandor dibe. Zêdetirî 700.000 penaber û koçber ji bo ku derbasî welatên din ên Yekîtiya Ewropayê bibin berê xwe didin Xirwatistanê. Di 25 çileya sala 2022an de, Konseya OECDê biryar dide ku danûstandinên tevlêbûnê bi Xirwatistanê re bide despêkirin. Di pêvajoya tevlêbûnê de, Xirwatistan gelek reforman pêk tîne ku dê hemî qadên çalakiyê pêşde bibin ku di nav de ji karûbarên giştî û pergala dadweriyê bigire heya perwerde, veguhastin, darayî, tenduristî û bazirganî hebûn. Li gorî Nexşeya Rêya Tevlêbûna OECDê ji hezîrana sala 2022an ve, Xirwatistanê dê ji hêla 25 komîteyên OECDê ve bi vekolînên teknîkî tê kontrolkirin, heya niha Xirwatistan bi awayekî bilez ji ya ku tê hêvî kirin bi pêş ve diçe. Tê çaverê kirin ku endamtiya temamî di sala 2025an de pêk were. Ev yek armanca dawiya siyaseta derve ya mezinê Xirwatistanê ye ku welêt bigihîjê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/oecd-membership-means-benefits-for-citizens-higher-living-standard/253882 |sernav=OECD membership means benefits for citizens, higher living standard |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/croatia-s-accession-to-the-oecd-is-progressing-faster-than-expected/257332 |sernav=Croatia's accession to the OECD is progressing faster than expected |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://vlada.gov.hr/vijesti/oecd-jos-jedan-instrument-za-unaprjedjenje-reformskih-procesa-clanstvo-ce-nas-uciniti-jos-boljom-i-kvalitetnijom-zemljom/38169 |sernav=Vlada Republike Hrvatske - OECD još jedan instrument za unaprjeđenje reformskih procesa, članstvo će nas učiniti još boljom i kvalitetnijom zemljom |malper=vlada.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di 1ê çileya 2023an de Xirwatistan ewro wek diravê xwe yê fermî pejirand ku ewro cihê konaya (dirava Kroatyayê ya berê) Xirwatistanê digire û hikûmê xirwatî bûye endamê 20emê [[Herêma Ewroyê]]. Di heman rojê de Kroatya bûye endamê 27em ê Herêma Şengenê ya bêsinor ku bi vî awayî entegrasyona xwe ya tevahî [[Yekîtiya Ewropayê]] destnîşan dike.<ref name=":12"/> Di 19ê cotmeha sala 2016an de, Andrej Plenković wek serokwezîrê niha yê Xirwatistanê dest bi kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.andrejplenkovic.hr/page.php?id=1 |sernav=Andrej Plenković - O meni |malper=www.andrejplenkovic.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Hilbijartinên serokatiyê yên herî dawî ku di 5ê çileya sala 2020an de pêk hatiye, [[Zoran Milanović]] wek serokê Xirwatistanê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.predsjednik.hr/vijesti/svecanost-prisege/ |sernav=Održana svečanost prisege predsjednika Republike Hrvatske Zorana Milanovića |malper=Predsjednik Republike Hrvatske - Zoran Milanović |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Satellite image of Croatia in September 2003.jpg|thumb|Wêneyî Satelîtî a Xirwatistanê]] Xirwatistan welatekî li [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê Ewropayê û li peravên [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat Serbistan, li başûr rojhilat [[Bosniya û Herzegovîna]] û li bakur rojava Montenegro û Slovenya cih digirin. Welêt bi piranî di navbera dirêjahiya 42° û 47° bakur û dirêjahiya 13° û 20° rojhilatî de ye. Beşek ji xaka li başûrê giran a derdora Dubrovnikê dergehek pratîkî ye ku ji hêla avên bejahî ve bi parzemîna mayî ve girêdayî ye lê li ser bejahiyê bi xeteke kurt a peravê ya ku girêdayî Bosna û Herzegovîna ye li dora Neumê veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dzs.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Pira Pelješacê ekslave bi axa Xirwatistanê ve girê dide. Rûbera Xirwatistanê 56.594 kîlomêtre çargoşe ye ku ji 56.414 kîlomêtre çargoşe bejahî û 128 kîlomêtre çargoşe jî ji rûava avê pêk tê. Ligel rûbera biçûk Xirwatistan 127em welatê herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-03 |sernav=Croatia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005120412/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmên bilindên welêt ji çiyayên Alpên Dînarîk bi lûtkeya Dinara 1.831 mêtre li nêzî sinorê Bosniya û Herzegovînayê li başûr despêdike heya peravê Deryaya Adriyatîkê dirêj dibe ku tevahiya hidûdê başûrê rojavayê Xirwatistanê pêk tîne. Xirwatistana Girav ji hezaran zêdetir girav û giravên ku bi mezinahiya wan cûda ne pêk tê ku li 48 giravan bi awayekî domdarî mirovan lê jiyan kirine.<ref name=":1" /> Giravên herî mezin Girava Cresê û Girava Krkê ye ku her yek ji wan xwedan rûbera dora 405 kîlomêtre çargoşe ye.<ref name=":1" /> Parçeyên bakur ên gir ên Hrvatsko Zagorje û deştên deşt ên Slavonyayên li rojhilat ku beşek ji Baskê Pannoniyayê ye ku çemên mezin ên wekî Danub, Drava, Kupa û Sava di nav herêmê ve derbas dibin. Dunûb, çemê duyemîn ê herî dirêj ê Ewropayê ye ku di nav bajarê Vukovar ê li rojhilatê tund derbas dibe û beşek ji sinorê bi Vojvodînayê re pêk tîne. Herêmên navendî û başûrî yên nêzî peravên adriyatîkê û giravan ji çiyayên nizm û bilindahiyên daristaniyan pêk tên. Çavkaniyên sirûştî yên ku ji bo hilberînê têra xwe girîng têne dîtin, neft, komir, boksît, kana hesinê kêm-pola, kalsiyûm, gips, asfalta xwezayî, sîlîka, mîka, gil, xwê û hîdroenerjî hene. Topografiya karst bi qasî nîvê Xirwatistanê pêk tîne ku bi taybetî li Alpên Dînarîk diyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |sernav=Raširenost krša u Hrvatskoj {{!}} Geografija.hr |tarîx=2012-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609163634/http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xirwatistan xwedî şikeftên kûr e ku 49 ji wan ji 250 mêtre, 14 ji şikeftan 500 mêtreyê û 3 şikeft jî ji 1000 mêtreyê kûrtir in. Golên herî navdar ên Xirwatistanê golên Plitvice ne ku ji pergalek ji 16 golan pêk tê ku rêjgehên (sûlav) golan li ser kevirên dolomît û kevirên kisilîn bi hev re têne girêdan. Gol bi rengên xwe yên cihêreng navdar in ku ji rengê turkuazê bigire heya kesk, gewr yan jî şîn bi reng in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |sernav=BBC - Travel - The best national parks of Europe : National Parks |tarîx=2012-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714183245/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === Piraniya Xirwatistanê xwedan avhewa parzemînek nerm a germ e û bi baran e. Germahiya navînî ya mehane di navbera −3&nbsp;°C û (di meha çile de) û 18&nbsp;°C (di tîrmehê de) e. Deverên herî sar ên welêt Lika û Gorski Kotar in ku avhewayek berf e û herêm xwedî herêmeke daristanî ye ku 1200 mêtre ji asta deryayê bilind e. Deverên herî germ jî li peravên Adriyatîkê ne û nemaze li hinterlanda nêzîk ku ji hêla avhewaya Deryaya Navîn ve hatiye bibandor kirin. [[Wêne:Winter bora in Senj.jpg|thumb|Bora bayekî hişk û sar e ku ji bejahiyê ber bi deryayê ve tê ku pêlên wê dikarin bigihîjin hêza bahozê, nemaze li qenala jêrîn Velebitê.]] Germahiya herî nizm -35,5&nbsp;°C di 3ê sibata sala 1919an de li Čakovecê pêk hatiye û germahiya herî bilind 42,8&nbsp;°C di 4ê tebaxa sala 1981an de li Ploçeyê hate tomar kirin.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18356/34b952ca-en-fr |sernav=Central African Republic |tarîx=2015-02-19 |weşanger=UN |isbn=978-92-1-057188-3 |rr=142–146 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 |sernav=DHMZ |malper=klima.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî herêma erdnîgarî û celebê avhewayê, rêjeya barîna salane di navbera 600 milîmetre (24 înç) û 3500 mîlîmetre (140 înç) de ye. Barîna herî kêm li giravên derve (Biševo, Lastovo, Svetac, Vis) û deverên rojhilatê Slavonyayê tê tomar kirin. Barîna herî zêde yê baranê li çiyayê Dînara û li Gorskî Kotarê dibarin.<ref name=":2" /> Li hundir bayên serdest ji bakurê rojhilat yan jî başûrrojava sivik heta nerm in û li herêma peravê jî bayên serdest ji aliyê taybetmendiyên herêmî ve têne destnîşankirin. Leza bayê bilind bi gelemperî di mehên sartir de li ser peravê têne tomar kirin, bi gelemperî wekî bayê buraya bakurê rojhilatê sar an jî kêm caran wekî bayê jugoya germ a başûr tê. Deverên herî bi tav giravên derve, Hvar û Korçula ne ku salê zêdetirî 2700 demjimêrên tavê têne tomar kirin. Li devera navîn û başûrê Deryaya Adriyatîk bi gelemperî û bakurê peravên Adriyatîkê û peravên Adriyatîkê ya bakur, her sal bi zêdetirî 2000 demjimêrên bi tav têne tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1333-3305 |sernav=n2:1333-3305 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Krk waterfalls.jpg|thumb|Parka Neteweyî ya Krkayê.]] Xirwatistan dikare li ser bingeha avhewa û jeomorfolojiyê li ekoherêman were dabeş kirin. Welat di warê cihêrengiya biyolojîk de yek ji welatên herî dewlemend ên [[Ewropa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/highlights/biodiversity-rich-croatia-becomes-33rd |sernav=Biodiversity-rich Croatia becomes 33rd full EEA member country — European Environment Agency |malper=www.eea.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |sernav=EU 2020 HR |malper=eu2020.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404233816/https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xirwatistan çar cure herêmên biyoerdnîgarî hene - deverên peravên Deryaya Navîn û li nêzîkî deverên peravê, deverên Alpinî, piraniya Lika û Gorski Kotar, deverên Pannonian bi Drava û Danubê re û deverên mayî yên parzemînî. Ya herî girîng jîngehên karst in ku karstê di bin avê de ne, wek kanyonên Zrmanja û Krka û astengên tufa û her weha jîngehên di bin erdê de. Welêt sê ekoherêman dihewîne ku di nav de Çiyayên Dînarîk daristanên tevlihev, daristanên panonî yên tevlihev û daristanên îlîrî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287/ |kovar=Bioscience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Devera karstê bi qasî 7.000 şikeft û çal vedihewîne ku hinek ji wan jîngeha yekane vertebrayê şikefta avî ya naskirî yê olmê ne. Daristan bi girîngî heye, ji ber ku ew 2.490.000 hektar vedigirin ku %44 ji axa Xirwatistanê pêk têne. Cûreyên din ên jînewaran ev in ku di nav de zozan, çîmen, çol, zozan, jînewarên zozan, jînewarên peravî û jînewarên deryayî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haop.hr/hr |sernav=MINGOR |tarîx=2023-10-06 |malper=MINGOR |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Di warê fîtogeografiyê de, Xirwatistan beşek ji Keyaniya Boreal e û beşek ji parêzgehên îlîrya û Ewropa Navendî yên Herêma Circumborealê û parêzgeha Adriatîk a Herêma Deryaya Navîn e. Fona Cîhanî ya Xwezayê, Kroatyayê di navbera sê ekoherêman de dabeş dike ku di nav de daristanên tevlihev ên Panonî, daristanên tevlihev ên Çiyayên Dînarîk û daristanên pelweşîn ên Îlîrî hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dubrovnik2011.sdewes.org/venue.php |sernav=The 6th Dubrovnik Conference on Sustainable Development of Energy, Water and Environment Systems - SDEWES |malper=www.dubrovnik2011.sdewes.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Xirwatistan malavaniya 37.000 cureyên nebat û heywanên naskirî ye lê hejmara wan ya rastîn di navbera 50.000 û 100.000 de hatiye texmîn kirin. Zêdetirî hezar cure endemîk in, nemaze li çiyayên Velebit û Biokovo, giravên Adriatîk û çemên karstê ne. Metirsiya herî giran windakirin û hilweşandina jîngehê ye. Pirsgirêkek din ji hêla celebên biyanî yên dagirker, nemaze algayên Caulerpa taxifolia ve tê pêşkêş kirin. Xirwatistan di sala 2018an de xwedan pileyek navînî ya Endeksa Yekbûna Peyzaja Daristanî ya 4.92/10 ye ku di nav 172 welatan de, di rêza 113an de cih girtiye.<ref name=":3"/> [[Wêne:8. SKYWALK (BIOKOVO).jpg|thumb|Skywalk li Parka Xwezayê ya Biokovoyê.]] Algayên dagirker bi rêkûpêk têne şopandin û rakirin ku jîngeha benthîk bêne parastin. Cureyên nebatên çandinî yên xwemalî û cûreyên heywanên kedî li welêt gelek in. Di nav wan de pênc cureyên hespan, pênc cureyên dewaran, heşt cure pez, du cure beraz û cureyek mirîşk hene. Li Xirwatistanê 444 herêmên parastî hene, ku %9ê welêt vedihewîne. Di nav wan de heşt parkên neteweyî, du rezervên hişk û deh parkên xwezayî hene. Devera herî navdar a parastî û parka neteweyî ya herî kevn a li Kroatya Parka Neteweyî ya Golên Plitvice ye ku cihek Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye. Parka Xwezayê Velebit jî beşek ji Bernameya Mirov û Biyosferê ya UNESCOyê ye. Rezervên hişk û taybetî, û her weha parkên neteweyî û xwezayî, ji hêla hikûmeta navendî ve têne birêvebirin û tên parastin. Herêmên din ên parastî ji aliyê wîlayetan ve têne birêvebirin. Di sala 2005an de Tora Ekolojî ya Neteweyî hate damezrandin ku wekî gava yekem ji bo amadekirina endametiya [[Yekîtiya Ewropayê]] û tevlêbûna tora Natura 2000an bû.<ref name=":3" /> == Rêveberî == [[Wêne:Sabor-pročelje.jpg|thumb|Parlamena Kroatyayê (Sabor).]] Komara Xirwatistan dewletek unîter a destûrî ye ku pergala parlamenteriyê bikar tîne. Desthilatên hikûmetê li Xirwatistan rêberiya qanûnî, rêveberî û dadwerî ye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |sernav=Political Structure / Information / About Croatia / Government of the Republic Croatia - official web portal |tarîx=2013-09-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2013-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê komarê (bi xirwatî: Predsjednik Republike) serokê dewletê ye ku rasterast ji bo heyamek pênc-salî tê hilbijartin û ji hêla Destûra Bingehîn ve bi du serdeman tê sinordar kirin. Ji xeynî wezîfeya fermandariya giştî ya hêzên çekdar, erka prosedurî ya serokkomar heye ku serokwezîr bi hevkariya bi parlamenê re tayîn dike û bandorek bi qismî li ser siyaseta derve jî heye.<ref name=":4" /> Hikûmet ji aliyê serokwezîr ve tê birêvebirin ku çar cîgirên serokwezîr û 16 wezîrên di sektorên taybetî de berpirsiyar in hene. Desteya birêvebirinê berpirsê pêşniyarkirina qanûn û budceyê, cîbicîkirina qanûnan û rênîşandana polîtîkayên derve û navxweyî ye. Hikûmet li Banski dvori ya Zagrebê welêt birêve dibe.<ref name=":4" /> === Hiqûq û sîstema dadweriyê === Parlamenek yekawan (Sabor) xwediyê hêza qanûndanînê ye. Hejmara endamên Sabor (meclîs) dikare ji 100ê heta 160an biguhere. Endamên meclisê ji bo xizmeta çar salan, bi dengdayîna gel têne hilbijartin. Rûniştinên qanûnî her sal ji 15ê çileyê heta 15ê tîrmehê û ji 15ê îlonê heta 15ê kanûnê berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Du partiyên siyasî yên herî mezin ên Xirwatistanê Yekîtiya Demokrat a Xirwatistanê û Partiya Sosyal Demokrat a Xirwatistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |sernav=Hrvatski sabor - 6th term |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xirwatistan xwedan pergalek dadrêsî ya zagona medenî ye ku tê de qanûn di serî de ji qanûnên nivîskî derdikeve, ku dadger wekî cîbicîkarên qanûnê ne. Pêşveçûna qanûnan bi piranî ji hêla pergalên qanûnî yên Almanyayê û Awistiryayê ve hatiye bibandor kirin. Hiqûqa xirwatî li du beşên bingehîn ên wekî hiqûqa taybet û hiqûqa gelemperî têne dabeş kirin. Berî ku danûstandinên endametiya Yekîtiya Ewropayê biqedin, qanûnên Xirwatistanê bi qaîdeyên civatê re bi tevahî lihevhatî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 |sernav=Delegation of the European Union to the Republic of Croatia - Overview of EU - Croatia relations |tarîx=2012-03-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dadgehên neteweyî yên sereke Dadgeha Destûra Bingehîn e ku çavdêriya binpêkirina Destûra Bingehîn dike û Dadgeha Bilind jî dadgeha herî bilind e ku dikare îtîraz li biryaran bike. Dadgehên Îdarî, Bazirganî, Wîlayet, Ceza û Şaredarî dozan di warên xwe de birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx |sernav=Ustavne odredbe |malper=www.vsrh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dema ku îtîraz di dadgehên tevlihev ên dadwerên pispor de têne nîqaş kirin, dozên ku di bin daraza dadrêsî de ne di gava yekem de ji hêla dadwerek pispor ve têne biryardan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2013_03_28_473.html |sernav=Zakon o sudovima |malper=narodne-novine.nn.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dozgeriya Dewletê saziya dadweriyê ye ku ji dozgerên giştî pêk tê û xwedî rayeya destpêkirina darizandina sûcdarên sûcan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dorh.hr/en |sernav=Naslovna {{!}} DORH |malper=dorh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref> Dezgehên bicihanîna qanûnê di bin desthilatdariya Wezareta Navxweyî de têne organîze kirin ku ji hêza polîsên neteweyî pêk tên. Servîsa ewlehiyê ya Xirwatistanê Ajansa Ewlekarî û Îstixbaratê (SOA) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.soa.hr/en/about-us/security-intelligence-system-of-the-republic-of-croatia/ |sernav=SOA - Security-intelligence system of the Republic of Croatia |malper=www.soa.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_00UDQAAQBAJ&q=Handbook+of+European+Intelligence+Cultures |sernav=Handbook of European Intelligence Cultures |paşnav=Graaff |pêşnav=Bob de |paşnav2=Nyce |pêşnav2=James M. |tarîx=2016-08-02 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-4942-4 |ziman=en }}</ref> == Aborî û Geştyarî == Xirwatistan ji hêla [[Banka Cîhanî]] ve wekî aboriyek bi dahata bilind tê dabeşkirin û li ser Endeksa Pêşkeftina Mirovî di rêza bilind de ye. Xizmet, sektorên pîşesaziyê û çandinî bi rêzê li ser aboriyê serdest in. Tûrîzm ji bo welêt çavkaniyek girîng a dahatiyê ye, ku di nav 20 deverên geştyariyê yên herî populer de cih digire. Dewlet beşeke aboriyê, bi lêçûnên giran ên hikûmetê kontrol dike. Yekîtiya Ewropayê hevkarê herî girîng ê bazirganî yê Xirwatistan ye. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, û perwerdehiya seretayî û navîn a bê xwendin peyda dike dema ku piştgirî dide çandê bi navgîniya saziyên giştî û veberhênanên pargîdanî yên di medya û weşanê de. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Croatia}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Xirwatistan| ]] jzbq131efb9krowrmemx46zslpak2za 0 14020 2083310 2018237 2026-08-02T22:43:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Nehrî | navê_din = | navê_fermî = Bağlar | wêne = Qesra Kelatê li gundê Nehriyê (Qesra Seyîd Mihemed Sedîq).jpg | sernavê_wêne = [[Qesra Kelatê]] (Qesra Seyîd Mihemed Sedîq) li gundê Nehriyê (1880) | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Şemzînan]] | nahiye = Şemzînan (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 797 | sala_nifûsê = [[2011]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.375 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|17|27|N|44|31|17|E|display=inline, title}} }} '''Nehrî''' ({{bi-tr|Bağlar}}) [[gund]]ekî [[navçe]]ya [[Şemzînan]] yê [[Hekarî (parêzgeh)|parêzgeha Hekariyeyê]] ye. Nîştecihên gund ji [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên [[Xûmarû]] û [[Zerran]] in û nifûsa wê di sala 2023an 783 kesan bû.<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |sernav=Population Of Municipalities, Villages And Quarters |roja-gihiştinê=10 gulan 2024 |weşanger=TÜİK }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnic Groups in the Republic of Turkey |sal=1989 |rr=216 |paşnavê-edîtor=Peter Alfred |pêşnavê-edîtor=Andrews |paşnavê-edîtor2=Benninghaus |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger }}</ref> Neh mezra bi Nehrî ve girêdayî ne: [[Bêşems]], [[Bêgirdê]], [[Bêmlate]], [[Tûyê]], [[Beyteran]], [[Nawrezan]], [[Rubunus]], [[Tuva]] û [[Kerketî]].<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |sernav=Türkiye Mülki İdare Bölümleri Envanteri |malper=T.C. İçişleri Bakanlığı |roja-gihiştinê=19 kanûna pêşîn 2022 |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/semdinli-koylerinin-kurtce-turkce-ve-eski-isimleri-241562.htm |sernav=Şemdinli köylerinin Kürtçe, Türkçe ve Eski isimleri |malper=Yüksekova Haber |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2022 |ziman=tr }}</ref> == Dîrok == Nehrî di sedsala 19an de navendeke jêr-parêzgehê bû<ref name=":1" /> û mîrnişînek piçûk bû ku ji hêla seyîdên Nehrî ve dihat birêvebirin. Seyîdên Nehrî malbateke bi bandor a [[Sofîtî|sofî]] ya kurd a rêza [[neqşbendî]] bûn ku serokê wan [[Seyîd Tehayê Hekarî]] piştî têkçûna [[Bedirxan Beg]] di sala 1847an de, bi teşwîqkirina tundûtûjiyê li dijî [[Suryanî|suryaniyên]] herêmî, bandor bi dest xist. Kurê Şêx Taha, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullah]] di destpêka sedsala 20an de yek ji serokên herî bi bandor ên kurd bû bi teşwîqkirina [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana neteweyî ya Kurd]] a yekem li dijî [[Împeratoriya Osmanî]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |url=https://archive.org/details/atozofkurds0000gunt |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/atozofkurds0000gunt/page/146 146] }}</ref> Îro, gund ji hêla malbateke kurd a ne têkildar ve tê niştecîkirin ji ber ku piştî serhildanê erd ji hêla hikumeta navendî ve hate desteserkirin.<ref name=":1" /> == Gelhenasî == Gelheya gund di navbera salên 1997ê û 2023an de:<ref name="tuik" /><ref name="TÜİK1997">{{Jêder-malper |url=https://kutuphane.tuik.gov.tr/pdf/0014235.pdf |sernav=1997 Population Count |tarîx=1999 |weşanger= |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221030113057/https://kutuphane.tuik.gov.tr/pdf/0014235.pdf |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2022 }}</ref>{{Nifûsa tarîxî|1997|520|2007|788|2010|798|2015|1093|2020|914|2023|786|title=Gelhe|align=none}} == Mijarên têkildar == * [[Pira Nehriyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|17|27|N|44|31|17|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Şemzînanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Hekariyê]] fgq88k8hmustfxhe8igy3jbglmn3uj1 0 15518 2083232 1974299 2026-08-02T21:16:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083232 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Îhsan Nûrî | wêne = Ihsan Nuri 1928.jpg | sernavê_wêne = Îhsan Nûrî {{Derdora}} 1928an | navê_din = “Bazê Agiriyê”{{sfn|Olson|1989|p=147}} | roja_jidayikbûnê = 1893 | cihê_jidayikbûnê = [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|03|1976}} | cihê_mirinê = [[Tehran]], [[Xanedana Pehlewiyan|Îrana Pehlewî]] | sedema_mirinê = Qezeyê bi motorskîlet | cihê_goristanê = Goristana Tehranê | perwerde = Dibistana Leşkerî yê Stembolê | pîşe = Fermandar, [[siyasetmedar]] û [[Çalakvanî|çalakvan]] | rêxistin = [[Împeratoriya Osmanî]] (1910-1920)<br>[[Komara Agiriyê|Kurdistan]] (1927-1930) | meqam = Fermandarê Giştî yê [[Komara Agiriyê]] | dewr = 1927-1930 | berê = Meqam hatiye damezrandin | paşê = Meqam hatiye girtin | partî = [[Xoybûn]] | dîn = [[Sunîtî|Sunî Îslam]] | hevjîn = Yaşar Xanim | dê_û_bav = Ebdullah Axa (bav)<br>Zeynep Xanim (dê) }} '''Îhsan Nûrî Paşa''' (jdb. 1892 an 1893, Bidlîs – m. 25ê adara 1976an li Tehranê) yek ji girîngtirîn kesayetên leşkerî û siyasî yên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan e ku bi giranî bi rêberiya xwe yê di [[serhildanên Agiriyê]] de ku yek ji serhildanên neteweperest ên herî rêxistinkirî li dijî dagirkeriya [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] bû û bi xebatên xwe yên di rêxistina [[kurdperwerî]] yê ya partiya [[Xoybûn]]ê de hatiye nas kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Jiyan û kariyera wî veguherîna çalakvaniya kurd ji derdorên reformîst ên dawiya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] ber bi tevgerên neteweperest ên leşkerî yên ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] derketin holê, vedibêje.{{sfn|Jwaideh|2006|p=147}} Di nav nifşê efserên kurd ên ku di saziyên leşkerî yên osmanî de perwerde bûne de, Îhsan Nûrî komek temsîl dikir ku perwerdehiya împeriyal bi hestên neteweperest ên derketî re tevlihev dikir û beşdarî modernîzekirina têkoşîna rizgariya gelê kurd dibû.{{sfn|Jwaideh|2006|p=147}} Îhsan Nûrî ku di dehsalên dawî yên împeratoriya osmanî de di nav malbateke eşîrî ya navdar de ji dayik bûye ku rêça jiyana wî hawîrdora her ku diçû siyasîtir a parêzgehên [[Bakurê Kurdistanê]] nîşan dida ku elîtên kurdî di nav hêzên rmperiyal û neteweperest ên hevrîkî de digeriyan.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=215}} Tevlîbûna wî ya zû di civakên kurd ên li [[Stembol]]ê de, digel perwerdehiya leşkerî ya fermî, bingehek ji bo nasnameya dualî ya efser û neteweperest afirand ku dê serokatiya wî ya paşê şekil bide. Di salên 1920an de, dema ku polîtîkayên navendîkirinê di bin komara Tirkiyeyê ya nû de hişk bûn, ev ezmûn di beşdarbûna wî di tevgerên berxwedana rêxistinkirî yên kurd de li hev civiyan, ku bi fermandariya wî ya [[komara Agiriyê]] ya xwe-îlankirî (1930) gihîşt lûtkeyê.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Ji xeynî serokatiya leşkerî, nivîs û bîranînên dawî yên Îhsan Nûrî şahidiyên kesê yekem ên kêm li ser hişmendiya siyasî ya kurd û kêmasiyên elîtên hem Kurd û hem jî yên herêmî peyda kirin. Salên wî yên sirgûniyê li [[Îran]]ê ku tevî qedexeyên dewletê jî bi berhemdariya rewşenbîrî hatine nîşankirin ku cihê wî wekî kesayetek dîrokî ya navendî di neteweperweriya kurd de bêtir xurt kiriye. Heta dema mirina wî di sala 1976an de, jiyana wî dibû sembola ezmûna berfirehtir a kurdan ku di nav de dilsoziya bi dewleta osmanî re, xiyanet ji aliyê komara Tirkiyeyê ve, têkoşîna çekdarî ji bo rizgariyê û di dawiyê de marjînalîzekirin di sirgûniya wî ya biyanî hebû.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} == Jînenîgarî == [[Wêne:Ihsan Nuri 1921.jpg|thumb|Îhsan Nûrî di ciwaniya xwe de, 1921]] === Jiyana dêspêkê === Îhsan Nûrî di sala 1893an de li [[Bidlîs]]ê jidayikbû, herêmek ku bi avahiyên eşîrî yên bihêz, çanda bajarî ya pirzimanî û têkiliyeke zêde bi siyaseta destûrî re di dawiya serdema osmanî de tê xuyang kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Bavê wî, Mustafa Axa, ji malbateke navdar bû ku tê gotin bi konfederasyona eşîra [[cibirî]] ve girêdayî ye, lê diya wî, Zeynep Xanim, ji malbateke ku bandorek olî ya hindik li herêmê hebû dihat.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Her çend asta rastîn a girêdana eşîrî di nav zanyaran de hîn jî tê nîqaş kirin, piraniya wan li hev dikin ku malbata wî di pozîsyoneke navîn a girîng de bû, ne bi tevahî eşîrî û ne jî bi tevahî bajarî, ku rê da Îhsanê ciwan ku di her du cîhanan de bigere. Jîngeha civakî-siyasî ya Bidlîsê di destpêka sedsalê de ew zû bi gelek tebeqeyên îdarî, zimanî û çandî re rûbirû hişt.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Dibistanên mîsyoner, perwerdehiya medreseyê û saziyên dewleta osmanî bi hev re hebûn, atmosferek diafirandin ku tê de ciwanên azwer dikarin li derveyî sinorên herêmî bigihîjin meqaman.{{sfn|McDowall|1996|p=57}} Îhsan Nûrî di destpêkê de beşdarî dibistanên osmanî yên herêmî bû ku tê de perwerde bi [[Zimanê osmanî|tirkiya osmanî]] dihat dayîn, lê ew di nav malê de bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] ([[kurmancî]]) mezin bû, duzimaniyek ku paşê bandor li nivîsên wî yên neteweperwer kir.{{sfn|Hassanpour|1992|p=143}} Di temenê xwe yê ciwan de, ew ji bo xwendina fermî şandin [[Stembol]]ê ku ev pratîkek hevpar bû ji bo malbatên navdar ên kurd ên ku di nav pergala împeratorî de pêşveçûn dixwestin. Ew li Akademiya Leşkerî ya Osmanî (''Harbiye'') qeyd bû, li wir wî heman perwerdehiya dijwar wekî efserên din ên pêşerojê yên împeratoriyê wergirt.{{sfn|Olson|1989|p=61}} Harbiye wî bi destûrparêziyê, klûbên siyasî û komên etnîkî yên cihêreng re vekir ku di Serdema Duyemîn a Destûrî de têgihîştina wî ya pirsên neteweyî zêdetir şekil da. Dema ku li Stembolê bû, Îhsan Nûrî bi derdorên rewşenbîrî yên destpêkê yên kurd re, bi taybetî bi komeleyên xwendekarên kurd ên ku piştî 1908an ava bûn û ziman, wêje û hişmendiya siyasî ya kurdî pêşve dibirin, nas bû. Van koman ew bi ramanên li ser serxwebûna kurdan, perwerdehiya nû û çanda çapkirinê da nasîn, her çend di vê qonaxê de, retorîk bi piranî çandî ma ne ku cudaxwaz.{{sfn|Olson|1989|p=61}} Li gorî raporê, ew beşdarî civînên [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] bû û aboneya kovarên destpêkê yên kurdî yên wekî [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] û [[Roja Kurd]] bû, ezmûnên ku hişmendiya wî ya siyasî kûrtir kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=60}} === Kariyera leşkerî === Piştî mezûnbûna ji akademiya leşkerî, ew wekî efserê ciwan hate wezîfedarkirin û li deverên cûda yên împeratoriyê hate şandin, di nav de eniya [[Qefqasya]]yê di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de.{{sfn|Özoğlu|2004|p=101}} Xizmeta wî di dema şer de ezmûna şer a pêşkeftî, rûbirûbûna bi şerê nûjen û têgihîştinek pratîkî ya lojîstîk û avahiyên fermandariyê peyda kir ku paşê di dema serhildanên kurdan de girîng bûn. Vê serdemê her weha nerazîbûna wî ya li hember [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtîhat û Tereqî]] (CUP) xurt kir ku polîtîkayên wê yên navendîkirin û [[Tirkkirin|tirkîkirina]] gelek efserên kurd ji hev dûr xistin.{{sfn|Özoğlu|2004|p=101}} Di sala 1919an de, dema ku împeratorî hilweşiya, Îhsan Nûrî vegeriya [[Bakurê Kurdistanê]] ku niha ji hêla siyasî ve parçe parçe bû û ji hêla gelek tevgeran ve, ji [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestên tirk]] bigire heya hêzên ermenî û aktorên herêmî yên di bin bandora [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] de, tê de dijberî hebû. Ew bêtir tevlî projeyên siyasî yên kurd bû ku di vê valatiyê de derketin holê, nemaze yên ku banga serxwebûnê li gorî prensîbên Wilson dikirin. Bi vî rengî dawiya şer xalek werçerxê nîşan da: efserê împaratorî veguherî neteweperestekî kurd ê dilsoz, bi baweriya ku serokatiya neteweperestiya tirkî a nû gefek hebûnî li ser nasnameya kurd û xweseriya herêmî çêdike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=167}} === Kariyera siyasî === Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, ezmûna leşkerî û paşxaneya rewşenbîrî ya Îhsan Nûrî ew xist rewşek girîng di strukturên siyasî yên kurd ên derketî holê de ku hewl didan rêziknameya piştî-osmanî diyar bikin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169}} Çalakiya wî ya siyasî ya destpêkê ji hêla valahiya desthilatdariyê ya li Bakurê Kurdistanê ve hate şekilkirin ku li wir rojevên neteweperest, etnîkî û împeriyal ên hevrikî li hev ketibûn û ev yek bû sedem ku kesayetên navdar û efserên kurd stratejiyên ji bo xweserî an serxwebûnê bifikirin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169}} Hilweşîna desthilatdariya navendî û nezelaliyên li dora [[Peymana Sevrê]] elîtên kurd teşwîq kirin ku komîte û şandeyan ava bikin ku armanca wan ewlekirina xaka kurdî ya naskirî bû.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Di vê hawîrdora veguhêz de, Îhsan Nûrî xwe bi ramanên [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] re girêda ku dixwest [[Kurdistan]]ekî serxwebûn ava bike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Her çend endametiya wî ya fermî hîn jî di bin nîqaşê de ye jî, gelek şahidî destnîşan dikin ku wî bi endamên komeleyê re, nemaze yên ku bi torên [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Alî]] û [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] ve girêdayî ne, ji nêz ve xebitiye.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Bi saya van têkiliyan, wî têgihîştinek her ku diçe pêşkeftîtir a dîplomasiya navneteweyî, nîqaşên mafên kêmneteweyan û rola hêzên derve di şekildana paşerojên herêmî de pêş xist.{{sfn|Hassanpour|1992|p=148}} Di salên 1921-1922an de, Îhsan Nûrî beşdarî hewildanên rêxistinî yên herêmî di nav eşîr û navdarên kurd de bû ku li dijî desthilatdariya dagirker a [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqere]] li ber xwe didan.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Her çend wî hîn fermandariya hêzek mezin nekiribe jî, şiyana wî ya gerandina di navbera serokên eşîran, rewşenbîrên neteweperest û personelên leşkerî de statuya wî bilind kir.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} Raportên arşîvên tirkî yên ji vê serdemê wî wekî "efserê xeternak" bi nav dikin ku dikare berxwedana dîsîplînkirî organîze bike, wesfek ku hem şiyanên wî û hem jî fikarên rêveberên Enqere nîşan dide.{{sfn|Jwaideh|2006|p=169-173}} ==== Tevlîbûna şer li dijî Enqereyê ==== {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} Azadî di şekildana rêça siyasî ya destpêkê ya Îhsan Nûrî de roleke navendî lîst û çarçoveya rêxistinî peyda kir ku ew pêşî wekî kesayetiyek neteweperwer a kued a navdar derketiye holê. Wekî efserekî berê yê osmanî, Îhsan Nûrî ji heman derdora civakî û pîşeyî ya [[Xalîd Begê Cibirî]] bûye û paşxaneya wî ya leşkerî ew kir sermayeyek hêja ji bo serokatiya Azadî. Dîroknas wî wekî yek ji kesayetiyên leşkerî yên sereke yên bi rêxistinê ve girêdayî wesf dikin ku hem pisporiya stratejîk û hem jî kapasîteya operasyonel beşdar kiriye.{{sfn|Olson|1989|pp=75–77}} Di nava Azadî de, Îhsan Nûrî bi giranî wekî rêxker û peywendîdarekî leşkerî kar dikiriye, serokatiya siyasî ya veşartî bi efser û alîgirên çekdar ên kurd ve girêdidaye. Li gorî vegotinên hemdem û ji nû ve avakirinên dîrokî yên paşê, ew di hewldanên seferberkirina leşkerên kurd di nav artêşa tirkî de û amadekirina berxwedana çekdarî li herêmên girîng ên stratejîk de cih girt. Reviyana wî di îlona 1924an de, digel çend lîwa, leşker û çekan, bi berfirehî wekî encamek rasterast a xebata rêxistinî ya Azadî tê şîrovekirin û ketina rêxistinê nav avahiyên leşkerî nîşan didaye. Lêkolîner tekez dikin ku rola Îhsan Nûrî di Azadî de stratejiya berfirehtir a rêxistinê ya hevberkirina serokatiya siyasî bi profesyonelîzma leşkerî re nîşan didaye. Her çend serokatiya Azadî ji hêla Xalîd Begê Cibirî ve dihatiye kirin û ji bo rewatiyê xwe dispêre otorîteya eşîrî û dînî, kesayetên wekî Îhsan Nûrî aliyê wê yê modern û efser-esas temsîl dikirin. Hilweşandina Azadîyê piştî girtin û darvekirina serokatiya wê çalakiyên wî di nav rêxistinê de kêm kiriye, lê ezmûna wî ya li wir dê paşê beşdariya wî ya berdewam di tevgerên neteweperwer ên kurd de agahdar dike. Bi vî rengî, Azadî di pêşveçûna Îhsan Nûrî wekî rêberek leşkerî û siyasî yê Kurd de wekî qonaxek avabûnê xizmet kiriye.{{sfn|McDowall|2004|pp=198–200}}{{sfn|Jwaideh|2006|pp=178–180}}{{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} Yekem beşa sereke di rêbertiya çekdarî ya Îhsan Nûrî de bi [[serhildana Elkê]] ya 1924an dest pê kir, serhildanek ku ji ber berxwedana herêmî ya li dijî polîtîkayên navendîkirinê yên Enqerê pêk hat. Her çend serhildan piçûk bû jî, wê amadebûna zêde ya efser û eşîrên kurd ji bo rûbirûbûna leşkerî bi dewleta tirk re eşkere kir.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Îhsan Nûrî di destpêkê de wekî girêdanek di navbera serokên eşîrên herêmî û aktorên neteweperest ên sirgûnkirî yên li [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Iraq]]ê de tevgeriya, û ji bo hevrêzkirina hewldanên wan ên parçebûyî xebitî.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Piştî rêze danûstandinên têkçûyî, Îhsan Nûrî soz da ku bi rêya ji nû ve rêxistinkirina hêzên wan, tekez li ser dîsîplînê û danasîna taktîkên gerîla yên ku di dema xizmeta xwe ya leşkerî ya osmanî de fêr bûye, piştgiriyê bide serhildêran.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Her çend hatina wî di dawiya serhildanê de hat jî, raporên îstîxbarata tirkî hebûna wî wekî yek ji faktorên zêdekirina serhildanê destnîşan kirin û fikarên ku heke ew azad bimîne dikare mezintir bibe, zêde kirin.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Lêbelê, serhildan di nav çend hefteyan de ji ber serdestiya leşkerî ya tirkî û nebûna fermandariya yekgirtî ya kurdan hilweşiya.{{sfn|Tejel|2009|p=66-67}} Tevî têkçûna xwe jî, bûyera [[Elkê]] ji bo Îhsan Nûrî wekî qadeke perwerdehiyê ya girîng xizmet kir û zehmetiyên lojîstîkî û rêxistinî yên serhildanê li herêmeke di bin çavdêriya tund a dewletê de fêrî wî kir.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=234}} ==== Damezrandina Xoybûn ==== {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} [[Wêne:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|thumb|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927]] Zextên piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] (1925-7) rewşa siyasî ya kurdan bi awayekî dramatîk ji nû ve şekil da û Îhsan Nûrî ber bi dijberiyeke eşkeretir ve bir.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Wî îdamkirina navdarên kurd, sirgûnkirina malbatên bi bandor û girtina rêxistinên çandî yên kurd dît, ku van hemûyan baweriya wî kûrtir kir ku berxwedana çekdarî tekane stratejiya guncaw a mayî bû.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Ev serdem di heman demê de destpêka têkiliya wî ya domdar bi rêxistina [[Xoybûn]] re nîşan da, ku di sala 1927an de ji hêla rewşenbîr û sirgûnên Kurd ên li Sûriyeyê ve hate damezrandin ku dê bibe hêza sereke ya li pişt tevgera [[Serhed]]ê.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Îhsan Nûrî ku wekî yek ji stratejîstên sereke yên leşkerî yên Xoybûnê tevdigeriya, ne tenê ezmûna şer, lê di heman demê de zanîna li ser axa herêmî, têkiliyên eşîrî û qelsiyên navxweyî yên avahiya leşkerî ya Tirkiyeyê jî anî rêxistinê. Wî çavdêriya wergirtina leşkeran, organîzekirina rêyên dabînkirinê kir û nirxandinên stratejîk li gorî şîrovekirina xwe ya jeopolîtîka herêmî û şiyanên kurdan amade kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Dema ku Xoybûn bi çavkaniyên sînorkirî, egoyên reqabetê û zexta derveyî ya hêzên kolonyal re têkoşiya, Îhsan Nûrî wekî fermandarê wê yê herî jêhatî û dîsîplîn derket holê.{{sfn|Yildiz|2005|p=38-41}} Di salên beriya damezrandina Xoybûnê di sala 1927an de, Îhsan Nûrî guherînek kûr a rewşenbîrî derbas kir ku wî ji bo roleke ku ji çarçoveya efserê leşkerî yê kevneşopî wêdetir bû amade kir. Di nav diyasporayê kurd a belavbûyî ya li Sûriye û Libnanê de dijî, ew rastî hawîrdorek zindî ya nîqaşên siyasî, ceribandinên wêjeyî û avakirina îdeolojîk hat ku ne wekî her tiştê ku wî di jiyana xwe ya berê de di artêşa osmanî de dîtibû. Hilweşîna împertoriyê gelek efserên kurd bêhêvî hiştibû, lê ji bo Îhsan Nûrî, wê îhtîmala ji nû ve çarçovekirina pirsa Kurd bi perspektîfa neteweperweriya nûjen ve vekir, ne bi dilsoziya eşîrî. Wî demjimêrên dirêj li Bêrûtê û [[Heleb]]ê derbas kir û wêjeya siyasî, di nav de xebatên li ser tevgerên serxwebûnê yên [[ermenî]], [[ereb]] û gelên [[Balkan]]ê xwend, ku hemîyan beşdarî têgihîştinek berfirehtir a ka neteweyên piçûk çawa dikarin xwerêvebirinê diyar bikin û bişopînin, bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=221}} Têkiliya destpêkê ya Îhsan Nûrî bi damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê re - bi taybetî endamên [[malbata Bedirxaniyan]] - dînamîkek eşkere dike ku ew ne tenê ji bo ezmûna xwe ya leşkerî lê di heman demê de ji bo karakterê xwe yê dîsîplîn û prensîbî jî dihat qîmetkirin. Her çend gelek efserên kurd piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ketine nav pasîfbûnî an jî jiyana kesane, wî xwe bi lêgerîna tevlêbûna siyasî li her deverê ku lê bicîh bûye, diyar kir. Dema ku ew bi kesayetiyên navdar ên wekî Celadet û Kamiran Bedirxan re hevdîtin kir, wî xwe kişand nav axaftinên li ser reforma ziman, perwerdehiya neteweyî û hewcedariya eşkerekirina nasnameyek yekgirtî ya Kurdî. Van hevdîtinan bandorek kûr li ser wî kirin, baweriya wî şekil da ku neteweperweriya kurdî ne tenê leşker an eşîran, lê çînek çalakvanên perwerdekirî hewce dike ku bikaribin doza kurd ji cîhanê re temsîl bikin.{{sfn|Olson|1989|p=149}} Tevî heyraniya xwe ya ji bo derdorên rewşenbîrî yên derdora Xoybûnê, Îhsan Nûrî li hember tevgerên ku bi giranî xwe dispêrin weşan, komeleyên çandî û gotûbêjan bêyî ku kapasîteya avahîsaziyê ji bo parastina xwe ava bikin, gumanên xwe diparast. Ji ber ku bi çavên xwe şahidiya hilweşîna serhildanên bêhevrêz li seranserê [[Anatolya]]yê dikir, ew ditirsiya ku neteweperestiya ku tenê di çalakiya wêjeyî û çandî de koka wê heye, dê pir nazik be ku ji tepeserkirina dewletê xilas bibe. Di nîşen taybet ên ji sirgûniya xwe ya zû de, wî nivîsand ku nasnameya neteweyî "divê ne tenê di rojnameyan de lê di kiryaran de jî were nivîsandin," hestek ku wî paşê di nîqaşên bi organîzatorên Xoybûnê re dubare kir. Vê perspektîfê rêxistin teşwîq kir ku xebata rewşenbîrî bi plansaziya leşkerî ya berbiçav re hevseng bike, di dawiyê de nasnameya xwe ya dualî wekî hem komeleyek neteweperwer û hem jî organek hevrêzkirina stratejîk şekil da.{{sfn|Jwaideh|2006|p=201}} [[Wêne:Kurdish_flag_(Khoiboun).svg|thumb|Alayê partiyê]] Di mehên destpêkê yên damezrandina Xoybûnê de, Îhsan Nûrî her ku diçû bêtir dibû xaleke sereke ji bo efserên Kurd ên li seranserê Sûriye, Iraq û Îranê belavbûyî, yên ku li rêberekî pêbawer digeriyan ku bikaribe profesyonelîzmê bi pabendbûna neteweyî re bike yek. Gelek leşkerên ciwan ên sirgûnkirî wî wekî pirek di navbera kevneşopiya leşkerî ya osmanî ya kevn û tevgera neteweperestê kurdî a derketî holê de didîtin. Nameyên ji vê serdemê wî wekî aram, rêbazkar û bi awayekî neasayî li hember partîperestiyê berxwedêr vedibêjin - taybetmendiyên ku wî ji bo leşkerên sirgûnkirî yên ku ji dabeşbûnên îdeolojîk haydar bûn balkêş dikirin. Şiyana wî ya dûrketina ji tevliheviya di nakokiyên di nav diyasporayê kurd de statuya wî zêde kir, û hişt ku ew wekî kesayetek yekgirtî di nav rêxistinê de derkeve holê, hetta berî ku ew fermandariya leşkerî ya rasterast bigire ser xwe.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=249}} Yek ji beşdariyên herî zû yên Îhsan Nûrî bo Xoybûnê pêşniyara ji bo avahiyek leşkerî ya profesyonel a Kurdî bû, ku qismî li gorî perwerdehiya wî ya Osmanî hatibû modelkirin lê ji bo şert û mercên gerîlayên çiyayî hatibû adaptekirin. Wî pêşniyara avakirina fermandariyek hiyerarşîk kir ku ji bo dûrketina ji girêdayîbûna serhildanên berê bi serokên eşîran, yên ku pir caran bi awayekî nepêşbînîkirî tevdigeriyan, hatibû çêkirin. Pêşnûmeyên wî yên destpêkê ji bo artêşek Kurdî pileyên standardkirî, berpirsiyariyên zelal û mekanîzmayên ji bo dîsîplînkirina şervanên ku fermanan binpê dikirin - nêzîkatiyek neasayî di tevgerên Kurdî yên wê demê de - pêşbînî dikirin. Ev raman di nav komîteya leşkerî ya Xoybûnê de hatin belavkirin û bûn bingeh ji bo avahiya paşîn a hêzên Agiriyê ku nîşan dide ka xeyala wî ya stratejîk çiqas nasnameya rêxistinê şekil daye.{{sfn|Hassanpour|1992|p=162}} Her çend bi giranî wekî fermandarek tê bîranîn jî, Îhsan Nûrî bi awayekî çalak eleqeyek mezin nîşanî aliyê çandî û perwerdeyî yê mîsyona Xoybûnê da. Ew gelek caran beşdarî nîqaşên li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurdan]], standardkirina ziman û pêwîstiya pêşxistina nifşek bû ku bikaribe nasnameya neteweyî li derveyî girêdanên eşîrî an herêmî bifikire. Ew bawer dikir ku bêyî vejîna çandî, serxwebûna siyasî dê nedomdar be û argûman dikir ku heta yekîneyên leşkerî jî divê perwerdehiya bingehîn di dîrok û erdnîgariya kurdan de bistînin. Jêhatîbûnên wî yên duzimanî û adeta wî ya xwendina wêjeya neteweperwer a ji gelên din bandor li damezrînerên rewşenbîr ên Xoybûnê kir, yên ku di wî de tevlîheviyek kêm a serokatiya meydanî û hişmendiya çandî dîtin.{{sfn|McDowall|1996|p=222}} [[Wêne:Xoybûn, Khoybun, Xoybun 1927.jpg|thumb|Logoyekî Xoybûn 1927an]] Di destpêka serdema Xoybûnê de, dabeşbûna navxweyî ya di navbera kurdan de - bi taybetî di navbera rewşenbîrên bajarî, serokên eşîran û efserên berê yên osmanî de - astengiyeke girîng derxist holê. Îhsan Nûrî ev yek girt ser xwe ku her gava ku gengaz be van aloziyan navbeynkariyê bike. Rêbaza wî ya otorîter lê dîplomatîk wî hem ji bo hêmanên eşîrî yên [[Muhafizekarî|muhafizekar]] û hem jî ji bo neteweperestên modernîst qebûl kir. Ew pir caran di navbera derdorên cûda yên li Sûriye û Lubnanê de digeriya, hevkariyê teşwîq dikir û pêwîstiya yekîtiyê li dijî dewleta tirk a her ku diçe navendîtir tekez dikir. Bêyî hebûna wî, çend kesayetên sereke paşê qebûl kirin ku dibe ku Xoybûn berî ku şikil bigire jî parçe dibûn.{{sfn|Olson|1989|p=151}} Heta berî ku serhildana Agiriyê pêk were, Îhsan Nûrî nirxandinên bi baldarî li ser deverên ku dibe ku wekî kelehên berxwedana çekdarî xizmet bikin, kir. Di raporên wî yên ji bo rêberên Xoybûnê de hate gotin ku herêma herî guncaw ji bo serhildana domdar herêmeke sînorî ye ku xwedî erdnîgariyeke dijwar, hebûna dewletê ya qels û gihîştina rêyên dabînkirinê yên derveyî ye. Ev nirxandin li ser bingeha zanîna topografîk a berfireh ku wî di dema xizmeta xwe de bi dest xistibû, lê ji hêla têgihîştina wî ya siyasî ya nû ya jeopolîtîka navbera şeran ve hate guhertin. Bîrdozên wî yên stratejîk nîşan didin ka wî çawa aqilmendiya leşkerî ya profesyonel bi hişmendiya dînamîkên dîplomatîk ên guherbar ên li herêmê re kir yek û wî wekî mîmarê rewşenbîrî yê vîzyona leşkerî ya ku Xoybûn dê di dawiyê de bipejirîne nîşan da.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=160}} ==== Serhildana Agiriyê (1927-1930) ==== {{Gotara bingehîn|Serhildanên Agiriyê}} [[Wêne:Halis-Ihsan_Nuri-Ferzende.orig.jpg|thumb|[[Xalis Begê Sipkî]], Îhsan Nûrî û [[Ferzende Beg]], 1927]] [[Serhildanên Agiriyê|Serhildana Agiriyê]] lûtkeya kariyera siyasî û leşkerî ya Îhsan Nûrî nîşan da û ew veguherand kesayetiyek efsanewî di dîroka neteweperweriya kurd de. Piştî ku Xoybûn wî wekî fermandarê giştî yê serhildanê,{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} ew di sala 1927an de çû herêma [[Serhed]]ê da ku şervanên eşîrên belavbûyî di artêşeke rêkxistî de birêxistin bike. Hatina wî destpêka serhildanek stratejîktir û rêxistinkirîtir nîşan da ku îdeolojiya neteweperwer bi plansaziya leşkerî re yek kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Di bin fermandariya wî de, hêzên Kurdî li dora çiyayên Araratê çend cihên stratejîk girtin, xetên dabînkirinê bi rêya Îranê ava kirin û parastinên xwezayî xurt kirin.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Raportên berfireh ên wê demê tekez li ser dîsîplîn, plansaziya wî ya hûr û kûr û karanîna taktîkên şerê çiyayî yên ku ji xwezaya asê ya herêmê sûd werdigirtin dikin.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Karbidestên tirk jêhatîbûna wî qebûl kirin û destnîşan kirin ku temenê serhildanê bi piranî bi fermandariya wî ve girêdayî ye.{{sfn|Yildiz|2005|p=43}} Yek ji destkeftiyên herî girîng ên Îhsan Nûrî îlankirina [[Komara Agiriyê]] bû ku Xoybûn di sala 1927an de wekî dewletek neteweyî ya kurdî îlan kir.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Her çend komar qet nasnameya dîplomatîk bi dest nexist jî, bi îspatkirina serweriyê, bilindkirina ala neteweyî û derxistina fermanên îdarî, ew gavek mezin di armancên neteweperweriya kurdî de sembolîze kir.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Îhsan Nûrî ne tenê bû rêberê leşkerî, lê di heman demê de bû parêzvanê sembolîk ê îdîayên serxwebûna kurdan jî.{{sfn|Tejel|2009|p=74}} Serhildan di salên 1928 û 1929an de bi lez berfireh bû, ji eşîrên li seranserê [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]], [[Wan (parêzgeh)|Wan]], [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] û heta hin deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] piştgirî wergirt.{{sfn|Olson|1989|p=129}} Nivîsên Îhsan Nûrî vê serdemê wekî serdemeke geşbîniyê bi nav dikin ku tê de şervanên kurd bawer dikirin ku hevrikên jeopolîtîk ên navneteweyî dikarin di berjewendiya wan de bin.{{sfn|Jwaideh|2006|p=181}} Lê dîsa jî, tevî serkeftinên destpêkê, serhildan bi astengiyên nederbasdar re rûbirû ma: nebûna piştgiriya biyanî, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîrên kurd de û girêdayîbûna zêde ya Komara Tirkiyeyê bi hêza hewayî. [[Wêne:The Kurdish Republic of Ararat.png|thumb|Nexşeya Komara Agiriyê]] Yek ji taybetmendiyên herî cihêreng ên serokatiya Îhsan Nûrî, israra wî ya li ser dîsîplîna leşkerî bû ku pîvanên profesyonel ên artêşên birêkûpêk dişibiya. Wî hewl da ku pile, rêziknameyên tevgerê û prosedurên ragihandina bûyeran standard bike, tiştek ku heta wê demê di dîroka berxwedana çekdarî ya kurdan de bêhempa bû. Rojnivîsk û nameyên wî rexneyên tûj ên şervanên ku bi awayekî xweser tevdigerin an jî tevlî tolhildanê dibin, dihewîne, tevgerên ku wî wekî ne lihevhatî bi avakirina artêşek neteweyî ya kurd didît. Bi zextkirina ji bo modernîzasyonê, wî hêvî dikir ku hêzek biafirîne ku ne tenê dikare pozîsyonên çiyayî biparêze, lê di heman demê de ji çavdêrên biyanî re nîşan bide ku berxwedana çekdarî ya kurdan maqûl, rêxistinkirî û nûnertiya dozek neteweyî dike.{{sfn|Jwaideh|2006|p=193}} Ji bilî aliyê leşkerî, Îhsan Nûrî hewl da ku li herêma [[Çiyayê Agirî|Agiriyê]] avahiyek îdarî ya bingehîn ava bike, ku bikaribe wekî prototîpek ji bo xwerêveberiya kurdan a pêşerojê xizmet bike. Wî teşwîq kir ku encumenên herêmî yên ku ji kesayetiyên rêzdar pêk tên, ne tenê ji serokên eşîran, werin destnîşankirin, bi baweriya ku saziyên nû dikarin ji dilsoziyên kevin derbas bibin. Li gundên ku di bin kontrola aram a kurdan de bûn, wî berhevkirina bacan, navbeynkariya nakokiyan, û tewra înîsiyatîfên perwerdehiyê yên piçûk - sembolên rêziknameya siyasî ya ku ew hêvî dikir saz bike - pêşve xist. Her çend gelek ji van înîsiyatîfan di embriyonê de man jî, ew hewldanek kêm nîşan dan ku rêveberiyê bi serhildanê re tevlihev bikin.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=247}} Di salên Araratê de, Îhsan Nûrî di şekildana peyamên derveyî yên serhildanê de jî roleke pêşeng lîst. Wî çavdêriya nivîsandina memorandumên ku ji balyozxane û ajansên çapemeniyê yên ewropî re hatine şandin kir ku tê de wî îdia kir ku têkoşîna kurdan bi ji nû ve sazkirinên siyasî yên berfireh ên serdema piştî Şerê Cîhanî yê Yekem re li hev dike. Zimanê wî pir caran retorîka dijî-kolonyal a hemdem nîşan dida û xwestekên kurdan ne wekî cudaxwazî ​​​​lê wekî pêkanîna prensîbek nepêkan a xwerêvebirinê çarçove dikir. Her çend çend hikûmetên biyanî bersiv dan jî, sofîstîkebûna van ragihandinan hişmendiya wî nîşan dide ku serkeftina kurdan ji hêla hawîrdora navneteweyî ya ku di serdema navbera şeran de derket holê ve hewce dike.{{sfn|Tejel|2009|p=86}} Di dawiya sala 1929an de, Îhsan Nûrî dest pê kir ku fêm bike ku hawîrdora siyasî bi lez û bez nêzîkî serhildanê dibe. Hewldanên wî yên ji bo bidestxistina piştgiriyê ji Îranê têk çûn ji ber ku Tehran bi rêya peymanên sinor nêzîkî Enqere bû, û serhildan hîn bêtir tenê hiştin. Wî dilşikestina xwe tomar kir ku guhertinên jeopolîtîk ên berfirehtir ên Rojhilata Navîn a di navbera şeran de derfetên ku wî di destpêkê de hêvî dikir neafirandin. Digel vê yekê, wî berxwedana Agiriyê wekî xwepêşandanek pêwîst a ajansa kurdan çarçove kir - argumanek ku ew ê paşê di nivîsên xwe yên sirgûnê de berfirehtir bike.{{sfn|Tejel|2009|p=88}} [[Wêne:Ağrı,_an_imagined_Kurdistan_is_buried_here..PNG|çep|thumb|206x206px|Piştî têkbirina komara Agiriyê, karîkatura di [[Milliyet]]ê de; ''Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye''.]] Di sala 1930an de, Hêza Hewayî ya Tirk dest bi bombebarankirina sîstematîk a kelehên kurdan kir ku ev yek di taktîkên dijî-serhildanê yên tirkî de nûjeniyek bû ku ji bo hêzên Îhsan Nûrî wêranker derket.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=241}} Pêlên dubare yên êrîşên hewayî gund, depoyên dabînkirinê û kelehên çiyayî wêran kirin, şervanên kurd neçar kirin ku bikevin pozîsyonên ku her ku diçû bêtir dûr dikevin.{{sfn|McDowall|1996|p=208}} Êrîşên bejahî yên tirkan dû re Agirî ji gelek aliyan ve dorpêç kirin, korîdorên revê qut kirin û rêyên dabînkirinê yên [[Îran]]ê qut kirin.{{sfn|Yildiz|2005|p=45}} Piştî çend mehan êrîşên bênavber, Îhsan Nûrî neçar ma ku di dawiya havîna 1930an de vekişe Îranê, bi vî awayî berxwedana rêxistinkirî ya li Agiriyê bi dawî bû. Her çend hin komên kurd hewl dan ku operasyonên gerîla bidomînin jî, windakirina Agiriyê têkçûnek diyarker ji bo doza neteweperest a kurd a serdema navbera şeran nîşan da. Tevî vê yekê jî, serokatiya Îhsan Nûrî di dema serhildanê de navûdengê wî wekî fermandarê leşkerî yê herî jêhatî yê Kurd ê serdema xwe xurt kir.{{sfn|Yildiz|2005|p=45}} === Jiyana wî li sirgûnê === [[Wêne:Ihsan Nuri (standing) and Kurdish Students Association of Europe, 1960 Annual Congress in West Berlin.jpg|thumb|Îhsan Nûrî (disekine) li ber xwendêkarên kurd li rojavayê [[Berlîn]]ê, 1960]] Piştî têkçûna serhildana Agiriyê di sala 1930an de, Îhsan Nûrî Paşa li Îranê penaber bû, di destpêkê de li [[Ûrmiye]] û paşê li [[Tehran]]ê bi cih bû.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Hatina wî bi serdema çavdêriya zêde ya rayedarên tirk û îranî re hevdem bû, yên ku ji çalakbûna siyasî ya kurd li herêmên sinor hişyar bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Tevî van astengiyan, wî karî bi şervanên kurd ên sax, rewşenbîr û torên dîasporayê re têkilî dayne û roleke rêberiyê ya [[De facto|''de facto'']] di nav civaka neteweperwer a kurdî de parast.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Li sirgûnê, Îhsan Nûrî ne tenê li ser hevrêzkirina siyasî, lê di heman demê de li ser belgekirina dîroka têkoşîna kurdan jî sekine.{{sfn|vanBruinessen|1992|p=246}} Bîranîn, hevpeyvîn û nameyên wî yek ji wan çend vegotinên destpêkê yên neteweperweriya kurdî a navbera şeran pêşkêş dikin ku rêxistina tevgera Xoybûnê, kampanyayên leşkerî û windahiyên kesane yên serhildanê bi hûrgilî vedibêjin.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} Ev nivîs di nav rewşenbîrên kurd ên li Sûriye, Iraq û Îranê de belav bûn, statuya wî wekî rêberek hem exlaqî û hem jî siyasî xurt kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Her çend piştî sala 1930an şiyana wî ya destpêkirina operasyonên leşkerî yên berfireh tunebû jî, Îhsan Nûrî berdewam kir ku şîretan bide çalakvanên kurd, tekez li ser dîsîplîn, hevrêzî û girîngiya parastina nasnameya neteweyî ya kurd kir.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} Wî ji bo yekîtiya di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên cihêreng ên kurd]] de parêzvanî kir, û tekez kir ku dabeşbûn bûne sedema hilweşîna Serhildana Agiriyê. Çalakiya wî ya siyasî her wiha berfireh bû heta nameyan bi dîplomatên biyanî re, her çend piştgiriyek madî ya hindik wergirt jî.{{sfn|Hassanpour|1992|p=158}} [[Wêne:Ihsannuri1.jpg|thumb|Îhsan Nûrî li cem rayedarên îranî]] Hikûmeta Îranê hebûna wî bi baldarî tehemûl kir, fêm kir ku ew sirgûnekî siyasî ye ne ku gefek rasterast li ser dewletê ye, lê çavdêrî berdewam ma.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=151}} Digel vê yekê, bandora Îhsan Nûrî bi rêya nivîs, şêwirmendî û beşdarbûna wî di civînên civaka kurd de berdewam kir.{{sfn|vanBruinessen|2000|p=151}} Bi van kanalan, wî çîrokek berxwedan, şehîdbûn û neteweperweriya kurd şekil da ku dê bi dehsalan deng vede.{{sfn|McDowall|1996|p=212-214}} Jiyana Îhsan Nûrî Paşa li sirgûnê ne tenê wekî piştî serhildaneke têkçûyî ya pasîf, lê di heman demê de wekî serdemek ku wî xwe ji hêla rewşenbîrî û hestyarî ve ji nû ve afirand, li ser nasnameyeke nû ya dûrî qada şer danûstandin kir. Piştî ku derbasî Îranê bû, ew xwe di rewşeke siyasî ya tevlihev de dît ku bi hevpeymaniyên guherbar, hikûmetên gumanbar û hebûna fraksiyonên kurd ên hevrikî ve hatibû nîşankirin. Salên wî yên pêşîn bi hestek sererastkirina bi baldarî ve girêdayî bûn, ji ber ku ew neçar ma ku toreke baweriyê di navbera sirgûnên kurd ên ku berê li herêmê bi cih bûbûn de ji nû ve ava bike, ku gelek ji wan xwedî armanc û gazindên xwe yên siyasî bûn.{{sfn|McDowall|1996|p=221}} Li Tehranê wî yavaş jiyaneke sade lê aram ava kir ku qismî bi nivîsandin, şêwirmendî û karên carinan ên olî yên ji hêla navbeynkarên sempatîk ve dihatin pêşkêş kirin, dom dikir. Her çend wî carekê li ser çiyayê Agiriyê fermandariya hêzên mezin dikir jî, ew niha li apartmanek piçûk a kirêkirî li navçeyek bêdeng a bajêr dijiya, dorpêçkirî bi pirtûk, name û bîranînên welatekî windabûyî. Hevalên wî ji adeta wî ya derbaskirina êvarên dirêj bi xwendina rojnameyan bi zimanên [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê farisî|farsî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê fransî|fransî]], bi baldarî berawirdkirina raporên li ser karûbarên kurdan û şîrovekirina marjînalan bi şîroveyên rexnegir vegot.{{sfn|van Bruinessen|2000|p=159}}[[Wêne:Yashar_&_Ihsan_Nuri.jpg|thumb|Îhsan Nûrî û xilfeta wî Yaşar Xanim]]Jiyana wî ya şexsî li sirgûnê pir tenê ma. Her çend navûdengê wî di nav kurdan de gelek caran mêvanên wî dianîn - nûnerên eşîran, çalakvanên siyasî, xwendekar û helbestvanan - lê wî red kir ku ev hevdîtin bibin sozên nû yên siyasî. Ji ber ku di serdema Agiriyê de şahidiya berdêla giran a dabeşbûnên navxweyî kir, ew ji pêşbaziya di navbera partiyan de bêtir guman dikir. Dîsa jî, ew germ û bersivdayî ma ji ciwanên kurd ên ku rêberiyê digeriyan re û pir caran şîret li wan dikir ku li şûna têkoşîna çekdarî ya tavilê, veberhênanê li perwerde û hevkariya navneteweyî bikin. Aliyekî din ê sirgûniya wî ku bi piranî nehatiye behs kirin, nameyên wî yên bi rewşenbîrên ermenî yên li Îran û derveyî welêt re ne. Ji ber ku di hin qonaxên têkoşîna Araratê de li kêleka ermeniyan şer kiriye, wî van têkiliyan bi rêzdarî parastiye, wan wekî sembolek hevkariya nav-etnîkî li dijî polîtîkayên navendî yên osmanî û komarî yên tirk dibîne. Nameyên wî eleqeyek bi tevgerên berawirdî yên rizgariya neteweyî re eşkere dikin ku nîşan didin ku wî pirsa kurd ne bi tenê lê wekî beşek ji dîrokeke gerdûnî ya berfirehtir a gelên bêdewlet didît.{{sfn|Tejel|2009|p=94}} == Mirin == Îhsan Nûrî Paşa di 25ê adara 1976an de li Tehranê, Îranê, di temenê nêzîkî 84 saliya xwe de koça dawî kir.{{sfn|McDowall|1996|p=215}} Çavkanî radigihînin ku mirina wî ji ber qezayek motorsîkletê çêbûye, her çend di derbarê şert û mercên rastîn de hin nakokî hene.{{sfn|Olson|2000|p=67}} Rêberên civaka kurd ên herêmî û çend çalakvanên sirgûnkirî beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn ku ev yek statuya wî ya domdar wekî kesayetek sembolîk nîşan dide.{{sfn|Jwaideh|2006|p=191}} Piştî mirina wî, Îhsan Nûrî li Tehranê hate definkirin ku gora wî ji bo neteweperwerên kurd ên ku serdana bajêr dikirin bû cihekî biçûk ê ziyaretê.{{sfn|McDowall|1996|p=215}} Heta piştî mirina wî jî, nivîs û bîranînên wî bandor li ser rewşenbîr, serokên leşkerî û çalakvanên siyasî yên kurd kirin û çîrokên berxwedanê li dijî hêzên dewletê yên navendî şekil dan.{{sfn|Jwaideh|2006|p=191}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Ihsan_Nuri_Pasha_and_his_wife,_Khadija_Yashar.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ihsan_Nuri_Pasha_and_his_wife,_Khadija_Yashar.jpg|thumb|Îhsan Nûrî û hevjîna xwe Yaşar Xanim di cil û bergên kurdî.]] Mîrasê Îhsan Nûrî Paşa di rola wî ya dualî de wekî rêberê leşkerî û sembola xeyala neteweyî ya kurd kok digire. Lêkolîner pir caran tekez dikin ku serokatiya wî di dema serhildana Agiriyê de yek ji hewldanên herî rêxistinkirî yên ji bo avakirina dewletek neteweyî ya kurd di destpêka sedsala bîstan de temsîl dikir. Tevî têkçûna dawî jî, serhildanê potansiyela rêxistinkirina leşkerî ya dîsîplînkirî û serokatiya navendî di nav fraksiyonên kurd de nîşan da, dersek ku bandor li tevgerên kurd ên paşê kir.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Ji aliyê siyasî ve, hewldanên Îhsan Nûrî tevliheviya neteweperweriya kurd nîşan dan ku diviyabû dilsoziya eşîrî, hevrikên herêmî û bîrdoziya neteweperwer a nûjen li hev bîne.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Israra wî ya li ser rêberiya birêxistinkirî, plansaziya stratejîk û ragihandinê li seranserê sinorên eşîrî ji bo rêxistinên siyasî yên kurd ên paşê, di nav de [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) li [[Başûrê Kurdistanê]] û partiyên cûrbecûr li hemî parçeyên [[Kurdistan]]ê mînakek danî.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Xoybûn, rêxistina ku wî bi rê ve dibir, bû nexşeyek ji bo hevrêziya siyasî ya navneteweyî ya kur û girîngiya hevgirtina vîzyona siyasî bi şiyana leşkerî nîşan da.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Ji aliyê çandî ve, bîranîn, name û daxuyaniyên giştî yên Îhsan Nûrî beşdarî pêşxistina hişmendiya dîrokî ya kurd bûn. Bi rêya vegotinên berfireh ên şer, nîqaşên navxweyî û danûstandinan, wî vegotinek pêşkêş kir ku berxwedana kurdan wekî berdewamiya têkoşînek demdirêj a ji bo xwerêveberiyê destnîşan kir. Rewşenbîrên kurd ji hingê ve nivîsên wî wekî çavkaniyên otorîter li ser aliyên pratîkî û îdeolojîk ên tevgerên neteweperwer ên destpêkê destnîşan kirine.{{sfn|McDowall|1996|p=216-219}} Heta li sirgûnê jî, Îhsan Nûrî bandora xwe li ser nifşên ciwan ên çalakvanên kurd domand.{{sfn|Jwaideh|2006|p=197}} Wî girîngiya perwerde, rêxistina siyasî û hişmendiya dîrokî wekî stûnên nasnameya neteweyî ya domdar tekez kir.{{sfn|Jwaideh|2006|p=197}} Nimûneya wî ya kesane - bi hev re jêhatîbûna leşkerî, pabendbûna neteweyî û berxwedana li hember têkçûnê - çîroka têkoşîna qehremanî xurt kir ku hîn jî îlhama tevgerên siyasî yên kurd dide.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Di bîra kurdan a hemdem de, Îhsan Nûrî pir caran wekî "Bazê Agiriyê" tê xuyang kirin, sembolek ku wêrekî, jîrbûna stratejîk û dilsoziya ji bo doza kurd nîşan dide.{{sfn|Olson|1989|p=147}} Jiyana wî di biyografî, belgefîlm û lêkolînên dîrokî de hatiye bîranîn, di heman demê de stratejî û nivîsên wî ji bo dersên serokatiya siyasî, dîplomasiya eşîrî û şerê gerîla têne analîz kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Dîroknas destnîşan dikin ku têkçûna Îhsan Nûrî di avakirina dewleteke serbixwe ya kurd a mayînde de ne ji ber nebûna serokatiyê an vîzyonê bû, lê ji ber astengiyên avahîsaziyê bû, di nav de piştgiriya derveyî ya sinorkirî, parçebûna navxweyî û rêxistina bilind a dewleta Tirkiyeyê. Digel vê yekê, kiryarên wî ji bo berxwedana neteweperest a kurd şablonek afirandin ku serhildan û tevgerên siyasî yên paşê di tevahiya sedsala bîstan de agahdar kir.{{sfn|McDowall|1996|p=219}} Mîrateya Îhsan Nûrî di nîqaşên akademîk ên berdewam de li ser tevgera neteweyî ya kurd a destpêkê de jî diyar e.{{sfn|Özoğlu|2004|p=115}} Akademîsyen pir caran behsa serokatiya wî dikin da ku hem derfet û hem jî sînorkirinên seferberiya siyasî ya Kurd di serdema navbera şeran de nîşan bidin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} Şîyana wî ya yekkirina fraksiyonên cuda yên kurd, her çend demkî be jî, potansiyela hevgirtina neteweyî di bin serokatiya jêhatî de nîşan dide, derseke ku ji bo rêxistinên kurd ên paşê nayê jibîrkirin.{{sfn|Olson|2000|p=73}} Di dawiyê de, bandora wî gihîşt qada sembolîk a nasnameya kurdî û beşdarî bîranînek kolektîf a berxwedanê bû ku berdewam dike ku gotara neteweperwer şekil bide.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} Bi saya çalakiyên xwe yên leşkerî, siyasî û rewşenbîrî, Îhsan Nûrî Paşa di dîroknivîsandina neteweperweriya Kurdî de kesayetek navendî dimîne û ji bo hem zanyar û hem jî çalakvanên ku dixwazin pêşveçûna xeyalên dewleta kurdî fam bikin xalek referansê ye.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} == Binerê == * [[Hengên Hemîdiye]] * [[Xalîd Begê Cibirî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=McDowall |pêşnav=David |sal=1996 |sernav=A Modern History of the Kurds |cih=London |weşanger=I.B. Tauris }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sal=1989 |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |cih=Austin |weşanger=University of Texas Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |sal=2006 |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |cih=Syracuse |weşanger=Syracuse University Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |sal=1992 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |cih=London |weşanger=Zed Books }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |sal=2000 |sernav=Kurdish Ethno-Nationalism Versus Nation-Building States: Collected Articles |cih=Istanbul |weşanger=ISIS Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hassanpour |pêşnav=Amir |sal=1992 |sernav=Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985 |url=https://archive.org/details/nationalismlangu0000hass |cih=San Francisco |weşanger=Mellen Research University Press }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sal=2009 |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |cih=London |weşanger=Routledge }}{{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [https://web.archive.org/web/20120425153838/http://www.lekolin.com/modules.php?name=News&file=article&sid=181 Serokê serhildana Agiriyê], Navenda Lêkolînan Kurdistan {{in lang|tr}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ihsan Nuri}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] azcdnxpv5x0oyis4atwehk5bq8mgzdp 0 15692 2083469 1947712 2026-08-03T01:15:52Z ~2026-42781-78 173395 Gotar li gorî rêgezên ansiklopedîk û nêrîna bêlayen (NPOV) ji nû ve hat serastkirin. Gotinên ne-objektîf hatin paqijkirin. 2083469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Topal Osman''' an jî Yarbay Topal Osman Ağa (jdb. sala 1883 li Giresunê - m. 2'ê nîsanê 1923 li Enqereyê), leşker û fermandarekî osmanî û tirk e ku di serdema dawiya Împaratoriya Osmanî û avakirina Komara Tirkiyeyê de rol lîstiye. Di Serdemên Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de fermanbariya hêzên mîlîs kiriye. Têkilî bi serokê tevgera neteweyî ya Tirk Mustafa Kemal Atatürk re deynandiye û di bin fermandariya wî de xizmet kiriye. Di vê serdemê de di operasyonên leşkerî yên li dijî serhildanên Pontûs û Grekan ên li herêma Deryaya Reş û her weha di tepisandina Serhildana Qoçgiriyê de cih girtiye. Di nava tevgera kurdî ya serdemê de ji ber kuştina Alişer Beg û hevalên wî tê rexnekirin. Di 2'ê nîsana 1923'an de bi fermana Hikûmeta Enqereyê hat girtin û di encama pevçûnê de hat kuştin. Meytê wî piştî çend guhertinan, li Kelahe Giresunê hat veşartin. == Jiyan == Gazî Osman Ağa li Giresunê, ji malbatekî çepnî ya tirk hatiye dinyayê. Di Şerên Balkanê de wek xwebexş şer kiriye û li wir ji lingê xwe birîndar bûye, ji ber vê yekê nasnavê "Topal Osman" girtiye. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de li herêma Giresunê hêzên mîlîs ava kiriye û li dijî rêxistinên ermenî û rûm şer biriye rêve. Wekî endamê Teşkîlat-ı Mahsusa li herêma Deryaya Reş faaliyet nîşan daye. Di sala 1920'an de tevî hêzên xwe beşdarî tepisandina Serhildana Qoçgiriyê bûye. Di sala 1923'an de, piştî ku wek berpirsiyarê windabûn û kuştina parlamenter Alî Şukru Bey hat nîşandan, hêzên hikûmetê operasyon birin ser mala wî û di şer de hat kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Topal Osman}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1923]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] dz0b0qdobqvbup4wnf6m8n1m5e4c595 2083487 2083469 2026-08-03T04:21:32Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2083469|2083469]] yê [[Special:Contributions/~2026-42781-78|~2026-42781-78]] ([[User talk:~2026-42781-78|gotûbêj]]) şûnde kir 2083487 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Topal Osman''' an jî '''Yarbay Topal Osman Ağa''' (jdb. sala [[1883]] li [[Giresun]]ê, [[Împeratoriya Osmanî]] - m. [[2'ê avrêlê]] 1923, [[Enqere]], [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Rêvebirina Enqere]]) yek ji xwînrêjên mezin ên di dawiya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û damezrandina [[Komara Tirkiyê]] de xwedî erkên mezin e. Têkiliya wî bi serokê tevgera netewî ya Tirk [[Mustafa Kemal Atatürk]] re çêdibe û heya dawiya jiyana xwe di bin fermandariya Atatürk de dixebite. Beriya ku bi Atatürk re bixebite, di bin fermandariya [[Talat Paşa]] de di [[Komkujiya Ermeniyan]] de cihdigire. Herwekî fermandariya Komkujiya [[Pontûs]] û Grekan ên ku li Anatoliya mane dike. Bi hezaran Pontûsan dikuje. Topal Osman di Komkujiya [[Qoçgirî]]yê de jî cihdigire. Bi hezaran Kurdên bêguneh dikuje. Serê serokên tevgera netewî ya Kurdan [[Elîşêr]] Beg û hevalên wî jêdike û ji Atatürk re diyarî dike. Topal Osman dibe navê hemî xirabiyan. Komara nû ya Tirk hemî karên xwe yî kirêt û tarî bi destê wî dike. Di 2'ê avrêla [[1923]]'an de bi fermana Atatürk tê kuştin û meytê wî li baxçeyê qesra Çankaya ku niha serokkomarê Tirkiyê li wir e tê veşartin. Tê gotin ku Atatürk ji pêşketina wî tirsyaye. == Jiyan == Gazî Osman Aga li [[Giresun|Gîresûnê]] di malbateke [[tirk]] a eşîra [[Çepnî (eşîr)|Çepnî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/yasam/topal-osman-aga-kimdir-ne-zaman-nasil-oldu-topal-osman-hayati-ile-ilgili-bilgiler |sernav=Topal Osman Ağa kimdir, ne zaman, nasıl öldü? Topal Osman hayatı ile ilgili bilgiler… |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/topal-osman |sernav=TOPAL OSMAN |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> de hatiye dinê. Di şerê Balkanan de wek dildar şer kir. Ji lingê xwe birîndar bû û nasnavê "Topal Osman" hatiye gotîn. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de wî girtiyên berê li dora xwe civandin û xelkê Gîresûnê, bi taybetî [[Yewnanistan|Yewnan]] û [[Ermenî]], lê tirkên ku diwêrîbûn dijberiya wî jî terorîze hati kir. Topal Osman wek endamê Teşkilât-ı Mahsusa yek ji beşdarên sereke yên qirkirina Ermeniyan a li herêma [[Deryaya Reş]] bû. Di sala 1920’an de Topal Osman di tepisandina [[Serhildana Qoçgiriyê]] de cih girt. Di 29ê cotmehê de, hêzên neqanûnî yên di bin serokatiya Osman de ji bo parastina mala [[Mustafa Kemal Atatürk]] hatin erkdarkirin. Topal Osman fermandarê wan bû. Osman di 27ê Adara 1923an de parlamenter Alî Şukru Bey revand û qetil kir. Osman Elî Şukru vexwendibû û di rê de ew xeniqandibû. Şukru li nêzî mala Osman a bi navê Papaz Bagî li quntara Çankayayê hat definkirin. Mustafa Kemal ferman da Serfermandarê Meclîsa Milî Îsmaîl Hakkî ku Osman bê girtin. Osman Aga bi leşkerên xwe re li mala wî barîkat kir. Di dema dorpêçê de leşkerek hate kuştin. Cerdevan bi ser malê de girt û gelek endamên tabloya Osman kuştin û Osman jî bi giranî birîndar kir. Cenazeyê wî li ber avahiya Meclîsê hate daliqandin, piştre derbasî Gîresûnê hate kirin û li wir hate definkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/amp/turkiye/topal-osman-kimdir-topal-osman-aga-nasil-oldu-1934597 |sernav=Topal Osman kimdir? Topal Osman Ağa nasıl öldü? |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Topal Osman}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1923]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] fnqc3krbc5o56bd3nl269nkbc2gthsc 0 15745 2083307 2004432 2026-08-02T22:40:06Z InternetArchiveBot 45060 Add 5 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083307 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> [[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]] Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin. ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 2buv6w5wueo34i038smcdwx24pn5h7r 0 15804 2083239 2048915 2026-08-02T21:21:43Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Elîşêr Efendî yê Qoçgirî | wêne = Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg | sernavê_wêne = Elîşêr û hevjîna wî [[Zerîfe Xanim|Zerîfe]] | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1862 | cihê_jidayikbûnê = [[Azgêr]], [[Macîran]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|09|07|1937}} | cihê_mirinê = [[Pax]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye kuştin | pîşe = [[Siyasetmedar]], serokeşîr, şoreşger, dengbêj, rewşenbîr û helbestvan | meqam = [[Serhildana Qoçgiriyê|Serokê Serhildana Qoçgiriyê]] | dewr = Adara 1921ê - hezîrana 1921ê | partî = [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] | hevjîn = [[Zerîfe Xanim]] }} '''Elîşêr Efendî'''<ref>{{Jêder-malper|sernav=Alişêr Efendi|url=https://www.kurdipedia.org/?q=20221028181622442368|malper=Kurdipedia.org|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr|pêşnav=Kurdipedia-|paşnav=کوردیپێدیا}}</ref> an jî '''Elîşêrê Şêrger''' (1862 - 9ê tîrmeha 1937an), helbestvan, dengbêj, rewşenbîr, neteweperwer û serokeşîrê [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] ya [[kurd]] bû ku di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de li kêleka artêşa rûsî li dijî [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer kiriye. Ew rêxînerê [[serhildana Qoçgiriyê]] û yek ji serokên sereke yên [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildanê Dêrsimê]] bû. Bi hevberkirina îfadeya wêjeyî bi berxwedana rêxistinkirî tê nasîn, ew di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] de bû yek ji serokên herî bibandor ên kurd li [[Bakurê Kurdistanê]]. Ji ber rola wî yê di diyarkirina nasnameya kurdî, seferberkirina hevpeymaniyên eşîrî û îlhama serhildanên çekdarî de ew bûye kesayetek navendî yê [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] destpêka sedsala 20an.{{Sfn|McDowell|1991|p=12}} Ew ne tenê wekî rêberê leşkerî û eşîrî bû di heman demê de wekî sembolek çandî jî dihat dîtin ku bi [[kurmancî]] helbest dinivîsand ku helbestên wî mijarên zilmê, berxwedana giyanî û yekîtiya kolektîv di nav xwe de digirtin. Di dehsalên dawîn ên osmanî û ji nû ve rêzkirina aloz a Anatolyayê de, Elîşêr wekî rêxistvanek derketibû holê ku li seranserê xetên mezhebî dixebitî û hewl dida ku nasnameya [[Elewîtî|elewiyan]] entegreyê nav şiyarbûnek siyasî ya berfirehtir a kurdî bike. Mîrasa Elîşêr ne tenê li ser beşdariya wî yê di serhildanên wekî serhildana Qoçgirî û paşê serhildana Dêrsimê de ye, lê di heman demê de li ser bandora wî ya demdirêj ê di ramana siyasî ya kurd, vegotinên sirgûniyê û bîra çandî ya devkî de jî hatiye avakirin. Jiyan û mirina wî bûye sembola tengezariyên di navbera xweseriya eşîrî, nasnameya neteweyî û projeyên avakirina dewletê ya di destpêka komara Tirkiyeyê de.{{Sfn|Serhed|1983|p=23}} == Jiyana destpêkê == Elîşêr Efendî li gundê [[Azgêr]]ê di navçeya [[Macîran]]ê ji dayik bû ku bi kevneşopî ji aliyê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên elewî ve dihat niştecîkirin, xwedî avahiyên civakî-siyasî yên cuda û çandeke helbestî û devkî ya xurt. Malbata wî ji rêzek kesayetên ruhanî û eşîrî yên rêzdar bû ku navbeynkariya nakokiyan dikirin, rêûresmên civakî birêve dibirin û kevneşopiyeke xwendin û nivîsandinê diparastin ku li deverên çiyayî yên dûr ên Bakurê Kurdistanê neasayî bû. Dema ku ew zarok bû, ew hem bi kevneşopiyên helbestî yên klasîk ên kurdî û hem jî bi zimanê rêûresmî yê civînên olî yên elewî ve hate nasandin ku ev yek bi hêz dengê wî yê wêjeyî yê paşîn şekil da. Perwerdehiya wî ya destpêkê rêwerzên nefermî ji kesayetên olî yên herêmî bi têkiliya bi dibistanên îdarî yên osmanî re kir yek, li wir ew rastî nivîsên [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] hat. Her çend wî qet kariyerek birokrasiya osmanî ya tevahî neşopand jî, jîngeha pirzimanî nêrîna wî berfireh kir û paşê ew hişt ku li seranserê sînorên eşîrî û mezhebî danûstandinê bike. Di dawiya xortaniya xwe de, wî navûdengek wekî helbestvanek jêhatî bi dest xistibû, ku pir caran helbestên rexneyî yên neheqiyên ku ji hêla rayedarên herêmî û ajanên dewletê ve têne kirin dinivîsand.{{Sfn|Hemo|1976|p=61}} Herêma [[Qoçgiriyê]] di destpêka sedsalê de di nav guherînek kûr de bû. Zêdebûnkirina siyaseta navendîbûna osmanî, digel zextên demografîk û reformên siyasî, aloziyên di navbera elîtên eşîrî û rêvebirên ji hêla hikumetê ve hatine tayînkirin de dijwartir kirin.{{Sfn|McDowell|1991|pp=20–21}} Salên damezrandina Elîşêr bi van nakokiyan ve hatin nîşankirin û ew bi awayeke bilez tevlî nav derdorên serokatiya herêmî bibû. Şiyana wî ya vegotina gilî û gazindan bi nivîskî bandorek neasayî dabû wî û di destpêka bîst saliya xwe de ew wekî dengek derketî yê hişmendiya siyasî ya kurd li herêmê hatiye nas kirin. == Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) == Dema Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, herêmên Qoçgirî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] korîdorek stratejîk di navbera împeratoriya osmanî û [[Qefqasya]]ya ku di bin kontrola Rûsyayê de bû ku ji aliyê rûsan ve hatibû dagirkirin. Her çend Elîşêr ne efserê fermî yê artêşa osmanî be jî, wî wekî navbeynkar di navbera komên eşîrî û hiyerarşiya rêveberiya herêmî de xizmet kiriye, wî hewl daye ku leşkeriya bi zorê û desteserkirinan{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} sivik bike. Nivîsên wî yên ji vê serdemê dijwarî, birçîbûnê û polîtîkayên dijminane yên li dijî civakên elewî yên kurd ku di nav de tedbîrên cezayî yên ku ji aliyê qanûnên awarte yên şer ve têne rewakirin vedibêjin.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Şer pêvçûn civaka gundan zêdetir bêîstîqrar dike û Elîşêr roleke siyasî ya zêdetir digire ser milê xwe. Wî di navbera serokên eşîran de ku hem ji zordariya osmaniyan û hem jî ji pêşveçûna Rûsyayê ditirsiyan, danûstandinan hêsan kir û bêalîbûneke hişyar pêş xist ku ewlehiya gundên wan biparêze.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Van destpêşxeriyan ew bi hinek rayedarên osmanî re dixe nav pevçûnan ku wî bi xurtkirina hestên cudaxwaz tawanbar dikin û di heman demê de bi tohmetên ku cihê wî di nav kurdên herêmî de xurt dike hatibû tawanbar kirin. Di salên 1917-18an de dema ku desthilatdariya osmanî lawaz dibû, Elîşêr dest bi teşwîqkirina nîqaşên li ser xwerêveberiya kurdan û pêşeroja civakên elewî yê di nav her rêziknameya piştî şer de kir.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} Nameyên wî yên ji vê serdemê baweriyek mezin nîşan didin ku encamên şer dê derfetên ji bo ji nû ve rêxistinbûna siyasî biafirînin û bingeha çalakvaniya wî di salên di navbera şeran de hatibû danîn.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} === Piştî şer (1918-1921) === Hilweşîna împeratoriya osmanî, digel tevgerên neteweperest ên reqabetkar, li Bakurê Kurdistanê dîmenek siyasî ya ne aram afirand. Elîşêr bi kûrahî tevlî derdorên siyasî yên kurd bû ku li xweserî an rêveberiya serxwebûnî digeriyan. Bi karanîna torên xwe yên di dema şer de, wî xwe wekî navbeynkar di navbera eşîrên elewî yên cihêreng de bi cih kir ku berjewendiyên wan pir caran li hev diketin. Di vê serdemê de, wî hin ji nivîsên xwe yên herî siyasî yên barkirî nivîsandin, di nav wan de helbestên ku sozên şikestî yên reformê şermezar dikirin û tevgera nîjadperest yê tirkî a hilketî ji ber armancên wê yên navendîkirinê şermezar dikirin. Bandora wî ji herêma Qoçgirî wêdetir dirêj dibû; li gorî raporê, qasidên ji Dêrsim, [[Ezirgan]] û [[Sêwas]]ê ji bo rêvebirina rewşa siyasî ya guherbar rêberiya wî xwestin.{{Sfn|Serhed|1983|p=57}} Heta sala 1920an, aloziyên di navbera serokên eşîrên kurd û Enqereyê de zêde bûn. Hewldanên hikumetê ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê - bi rêya bacên nû, daxwazên leşkeriyê û polîtîkayên koçberkirinê - bêaramiyê zêde kirin. Elîşêr di destpêkê de piştgirî da daxwaznameyên dîplomatîk û israr kir ku xweseriya çandî û îdarî ya kurd dikare bi rêyên qanûnî were misoger kirin. Lêbelê, dema ku şande ji hêla rayedaran ve hatin paşguh kirin an jî tacîz kirin, retorîka wî hişktir bû û wî dest bi piştgiriya tedbîrên berxwedana hevrêz kiribû.{{Sfn|Douglas|1992|pp=62–63}} == Serokeşîr û Serhildana Qoçgiriyê (1921) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} Ji ber nasnameya wî ya dualî wekî hem helbestvan, rewşenbîr û hem jî navbeynkarekî eşîrî yê naskirî, di destpêka salên 1920an de, Elîşêr Efendî bibû yek ji dengên herî zelal ên seferberiya kurdan û bandora wî di nav eşîrên Qoçgirî de bi taybetî xurt bibû. Herêma Koçgirî bi xwe ji aliyê etnîkî ve kurd bû û bi piranî elewî bû ku li dora hevpeymaniyên eşîran ava bibû ku xweseriyê ji desthilatdariya navendî bêtir dinirxandin. Ev pêkhateya civakî-siyasî wan ji bo berxwedanê zemînek berhemdar amade dike lê di heman demê de ji bo yekkirina eşîrên ku pir caran parçe dibin rêberiya jêhatî jî hewce dikir ku Elîşêr di vê warî roleke nerm girtibû ser milê xwe. Helwesta serhildana Qoçgiriyê di nakokiyên siyasî yên piştî hilweşîna osmaniyan û bilindbûna [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] de bû. Nûnerên herêmê name ji Enqereyê re şandin û daxwaza naskirina mafên kurdan, xweseriya çandî û rêveberiya xweser a herêmî kirin ku di gelek daxuyaniyên di dema şer de soz dabûn. Elîşêr rasterast beşdarî nivîsandina van daxwaznameyan dibe ku bi karanîna statuya xwe ya bilind û xwendin û nivîsandinê da ku fikarên kolektîv ên ku gelek eşîran parve dikirin, bîne ziman. Dema ku ev daxwazname hatin paşguhkirin an redkirin, bêhêvîbûnek berfireh li seranserê Qoçgiriyê belav bibû. Di destpêka sala 1921ê de, alozî veguherî serhildanek rêxistinkirî. Her çend di destpêkê de armanca serhildanê hilweşandina Enqereyê nebû jî, lê hewl da ku sozên siyasî yên ku rêberên kurd bawer dikirin xiyanet lê hatiye kirin, bicîh bîne. Elîşêr hem wekî stratejîstê siyasî û hem jî wekî axaftvaneke giştî derketibû holê. Axaftinên wî ku pir caran di civînên civakî yên elewiyan de dihatin kirin, têkoşînê hem wekî parastina nasnameya çandî û hem jî wekî helwestek li dijî destwerdana leşkerî destnîşan dikirin. Hebûna wî ya karîzmatîk di dîrokên devkî de pir caran wekî faktorek diyarker di komkirina eşîrên cihêreng de dihate binavkirin.{{Sfn|Serhed|1983|p=69}} Ji aliyê leşkerî ve, wî yekîneyên eşîran bi rêya toreke peyamnêr û serokên herêmî hevrêz kirin, hewl da ku taktîkên [[Şerê gerîlayî|gerîlayî]] yên kevneşopî bi pozîsyonên parastinê yên rêkxistîtir re bike yek. Hêzên Qoçgiriyê demek kurt hejmarek gund û rêyên çiyayî yên stratejîk di navbera [[Qoçgîr]] û [[Gercan (navçe)|Gercanê]] de kontrol kirin û xalên kontrolê û postên îdarî yên bingehîn ava kirin. Her çend Elîşêr bi wateya kevneşopî fermandarê meydana şer nebe jî, têgihîna wî ya stratejîk awayê biryarên serhildanê biserûber dike, nemaze di derbarê danûstandinan, agirbestan û dûrketina ji pevçûnên rasterast bi hêzên tirk ên serdest re têgihîna wî ya stratejîk tê bikar anîn. [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta netewepersta a tirkî]] ku ji vê îdiaya xweseriya kurdan aciz bû, hêzên di bin fermandariya [[Nûredîn Paşa]] û yekîneyên ne rêkûpêk ên ku bi hovîtiya xwe dihatin nas kirin ber bi herêmên kurdan ve hatibûn şandin. Vegotinên kurd ên hemdem tundûtûjiya berfireh li dijî sivîlan vedibêjin û îdia kirin ku tevahiya gundên ku bi gumana ku sempatiyên wan ji bo serhêldêran heye, hatine şewitandin an jî nifûs ji holê hatine rakirin. Elîşêr van wehşetan di name û helbestan de belge kiriye ku Enqereyê bi xiyanet û hovîtiyê tawanbar dike, ji ber vê wêrankirinên hikûmeta tirk hewl daye ku berxwedanek zêdetir kom bike û di heman demê de bang li raya navneteweyî jî kiriye. Tevî pêşketinên destpêkê, serhildêrên kurd bi dijwariyên mezin re rûbirû mabûn. Hevpeymaniya eşîra Qoçgirî ne yekreng bû; nakokiyên navxweyî yên li ser desthilatdarî, stratejî û belavkirina çavkaniyan yekîtiyê xira kiribû.{{Sfn|McDowell|1991|p=46}} Hinek eşîr ji tirsa hêza zêde ya artêşa tirk ji bo zêdekirina pevçûnê dudil bûn. Wekî din, şert û mercên zivistanê, kêmasiyên montiqî û nebûna piştgiriya derve bibû sedema qelsbûna tevgerê. Di bihara 1921ê de êrîşa tirkan dijwartir dibe. Çeteyên [[Topal Osman]] kampanyayek tirsandinê pêk anîn ku armanc ew bû ku moralê berxwedanê bişkînin. Her çend delîlên arşîvê yên piştrastkar bi sinor bin jî, gelek çavkaniyên eşîrî bi berdewamî hovîtiyên berfireh radigihînin. Li gorî kevneşopiyên devkî yên kurdan, Osman bi xwe fermana komkujiyan li çend gundên elewiyan dabû ku sivîlên bêçek û rêberên dînî hatibûn kuştin.{{Sfn|Serhed|1983|pp=81–82}} Elîşêr, di bersiva van kiryaran de, bi îdiaya ku radestbûn dê cezayê kolektîv bîne, ji danûstandinên siyasî ber bi parêzvaniya tevahî ya parastina çekdarî ve diçe. Têkçûna serhildana Qoçgiriyê ne bi şerekî yekane yê biryardar hêdî hêdî pêk hatiye. Hêzên tirk ji çend aliyan ve pêşve çûn, kelehên serhildanê îzole kirin û rêyên sereke yên ku Qoçgirî bi Dêrsimê ve girêdidan girtin. Her ku gund yek bi yek diketin, Elîşêr hewl dide ku vekişînê organîze bike û rêyên ewle ji bo sivîlan peyda bike lê hêzên ne rêkûpêk gelek caran rêyên rewiyan girtin. Van bûyeran bandorek kûr li ser bîra kurdên elewî hiştin ku di stran û helbestan de bi berdewamî têne behs kirin ku hem qehremanî û hem jî trajediyê bi serokatiya Elîşêr ve girêdidin. Di cih de piştî vê bûyerê, Enqere cezayên giran li ser nifûsa herêmî ferz kir. Rapor behsa girtinên girseyî, koçberkirinên bi darê zorê û înfazên bi kurtasî dikin. Her çend hejmarên rastîn ên qurbaniyan hê jî nîqaşkirî be jî, dîroknasên nû texmîn dikin ku herî kêm çend hezar sivîl hatine kuştin û gelekên din jî ji cih û warên xwe bûne. Elîşêr bi xwe bûye sembola berxwedanê, hem ji ber serokatiya xwe dihat pesindan û hem jî ji hêla rayedarên tirk ve dihat hedefgirtin ku wî wekî rêberek neteweperest ê xeternak didîtin.{{Sfn|McDowell|1991|p=51}} Di dawiyê de, Qoçgirî destpêka veguherîna Elîşêr ji rêberekî rewşenbîr ê herêmî ji bo semboleke neteweyî ya berxwedana kurdan nîşan daye. Tepeserkirina serhildanê bingeha rola wî ya pêşerojê di serhildana Dêrsimê de daniye ku ew ê dîsa xwe di pêşengiya pevçûna di navbera tevgerên xweseriya kurdan û dewleta tirk de bibîne.{{Sfn|Douglas|1992|p=85}} == Serhildana Dêrsimê (1937-1938) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}}[[Wêne:Sey Riza.jpg|thumb|[[Seyîd Riza]], serokê giştî yê serhildana Dêrsimê]] Di mehên destpêkê yên serhildana Dêrsimê ya sala 1937an de, Elîşêr Efendî ne wekî fermandarekî meydana şer bû, wekî kesayetiyek siyasî û rewşenbîrî ya giring derketibû holê ku di navbera eşîrên kurd ên navenda Dêrsimê bibû alîkar ku hevgirtinê xwe biparêzin. Bandora wî ji xebata wî ya berê wekî helbestvan, navbeynkar û ramanwerê neteweperwer dihat ku wî wekî yek ji wan kêm kesan bi cih kiribû ku di serdema zexta leşkerî ya zêde ya dewleta tirk de vîzyonek siyasî ya hevbeş a kurd diyar bike. Elîşêr bi navûdeng û bi jêhatîbûna xwe ya axaftinê bikaranî ku hevkariya nav eşîran teşwîq bike û li dijî dijayetiyên demdirêj derkeve, nemaze li dora gundên [[Pax]] û Laç ku wî demek dirêj bi rûspiyên eşîran re danûstandinan kiribû.{{sfn|Douglas|1992|pp=144–145}} Hebûna wî bûye alîkar ku nîqaşên di navbera rêberan de aram bike ku li ser ka divê ew çiqas bi tundî li hember polîtîkayên bêçekkirinê yên dewletê li ber xwe bidin, dabeş bûn.{{sfn|Hemo|1976|p=212}} Elîşêr bêtir beşdarî komkirina îstîxbarat û ragihandina herêmî bû. Ew di nav wan kesan de bû ku hewl dida encumenên eşîran li ser mezinahiya operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên nêzîk hişyar bike û ji bo dûrketina ji pevçûnên tenê yên ku dê komên piçûktir bi şikestina bilez re rûbirû bihêlin, hişyarî û yekîtî pêşniyaz kir. Şiyana wî ya gerandina di navbera deverên eşîrî yên cuda de û axaftina bi rêberên cuda re wî kir yek ji wan kesên kêm li Dêrsimê ku di dema krîzê de dikarîbû hevrêziyek siyasî biparêze. Tevî van hewldanan, ew her wiha bi berxwedana ji aliyên ku baweriya xwe bi serokatiya eşîrî ya jorîn nedianîn an jî bawer dikirin ku pevçûna çekdarî neçar e, re rûbirû ma. Gotinên devkî vedibêjin ku ew bênavber di navbera gundan de digeriya, kesayetiyên mîna [[Seyîd Riza]], Kamer, serokên [[Demanan (eşîr)|demanan]] û serokên eşîrên piçûktir teşwîq dikir ku hevkariyê bikin. Ev xebat pir giring bû: parçebûna navxweyî di dîrokê de qelsiya herî mezin a Dêrsimê bû û Elîşêr fêm kir ku hevrêziya siyasî tenê rêya pêşîgirtina li hilweşînek bilez bû. Artêşa tirk wî wekî yek ji stûnên herî giring ên ne-leşkerî yên serhildanê didît. Çend raporên hemdem ên wê serdemê wî wekî "şiîrbaz-ajîtator" bi nav kirin, kesayetek ku prestîja wî hişt ku serhildêr moral û hevrêziya xwe biparêzin tevî hêzên serdest ên li dijî wan rêz bûne.{{sfn|McDowell|1991|p=98}} Vê nirxandinê bandor li biryara Enqereyê kir ku wî zû hedef bigire. Fermanên operasyonel ên tirk ji bihara 1937an tekezî li ser jiholêrakirina "hêmanên rewşenbîr" kirin ku bawer dikirin ku ew hinceta îdeolojîk a serhildanê didomînin.{{sfn|Serhed|1983|p=59}} == Mirina wî == [[Wêne:Alişer-2.png|thumb|Wêneyî laşê Elîşêrê Qoçgirî nêzikiya gundê Paxê, Dêrsim (1937)]] Mirina Elîşêr di dema kemînekê de li herêma gundê Paxê di sala 1937an de çêbû û piraniya vegotinên kurd û Rojavayî li hev dikin ku ew kuştinek bi zanebûn û armanckirî bû. Li gorî kesên saxmayî ji gundên nêzîk, leşkerên tirk piştî wergirtina îstîxbaratê - dibe ku ji hevkarên herêmî - li ser tevgerên Elîşêr, herêm dorpêç kirin. Elîşêr û jina wî Zerîfe dema ku hewl didan ku biçin deverek ewletir a kûrtir di çiyayan de hatin girtin. Şahidan paşê diyar kirin ku wî red kir ku teslîm bibe û ji nêz ve hate gulebarankirin û piştî demek kurt Zarîfe hate kuştin. Laşên wan ji bo demekê wekî hişyariyek ji bo nifûsa derdorê hatin hiştin, taktîkek ku ji hêla hêzên tirk ve di dema kampanyayê de dubare hate bikaranîn ku bingehên sembolîk ên berxwedanê têk bibin.{{sfn|Hemo|1976|p=219}} Mirina wî bandorek kûr li ser moral û hevgirtina siyasî ya serhildanê kiribû. Elîşer wekî yek ji çend pirên di navbera berjewendiyên eşîrî yên hevrikî de xizmet kiribû û dûrxistina wî îhtîmala parastina toreke berxwedanê ya yekgirtî bi giringî kêm kir. Di hefteyên piştî kuştina wî de, çend eşîr ji operasyonên hevrêz vekişiyan û nebaweriya di navbera serokên eşîran de zêde bû. Vê parçebûnê rê li ber êrîşên leşkerî yên mezintir ên Tirkiyeyê yên dawiya salên 1937 û 1938an vekir, heta wê gavê serhildan piraniya rêwerz û kapasîteya xwe ya stratejîk a berê winda kiribû.{{sfn|Douglas|1992|p=150}} == Helbestên wî == Elîşer bi kurmancî helbest dinivîsand û gotin digot.{{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}} Helbestvan û şaîr Elîşer ku car caran bi navê ''Taki'' helbest dinivîsand, di helbestên xwe de gelek caran motîfên baweriya elewî ya kurd bi kar dianî û bi danîna hêmanên baweriyê di armancên xwe yên siyasî de her du warên -siyasî û olî- bi hev re dikir yek. Bi vî awayî, divê ku niyeta wî ew bûya ku bi bandorkirina têkiliya xwe bi raya giştî re îdealên xwe yên siyasî hêsantir qebûl bike an jî di nav civakê de xurt bike.{{Sfn|Soileau|2018|p=214}} Alîşer di helbesteke bi kurdî de wiha nivîsandiye û bi behskirina zilm û hovîtiya [[Topal Osman]] heqaret lê kiriye:{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} {{Quote box|Çiyayê [[Pilemor]]ê divê bikşîne,<br>Ez yavaş çûm cem wî,<br>Bila mala tê bişewite, xwînwaro [[Topal Osman]],<br>tê xortên me gulebaran kirin,<br>Û tu dozê li me dikî,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya di nav lepên wî de pêça,<br>Bila [[Elî|Şahê Merdan]] bigihîje me,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du û berfê çiya nixumand,<br>Herin, herin, eşîr, herin,<br>Wan mirîyên me di deriyê me de kilît kirin,<br>Wan bûkên teze kuştin û zêrê serê wê girtin,<br>Dilê min xemgîn e, birayê min xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya girt,<br>Pirên bin Pilemorê du-sê ne,<br>Wan bûk û zava kuştin dema ku ew du-sê salî bûn,<br>Doza me ji bo dadbariyê bimîne, ji ber ku [[Huseyn bin Elî|Îmam Huseyn]],<br> Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e.}}Di vê helbestê de, wehşetên ku Topal Osman di bûyerên Qoçgirî de kiriye, bûyerên xirab û mexdûriyet têne vegotin û ev zilm ji Îmam Huseyn re tê gotin ku dîsa wekî sembola bindestan di baweriya [[Elewîtî|elewîtiyê]] de tê dîtin.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} Wekî di mînakên jorîn de, Elîşêr di helbestên xwe de gelek caran mijarên hêmana elewîtiyê û herwiha daneyên têkildarî bûyerên wê serdemê bikaraniye.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} == Mîras == Mîrasa Elîşêr Efendî bi giranî di nasnameya wî ya dualî de wekî aktorekî siyasî û yek ji aşiqên mezin ên dawîn ên Dêrsimê kok digire. Helbest, şîn û stranên wî yên vegotinî piştî mirina wî demek dirêj berdewam kirin, bûn beşek ji kanona devkî ya herêmê û şekil dan ka nifşên paşîn çawa trawmaya bûyerên 1937-38an fam kirin.{{sfn|Serhed|1983|p=71}} Nivîskar û dîroknasên kurd ên li diyasporayê di salên 1960 û 1970an de pir caran wî wekî kesayetek ku yekbûna îfadeya çandî û berxwedana siyasî temsîl dikir nîşan dan - modelek ji bo tevlêbûna rewşenbîrî ku bi parçebûna eşîrî ya wê serdemê re berevajî bû.{{sfn|Hemo|1976|p=234}} Navê wî bi ramana parastina nasnameya elewî-kurdî ya cihêreng a Dêrsimê re li hember zexta dewletê ve girêdayî ye. Di bîra siyasî de, Elîşêr bû pêşengê sembolîk ê tevgerên neteweperwer ên kurd ên paşê, nemaze yên ku giringiyê didin vejîna çandî li ser rêxistina leşkerî ya saf.{{sfn|McDowell|1991|p=116}} Bîranînên li Dêrsimê û di nav civakên diyasporê de pir caran wî wekî "dengê çiyayan" bi nav dikin, û rola wî ne tenê wekî piştgirekî serhildanê lê wekî otorîteyek exlaqî û helbestî ku mirina wî nîşana tepeserkirina tevahiya cîhanek çandî bû, tekez dikin.{{sfn|Douglas|1992|p=151}} Mîrasa wî di [[wêjeya kurdî]] ya hemdem, muzîk û dîroka giştî de xuya dibe, ku ew wekî yek ji kesayetiyên çandî yên herî bi bandor ên ku bi tevgerên kurd ên destpêka sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê ve girêdayî ne tê bîranîn. [[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Nûrî Dêrsimî]] di derbarê Elîşêr Efendî wiha got: {{Quote box|"Elîşêr ku [[zimanê kurdî]] bi awayekî pir baş xwendî û analîz kiribû, gelek helbestên neteweyî bi kurdî afirandine û van helbestan bi sazên xwe yên xweşik ji gel re pêşkêş kiriye, hestên neteweyî yên eşîran hişyar kiriye, bi gotin û sazên xwe xwestekên bilind ên kurdan hişyar kiriye û bi ruh, gotin û sazên xwe yên bilind xem û janên kurdan giriyane."|align=|author=[[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Beyter Nûrî Dêrsimî]], ''Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de'', (1952){{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}}}} {{Paqij}} == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî|pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Demir |pêşnav=Halim |sernav=Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler |weşanger=Ozan Yayıncılık |sal=2008 |isbn=9789944143219 |ziman=Tr }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |sernav=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |lînka-sernav=A Shameful Act |tarîx=2007 |weşanger=Picador |isbn=9781466832121 |lînka-nivîskar=Taner Akçam }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwasê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1937]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê]] t5ud8148ta85h3rxf6kpgydyjkjpac2 0 16477 2083418 2069180 2026-08-03T00:36:57Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083418 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nefertîtî''' ({{Nêzîkî}}1370 {{bz}} – 1330 {{bz}}) keybanûya {{Girêdan|Eighteenth Dynasty of Egypt|en|lt=Xanedaniya 18an}} a [[Misira kevnare]] ye ku hevjîna [[Fîrewn]] [[Akhenaton]] e. Nefertîtî û hevjîna wê bi revîzyona radîkal a polîtîkaya dînî ya dewletê hatine naskirin. Wan bi vê polîtîkaya xwe yê dînî forma herî pêşîn (ku tê zanîn) a [[Monoteyîzm|yekxwedatiyê]], {{Girêdan|Atenîzm|en|Atenism}} pêş xistine ku li ser bingeha {{Girêdan|Aten|en|lt=dîska rojê}} û girêdana wê ya rasterast bi malbata fîrewn ve girêdayî ye. Misira kevnare di heyama serweriya Nefertîtî û hevjîna wê de serdema herî dewlemend derbas kiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas ev tespît mijareke nîqaşa berdewam be jî hinek [[lêkolîner]] bawer dikin ku piştî mirina hevjîna xwe û berî derketina ser text a [[Tutankhamun]], Nefertîtî bi navê {{Girêdan|Neferneferuaten|en}} bûye fîrewneke jin û li Misira kevnare wextekî kurt hikûm kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Perre |pêşnav=Athena Van der |sernav=VAN DER PERRE, A., &#39;The Year 16 Graffito of Akhenaten in Dayr Abu Hinnis&#39;, JEgH 07.01 (2014), 67-108. |url=https://www.academia.edu/6682743/VAN_DER_PERRE_A_The_Year_16_Graffito_of_Akhenaten_in_Dayr_Abu_Hinnis_JEgH_07_01_2014_67_108 |kovar=VAN DER PERRE }}</ref> Eger Nefertîtî piştî mirina hevjîna xwe bûye firewn û hikûm kiribe, dibe ku hilweşîna {{Girêdan|Amarna|en|lt=Amarnayê}} û veguhestina paytextê ya bajarê kevneşopî ya {{Girêdan|Thebes, Egypt|en|lt=Thebesê}} di dema serweriya wê de pêk hatibe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=czSww5m39q4&t=2259s |sernav=- YouTube |malper=www.youtube.com |tarîxa-gihiştinê=2024-01-29 }}</ref> Tê texmînkirin ku belgekirinên berfireh ên jiyana Nefertîtî hatibin perçekirin ûn windakirin. [[Dîroknas]] tenê dikarin destnîşan bikin ku Nefertîtî ji nîjadeke ku ji derveyî kesên di bin serweriya Misirê de ye mezin bûye. Piştê ku bi Fîrewn Akhenaton re dizewice yekem jin e ku bilindê asta fîrewn bûye û di rêveberiya xanedaniyê de bûye xwedî erk. Misira kevnare di dema desthilatdariya wê û hevjîna wê Akhenaton de serdemekê dewlemend û ewlehî bi dest xistiye. Nefertîtî bi bedewbûna xwe û bi rola xwe ya polîtîk di dema amarniyan de deng vedaye. Berî niha bi pêlekê dema ku komek arkeologên amerîkî dest bi restorekirina pîrozgeha [[Aton]] dikin, arkeolog dibînin ku li ser dîwarê [[mozaîk]] ku giraniya mozaîkê nêzîkê 6 hezar ton e wêneyên Nefertîtî ji wêneyên key [[Axenaton]] pirtir hatine neqişandin. Di neqşan de keybanûya tevlî fîrewn li cihê fîrewnan li pêşiya xwedayê xwe têne dîtin. Di dîmenan de tê dîtin ku keybanû dijminê Misirê ceza dike. Li gorî dîmenên ku têne dîtin dide nîşan ku Nefertîtî xwedî hêzeke mezin e. == Nav û sernav == Gelek sernavên Nefertîtî hebûn: * Prensesa erdîtî ([[Iry-pat]]) * Pesindayînên mezin (wrt-Hzwt) * Xatûna keremê (nbt-im3t) * Evînşêrîn (bnrt-mrwt) * Xatûna du welatan (nbt-t3wy) * Jina padîşahê sereke, delala wî (Hmt-nswt-‘3t mryt.f) * Jina padîşahê Mezin, hezkiriya wî (Hmt-nswt-wrt mryt.f) * Xanima Hemû Jinan (Hnwt-Hmwt-nbwt)<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/61189103 |sernav=Ancient Egyptian queens : a hieroglyphic dictionary |paşnav=Grajetzki |pêşnav=Wolfram |tarîx=2005 |weşanger=Golden House Publications |isbn=0-9547218-9-6 |cih=London |oclc=61189103 }}</ref> == Malbat û jiyana destpêkê == [[Wêne:Nefertiti Standing-striding Berlin.jpg|thumb|çep|Fîgûrekî Nefertîtî ku ji kevirê kilsîn hatiye çêkirin. Fîgûr niha li Muzexaneya Misirê ya Berlînê ye.]] Li ser jiyana Nefertîtî beriya zewaca wê yê bi Akhenaten re hema hema ti tişt nayê zanîn. Di dîmenên ji gorên mîrên li Amarnayê de tê gotin ku xwişkeke Nefertîtîyê bi navê {{Girêdan|Mutbenret|en}} hebû.<ref name="Dodson2004">{{Jêder-kitêb |sernav=The complete royal families of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8 |paşnav=Dodson |pêşnav=Aidan |paşnav2=Hilton |pêşnav2=Dyan |tarîx=2004 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-05128-3 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di heman demê de jinek bi navê {{Girêdan|Tey|en}} sernavê "Hemşîreya Jina Qraliyeta Mezin"<!-- "Nurse of the Great Royal Wife." li vir nurse ne hemşîre ye , "Wet nurse" e yanî kesê ku zarok jê şîr dimije. Sût anne bi kurdî çi ye? Herwiha Jina Qraliyeta Mezin jî xelet e. DIvê tiştek wekî "Jina Esilzade ya Mezin" be. --> wergirtiye. Bi ser de, mêrê Tey, {{Girêdan|Ay (firewn)|en|Ay (pharaoh)|lt=Ay,}} sernavê "Bavê Xwedê" hilgirtibû. Li gorî hinek [[Misirnasî|misirnasan]] ev sernav ji wî kesî re dihat bikaranîn ku keça wî bi [[fîrewn]] re zewicî ye.<ref name="Dodson2016">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5743/cairo/9789774167164.001.0001 |sernav=Monarchs of the Nile |paşnav=Dodson |pêşnav=Aidan |tarîx=2016-01-27 |weşanger=American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-716-4 }}</ref> Li gorî van sernavan tê pêşniyarkirin ku Ay bavê Nefertîtiyê ye. Lê ne Ay û ne jî Tey bi eşkereyî di çavkaniyên heyî de wekî dê û bavê Nefertitî hatiye binavkirin. Di heman demê de ji ber bandora Nefertîtî ya mezin a ku di jiyana Nefertîtî û piştî mirina wê de hiştiye, ku Ay bavê Nefertîtî ye tu ihtimalên ku bê hesibandin tine ne.<ref name="Dodson2016" /> Li gorî teoriyeke din, Nefertîtî ji xeynî Tey keça Ay û jinek bû lê jina yekem a Ay berî ku Nefertîtî bibe şahjin dimire. Piştre li wir Ay bi Tey re dizewice Tey ji Nefertîtî re dibe wekê dayik. Lêbelê ev pêşniyar bi tevahî li ser texmîn û rawêjanin.<ref name="Dodson2016"/> Di heman demê de hatiye îdîakirin kirin ku Nefertîtî xwişka Akhenaten e. Her çend ev îdîa bi sernavên wê yên ku sernavê "Keça Padîşah" an "Xwişka Padîşah" nagire berevajî ye, bi gelemperî ji bo nîşankirina xizmek fîrewnek hatiye bikar anîn.<ref name="Dodson2016" /> Teoriyeke din a derbarê dê û bavê wê de ku hinek piştgirî bi dest xistiye, Nefertitî bi prensesa Mîtanî Tadukhipa re girê dide ku li ser navê Nefertîtî ("Jina bedew hat") hatiye sekinandin ku ji aliyê hinek lêkolîneran ve wekî nîşana eslê wê yê biyanî tê texmîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nefertiti: Egypt's sun queen |url=https://archive.org/details/nefertitiegyptss00tyld |paşnav=Tyldesley |pêşnav=Joyce A. |tarîx=1998 |weşanger=Viking |isbn=978-0-670-86998-5 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> == Jînenîgarî == [[Wêne:Heads of Akhenaten and Nefertiti.jpg|thumb|Fîgurên Akhenaten û Nefertîtî ji Xanedaniya 18em s Misirê.]] Nefertîtî yekem car di dîmenên ku li Thebesê hatine dîtin de xuya dibe. Di gora xerabûyî (TT188) ya serpereştê padîşah Parennefer de, padîşahê nû Amenhotep IV bi jinek padîşah re tê û ev jin tê texmîn kirin ku wêneyek pêşîn a Nefertîtî ye. Di dîmenê de qiral û qiralîçe (Nefertîtî) dema ku baweriya Atenê dihebînin têne dîtin. Di tabletên ku di gora wezîr Ramose de hatine dîtin, Nefertîtî di dema merasîma xelatkirina wezîr de li pişt Amenhotep IV di Pencereya Nêrînê de rawestiyaye tê dîtin.<ref name="Tyldesley1998">{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-670-86998-8 |sernav=Nefertiti: Egypt's sun queen |paşnav=Tyldesley |pêşnav=Joyce A. |tarîx=1998 |weşanger=Viking |isbn=978-0-670-86998-5 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di salên destpêkê de li bajarê Thebesê, Akhenaten (di wî demê de jî wekî Amenhotep IV dihate zanîn) çend perestgeh li Karnakê daye avakirin. Yek ji avahiyan, Perestgeha Amenhotep IV (hwt-ben-ben), ji Nefertîtî re hatiye dehî kirin. Nefertîtî bi keça xwe Merîtaten re hatiye teswîrkirin û di hinek dîmenan de prenses Meketaten jî tê dîtin. Di dîmenên ku li ser talata têne dîtin de, Nefertîtî hema hema du caran ji mêrê xwe zêdetir xuya dibe. Nefertîtî di dîmenan de ku li pişt hevjîna xwe di pêşkêşkirina dîmenan de di rola şahjin de ku piştgirî dide mêrê xwe tê dîtin lê ew di dîmenan de jî hatiye teswîr kirin ku bi gelemperî wêneyên bijare yê qiral e. Di hinek dîmenan de tê dîtin ku Nefertîtî li dijmin dide û dijminên ku hatine girtin textê wê dixemilînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eF5_QgAACAAJ |sernav=Akhenaten, the Heretic King |paşnav=Redford |pêşnav=Donald B. |tarîx=1987 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00217-0 |ziman=en }}</ref> Di sala çarem a padîşahiya xwe de, Amenhotep IV biryar dide ku paytext bibe Akhetaten (Amarna nûjen). Di sala xwe ya pêncem de, Amenhotep IV bi fermî navê xwe guhert û navê Akhenaten li xwe datîne û Nefertîtî ji niha û pê ve wekî Neferneferuaten-Nefertiti tê zanîn. Guhertina nav nîşana girîngiya her ku diçe zêdebûna çanda baweriya Atenê bû. Nefertîtî dînê Misirê ji dînekî pirxwedayî vediguherîne dînekî ku dibe ku baştir dibe dînekî wek yekxwedayî (baweriya yekxwedayî ku tenê ji xwedayekî re perestin bê kirin) yan jî wekî henoteîzm (yek xweda ku ne xwedayê bi tenê ye) were binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203436677 |sernav=Changing Bodies, Changing Meanings |tarîx=2002-11-01 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-77886-7 |paşnavê-edîtor=Montserrat |pêşnavê-edîtor=Dominic }}</ref> Stêlên sinor ên salên 4 û 5an sinorên bajarê nû destnîşan dikin û destnîşan dikin ku barkirina bajarê nû Akhetaten di wê demê de pêk hatîye. Bajarê nû gelek perestgehên mezin ên vekirî yên ku ji bo baweriya Atenê hatine dehî kirin vedihewîne. Nefertîtî û malbata wê ji xeynî Qesra Qraliyetê ya Mezin a ku li navenda bajêr e dibe ku li Qesra Bakur jî jiyan kirine. Nefertîtî û yên din ên malbata qiral di dîmenên li qesran û di gorên mîran de bi awayekî berbiçav têne dîtin. Di vê demê de karbidestek Nefertîtî bi navê Meryre II heye ku ew berpirsiyarê birêvebirina mala Nefertîtî bû.<ref name="Tyldesley1998" /> Nivîsarên li gorên Huya û Meryre II yên ku di sala 12an a meha 2yem a Peret û di roja 8an de hatiye dîrok kirin, xeracek biyanî ya mezin nîşan dide. Xelkê Kharu (bakur) û Kush (başûr) têne dîtin ku diyariyên zêr û tiştên hêja ji bo Akhenaten û Nefertîtî tînin. Lewheyên ku di gora Meryre II de têne dîtin, qiral û qiralîçe bi şeş keçên xwe re ku li koşkekî rûniştî ne dide nîşan. Ev jî yek ji wan demên dawî ye ku prenses Meketaten dema ku li jiyanê ye tê de tê dîtin. Du cihên ku Nefertîtî temsîl dikin ku ji aliyê Flinders Petrie ve hatine kolandin dide nîşan ku Nefertîtî di dema navîn û paşîn a padîşahiya Akhenaten de 'piştî şêwaza zêdegavî ya rêveberiya wî û salên pêşîn ku hinekî rehet bûn' nişan didin. Yek ji van perçeyên piçûk e ku li ser kevirê kilsin e û nexşeyek pêşîn a Nefertîtî ye ku taca wê ya dirêj a diyarkirî ya ku li dora dev, çene, guh û teba tacê dest pê kiriye dide nîşan. Dibe ku Meketaten di sala 13an yan jî di sala 14an de miriye. Nefertîtî, Akhenaten û sê prenses têne dîtin ku şîna Meketaten digirin.<ref name="Murnane1995">{{Jêder-kitêb |sernav=Texts from the Amarna period in Egypt |url=https://archive.org/details/textsfromamarnap0000murn |paşnav=Murnane |pêşnav=William Joseph |paşnav2=Meltzer |pêşnav2=Edmund S. |tarîx=1995 |weşanger=Scholars Press |isbn=978-1-55540-965-4 |series=Writings from the ancient world |cih=Atlanta, Ga }}</ref> Nivîsa dawîn a dirokkirî ya ku navê wê û Akhenaten lê ye, ji nivîsareke avahiyê ya di kana kevirê kilsinî de ji Dayr Ebû Ḥinnis tê. Ev nivîsar di sala 16an a padîşahiya qiral de ye û di heman demê de nivîsa paşîn a dîrokkirî ye ku navê qiral tê de ye. == Mirina wê == === Teoriyên kevn === Teoriyên Misirê yên beriya sala 2012an difikirîn ku Nefertîtî li dora sala 12an a serdestiya Akhenaten ji tomarên dîrokî winda dibe. Di sedemên texmînkirî de birîndarbûn, nexweşiya webayê ku li nav bajêr belav bû û sedemek xwezayî ye. Ev teorî li ser vedîtina çend perçeyên ushabtiyê yên ku ji bo Nefertîtî hatine nivîsandin (niha li Louvre û Muzexaneya Brooklyn cih digirin) bû. Teoriya berê ya, dema ku ji dilî jêbirina abîdeyên qralîçeya Akhenaten hate pêkanîn ku di şûna wê de behsa Kiya bike, ji ber çavên Akhenaten de dikeve, hatiye pûçkirin.<ref name="Dodson2004"/> Di dema desthilatdariya Akhenaten de (û dibe ku piştî desthilatdariya wî jî berdewam kiriye), Nefertîtî xwedî hêzek bêhempa bû. Di sala 12dem a padîşahiya wî de, delîl hene dibe ku ew di bilindê statûya hevserokatiyê dibe:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akhenaten: Egypt's false prophet |url=https://archive.org/details/akhenatenegyptsf0000nich |paşnav=Reeves |pêşnav=Nicholas |tarîx=2005 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-28552-7 |çap=1. Aufl |cih=London }}</ref> wekê ku li ser stêla hevkariyê dixuyê Nefertîtî di statûya fîrewn (qiral) de wekhev e. Dibe ku Nefertiti hikumdarê bi navê Neferneferuaten be. Hinek teorîsyen destnîşan dikin ku Nefertîtî hêj sax bû û bandora wê li ser endamên ciwanên malbat a qiraliyetê çêdibe. Ger wiha be, ew bandor û tê texmîn kirin ku jiyana Nefertîtî bi xwe dê di sala 3 ya serdestiya Tutankhaten (1331 {{bz}}) de biqede. Di wî salê de, Tutankhaten navê xwe diguherîne û navê Tutankhamun li xwe datîne. Ev jî delîla vegera wî ya ji bo perizîna fermî ya Amun e û terikandina Amarnayê ye ku paytexta welêt vegerandiye bajarê Thebesê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amarna sunset: Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian counter-reformation |url=https://archive.org/details/isbn_9789774163043 |tarîx=2010 |weşanger=American Univ. in Cairo Press |isbn=978-977-416-304-3 |paşnavê-edîtor=Dodson |pêşnavê-edîtor=Aidan |çap=Nachdr. |cih=Cairo }}</ref> === Teoriyên nû === Di sala sala 2012an de, vedîtina nivîseke dîrokkirina bi sal 16, meha 3 ya Axetê, roja 15 a serweriya Akhenaten hate ragihandin.<ref name="Seyfried2012">{{Jêder-kitêb |sernav=In the light of Amarna: 100 years of the Nefertiti discovery for the Ägyptisches Museum und Papyrussammlung Staatliche Museen zu Berlin [exhibition, Ägyptisches Museum und Papyrussammlung, Staatliche Museen zu Berlin, from December 7, 2012 - April 13, 2013] |paşnav=Seyfried |pêşnav=Friederike |tarîx=2012 |weşanger=Ägyptisches Museum und Papyrussammlung |kesên-din=Ägyptisches Museum und Papyrussammlung |isbn=978-3-86568-848-4 |cih=Berlin }}</ref> Nivîsar di nav Kana 320 de ku yek ji mezintirîn kana kevirê kilsinî de bû li Dayr Abū Ḥinnis hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Nivîsara ku ji pênc rêzan pêk tê ku bi xweliyê sor hatiye nivîsandin ku behsa hebûna "Jina Qraliyeta Mezin, Evîna Wî, Xatuna Du Welatan, Neferneferuaten Nefertîtî" dike.<ref name="Seyfried2012"/><ref name=":0"/> Rêza dawîn a nivîsarê behsa xebata avahîsaziyê ya domdar ku di bin serweriya nivîsmendê (katib) qiral Penthu de li Perestgeha Atenê ya Biçûk a li Amarnayê tê meşandin, dike.<ref name=":0"/> Van der Perre wiha dibêje: <blockquote>Ev nivîs delîlên nayên nakokîkirin pêşkêş dike ku hem Akhenaten û hem jî Nefertîtî di sala 16em a serweriya wî [Akhenaten] de hê jî li jiyanê bûne û ya girîngtir jî ku ew hê jî heman pozîsyonên ku di destpêka serdestiya wan de bûn diparêzin. Ev yek hewce dike ku salên dawîn ên Serdema Amarnayê ji nû ve li ser bê fikir kirin.</blockquote> Ev tê vê wateyê ku Nefertîtî di sala duyem de heya paşîn a serweriya Akhenaten de sax bû û destnîşan dike ku Akhenaten hê jî bi tenê li kêleka hevjîna (Nefertîtî) xwe hikum dike. Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya fîrewnê jin Amarna ku wekî Neferneferuaten tê zanîn di navbera mirina Akhenaten û hatina Tutankhamun de were danîn. == Veşartina wê == [[Wêne:Unfinished portrait head of queen Nefertiti with sketches 01.jpg|thumb|çep|Parçeya ceribandinê ya kevirê kilsin ku serê Nefertîtî nîşan dide.]] Mebesta veşartina Nefertîtî bû ku di nav Gorê Qraliyetê de ku di Stêla Sinorê de hatiye danîn, were çêkirin.<ref name="Murnane1995"/> Tê texmînkirin ku pêveka neqediyayî ya tirba qiral ji bo karanîna tirba wê were bikaranîn. Lêbelê ji ber ku diyar e ku Akhenaten berê wê miriye, pir ne gengaz e ku ew li wir were veşartin. Gora neqediyayî ya 29an ku bihata qedandin dê dimenên wê pir dişibin gora Qraliyetê, berendamê herî muhtemel e ji bo gorek ku ji bo bikaranîna taybetî ya Nefertîtî hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The City of Akhenaten and Nefertiti: Amarna and its people |url=https://archive.org/details/cityofakhenatenn0000kemp |paşnav=Kemp |pêşnav=Barry John |tarîx=2012 |weşanger=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-05173-3 |series=New aspects of antiquity |cih=London }}</ref> Ji ber ku joreyek definkirinê tine ye Nefertîtî li wir jî nehatiye veşartin. Di sala 2015an de, arkeologê îngilîz Nicholas Reeves ragihand ku bi lêgerîna dîtbariyên bilind valahî li pişt dîwarên gora Tutankhamun dîtiye ku pêşniyar kiribû ku bibe joreya goristana Nefertîtî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.uk/archaeologist-believes-hidden-passageway-tomb-tutankhamun-leads-resting-place-nefertiti-1514990 |sernav=Archaeologist believes hidden passageway in tomb of Tutankhamun leads to resting place of Nefertiti |paşnav=Martin |pêşnav=Sean |tarîx=2015-08-11 |malper=International Business Times UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151128-tut-tomb-scans-hidden-chambers/ |sernav=Radar Scans in King Tut’s Tomb Suggest Hidden Chambers |tarîx=2015-11-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 |tarîxa-arşîvê=2015-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151130100141/http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151128-tut-tomb-scans-hidden-chambers/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> lê lêgerînên radarê ya paşîn nîşan da ku li wir ti joreyên veşartî tine ne.<ref name="Sambuelli2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Sambuelli |pêşnav=Luigi |paşnav2=Comina |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Catanzariti |pêşnav3=Gianluca |paşnav4=Barsuglia |pêşnav4=Filippo |paşnav5=Morelli |pêşnav5=Gianfranco |paşnav6=Porcelli |pêşnav6=Francesco |tarîx=2019-09-01 |sernav=The third KV62 radar scan: Searching for hidden chambers adjacent to Tutankhamun's tomb |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207418308124 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=39 |rr=288–296 |doi=10.1016/j.culher.2019.04.001 |issn=1296-2074 }}</ref><ref name="Sambuelli2019"/> Di sala 1898an de arkeologê fransî Victor Loret di nav wan kesên ku di hindurê gora Amenhotep II de li KV35 li Geliyê Qralan veşartibûn, du mûmiyên jinan dîtin. Ev her du mûmiyên ku bi navê 'Xatûna Pîr' û 'Xatûna Biçûk' têne zanîn, wekî berendamên mihtemel ên bermahiyên wê hatin destnîşankirin. Gotarek di kovara KMT de ku di sala 2001an hatiye weşandin de hatiye pêşniyar kirin ku Xanima Pîr dibe ku Nefertîtî be. Lêbelê paşê hate dîtin kirin ku 'Xatûna Pîr' bi rastî Tiye ye ku dayika Akhenaten e. Kulîlkek porê ku di tabûtekê de li ser nivîsek bi navê Qral Tiye hat dîtin, bi porê 'Xatûna Pîr' re hemahengiyek bêkêmasî îspat dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=James E. |paşnav2=Wente |pêşnav2=Edward F. |paşnav3=Cox |pêşnav3=Charles F. |paşnav4=El Nawaway |pêşnav4=Ibrahim |paşnav5=Kowalski |pêşnav5=Charles J. |paşnav6=Storey |pêşnav6=Arthur T. |paşnav7=Russell |pêşnav7=William R. |paşnav8=Ponitz |pêşnav8=Paul V. |paşnav9=Walker |pêşnav9=Geoffrey F. |tarîx=1978-06-09 |sernav=Mummy of the "Elder Lady" in the Tomb of Amenhotep II: Egyptian Museum Catalog Number 61070 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.349693 |kovar=Science |ziman=en |cild=200 |hejmar=4346 |rr=1149–1151 |doi=10.1126/science.349693 |issn=0036-8075 }}</ref> Analîzên DNAyê piştrast dike ku ew keça dêûbavên Tiye Yuya û Thuya bû.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/185393 |sernav=jamanetwork.com |malper=jamanetwork.com |doi=10.1001/jama.2010.121 |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 }}</ref> Di 9 hezîran sala 2003an de arkeolog Joann Fletcher ku pisporê porê kevnar ê ji Zanîngeha Yorkê li Îngilîstanê, ragihand ku mûmiya Nefertîtî dibe ku jina ciwan be. Ev teorî ji aliyê Zahi Hawass û çend misirologên din ve hatin rexnekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zahihawass.com/wc_no_discrimination.htm |sernav=Weekly Column - Dr. Zahi Hawass |tarîx=2007-09-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-31 |tarîxa-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927131223/http://www.zahihawass.com/wc_no_discrimination.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di projeyek lêkolînê ya paşîn de ku ji aliyê Hawass ve hatiye birêvebirin, mûmiya bi analîza CT û analîza DNAyê hatin analîz kirin. Bi van analîzan lêkolînwanan derxistin holê ku ew jin dayika biyolojîk a Tutankhamun e, keça nenas a Amenhotep III û Tiye ye, ne Nefertîtî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-977-416-673-0 |sernav=Scanning the pharaohs: CT imaging of the New Kingdom royal mummies |paşnav=Ḥawās |pêşnav=Zāhī A. |paşnav2=Saleem |pêşnav2=Sahar N. |paşnav3=D'Auria |pêşnav3=Sue H. |tarîx=2016 |weşanger=the American University in Cairo press |isbn=978-977-416-673-0 |cih=Cairo New York }}</ref> === Mûmyayên li KV21B === Yek ji du mûmyayên jin ên ku di ku KV21 de hatine dîtin wekî laşê Nefertîtî hatine pêşniyar kirin. Analîza DNA têra xwe daneyan peyda nekir ku nasnameyek teqez çêbike lê piştrast kir ku ew endamek rêza padîşahiya Xanedaniya Hejdehan ye.<ref name=":5"/> Lêgerîna CTyê eşkere dike ku ew di dema mirina xwe de nêzîkî temenê 45 salî bû ku milê wê yê çepê li ser sînga wê bi nîşana 'qiralîçeyê' xwar kiribû. Nasnameya muhtemel li ser têkiliya wê ya bi mûmyaya ku wekî Ankhesenamun tê naskirin ve girêdayî ye. Tê pêşnîyar kirin ku çawa ku dê û keçek (Tiye û Xanima Biçûk) di KV35 de bi hev re razayî hatine dîtin, heman tişt ji bo van mûmyayan jî derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Scanning the pharaohs: CT imaging of the New Kingdom royal mummies |url=https://archive.org/details/scanningpharaohs0000hawa |paşnav=Ḥawās |pêşnav=Zāhī A. |paşnav2=Saleem |pêşnav2=Sahar N. |paşnav3=D'Auria |pêşnav3=Sue H. |tarîx=2016 |weşanger=the American University in Cairo press |isbn=978-977-416-673-0 |cih=Cairo New York }}</ref> == Tîpên hîtîtan == Li paytexta hîtîtan, li Hattûsa ya kevnar belgeyek ku ji serdema Amarna ye hatiye dîtin. Belge beşek ji belgeya bi navê Tapiya Suppiluliuma I e. Serdarê hîtîtan dema ku Karkemiş dorpêç dike, nameyek ji şahjina Misirê werdigire. Di nameyê de wiha tê gotin:<ref name="Güterbock1956">{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1956 |sernav=The Deeds of Suppiluliuma as Told by His Son, Mursili II (Continued) |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359312 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=10 |hejmar=3 |rr=75–98 |doi=10.2307/1359312 |issn=0022-0256 }}</ref> <blockquote>Mêrê min mir û kurê min tineye. Ji bo te dibêjin ku gelek kurên te hene. Dibe ku tu yek ji kurên xwe bidî min ku bibe hevjîna min. Ez naxwazim yek ji rajêrî yên xwe wek mêr bigirim... Ez ditirsim.</blockquote> Ji ber ku jinên padîşah ên Keyaniya Nû tu carî bi kesên ji padîşahiyên biyanî re nezewicîne, ev pêşniyar wek pêşniyarek awarte tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schulman |pêşnav=Alan R. |tarîx=1979 |sernav=Diplomatic Marriage in the Egyptian New Kingdom |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/372739 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=38 |hejmar=3 |rr=177–193 |doi=10.1086/372739 |issn=0022-2968 }}</ref> Suppiluliuma ez ecêbmayî mam û ji dîwana xwe re got:<ref name="Güterbock1956" /> <blockquote>Di tevahiya jiyana min de tiştek wiha nehatiye serê min!</blockquote> Bê guman ew hişyar bû û şandeyek hebû ku rewşê lêkolîn bike lê bi vî rengî, wî şansê xwe ji dest da ku Misirê bike nav împaratoriya xwe.<ref name="Güterbock1956" /> Wî di dawiyê de yek ji kurên xwe, Zannanza şand, lê mîr di rê de dimire, dibe ku di rê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1956 |sernav=The Deeds of Suppiluliuma as Told by His Son, Mursili II |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359585 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=10 |hejmar=4 |rr=107–130 |doi=10.2307/1359585 |issn=0022-0256 }}</ref> Nasnameya şahjina ku vê name nivîsandiye ne diyar e. Di salnameyên hîtîtan de jê re Dakhamunzu tê gotin, ku wergera sernavê misirî ya Ta hemet nesu (jina qiral) ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=RK2pLin2sPAC&dq=Dakhamunzu&pg=PA114 |sernav=A Companion to Ancient Egypt |paşnav=Lloyd |pêşnav=Alan B. |tarîx=2010-05-06 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2006-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7MvtJ2LbKgwC&dq=Dakhamunzu&pg=PA185 |sernav=Tutankhamun's Armies: Battle and Conquest During Ancient Egypt's Late Eighteenth Dynasty |paşnav=Darnell |pêşnav=John Coleman |paşnav2=Manassa |pêşnav2=Colleen |tarîx=2007-08-03 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-74358-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=I7AYDQAAQBAJ&dq=Dakhamunzu&pg=PT163 |sernav=Ancient Perspectives on Egypt |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |paşnav2=Roemer |pêşnav2=Cornelia |tarîx=2016-09-16 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-315-43491-9 |ziman=en }}</ref> Ji bo jinên ku vê nameyê şandine li ser navê Nefertîtî, Merîtaten û Ankhesenamun hatiye sekinîn lê ne diyar e ku ev name ji aliyê kîjan jinê vê hatiye şandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Nefertiti}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîrewn]] [[Kategorî:Fîrewnên jin]] 6vd0fmjo587qevij3rtrsxc7w4i5qal 0 16726 2083320 2049573 2026-08-02T22:54:59Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083320 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = | sernavê_wêne = İsmet İnönü | çînaser = }} '''Mustafa İsmet İnönü''' (jdb. {{Jidayikbûn|24|îlon|1884}} li [[Îzmîr]]ê, [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] – m. {{mirin|25|kanûna pêşîn|1973}} li [[Enqere]], komara [[Tirkiye]]yê) efser û dewletmendekî [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa tirkî]] bû ku ji 11ê mijdara 1938 heta 22ê gulana 1950an wek serokkomarê duyem yê [[Tirkiye]]yê û sê caran wek serokwezîrê Tirkiyeyê kar kir: ji 1923 heta 1924, 1925 heta 1937 û 1961 heta 1965. İnönü bi xwe di 1943an de rê li ber pergala pirpartîtî li welêt vekir û di pey re cihê serokkomariyê winda kir. Zêdetirî nîv sedsalê, hem di berpirsiyariya hikûmetê û hem jî wek serokê muxafeletê de herî zêde bandor li siyaseta derve û hundir a Tirkiyeyê xizmet kir, nemaze ku [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ji zû de aliyên pratîkî yên siyaseta navxweyî û derve ji wî re hiştîbû. == Jînenîgarî == [[Wêne:Ismet and Kiazim Zeyrek.jpg|thumb|Mustafa İsmet (İnönü) bi [[Kazım Karabekir]]]] Mustafa İsmet di 1884an de wek kurê duyem ê Haci Reşit Efendi û Cevriye Temelli Xanım hatiye dinyayê.<ref name="Pope1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey unveiled: Atatürk and after |url=https://archive.org/details/turkeyunveiledhi0000pope_w4b5 |paşnav=Pope |pêşnav=Nicole |weşanger=Overlook Pr |tarîx=1997 |isbn=978-1-58567-096-3 |cih=Woodstock New York |paşnav2=Pope |pêşnav2=Hugh }}</ref> Bavê wî ji [[Meletî|Meletiyê]] ye û di malbateke kurd ji eşîra ''Kürümoğulları'' ku bi eslê xwe [[Bidlîs]]ê bûn, bû.<ref name="Pope1997" /> Dayika İsmet İnönü ji bajarê Razgrad ê Bulgaristanê bû û di 1870an de tevî malbata xwe koçî [[Stembol]]ê bûye.<ref name="Pope1997" /> Her du jî di 1880an de li Stembolê zewicîn. Piştî zayîna kurê mezin Ahmet Mithat, Mustafa hat dinê, paşê Hasan Riza, Hayri û Semiha. Bavê Mustafa İsmet wek parêzgerekî li [[Sêwas]]ê dixebitî û Mustafa li wir dibistana yekem û duyem dixwîne.<ref name="Pope1997" /> === Kariyera leşkerî === ==== Dibin desthildariya osmaniyan ==== İnönü ji 1892 heya 1895an akademiya leşkerî li Sêwasê qedand, paşê heya 1897an dibistanek sivîl xilas kir.<ref name="Pope1997" /> Di 1897an de ew diçe Stembolê, heta 1903an li akademiya topxaneyê û piştre jî heta 1906an li akademiya leşkerî ya artêşa osmanî dixwîne.<ref name="Pope1997" /><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.ismetinonu.org.tr/index.php/gelecegi-hazirlama-kurtulus-savasi-oncesi |sernav=Kurtuluş Savaşı Öncesi - İnönü Vakfı, İsmet İnönü, İsmet İnönü Kimdir, İsmet İnönü Hayatı, İsmet İnönü Resimleri, İsmet İnönü Biyografisi, Mevhibe İnönü, Mevhibe İnönü Kimdir, Mevhibe İnönü Hayatı,İnönü Vakfı, Lozan Antlaşması, Lozan, Lozan Antlaşması Maddeleri, Pembe Köşk, Özden Toker |malper=www.ismetinonu.org.tr |roja-gihiştinê=2025-06-08 |ziman=tr-tr |paşnav=Administrator |roja-arşîvê=2016-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161108095346/http://www.ismetinonu.org.tr/index.php/gelecegi-hazirlama-kurtulus-savasi-oncesi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di kanûna 1914an de, İnönü wekî ''albay'' hatî tayînkirin û di bin fermandariya alman Liman von Sanders de hate danîn û xizmet kir.<ref name=":1" /> Di dema perwedahiya xwe ew bi Atatürk re heval dibe.<ref name=":1" /> Di 1915an de ew bi [[Enver Paşa]] re kar dike.<ref name=":1" /> Di şerê Galîpoliyê de serokatiya Beşa Operasyonê ya li Sererkaniya Mezin a Tirkiyeyê dikir.<ref name=":1" /> Herwiha, ew wekî fermandarekî artêşê li Sûriyeyê (li dijî Hevalbendên Rojava) bi cih bû.<ref name="Pope1997" /> Di 1915an de bû Serfermandarê Giştî yê Eniya Qefqasyayê (li dijî Rûsyayê) û di 1917an de jî bû Fermandarê Giştî yê Sêyemîn a Hêzên Arteşa Filistînê.<ref name="Pope1997" /> Bi Artêşa Duyem re jî li [[Amed]]ê bi cih bû. İsmet di 1916an de bi Mevhibe (jdb. 1897; m. 7ê Sibata 1992an li Enqere) dizewice.<ref name="Pope1997" /> Piştî têkçûna Hêzên Navendî, împeratoriya osmanî di encama [[Peymana Sevrê|Peymana Aştiyê ya Sevrê]] de herêmên xwe yên li derveyî [[Anatolya]] û [[Trakya]]yê bi piranî winda kirin.<ref name="Pope1997" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ismetinonu.org.tr/izzet-inonu-1919/ |sernav=İzzet (1919 – 1921) – İnönü Vakfı, İsmet İnönü, İsmet İnönü Kimdir, İsmet İnönü Hayatı, İsmet İnönü Resimleri |roja-gihiştinê=2025-06-08 |ziman=tr-TR }}</ref> ==== Dibin hikûmeta Atatürk ==== [[Wêne:Atatürk ve İnönü 16-06-1936.jpg|thumb|İnönü û Atatürk, 1936]] İnönü ji 1923 heta 20ê mijdara 1924an serokwezîrtiyê kir - İsmet "ji ber sedemên tenduristiyê" ji bo demeke kurt ji ofîsa xwe îstifa kir - lê dîsa di 3ê adara 1925an de ji bo têkoşîna li dijî [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|Serhildana Şêx Seîd]] a li [[Bakurê Kurdistanê]], hat wezîfedarkirin, ku 20 hezar sivîlîstên kurd ji aliyê artêşê Tirkiyeyê hatin kuştin.<ref name="Dag2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Ideological Roots of the Conflict between Pro-Kurdish and Pro-Islamic Parties in Turkey |paşnav=Dag |pêşnav=Rahman |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2017-06-23 |isbn=978-1-4438-7443-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zVwpDwAAQBAJ&pg=PA35 }}</ref> Li şûna İsmet, di mijdara 1924an de [[Fethi Okyar]] hat guherandin, ji ber ku di nava [[Partiya Gel a Komarî]] de komeke xurt ku kemalîst bû, lê li dijî otorîter û navendîparêziyê derketibû.<ref name="Dag2017" /> Piştî mirina Atatürk, İnönü di 11ê mijdara 1938an de wek serokkomarê duyem ê Tirkiyeyê hat hilbijartin û dîsa bû serokê partiyê. === Serokwezîrî === İnönü dema ku bi serhildana Şêx Seîd re mijûl dibû, siyaseta nijadperestiya tirkî îlan kir û teşwîq [[tirkkirin]]a gelên ne tirk ku li Anatolyayê dijîn kir. Piştî tepeserkirina serhildana Şêx Seîd, wî serokatiya Encumena Reformê ya Rojhilat kir, ku tê de pêşniyara astengkirina avakirina elîteke kurdî, qedexekirina zimanên ne-tirkî û avakirina yekeyên îdarî yên herêmî kir. Di derbarê kurdan de jî ev tişt gotin;<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1033682339 |sernav=Turkey : issues and relations with the U.S. and the Kurds of Iraq {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-06-08 |ziman=en }}</ref> {{Quote|text="Em bi eşkereyî neteweperest in û neteweperestî yekane faktora me ya hevgirtinê ye. Beriya pirraniya tirk bandora pêkhateyên din tunebû. Bi her nirxî divê em niştecihên axa xwe bikin tirk û yên li dij derdikevin jî tune bikin."}} Piştî vê raporê, li herêmên kurdan ku ji çend parêzgehan pêk tên, sê Mufetîşên Giştî hatin damezrandin. Li ser fermana İnönü li [[Geliyê Zîlan 1930|Geliyê Zîlan]] a [[Wan]]ê di 12 û 13ê tîrmeh 1930an de [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Zîlanê]] hatê kirin ku bi hezaran kurdên sivîl ji aliyê Hêzên Bejayî yên Tirk ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The settlement issue in Turkey and the Kurds: an analysis of spatial policies, modernity and war |weşanger=Brill |tarîx=2010 |isbn=978-90-474-2011-8 |cih=Leiden, the Netherlands Boston |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia 1385-3376 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |url=https://anfkurdi.com/rojava-sUriye/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |roja-gihiştinê=2025-06-08 |xebat=ANF News |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |url=https://books.google.com/books?id=MIEmg86jO5kC&dq=%22Zilan+katliam%22&pg=PA109 }}</ref> Dema ku di 1934an de rejîmeke nû ya niştecihbûnê hate danîn, avakirina neteweyê di qanûnê de hat pejirandin, ji bo avakirina dewleta tirk a homojen, [[alban]], [[Ebxazya|ebxaz]], [[çerkez]] û kurd li herêmên rojavayê Anatolyayê ku piranî lê tirk dijîn hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler |paşnav=Pamukoğlu |pêşnav=Osman |weşanger=Harmoni |tarîx=2004 |isbn=978-975-6340-00-4 |çap=1. basım |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm59000446 |oclc=ocm59000446 }}</ref> ==== Siyasiya sosyalî ==== Di 1928an de [[alfabeya tirkî]] bi tîpên latînî êdî hat nivîsandin û qanûnkirin, herwiha di 1934an de sernavên wek ''Efendi'', ''Bey'' û ''Paşa'' hatin qedexekirin; û hin cil û bergên olî hatin qedexekirin, lê İnönü di nav gel de wek ''İsmet Paşa'' dihat naskirin û hîn jî tê naskirin. ==== Siyasiya aborî ==== İnönü bi destwerdana giran a hikûmetê, bi taybetî di dema Depresyona Mezin de, bi pêkanîna plansaziyek aborî ya ku ji Plana Pênc Salî ya [[Yekîtiya Sovyetê]] îlham girtibû, aboriyê welêt bi rêvebir. Bi vî awayî, wî gelek milkên taybet xist bin kontrola hikûmetê. Bi van hewldanan heya îro ji %70ê erdên Tirkiyeyê hê jî di destê dewletê de ye.<ref name="Itzkowitz1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Itzkowitz |pêşnav=Norman |tarîx=1966-01-01 |sernav=Ataturk: A Biography of Mustafa Kemal, Father of Modern Turkey. By ''Lord Kinross''. (New York: William Morrow and Company. 1965. Pp. ix, 615. $7.50.) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/71.2.631 |kovar=The American Historical Review |cild=71 |hejmar=2 |rr=631–632 |doi=10.1086/ahr/71.2.631 |issn=1937-5239 }}</ref> Atatürk di 1937an de, ji bo ku sîstemeke aborî ya azadîxwaztir bixwaze, hikûmeta İnönü fesih kir û [[Celal Bayar]], damezrînerê yekem banka bazirganî ya Tirkiyeyê, ''Türkiye İş Bankası'', wek serokwezîr tayîn kir, bi vî awayî di navbera Bayar û İnönü de hevrikiyeke bi dehan salan dest pê kir.<ref name="Itzkowitz1966" /> === Serokkomarî (1938-1950) === ==== Kulta Kesayetiyê ==== Di 3ê kanûna 1938an de, di 4emîn Kongreya Awarte ya [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) de, İnönü bi navê ''Serokê Netewî'' an jî ''Rêberê Netewî'' ("Millî Şef") û Serokê Partiya Neguherbar (''Değişmez Genel Başkan'') hat dayîn.<ref name="Howard2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Turkey |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas Arthur |weşanger=Greenwood |tarîx=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |cih=Westport (Conn.) |series=The Greenwood histories of the modern nations }}</ref> Ji ber vê yekê ji dema navbera 11.11.1938 û 22.05.1950 (li gorî çavkaniyên din tenê heta sala 1945an) tê gotin “Serdema Rêberê Netewî li Tirkiyeyê” (''Türkiye'de Millî Şef Dönemi'').<ref name="Howard2001" /> Dijberên wî yên siyasî ew bi desthilatdariya otorîter tawanbar kirin, eger ne bi zulmê be.<ref name="Howard2001" /> Piştî 1950an, ew bû cihê rexneya yekane ya rejîma yekpartî ya salên di navbera 1923 û 1945 de, nemaze ku rexnekirina Atatürk tabû bû. İnönü bi xwe jî ev yek got, Atatürk jî ji ber rexnekirina siyaseta İnönü sûcdar kiribû.<ref name="Howard2001" /> Ji bilî vê, İnönü ne amade bû ku di salên şer de biryarên xwe nîqaş bike an jî rewa bike.<ref name="Howard2001" /> ==== Di navbera du pevçûnan a şerê cîhanî ya duyem ==== Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, İnönü dev ji planên xwe yên lîberalîzekirina welêt berda.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2468-1733_shafr_sim120130051 |sernav=How War Came: The Immediate Origins of the Second World War, 1938-1939 |malper=The SHAFR Guide Online |roja-gihiştinê=2025-06-08 }}</ref> Di bin serokatiya wî de, Tirkiyeyê bêalîbûna xwe heya demeke kurt beriya bidawîbûna şer parast, tevî ku dijberên şer hewl didan ku welat bi dest bixin.<ref name=":5" /> [[Wêne:Roosevelt Inonu Churchill.jpg|thumb|Roosevelt, İnönü û Churchill li Qahîrê, 1943]] Serokwezîr [[Winston Churchill]], ku ji dawiya 1942an ve mêldar bû ku Tirkiyeyê bi hevalbendan ve bikişîne, di 30ê çileya 1943an de çû Enqere ji bo ku Tirkiyeyê teşwîq bike ku bibe endamekî hevalbendan.<ref name=":5" /> Churchill di rêbendana 1943an de li Yenice li, nêzîkî [[Edene (bajar)|Edeneyê]], bi dizî bi İnönü re danûstandin kir.<ref name=":5" /> Wî hewl da ku İnönü razî bike ku bingehên Hêza Hewayî ya Brîtanî ava bike, da ku ew zeviyên petrolê yên [[Romanya]] bombebaran bikin, lê İnönü girtina biryarekê dereng xist.<ref name=":5" /> Tenê dema ku eşkere bû ku dê Hêzên Hevalbendan têk biçe, İnönü bi eşkere bi serokê Dewletên Yekbûyî [[Franklin D. Roosevelt]] û Churchill re di Konferansa Duyemîn a Qahîreyê de ji 4-6ê kanûn 1943an de hevdîtin kir. Lê Tirkiyeyê dudiliya xwe berdewam kir, loma Londonê di 3ê sibata 1944an de ji nişka ve muzakereyan qut kir û piştî demeke kin amûr û mamosteyên xwe vekişand.<ref name=":5" /> Têkiliyên dîplomatîk gihîştin asta herî nizm dema ku London ji ber derbasbûna keştiyên şer ên alman ên nixumandî nota protestoyê ji İnönü re şand.<ref name=":5" /> Li Berlînê ev demeke siyaseta Tirkiyeyê û bi taybetî jî siyaseta Atatürk bi baldarî tê şopandin.<ref name="Marchand2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Marchand |pêşnav=Jérôme |tarîx=2006-01-01 |sernav=VISIONS OF VICTORY. THE HOPES OF EIGHT WORLD WAR II LEADERS , Gerhard L. Weinberg, Cambridge, Cambridge University Press, 2005, 297 pages |url=https://doi.org/10.3917/pe.061.0171h |kovar=Politique étrangère |cild=Printemps |hejmar=1 |rr=VIII–VIII |doi=10.3917/pe.061.0171h |issn=0032-342X }}</ref> Dema ku Atatürk mir, gotarek dirêj li ser cîgirê wî di 12ê mijdarê de di Völkischer Observer de derket.<ref name="Marchand2006" /> Hitler bi telegramê İnönü pîroz kir, lê serokê Îtalyayê a [[Benito Mussolini]] ev yek nekir. Di bihara 1941an de, hema hema tevahiya Balkanan di destê Îtalya û berî her tiştî Almanya de bû.<ref name="Marchand2006" /> Lêbelê, dema ku serfermandariya tirk, mîna beşên mezin ên serkirdayetiya leşkerî, ber bi Almanyaya ku heta wê gavê serketî bû, meyla dikir û li pey armancên welateke tûranî yên ku heta [[Asyaya Navendî]] dirêj dibû, İnönü bi guman ma.<ref name="Marchand2006" /> Şükrü Saracoğlu, ku niha serokwezîr e, ji von Papen re got ku ew ê pir kêfxweş bibe, ger împeratoriya Almanyayê Yekîtiya Sovyetê hilweşîne, ev dê bibe "karê herî mezin ''Führer'' (serok)". Lê ev hewce dike ku nîvê nifûsa Rûsyayê were kuştin.<ref name="Marchand2006" /> Tirkiye ji bo tedbîrê hemû pirên li ser çemê Marîtsa (Kosova-Serbistan) yê sinor teqandin.<ref name="Brown2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=L. Carl |paşnav2=Mango |pêşnav2=Andrew |tarîx=2004 |sernav=The Turks Today |url=https://doi.org/10.2307/20034185 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=6 |rr=158 |doi=10.2307/20034185 |issn=0015-7120 }}</ref> Di dema danûstandinan de Von Papen gefa bombekirin û wêrankirina Stembolê xwar. Lêbelê, Tirkiye berdewam kir ku maddeyên xav ji bo Hêzên Hevalbend re heta ku boykotkirina Hevpeymanan neçar kir ku ew welat di gulana 1944an de dabînkirina kromê rawestîne.<ref name="Brown2004" /> Di heman demê de, tûranîstên (nijadperêstên tirk) pêşeng hatin girtin û rêxistinên wan hatin hilweşandin. Tirkiye heta tebaxa 1944an bi Almanyayê re têkiliyên dîplomatîk domand.<ref name="Marchand2006" /> Hejmara leşkeran ji 120.000 zêde bû milyonek, tevî ku Tirkiye tenê 17 milyon niştecihên wê hebûn.<ref name="Brown2004" /> Tenê dema ku têkçûna Hêzên Axîs diyar bû, Enqereyê di 2ê tebaxa 1944an de têkiliyên dîplomatîk bi Berlînê re qut kir.<ref name="Brown2004" /> ==== Şerê Sar ==== Piştî şer, İnönü polîtîkaya xwe bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re, ku zêdetir mudaxeleyî siyaseta Ewropa û [[Deryaya Navîn]] e, dikir.<ref name="Brown2004" /> Di vê navberê de, têkiliyên bi Yekîtiya Sovyetê re piştî bidawîbûna peymana bêalîbûnê di tebaxa 1946an de, bi rengek berbiçav xirabtir bûn.<ref name="Marchand2006" /> Ji bilî cudahiyên îdeolojîk, xala sereke ya nakokiyê tengavên di navbera Deryaya Navîn û [[Deryaya Reş]] de man.<ref name="Brown2004" /> Di adara 1947an de, Dewletên Yekbûyî rola Hêza Parastinê ya Brîtanî ji bo Yewnanistan û Tirkiyeyê girt ser xwe, ku wan jî deyn standin ji bo berevajîkirina berfirehbûna hêzê piştî daxwazên axa Sovyetê li Tirkiyeyê.<ref name="Brown2004" /> Ji ber van nakokiyan, Tirkiyeyê herî dawî dev ji bêalîbûna xwe berda û di 18ê sibata 1952an de bi Yewnanistanê re tevlî [[NATO]]yê bû, ku sê sal ber ve hatibû damezrandin.<ref name="Brown2004" /> Di 31ê cotmeha 1959an de, Enqere li ser şandina mûşekên menzîla navîn ên Amerîkayê razî bû.<ref name="Marchand2006" /> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di 9ê çileya 1948an de dest bi şandina malzemeyên leşkerî kiribû. Di 14ê tîrmeha 1948an de 14 komunîst bi mehkemeya şoven hatin mehkûmkirin.<ref name="Marchand2006" /> Di dawiya salê de Tirkiye tevlî [[UNESCO]]yê jî bû. ==== Demokratîzekirin (1943 ve) grûpên dînî û sîstema pirpartîyî (1946-50) ==== İnönü di siyaseta navxweyî de demokratîkbûneke bi hişyarane da destpêkirinê. Di 1943an de wî destûr da hejmareke zêde ya endamên serbixwe yên parlamenterê.<ref name="Howard2001" /> Di axaftineke xwe ya di 19ê gulana 1945an de, veguherandina Tirkiyeyê bo demokrasiyê ragihand.<ref name="Howard2001" /> Di 12ê tîrmeha 1947an de dijberiya hizbeyê demokrat rewa îlan kir û bi vî rengî pergala pirpartî derket holê.<ref name="Howard2001" /> İnönü di siyaseta dînî de ji alîkî ve [[sekulerîzm]] xurt kir û bandora dîndaran li ser dewletê bisinor kir, lê ji aliyê din ve perwerdekirina dîndarên ciwan pêş xist. Di 1932an de hejmara saziyên ku bi navê Diyanetê di nav saziya dewletê ya bi heman navî de (''Diyanet İşleri Başkanlığı'', paşê ''Başkanlığı'', ango Midûriyeta Karên Diyanetê) yên ku [[Quran|Qurana pîroz]] tê de hafiz dikirin, daket di asta 9an di cihanê, bi tevahî 252 xwendekaran. Di navbera 1934-35an de ev hejmar rabû nozdeh, ku li vir 231 xort û 15 keç hatin perwerdekirin. Piştî mirina Atatürk, di navbera 1938-1939an de ev hejmar rabû 48 saziyan, ku 1239 kur û 142 keç bi bîrî fêr bûn. Ji aliyê din ve di 1939an de mijara perwerdehiya olî ji dibistanên gundan winda bû, belkî jî nakokiya Diyanetê û Wezareta Perwerdehiyê nîşan dide. Her çend dewlet îdia kir ku tenê çavdêriya li ser ragihandina naveroka olî dike, lê piştî ku [[medrese]], Tûrbe û Tekke hatin girtin jî, tenê çend sazî man, wekî mela û hocayan, ku hînkirina wan li ber qanûnîbûnê bû. Tevnên cûrbecûr derketin holê, ku yek ji wan Nurciyan (damezrandin ji aliyê [[Seîdê Nûrsî]]; 1876–1960an) û Sileymancî derdikevin pêş. Seîdê Nûrsî yê ku xwest Îslam û nûjenîtî bi hev re bike, di navbera 1934 û 1943an de pêşveçûnên wiha hatin dîsa qedexe kirin, lê di 1948an de ji aliyê Diyanetê ve karê wan bi qanûnî hatin qebûlkirin.<ref name="Howard2001" /> Reformeke axê, ku İnönü bi xwe pir girîng dihesiband, mal û milkên dewletê di nav gundiyan de parve kir. Lê di sermaweza 1947an de CHPê xwe nêzî Partiya Demokratan dikir, ji ber ku niha jî banga arizîkirinê û qutkirina qanûna parvekirina axê dikir. [[Fevzi Çakmak]] û endamên din ên netewe-[[Muhafizekarî|muhafizekar]] heta rastgir ên tundrew, di [[Partiya Tevgera Neteweparêz]] bûn.<ref name="Howard2001" /> İnönü ji berbijêrên muhafizekar, profesorê teolojiyê Şemsettin Günaltay wek serokwezîr destnîşan kir, ku di wê baweriyê de bû ku têkiliya di navbera şeklê desthilatdariya [[Kemalîzm|kemalîst]] û îslamê de mimkun e. Mezinbûna aborî ji 1946 heya 1949an bi navînî %10 bû, lê di bin guheztinên xurt de bû; Herwiha rêjeya enflasyonê jî zêde bû.<ref name="Howard2001" /> Piştî têkçûna CHPê ya di hilbijartina 14ê gulana 1950an de, İnönü îstifa kir; partiya wî tenê 69 ji 487 kursiyan bi dest xistibû, tevî ku %39.8 dengdêran dengê xwe dabûn CHPê.<ref name="Howard2001" /> === Serokê muxafeletê === İnönü deh salan serokê muxalefetê bû. Di muxalefetê de, CHP şaxên xwe yên ciwanan û jinan ava kir. Di 22ê hezîrana 1953an de, avakirina sendîka û odeyên pîşeyî hate pêşniyar kirin û mafê grevê ji bo karkeran li bernameya partiyeyê hate zêdekirin. CHP ji bo hilbijartinên 1957an bi Partiya Neteweya Komarî û Partiya Azadiyê re tifaqek hilbijartinê çêkir, ku ji hêla hikûmeta DPê ve hate asteng kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İSMET İNÖNÜ’YE DE SALDIRMIŞLARDI |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/yazarlar/sinan-meydan/ismet-inonuye-de-saldirmislardi-2079498 |roja-gihiştinê=2025-06-08 |ziman=tr-TR }}</ref> == Mirin == [[Wêne:Inonu Tomb.JPG|thumb|Tirba İnönü li Anıtkabirê, Enqere]] Di 25ê kanûna peşîn a 1973an de, İsmet İnönü di 89 saliya xwe de ji ber [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] mir. Ew di 28ê kanûnê de li Anıtkabîrê li hembera goristana Atatürkê hate definkirin. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya 1980]], [[Kenan Evren]] diwanzdeh gor ji Anıtkabîrê hatin veguhastin, lê ya İnönü li cihê xwe ma.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ismetinonu.org.tr/ankara-anitkabir-ismet-inonu-galerisi/ |sernav=Ankara Anıtkabir İsmet İnönü Galerisi – İnönü Vakfı, İsmet İnönü, İsmet İnönü Kimdir, İsmet İnönü Hayatı, İsmet İnönü Resimleri |malper=www.ismetinonu.org.tr |roja-gihiştinê=2025-06-08 |ziman=tr-TR }}</ref> == Wêje == * İsmet İnönü: ''Hatıralar'' (= ''Bilgi yayınları. Özel dizi.'' Bd. 21, {{ZDB|2299579-1}}). 2 Bände. Bilgi Yayınevi, Yenişehir – Enqere 1985–1987. * Metin Heper: ''İsmet İnönü. The Making of a Turkish Statesman'' (= ''Social, economic and political Studies of the Middle East and Asia.'' Bd. 62). Brill, Leiden sal. 1998, ISBN 90-04-09919-0. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|İsmet İnönü}} {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Inonu, Ismet}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 4an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 5an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 6an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 1ê ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an]] [[Kategorî:İsmet İnönü| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1884]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1886]] [[Kategorî:Kesên ji Îzmîrê]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] ijqlgwesq5g7fyefbavpgg1a21dfkv0 0 16878 2083245 2053154 2026-08-02T21:32:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Sir James Matthew Barrie''', Baronet (jdb. [[9ê gulanê]] [[1860]] li Kirriemuir, [[Skotlenda]] - m. [[19ê hezîranê]] [[1937]] li [[London]]), yek ji [[nivîskar]] û dramatîkerê navdar ê [[Brîtanya|brîtanî]] bû. Ew bi taybetî bi berhema xwe ya navdar [[Peter Pan]] tê naskirin. == Jiyan û xebat == James M. Barrie li Kirriemuir, [[Angus]], [[Skotlenda]] ji dayik bû, zarokê nehem û kurê sêyem ê David û Margaret Barrie (née Ogilvy) bû. Bavê wî tevnvan bû. Dayika wî ew teşwîq kir ku bi xwendinê xwe perwerde bike. Barrie beşdarî Akademiya Dumfries bû. Di sala 1882an de ji [[zanîngeha Edinburghê]] bi bawernameya ''Master of Arts'' mezûn bû. Piştre heta sala 1885an, dema ku çû [[London]]ê, wekî rojnamevan ji bo [[Nottingham Journal]] xebitî. Di sala 1894an de, ew bi lîstikvana Mary Ansell re zewicî; zewac di sala 1909an de bi veqetînê bi dawî bû, ji ber ku zarokên wan tunebûn. Di 1ê tîrmeha 1913an de, Barrie wekî [[barton]]ek Adelphi Terrace li Bajarê Westminster hate afirandin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/28733/page/4638 |sernav=London Gazette |malper=www.thegazette.co.uk |roja-gihiştinê=2025-11-24 }}</ref> Di sala 1922an de, ew bû Endamê [[Order of Merit|''Order of Merit'']].<ref name=":0" /> Ew di sala 1937an de mir û li Kirriemuir hate definkirin. Dê û bavê wî, xwişka wî û birayê wî David ku di 13 saliya xwe de mir, jî li wir hatine definkirin. Ji ber ku zarokên wî li pey xwe nehiştin, sernavê wî yê esilzadetiyê bi mirina wî ji holê rabû. Di sala 1929an de, ew wekî endamekî biyanî yê rûmetê yê Akademiya Huner û Wêjeyê ya Amerîkî hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.artsandletters.org//?s=James+Barrie&restype=all |sernav=American Academy of Arts and Letters |malper=American Academy of Arts and Letters |roja-gihiştinê=2025-11-24 |ziman=en }}</ref> Du romanên pêşîn ên Barrie li Thrums derbas dibin, lê eşkere dikin ku bajarok cihê jidayikbûna wî, Kirriemuir, bû. Piştre wî ji bo şanoyê nivîsand, di nav de *Quality Street* (di sala 1937an de hatiye kişandin), *What Every Woman Knows*, û *The Admirable Crichton*. Ya paşîn di salên 1919 û 1957an de hatiye kişandin û her weha wekî bingeha *Life of Pippi Longstocking* (1934) xizmet kiriye. Ew di sala 1904an de bi *[[Peter Pan]]* navdar bû. Ev karakter ji hêla zarokên George, Jack, Peter, Michael û Nico yên nasê wî Sylvia Llewelyn-Davies ve îlhama xwe girtiye. Piştî mirina diya wan di sala 1910an de, Barrie lênêrîna pênc kuran kir û wan mezin kir. Barrie, dostê zarokan, hemû mafên pirtûk, fîlm û lîstikên Peter Pan ji Nexweşxaneya Great Ormond Street, nexweşxaneyek zarokan a Londonê re hişt. Di sala 1988an de, dadgehê brîtanî qanûnek derxist (Beşa 301, Qanûna Mafên Nivîskariyê, Dîzayn û Patentan a 1988an) ku destnîşan kir ku mafên nivîskariyê yên nexweşxaneyê yên li ser Peter Pan li Brîtanyaya Mezin - berevajî qanûna mafên nivîskariyê ya giştî (dema parastinê ya standard) - dê bi demê re neqede. Gumanên ku Barrie xwedî meylên [[pedofîlî]]yê ye gelek caran hatin anîn ziman, lê qet nehat îspatkirin. Cara dawî di sala 2000an de di çapemeniya inglîzî de derket holê.{{Sfnp|White|1994|p=36}} Cihê jidayikbûna Barrie, ''4 Brechin Road'', ji aliyê [[National Trust for Scotland]] ve wekî muzexaneyek hatiye avakirin. Di cotmeha 2004an de, fîlma ''Finding Neverland'' li sînemayan hate weşandin, ku jiyana Barrie (ku ji hêla [[Johnny Depp]] ve tê lîstin) û afirandina cîhana wî ya xeyalî li dora Peter Pan nîşan da. Lêbelê, fîlm ne tenê vegotinek jînenîgarî e û gelek rastiyan guhertiye. Versiyona almanî ya fîlm di sibata 2005an de bi sernavê ''When Dreams Learn to Fly'' hate weşandin. Ji sala 1919an heta 1922an, Barrie rektorê ''Zanîngeha St Andrews'' (Skotlenda) bû. Ji ber ku ew pir ne dixwast li pêşberî raya giştî biaxive, wî tenê di dawiya dema xwe de di sala 1922an de axaftina xwe ya destpêkê pêşkêş kir. Ev axaftin bi sernavê ''Courage'' hate weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I Never Knew That About England |url=https://archive.org/details/ineverknewthatab0000winn_e3z7 |paşnav=Winn |pêşnav=Christopher |weşanger=Ebury Press |tarîx=2005 |rûpel=4 |isbn=9780091902070 }}</ref> Di sala 2024an de, [[John Pielmeier]] ew veguherand şanoyek bi heman navî.<ref name="methuen">{{Jêder-kitêb |sernav=The Methuen Drama Dictionary of the Theatre |weşanger=[[A & C Black]] |sal=2013 |rr=44–45 |isbn=978-1408131480 |edîtor=Law |pêşnavê-edîtor=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=Tb-OAQAAQBAJ&pg=PA45 }}</ref> == Berhêmên wî == * ''Auld Licht Idylls.'' 1888. * ''A Window in Thrums.'' 1890. * ''The Little Minister.'' 1891. * ''Jane Annie.'' (1893). * ''Sentimental Tommy.'' 1896. * ''Quality Street.'' 1901 * ''The Little White Bird.'' 1901. * ''The Admirable Crichton.'' 1902. * ''Tommy and Grizel.'' 1902. * ''Peter Pan, or The Boy Who Wouldn’t Grow Up.'' 1904. * ''What Every Woman Knows.'' 1908. * ''The Twelve Pound Look.'' 1910. * ''Peter and Wendy.'' 1911. * ''Dear Brutus.'' 1917. * ''Mary Rose.'' 1920. * ''The Boy David.'' 1936. == Wêje == * Heinz Günnewig: ''Annäherung an James Matthew Barrie.'' Universität Luxemburg, 2010, ISBN 978-2-87971-045-7. * John Alexander Hammerton: ''Barrie: The Story of a Genius.'' Dodd, Mead & Co., New York 1929. * Denis Mackail: ''The Story of JMB.'' Charles Scribner’s Sons, New York 1941. * Roger Lancelyn Green: ''Fifty Years of Peter Pan.'' Peter Davies, London 1954. * Roger Lancelyn Green: ''J.M. Barrie.'' Henry Z. Walck, New York 1961. * Cynthia Asquith: ''Portrait of Barrie.'' James Barrie, London 1954. * Janet Dunbar: ''J.M. Barrie. The Man Behind the Image.'' Collins, London 1970. * Allen Wright: ''JM Barrie. Glamour of twilight.'' Ramsay Head, Edinburgh 1976. * Andrew Birkin: ''J.M. Barrie and the Lost Boys. The real story behind Peter Pan.'' Constable, London 1979, (Neuausgabe: Yale University Press, 2003, ISBN 0-300-09822-7). * Jacqueline Rose: ''The Case of Peter Pan, or the impossibility of children’s fiction.'' Macmillan, London 1984. * Leonee Ormond: ''JM Barrie.'' Scottish Academic Press, Edinburgh 1987, ISBN 0-7073-0504-7. * Bruce K. Hanson: ''The Peter Pan Chronicles. The Nearly 100 Year History of “the Boy Who Wouldn’t Grow Up”.'' Carol Publishing Corporation, New York 1993, ISBN 1-55972-160-X. * Susan Bivin Aller: ''J.M. Barrie. The Magic Behind Peter Pan.'' Lerner Publications, 1994, ISBN 0-8225-4918-2. * Kathleen Kelley-Laine: ''Peter Pan. The Story of Lost Childhood.'' Element Books, 1997, ISBN 1-86204-009-5. * Lisa Chaney: ''Hide-and-seek with angels. A life of J. M. Barrie.'' Arrow Books, London 2006, ISBN 0-09-945323-1. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1860]] [[Kategorî:Mirin 1937]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz]] [[Kategorî:Romannivîsên skotlendî]] [[Kategorî:Romannivîsên viktoryayî|Barrie,J.M.]] hwmcglqa9icofga4q6mn3om0uta9jst 0 17582 2083212 2070729 2026-08-02T20:41:13Z InternetArchiveBot 45060 Add 11 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083212 wikitext text/x-wiki {{rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171ê - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171ê | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137 - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanîn, fermandar û hikûmdarekî [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikûm kiriye. Selahedînê Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] yê yekem bû. Wek kesayetekî giring di [[sefera xaçperestan a sêyem]] de, wî pêşengiya têkoşîna leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li herêma Şamê kiriye. Di lûtkeya desthilatdariya wî de Dewleta Eyûbiyan li Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê hikûm kiriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], ku fermandarekî kurd bû di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de, bi fermana hikûmdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] di sala 1164an de diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171ê de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikûmdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel giringiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya giringtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedariya li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191ê de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171ê de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din ên li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/71 71]–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyazên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyaz kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181ê de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181ê de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tine ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181ê de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikûmdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikûmdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke giring a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî giringiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tine bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên curbicur yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber giringiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyaz kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191ê de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê giring ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî giringiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî giringîyek giring wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikûmdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tine bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya giring.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikûmdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke giring di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn giringtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, giring bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi giringiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikûmdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikûmdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikûmdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099an bû, wêneya wî wekî hikûmdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikûmeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikûmdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de giringiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |url=https://archive.org/details/arabnationalismc0000tibi_q4n4 |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=[https://archive.org/details/arabnationalismc0000tibi_q4n4/page/161 161]–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21ê de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên curbicur ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek giring û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://archive.org/details/crusadesc1071c120000rich |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikûmdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikûmdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikûmdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xirabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên giring anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |url=https://archive.org/details/godswarnewhistor0000tyer |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=[https://archive.org/details/godswarnewhistor0000tyer/page/575 575]–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikûmdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |url=https://archive.org/details/crusadesauthorit0000asbr |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=[https://archive.org/details/crusadesauthorit0000asbr/page/520 520]–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek giring<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |url=https://archive.org/details/crusadesislamicp0000hill |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên curbicur bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn giringiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |url=https://archive.org/details/islamicarchitect0000behr_m3p4 |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=[https://archive.org/details/islamicarchitect0000behr_m3p4/page/78 78]–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tine ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191ê de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |url=https://archive.org/details/castlesofassassi0000will_o7u4 |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |url=https://archive.org/details/islamicmonuments0000will_m1f9 |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] tiin9tq87yej3bd983m8lbivcaqe2p7 0 17859 2083312 2080509 2026-08-02T22:44:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Halil Turgut Özal<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Parker |pêşnav1=Mushtak |sernav=Remembering Turgut Özal and his legacy |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/04/27/remembering-turgut-ozal-and-his-legacy |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2023 |ajans=Daily Sabah }}</ref>''' (jdb. 13ê cotmeha 1927an, [[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 17ê nîsana 1993an, [[Enqere]], [[Tirkiye]]) serokkomar û serokwezîrê Tirkiyeyê bû ku bi eslê xwe [[kurd]] bû. Serdema şeş salan (1983-1989) bi [[Partiya Welatê Dayikê]], ku wî damezrandibû, wekî qonaxek siyaseta aborî ya lîberal û ji nû ve-îslamkirina çandî ya Tirkiyeyê tê hesibandin. Di navbera salên 1989 û 1993an de serokkomarê vî welatî bû, lê di dema erka xwe de bi nakokî mir. Özal di hilbijartina serokkomariyê ya sala 1989an de wek serokkomarê Tirkiyeyê hat hilbijartin û li şûna wî [[Yıldırım Akbulut]] bû serokwezîr. Tevî ku Özal bi erkên siyasî yên hindiktirîn roleke merasîmî girtibû ser xwe, lê bi çalakiyên hikûmetê re mijûl bû, mîna destwerdana li grevên karkerên madenê yên [[Zonguldak]]ê ya sala 1990an. Di dema ku Akbulut wek serokwezîr nêzîkatiyek diltezîn kir, dema ku Süleyman Demirel piştî hilbijartina giştî ya 1991an bû serokwezîr, nakokiyên li ser erkên serokkomar û serokwezîriyê serdest bûn. Projeya geşepêdana Başûrê Rojhilatê Anatolyayê bi çêkirina [[Bendava Rihayê]] dest pê kir, Özal jî di sala 1992an da beşdarî Lûtkeya Yekemîn a Komarên Tirkan bû ku li Enqereyê hat lidarxistin. Wî di dema Şerê Kendavê û dawîhatina [[Şerê Sar]] de bi serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George H. W. Bush]] re peywendiyên xwe yên nêzîk domandin. Özal di sala 1993an de dema li ser wezîfeyê bû bi awayekî neçaverêkirî mir, di sala 2012an de bi derxistina der barê delîlên jehrîbûnê de mir, lê sedema mirinê ne diyar bû. == Jiyana berî == Özal ji malbateke kurdan bû û di 13ê cotmeha 1927an li bajarê [[Meletî|Meletiyê]] a Bakurê Kurdistanê ji karmendê dewletê Mehmet Sıddık Özal ê ji [[Çirmik]]ê û meelmê Hafize Hanım ji [[Melkişî]] hatiye dinê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=20 nîsan 2013 |sernav=Özal Kürt'üm diyemedi |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |rojname=[[Hürriyet]] |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |sernav='Kürtler Cumhurbaşkanı oldu ama Kürt olamadı' |xebat=Evrensel |tarîx=22 gulan 2013 |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160327165903/http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |roja-arşîvê=27 adar 2016 }}</ref> Gelek caran ji ber sedemên pîşeyî cihê rûniştina xwe diguherînin; Özal dibistana seretayî li [[Silifke]], navîn li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û lîse jî li [[Qeyserî (bajar)|Qeyseriyê]] xwend.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |url=https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk |paşnav=Jenkins |pêşnav=Gareth |weşanger=[[Palgrave Macmillan]] |sal=2008 |rr=[https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk/page/146 146] }}</ref> === Perwerde === Di sala 1958an de Turgut Özal bû serokê sekreteriya Komîsyona Plansaziya Dewletê ya ku nû hatiye damezrandin û alîkariya damezrandina Daîreya Plansaziya Dewletê kir. Di vê demê de, di sala 1960an de li Enqereyê li Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn) dest bi mamostetiyê kir. Di sala 1966an de wek şêwirmendê teknîkî yê serokwezîr û salek şûnde jî dibe serokê Daîreya Plansaziya Dewletê. Piştî derbeya 1971, Özal dev ji ofîsa plansaziya dewletê berda û çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û li wir wek şêwirmendê payebilind ji bo projeyên pîşesazî û madenê li Banka Cîhanê dest bi kar kir. Piştî ku di sala 1973an de vedigere Tirkiyeyê, di sektorên hesin û pola, otomotîv, banking, tekstîl, xurek û rijandinê de di gelek şirketên sektora taybet de wezîfeyên bilind girtiye. Di sala 1977an de ji bo lijneya rêveberiyê ya nûnertiya patronan di pîşesaziya hilberîna metal (MESS) de û wekî serokê wê hate hilbijartin. Di sala 1979an de bû şêwirmendê serokwezîr. Di heman demê de cîgirê serokê ofîsa plansaziya dewletê bû.<ref name="tccb.gov.tr">{{Jêder-malper |url=https://www.tccb.gov.tr/en/past_presidents/turgut-ozal/ |sernav=Official Website of the Presidency of the Republic of Turkey – Turgut Özal |malper=www.tccb.gov.tr |roja-gihiştinê=16 gulan 2017 }}</ref> Di hilbijartinên sala 1977an de weke endamê ''Mili Selamet Partisi'' bû namzedê parlementeriya [[Îzmîr]]ê, lê neket parlamenterê.<ref name="tccb.gov.tr" /> == Kariyera siyasî == [[Wêne:Bush ozal bos.jpg|thumb|Turgut Özal bi [[George H. W. Bush]] re]] ==== Ofîsên siyasî ==== Özal wek endamekî [[Neqşbendî|neqşbendiyan]], hem vebûna aborî ya Tirkiyeyê û hem jî ji nû ve îslamîkirina wê pêş xist. Ji bo Tirkiyeyê, Özal ku ji Meletiya Bakurê Kurdistanê hatibû û serokê “[[Partiya Welatê Dayikê]]" bû, di salên 1980 û destpêka salên 1990an de, di serî de serokwezîr û piştre jî weke serokê dewletê, kesayeta siyasî ya serdest bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isres.org/books/chapters/58-72_12-12-2020.pdf |sernav=Turgut Özal and Anavatan Partisi (The Motherland Party) |malper=[[Adiyaman University]] |paşnav=Aydemir |pêşnav=Sefa Salih |rûpel=60 }}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] ya 12ê îlona 1980an, Özal di hikûmeta Bülent Ulusu de cîgirê serokwezîr bû û berpirsê aborî bû.<ref name="Atlı2011">{{Jêder-malper |url=http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |sernav=From the 'Özal Model' to the AKP period |malper=Boğaziçi Journal |tarîx=2011 |roja-gihiştinê= |paşnav=Atlı |pêşnav=Altay |rr=178–179 |roja-arşîvê=2018-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180601232937/http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 20ê gulana 1983an de weke serokê partiya Anavatan Partisi (Partiya Welatê Dayikê, ANAP) ya ku wî damezrandibû hat hilbijartin û piştî hilbijartinên 6ê mijdara 1983an ji bo avakirina hikûmetê hat wezîfedarkirin, ku heta 1989an serokwezîrtiyê kir.<ref name="Atlı2011" /> ANAPê di hilbijartinên 29ê cotmeha 1987an de %36,3 (ji sedî 8,8 pûanan) stend, lê dîsa jî ji 450 kursiyên parlamentê 292 kursî ji ber benda ji sedî 10 wergirt. Di dema wezîfeya xwe de, wî gelek caran artêşa tirk provoke kir, ku di wê demê de hîn jî rêgezên siyasî bê rikber diyar dikirin.<ref name="Atlı2011" /> Di 18ê hezîrana 1988an de di kongreya partiya desthilatdar de sûîqesta li dijî Özal bi ser neket. [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî]] di 31ê cotmeha 1989an de Özal wek serok hilbijart (di 9ê mijdara 1989an de dest bi wezîfeyê kir).<ref name="Atlı2011" /> ==== Siyaseta çandî û îslamîkirina gel ==== Siyaseta çandî ya sentezên tirk û îslamiyê ya ku di sala 1981an de di bin cuntaya leşkerî de hat avakirin, ji aliyê Özal ve her ku çû dewam kir.<ref name=":1">[http://www.eurasiareview.com/05092015-the-naqshbandi-khalidi-order-and-political-islam-in-turkey-analysis/ Eurasia Review: "The Naqshbandi-Khalidi Order And Political Islam In Turkey – Analysis" By Hudson Institute] 5 September 2015</ref> Bi Özal re di siyasetê de qonaxeke oldariya medyayî ya bi bandor dest pê kir.<ref name="Henriksen2022">{{Jêder-kitêb |sernav=America's Wars: Interventions, Regime Change, and Insurgencies after the Cold War |paşnav=Henriksen |pêşnav=Thomas H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=31 kanûna paşîn 2022 |isbn=978-1-009-05324-2 |çap=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781009053242/type/book |doi=10.1017/9781009053242.003 |s2cid=245293332 }}</ref> Ew bi wezîrên xwe re li mizgeftan xuya bû, ekîbeke televizyonê wî di dema hecê de li [[Meke]]yê bi zindî tomar kir û li stadyuman merasîmên fitarê an jî merasîmên sunetkirinê yên girseyî organîze kir.<ref name="Henriksen2022" /> Nêzîkatî û nîşandana teqwayê ya medyayî ji hêla derdorên [[Laîsîzm|laîk]] ve wekî nîşaneya mezinbûna îslamiyetê hate dîtin û di karîkaturan de wekî teqwayê hate hesibandin.<ref name="Henriksen2022" /> Özal di niqaşa sersaxiyê de li dijî sazûmana laîk helwest nîşan da û bang li Meclîsa Zanîngeha tirk kir ku destûr bide ketina zanîngehan bi çarşef.<ref name="Henriksen2022" /> Digel dîndariya wî, jina wî şapik li xwe nedikir, wê hez dikir cixare û wîskiyê vexwe li ber çavên milet û her du jî destê hev li ber kamerayan dimeşiyan, ku beşek ji hilbijêrên [[Muhafizekarî|muhafizekar]] ev yek rexne dikirin.<ref name=":1" /> Di dema Özal de îqtîdara olî ya Diyanetê pir berfireh bû, avakirina mizgeftan hîn zêdetir bû û hejmara qursên Quranê û hejmara xwendekaran pir zêde bû.<ref name=":3">[http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf Insight Turkey: "Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan" by METİN HEPER] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095616/http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf|date=4 March 2016}} 15 February 2013</ref> Wezîrê Perwerdeyê Vehbi Dinçerler bang li dibistanan kir ku dev ji hînkirina teoriya peresînê berdin.<ref name=":1" /> Cara yekem, helwestên afirîneriyê her ku diçe zêdetir di nav materyalên hînkirinê de peyda bûne.<ref name=":3" /> Dema Özal jî dest bi televizyona taybet a tirkan kir.<ref name=":3" /> ==== Siyaseta aboriyê ==== Destpêka polîtîkaya aborî ya bazar-lîberal a li Tirkiyeyê bernameya îstiqrarê ye ku di 24ê çileya 1980an de bi hevkariya Özalê û di bin serokatiya hikûmeta [[Süleyman Demirel]] de di bin zexta IMFê de hat amadekirin. Derbeya di heman salê de zerar neda projeya serbestiya bazarê. Özal di hikûmeta veguhêz a ku ji aliyê cûntaya leşkerî ve hatibû avakirin de wezîfeya wezîrê aboriyê qebûl kir û di sala 1983an de siyaseta xwe berdewam kir, vê carê wek serokwezîr hat hilbijartin. Kiryarên artêşê li dijî partî, siyasetmedar, sendîkayan û qanûnên awarte pêkanîna reformên bazarê-lîberal hêsantir kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dündar |pêşnav=Can |lînka-nivîskar=Can Dündar |tarîx=8 kanûna paşîn 2002 |sernav='Özel Harp'çinin tırmanış öyküsü |url=http://www.milliyet.com.tr/2006/01/08/yazar/dundar.html |roja-gihiştinê=28 kanûna paşîn 2006 |xebat=[[Milliyet]] |ziman=tr }}</ref> Gav bi gav, di dîroka komarê de cara ewil qedexeyên diravî, qanûnên biha û faîzê hatin rakirin, arizîkirina şirketên dewletê hat astengkirin û aboriyê îxracat kirin.<ref>[[Today's Zaman]], 24 April 2013, [http://todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html Özal's little known near plane crash finds way into indictment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113341/http://www.todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html|date=4 March 2016}}</ref> Bazara krediyê ji veberhênerên biyanî re hat vekirin û veberhênana rasterast a biyanî destûr hat dayîn.<ref name="20yil2">{{Jêder-nûçe |tarîx=31 kanûna pêşîn 2008 |sernav=Kartal Demirağ'a 20 yıl hapis cezası |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10679039.asp |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2009 |xebat=[[Hürriyet]] |ziman=tr |ajans=[[Anadolu Agency]] }}</ref> Polîtîkaya yekem a aborî ya îxracatê xwe dispêre alîkariya îxracatê û daketina nirxê [[Lîraya tirkî|lîrayê]]. Lêbelê, ji bilî zêdebûna hinardekirinê, ev yek dîsa jî bû sedema zêdebûna enflasyonê (30% di 1983an de 80% di 1987an de).<ref name="Henriksen2022" /> Rewşa paşîn bû sedema zêdebûna nerazîbûnê di nav hilbijêrên wî de, ku ev yek jî di kêmbûna rêjeya dengên partiya wî de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> Demeke kin piştî destbikarbûna wek serokwezîr, wî çarçoveyeke qanûnî ji bo bankayên îslamî li Tirkiyeyê ava kir. Armanc ew bû ku sermayê ji dewletên Kendavê bikişîne û ji aliyê din ve, sermaya rizgarkirî ya li malê ji beşên îslamî-muhafizekar ên nifûsê ku bi kevneşopî rexne li pergala bankingê dikirin, bikişîne.<ref name="Henriksen2022" /> Lêbelê, ev forma bankingê tenê beşek piçûk di sektora bankingê ya Tirkiyeyê ya wê demê de bû.<ref name="Henriksen2022" /> Di çarçoveya siyaseta civak û aborî de, çîna navîn a îslamî-muhafizekar bi hêdî derketa holê, ku ev yek di damezrandina rêxistina MÜSIADê de di sala 1990an de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> ==== Siyaseta navîn ==== Özal ji bo avakirina sîstema serokatiyê kampanya da meşandin. Wî proseya qanûnî ya parlamenterê astengdar dît, ji ber vê yekê her ku dibe bila bibe bi biryarnameyên xwe hikûm dike, ji parlemanê dûr dixe. Mijara [[Nîjadkujiya ermeniyan]] di rojeva Turgut Özal de bû, ku xema wî ew bû ku bi ermeniyan re lihevkirinek çêbibe û bi tawîzan bi lez û bez pirsgirêk çareser bibe.<ref name="Cheterian">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cheterian |pêşnav1=Vicken |tarîx=2017 |sernav=The Last Closed Border of the Cold War: Turkey–Armenia |kovar=Journal of Borderlands Studies |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–90 |doi=10.1080/08865655.2016.1226927 |s2cid=151513871 }}</ref><ref name="zaman">[http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html Late President Turgut Özal worked to solve ‘So-called Armenian genocide’ dispute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html|date=4 March 2016}}. [[Today's Zaman]]. 23 April 2012. Retrieved 4 November 2013</ref> Di sala 1984an de şêwirmendên Özal hatin wezîfedarkirin ku senaryoyên muhtemel ên çawaniya ku Tirkiye bi diyaspora ermeniyan re lihev bike û qirkirinê nas bike, biafirînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |sernav=Late President Turgut Özal worked to solve 'Armenian genocide' dispute |roja-gihiştinê=9 sibat 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |roja-arşîvê=4 adar 2016 }}</ref> Ji bo çareseriya pirsgirêka ermeniyan gelek projeyên cûda dihatin xwestin. Bi navê "Projeya Wanê" dihat xwestin ku ermenî vegerin ser axa Wanê, lê rewşa kurdan li ser ve erdnîgariyê ne hatiye behskirin.<ref name="zaman" /> Partiya Welatê Dayîkê (ANAP), beşek ji artêşa Tirkiyeyê û beşek ji xelkê Tirkiyeyê bi tundî li dijî niyeta Özal derketin û ev danûstandin û projeyên ku nayên qebûlkirin an jî nayê fikirîn bi nav kirin. Piştî mirina Özal, polîtîkaya wî ya çareserkirina kêşeyên li ser qirkirina ermeniyan hat rawestandin.<ref name="zaman" /> ==== Siyaseta derve ==== [[Wêne: Andreas Papandreou and Turgut Özal 1986.jpg|thumb|Serokwezîrê yewnan Andreas Papandreou û Turgut Özal, 1986an]] Karê siyaseta derve ya Turgut Özal bi nêzîkbûna Tirkiyeyê bi cîvaka ewropî re (serlêdana endametiyê di 1987an de) û başkirina têkiliyên bi [[Yewnanistan]]ê re.<ref name="afterkemal">{{Jêder-nûçe |paşnav=Anderson |pêşnav=Perry |lînka-nivîskar=Perry Anderson |tarîx=25 îlon 2008 |sernav=After Kemal |url=http://www.lrb.co.uk/v30/n18/ande01_.html |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2008 |xebat=[[London Review of Books]] }}</ref> Di salên 1990an de piştî hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], bandorek zêde li ser dewletên [[Asyaya Navendî]] zêde bû û bi serokên eşîrên kurd ên [[Başûrê Kurdistanê]] re têkilî danîn. Piştî Şerê Kendavê yê duyemîn di sala 1991an de û reva bi sed hezaran kurdan ber bi sînorê Tirkiyeyê ve, Özal ji bo avakirina herêmeke navneteweyî li [[Iraq]]ê ji bo peydakirina alîkariyên mirovî ji bo penaberan kampanyayek kir.<ref name="afterkemal" /> Her wiha di navbera Enqere û serokên kurdan [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de diyalog vekirin.<ref name="afterkemal" /> Ji bo ku pirsgirêka kurd li welatê xwe çareser bike, bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re li ser agirbestê muzakere kir.<ref name="afterkemal" /> Di dema erka xwe de 21 girtî efû kirin.<ref name=":4">{{Jêder-magazîn |nivîskar=Purvis, Andrew |lînka-nivîskar=Andrew Purvis |tarîx=27 tîrmeh 2003 |sernav=Not Just Business As Usual |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |rewşa-urlyê=mirî |magazîn=Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070429024922/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |roja-arşîvê=29 nîsan 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 }}</ref> Karkerên mêvan ên tirkî ku li derveyî welat in jî ketin ber çavê siyaseta derve. Yekitiya tirk û îslamê ya Saziya Diyanetê li Almanyayê hat avakirin. Li seranserê cîhanê, hejmara îmamên ku ji hêla dewletê ve têne fînanse kirin li derveyî welat ji 270 gihîştê 628 di heyama şeş-salî wî de wekî serokwezîr.<ref name=":4" /> == Mirin û guman == Özal di 17ê nîsana 1993an de mir.<ref name="zaman108714">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Soncan, Emre |nivîskar2=Çelen, Nergihan |tarîx=18 nîsan 2007 |sernav='People's president Özal' commemorated at his grave |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233919/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref><ref>"Tirkiye serîkî xwe yê mezin winda kir.", Welat, 62:1993, r. 5.</ref> Özal hevjîna Semra Özal û bavê sê zarokan bû. Sedema fermî ya mirinê têkçûna dil bû;<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |sernav=ZAMAN |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120217064631/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |roja-arşîvê=17 sibat 2012 }}</ref> Gumanek heye ku ji ber siyaseta xwe ya kurdewarî hatiye jehrkirin.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-president-ozals-death-suspicious-state-audit-board-.aspx?pageID=238&nID=23053&NewsCatID=338.html |sernav=Turkish President Özal's death suspicious: State Audit Board – POLITICS |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 }}</ref> Jinebiya Özal û kurê wî [[Ahmet Özal]] jî ev guman anîn ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |sernav=Özal was poisoned over a long period of time, says chief aide |roja-gihiştinê=19 tîrmeh 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121106230846/http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2012 }}</ref> Di rapora ku di hezîrana 2012an de hat weşandin de, lêpirsînerên taybet ên serokatiya sererkaniyê mirina wî wekî "gumandar" binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkish ex-leader's body shows poison, death cause unclear: media |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-president-autopsy-idUSBRE8BB09E20121212 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2012 |rojname=U.S. |ajans=Reuters }}</ref> Di roja mirinê de “kombûnek berbiçav a rewşên xerîb; wek mînak Doktorê şexsî wê rojê ne li koşka serokatiyê bû, li wir jî kêmasiya alavên alîkariya pêşîn hebû.<ref>[[Today's Zaman]], 20 June 2013, [http://todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html Independent expert evaluation casts doubt on Özal report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021305/http://www.todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html|date=5 March 2016}}</ref> Tê gotin ku ambûlansa lezgîn ji ber 'zehmetiyên mekanîkî' amade nebûye tavilê were bikaranîn.” Berevajî her carê, piştî mirina wî di sala 1993an de biryara otopsiyê nehat dayîn.<ref name=":5">[[Today's Zaman]], 11 September 2013, [http://todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html Trial into suspicious death of late president Özal begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015710/http://www.todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html|date=5 March 2016}}</ref> Doktorê Özal wê demê îdia kiribû ku malbata mirî daxwaza otopsiyê nekiriye; Malbat heta îro vê gotinê red dike.<ref name=":5" /> Di îlona 2012an de - piştî rapora lêkolînerên taybet hat weşandin - Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê biryara otopsiyê da.<ref name="zaman108536">{{Jêder-nûçe |tarîx=17 nîsan 2007 |sernav=Press Roundup |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233914/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref> Di 18ê îlona 2012an de, wê daxuyand ku wê plan dike ku demê Özal derxînin da ku li delîlên jehrîbûnê bigerin. Di 2ê cotmehê de kolandinê dest pê kir. Di 2ê mijdara 2012an de rojnameya ''Bugün'' ragihandibû ku di otopsiya cenazeyê Özal de, di mejiyê hestiyê cesedê de jî "şopên strîknîn" hatine dîtin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=http://mwcnews.net/news/europe/21908-ozals-remains.html |sernav=Turkey exhumes ex-President Ozal's remains |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |nivîskar=Agencies }}</ref> Di dozên piçûk de jî, strîknîn jehrê dibe sedema hişkbûna masûlkan; berê jî wek jehra mişkan dihat bikaranîn.<ref name=":6" /> Di rojnameyê de çavkaniyên fermî hatine destnîşankirin. Bi tevahî xebatkarên Saziya Tiba Edli ya Dewletê ya Adli Tip Kurumu ku ji otopsiyê berpirsyar bû, di termê Özal de 4 jehr dîtin, di nav wan de jehra DDT deh qat zêde bû û şopa madeya radyoaktîf [[polonyûm]] jî heye.<ref>[http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html Doktorlarının ve ailesinin ağır ihmalleri var] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610130920/http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html|date=10 June 2016}} in [[Zaman (newspaper)|Zaman]] 26 November 2012</ref> Lêbelê, raporê her weha eşkere kir ku îhtîmala pîsbûna jîngehê jî gengaz e û jehrîkirina armanckirî ya bi dozê nehatiye îsbat kirin encamên raporê bi berfirehî hatin nîqaşkirin. Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê di nîsana 2013an de fermandara berê Levent Ersöz sûcdar kiribû ku di sala 1993ab de Özal bi aliyê jehrê hatiye kuştin. Ersöz wê demê wek endamekî rêxistina nepenî ya rastgir [[Ergenekon|Ergenokonê]] di girtîgehê de bû. Di 16ê nîsana 2013an de dadgehê ev doz qebûl kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/1390412/fall-oezal-mordanklage-gegen-general |sernav=Fall Özal: Mordanklage gegen General |malper=Die Presse |tarîx=2013-04-17 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |ziman=de |paşnav=Güsten |pêşnav=17 04 2013 um 19:40 von unserer Korrespondentin Susanne }}</ref> Rûniştin bi beraetê qediya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |sernav=Turgut Özal'ın Ölümü Davasında Levent Ersöz'ün Beraatine Onama {{!}} Hukuk Haber |malper=web.archive.org |tarîx=2016-06-24 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2016-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160624211704/https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîroka hilbijartinên wî == === Parlementerî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Kursiyên bi ser ketin ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1983 |7,833,148 |45.14% |{{Composition bar|211|400|hex=#EFA300}} | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1983_Türkiye_Milletvekili_Seçimleri.png|150x150px]] |- |1987 |8,704,335 |36.31% |{{Composition bar|292|450|hex=#EFA300}} | |} === Komûnî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1984 |7,355,796 |41.52% | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1984 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |- |1989 |4,828,164 |21.80% |[[Wêne:1989 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |} == Wêje == * Metin Heper: ''Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan.'' Insight Turkey Band 15, No. 2, SETA Foundation (Hrsg.), 2013, S. 141–156.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Bilkent Literatur on Turgut Özal‘s biography |malper=repository.bilkent.edu.tr |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212101519/http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi inglîzî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.biyografi.info/kisi/turgut-ozal Turgut Özal, Biyografi] {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ozal, Turgut}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 44an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 45an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 46an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 17an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1927]] [[Kategorî:Kesên ji Meletiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1993]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nûsazîparêzên tirk]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] i500jvcu7p21oopoywble2ulyg05euj 0 18540 2083339 1995015 2026-08-02T23:13:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bedirxan Beg | wêne = Bedir Khan Pasha (Bedir Khan Beg).jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Portreya Bedirxan Beg ji sedsala 19an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1802 an 1806an | cihê_jidayikbûnê = [[Cizîr]], [[Mîrektiya Botan]]{{Sfn|Jwaideh|2016|p=71}} | roja_mirinê = {{Derdora}} 1869an | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Împeratoriya Osmanî|Sûriyeya Osmanî]] | hevjîn = 16 | zarok = [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn]] • [[Bedrî Paşa Bedirxan|Bedrî]] • Rüveyde • [[Osman Paşa Bedirxan|Osman]] • [[Huseyin Kenan Beg|Huseyin]] • [[Bedrî Bedirxan|Bedrî]] | dê_û_bav = Ebdulleh Beg (Bavik)<br>Gulê Xanim (Dê) | xizm = [[Ebdulrezaq Bedirxanî]]<br>[[Celadet Alî Bedirxan]]<br>[[Sureya Bedirxan]]<br>[[Kamiran Alî Bedirxan]]<br>[[Leyla Bedirxan]]<br>[[Rauf Orbay]]<br>[[Vasif Çinar]]<br>[[Cuneyd Zapsu]]<br>[[Rewşen Bedirxan]]<br>[[Miqdad Midhet Bedirxan|Miqdad Bedirxan]]<br>[[Têlî Hemîd Bedirxan]]<br>[[Şamil Paşayê Bedirxanî]]<br>[[Sînemxan Bedirxan]] | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Botan]] | berê1 = [[Seyfedîn Beg]] | paşê1 = [[Yêzdanşer Beg]] | dewr1 = 1821-1847{{Sfn|Jwaideh|2016|p=70}} | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} *[[Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829)]] *Komkujiya Êzîdiyan (1832) *Kampanyaya osmaniyan li rojhilat (1833-1839) *[[Şerê Misir û osmaniyan (1839-1841)]] *[[Komkujiya nestoriyan li Hekariyeyê (1843-1846)]] *Şerê osmanî û mîrektiya Botanê (1846-1847) **Şerê Dihê (1846) **Şerê Miksê **Şerê Sêrtê **Şerê Farqînê (1846) **Şerê Akreyê (1847) }} '''Bedirxan Beg'''<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54-107.</ref>{{Efn|Herwiha wekî: '''Mîrê Botan Bedirxan''',<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 58.</ref> '''Bedir Xan Begê Botan'''}} an jî tenê '''Bedir Xan'''{{Sfn|Jwaideh|2016|p=69}} (jdb. 1802<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54.</ref>/1806<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 55.</ref> - m. 1869),<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 75.</ref> hikumdarê dawîn ê [[Mîrektiya Botan]] (1821-1847) a [[xanedana ezîziyan]] bû.<ref name="Gunter2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Hurst |tarîx=2014-11-15 |isbn=978-1-84904-532-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=zRcoBgAAQBAJ&dq=bedir+khan+kurdish+beg&pg=PT17&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2011-05-31 |isbn=978-0-8047-7570-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=uVcfJRbu38kC&dq=bedir+khsn+beg+kurdish+leader&pg=PA220&redir_esc=y }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de, mîrektiya li dora herêma Botan li seranserê [[Kurdistan]]ê berfireh bûye ku di heman demê mîrektî bi awayekî [[De facto|''defakto'']] serxwebûnî ya xwe ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmaniyan]] wergirtibû.<ref name="Jongerden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=Brill |tarîx=2012 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |series=The Ottoman Empire and its heritage }}</ref> Di dema serweriya xanedana wî de li [[Cizîr]] û li bajarê [[Akrê]]yê de sergehên mîrektiya wî hebûn. Bedirxan Beg di sala 1803an de li bajarê [[Cizîr]]ê ji dayik bûye ku navenda mîrektiya Botan a kurdan bû.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63&redir_esc=y }}</ref> Ew di sala 1821ê de dibe mîrê mîrektiya Botan û heta sala 1847an hikum dike.<ref name="Jongerden2012" /> Navê bavê wî [[Ebdullah Beg]] bû û Bedirxan Beg ku di dîroka herêmê de cihekî girîng girtibû, neviyên mîrên Botan bû ku bi navê ezîzan navdar bûn.<ref name="Jwaideh2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://muse.jhu.edu/article/710542 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> Bedir di tomarên dîrokî de cara yekem wekî mîrê Botan hatiye dîtin ku li Kurdistanê di gelek pevçûnên bi rayedarên dewleta osmanî re cih girtiye. Heta sala 1821ê ku ew wekî begê hikumdarê mîrektiya Botan hatiye tayînkirin, tevlî dezgeha îdarî û leşkerî ya împeratoriya osmanî bûye ku wekî di gelek erkan de kar kiriye. Jêhatîbûnên wî yên dîplomatîk û îdarî, eleqeya wî bi raman û têgehên modernîst, xwedaparêziya wî ya misilman a populer, tepeserkirina wî ya diziyê, tolhildan û hişkbûna wî di bikaranîna qanûn û rêzikê de û pratîkên wî yên talankirinê yên li dijî kesan û civakan ji bo zêdekirina qezencên xwe, hem ji hêla hevdemên wî ve hem jî ji hêla rexneyan ve û hem jî di nav dîroknasan de di derbarê kesayetiya wî de, bûye sedema heyranî û rexneyan. Her ku bandora wî zêde dibû, tevlêbûna wî ya di siyaseta osmanî de zêde dibû û di dijberiya wî ya çalak a li hember reformên leşkerî yên osmanî yên berdewam de gihîştibû lûtkeyê. Ew yek ji serokên herî navdar bû. Piştî ku di sala 1845an de wekî serhildêr hatibû îlankirin, di sala 1847an de di 42 an 43 saliya xwe de, piştî kampanyayek leşkerî ya serketî ya li dijî hêzên wî, hatiye girtin û ji Kurdistanê hatiye sirgûnkirin. == Jiyana taybet == [[Wêne:Miner Kilbourne Kellogg - Costume of Beder Khan Bey - 1991.56.173 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|200px|Cil û bergên Bedirxan Beg, ji aliyê [[Miner Kilbourne Kellogg]] nîşankirin]] Bedirxan di sala 1803an de li bajarê Cizîrê, paytexta [[Mîrektiya Botan]], wekî endamê eşîra ezîzan a kurdan de ji dayik bûye. Navê bavê wî Ebdulleh Beg bû û piştî ku pismamê wî Seyfedîn (ku piştî mirina Ebdulleh Beg cihê serweriyê girt) nekarî herêmê aram bike û birayê wî Seîd Beg pir dînperest bû û serokatiyê ji Bedirxan re dihêle û Bedirxan dibe serokê mîrektiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Kieser |pêşnav=Hans-Lukas |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |url=https://books.google.at/books?id=8LAlAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref> Dayika Bedirxan, Gulê, ji bo parastina cihê malbata xwe, neçar dimîne ku kontrola koma Ebdulleh Beg bigire destê xwe. Bandorek mezin li ser kesayetiya Bedirxan hebû û Bedirxan pir rêz li wê digirt. Bav û kalên Bedirxan îdia dikirin ku çîroka malbata wan bi eslê xwe ji [[Xalid bin Welîd]] tên. Ji ber vê sedemê, ev rêzenavê ezîzanê hatiye binavkirin da ku rûmeta girêdana bi rêzenavê kesekî mîna Xalid bin Welîd re were nîşandan ku di tevahiya jiyana xwe de bi navê Îslamê gelek serkevtinên leşkerî bi dest xistiye. [[Mihemed Emîn Zekî]] û dîroknasên din ên kurd îdia kirin ku peyva "Ezîzan" ji Mîr Abdullah Ezîzî, kurê ibn-Xalid ê Cizirî, yek ji damezrînerên xanedanê tê. Lêbelê, li gorî daxuyaniya [[Kamiran Alî Bedirxan]], yek ji neviyên Bedirxan Beg, peyva "Ezîzan" ji "Arzîzan" tê, gundekî piçûk ê derûdora bajarê Cizirê ye. Di tevahiya kariyera wî de hatiye tomar kirin ku Bedirxan Beg nêzîkî 16 jinên wî hebûn ku di nav wan de zewacên bi bandora dîplomatîk a faris û tirkan jî hebûn û 21 yek zarokên wî hebûb. [[Emîn Alî Bedirxan]] yek ji kurên wî bû û [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Sureya Bedirxan]], Kamiran Elî Bedirxan, [[Vasıf Çınar]],<ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |rr=95 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en }}</ref> [[Leyla Bedirxan]] û [[Rauf Orbay|Rauf Paşa]]<ref name="Özoğlu2004" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/rauf-orbay |sernav=Rauf Orbay kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2025-10-01 }}</ref> neviyên wî bûn. == Hikumdariya wî (1821-1847) == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Bermahiyên [[keleha Cizîra Botan]] a xanedana Bedirxaniyan. Li aliyê rast [[Birca Belek]] tê dîtin. Wêne di sala 1908an de ji aliyê [[Gertrud Bell]] ve hate girtin.]] Piştî mirina bavê Bedirxan Beg, Ebdulleh Beg, pismamê wî mîr Seyfedîn Beg serokatiya mîrnişînê digire ser xwe.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rûpel=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Di dema Seyfedîn Beg de ku bêdeng û bi manewiyatê re eleqedar dibe, rêveberiya mîrnîşînê xirab bûye û eşîrên di nav mîrektiya Botanê de bûn ji kontrolê derketine.<ref name="Shields2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah |tarîx=August 2001 |sernav=Nelisa Fuccaro, The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq, Library of Modern Middle East Studies, vol. 14 (London: I. B. Tauris, 1999). Pp. 246. |url=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743801293064 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=33 |hejmar=3 |rr=463–465 |doi=10.1017/s0020743801293064 |issn=0020-7438 |s2cid=161122658 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Bedirxan Beg ji ber vê xirabûna rêveberiyê aciz dibe û li hember van bûyerên neyînî bêdeng namîne û hinek caran jî mudaxeleyî rêveberiyê dike.{{sfnp|Sinclair|1989|p=401}} Seyfedîn Beg bi dilxwazî ​​​​ji meqamê mîr vedikişe û rêveberiyê radestî birayê biçûk ê Bedirxan Beg, Selîh Beg, dike. Ji ber ku Selîh Beg bi xwe jî bi teetê eleqeder dibû û xwedî helwesteke dîndar bû, wî nekarî xirabûna rêveberiyê û nebûna desthilatdariyê ya mîrektiya Botanê de çareser bike.<ref name="Aktürk2018" /> Ji ber ku Selîh Beg di wê demê tevlî rêzbendiya [[Neqşbendî]] dibe, wî guncaw dît ku xwe vekişîne û di sala 1821ê de mîrektiyê ji birayê xwe Bedirxan Beg re bihêle. Dema Bedirxan Beg derbasê li ser textê dibe di temenê 19 salî ya xwe de bû.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di dema yekem a serokatiya xwe yê wekê mîr, bi awayeke bilez kontroleke herêmî ya bihêz ava kiriye ku ev yek rê daye wî ku di [[Şerê rûs û osmanî (1828-1829)|Şerê rûs û osmanî]] yê di navbera salên 1828 û 1829an de piştgiriyan nede siltanê osmanî.{{sfnp|Uyar|2020|p=83}} Di vê serdemê de, împeratoriya Osmanî hewl daye ku desthilatdariya hikûmetên herêmî kêm bike û rêziknameyên îdarî li ser bingeha rêbazek rêveberiya navendî bicîh tîne.<ref name="Shields2001" /> Ji ber vê sedemê, li gelek herêman di hikûmetên herêmî yên nîvxweser de serhildan hatin dîtin.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di destpêka serdemekê ku tê de têkoşînên di navbera împeratoriya osmanî û feodalên kurd hebûn, dibe mîr. Ji ber ku ev serdem bûye serdemeke ku reform werin kirin û di encama van reforman de gelek rêveberiyen nîvxweser ên kurd ji aliyê osmaniyan ve hatine hilweşandin.<ref name="Winter2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Stefan |tarîx=2006 |sernav=The other Nahdah: The Bedirxans, the Millîs and the tribal roots of Kurdish nationalism in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/25818086 |kovar=Oriente Moderno |cild=25 (86) |hejmar=3 |rr=461–474 |doi=10.1163/22138617-08603003 |issn=0030-5472 |jstor=25818086 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rûpel=94 |isbn=978-3863095512 |url=https://d-nb.info/1156601185/34 }}</ref> === Rêveberiya wî û reformên nû === [[Wêne:Bohtan principality.png|thumb|Nexşeya dawiya sedsala 17an ya ji Kurdistana navendî]] Di serdemên destpêkê yên desthilatdariya xwe de, Bedirxan Beg Beg xwedî hêzek ewqas bihêz nebû ku rêça bûyerên li dora xwe diqewimin biguherîne.{{Sfn|Henning|2018|p=95}} Wî karî navçeyên ku ji ber şer wêran bûne di bin kontrola xwe de pêş bixe û di nav çend salan de, nifûsa herêma di bin kontrola wî de bi girîngî zêde bû.{{Sfn|Jongerden|2012|p=60}} Kiryarên Bedirxan Beg li ser îmarat, bingeha reform û hewldanên ji bo sererastkirina avahiya rêveberiyê ya ku di dema desthilatdariya mîrên berê de xirab bû, bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Sheik and State |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |rr=179 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1 }}</ref> Bedirxan Beg ku bi demê re desthilatdariya xwe xurt kir, dest bi rêvebirina herêma Cizîrê bi awayekî otorîter kiriye û kiryara wî ya yekem ew bû ku eşîrên belavbûyî, serhildêr ên li herêma Botanê di bin hêza xwe de bike yek. Di vê serdemê de, Bedirxan Beg hejmarek tayînkirinên îdarî pêk aniye û rêziknameyên îdarî çêkiriye.<ref name=":5" /> Bedirxan Beg zanyarê kurd Ebdulkuddûs Beg wekê Şêx-ul-Îslam a di nav îmarata Botanê de, Tahir Axa (Tahirê Memo) wekê serokê karûbarên leşkerî, Hamit Axa wekê fermandarê siwariyê û Efendî Axa jî wekê serokê xezîne û karûbarên navxweyî erkdar kiriye.<ref name="Gökçe1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Gökçe |pêşnav=Hasan |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |rûpel=81 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |paşnavê-edîtor=Kieser |pêşnavê-edîtor=Hans-Lukas |url=https://books.google.com/books?id=8LAlAQAAMAAJ }}</ref>{{Sfn|Gökçe|1997|p=80}} Paşê ji bo ku ewlehiya jiyan û milkê mirovên ku li axên di bin fermandariya wî de dijîn misoger bike, Bedirxan Beg dawî li talan û diziyê anî û bi vî awayî karî berhevkirina bacê rêkûpêk bike. Van kiryaran aştî heta li herêmên herî dûr ên mîrektiya Botan misoger kir û prestîja wî di nav gel de zêde dike.<ref name="Gökçe1997" /> Lêkolînerê rûsî V. Dittel di nîşeyên xwe yên li ser axên Bedirxan Beg de wiha dinivîse:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|“Qanûn, şert û mercên wî ji bo belavkirina erdê hene. Lê aştî û ewlehî ji hemî nerehetiyên van mercan bêtir tê tercîhkirin.”}} V. Dittel paşê behsa qanûn û rêveberiya leşkerî ya ku ji aliyê Bedirxan Beg ve hatiye danîn kiriye û diyar kiriye ku mirov dikarin bê tirs bi tena serê xwe li herêma Botanê rêwîtiyê bikin û gotinên xwe wiha berdewam dike:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|"Li [[Kurdistan]]ê deverek tuneye ku dizî, şêlandina rêyan, an kuştin lê tune be. Lê li vir, aramiya giştî bi vî rengî dihat parastin."}} Ji salên destpêkê yên mîrektiya xwe ve, Bedirxan Beg zext li diz û rêbirên li herêmê dikir û cezayên tund dida wan ky bi vî awayî aramî û aştî li herêma Botanê misoger dikir.<ref name="Eppel2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2008 |sernav=The Demise of the Kurdish Emirates: The Impact of Ottoman Reforms and International Relations on Kurdistan during the First Half of the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/40262569 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=44 |hejmar=2 |rr=237–258 |issn=0026-3206 }}</ref> Rêwiyên biyanî diyar dikirin ku wan li herêma Botanê ya Bedirxan Beg aramî û ewlehî dîtiye ku wan li welat û herêmên din nedîtiye.<ref name="Eppel2008" /> Mîsyonerên amerîkî yên bi navê ''Rais'' û ''Bres'' ku di hezîrana sala 1836an de di dema serdana Bedirxan Beg kirine ku tu gumanbar nikare ji binçavkirina Beg bireve û herwiha diyar dikirine ku dizî û bertîlxwarinên ku li gelek deverên welêt dihatin dîtin li van herêman nehatine dîtin û destên diz û rêbirên ku dihatin girtin tavilê dihatin birîn, bi vî awayî aramî heta li herêmên herî paşketî yên mîrektiya Botanê jî misoger dibû.<ref name="Eppel2008" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2020 |sernav=Di navbera fêrbûna îslamî û neteweperestiya feslefeyî: Auto-etnografia kurdan ji Mele Mehmûd Bayezîdî |url=https://www.jstor.org/stable/27108334 |kovar=Die Welt des Islams |cild=60 |hejmar=4 |rr=433–472 |issn=0043-2539 }}</ref> [[Wêne:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|thumb|Alayê mîrektiya Botan dibin desthildariya Bedirxan Beg]] [[Mehmûd II]] bi reformên ku kir, polîtîkayên îdarî yên împeratoriya Osmanî li wîlayetan ji sala 1808an pê ve guherand û rêbazek navendîtir bicîh anî.<ref name="Atmaca2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |tarîx=2019 |sernav=Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates |url=https://www.jstor.org/stable/48543869 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=55 |hejmar=4 |rr=519–539 |issn=0026-3206 }}</ref> Pêşî, wî eşrafên nîv-xweser, ku wî wekî astengiyên herî dijwar ên li pêşiya dewletê didît, xistin bin fermandariya xwe.<ref name="Atmaca2019" /> Di vê yekê de ew bi piranî bi ser ket.<ref name="Atmaca2019" /> Di navbera salên 1812 û 1817an de, eşrafên herî mezin ên Anatolyayê xistin bin fermandariya xwe û heman tişt di navbera salên 1814 û 1820an de li Balkanan jî qewimî.<ref name="Atmaca2019" /> Paşê ji bo rêxistinkirina [[Bakurê Kurdistanê]] û anîna eşraf û mîrên vê herêmê di bin fermandariya xwe de, Mehmûdê II di sala 1833an de [[Reşîd Mehmed Paşa]] wek waliyê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwasê]] tayîn kir.<ref name="Atmaca2019" />{{Sfn|Zürcher|2017|p=468}} Di vê serdemê de, Bedirxan Beg bû serokê mîrektiya Botan. Bedirxan Beg pêşî eşîrên belavbûyî yên Bohtanê di bin desthilatdariya xwe de kir yek û di nav mîrektiya Botan de rêziknameya îdarî ava kir.<ref name="Atmaca2019" /> Di salên pêşîn de ku ew bû serokê mîrektiyê, wî di warê îdarî de gelek reform kirin. Bi vî awayî, wî yavaş rêveberiya xwe xurt kir û dest bi rêvebirina îmarata Botanê bi awayekî otorîter kir.<ref name="Atmaca2019" /> Asta ewlehiyê li Botanê ewqas bû ku nifûsa wîlayetên cîran teşwîq kir ku koçî axa di bin kontrola Bedirxan Beg de kirin.<ref name="Atmaca2019" /> Ev yek bû sedema dijberiya waliyê osmanî yê [[Mûsil]]ê, ku daxwaza rawestandina koçberiya niştecihan ji wîlayeta Mûsilê ber bi Botanê ve kir.<ref name="Atmaca2019" /><ref name="James2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries) |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=25–44 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/rise-and-fall-of-the-kurdish-emirates-fifteenth-to-nineteenth-centuries/A75615835AE09CB5A625245A43C92171 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Mîrektiyên kurd di dêstpêka sedsala 19an]] Serkeftina wî ewqas bû ku dîplomatên ewropî yên herêmê ji hikûmetên xwe re behsa şiyana Bedirxan kirin ku ji bo peyrewên xwe, bi herêmên din ên cîran re, standardeke aborî û ewlehîyek baş peyda bike.<ref name="James2021" /> Bedirxan bi ewlehîya ku anî herêmê serbilind bû ku di bin serokatiya wî de, çetetî ji holê rabû û karwan dikarîbûn bi ewlehî ji axa wî derbas bibin.<ref name="James2021" /> Bedirxan Beg di warên dabînkirina aramiya giştî, rizgarkirina niştecihên herêmî ji tirs û gumanan, parastina milkên ji diz û rêbiran, û avakirina pergaleke bacê ya dadperwer de ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî lêkolîn kirin. Ji ber vê yekê, Bedirxan Beg difikirî ku çareserkirina van pirsgirêkan dê otorîteya wî di nav gel de zêde bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mosul before Iraq: Like Bees Making Five-Sided Cells |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah D. |weşanger=SUNY Press |tarîx=2000-06-22 |isbn=978-0-7914-4488-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=PkqBFQ3s9f4C&dq=%22while+some+nestorians+were+subjected+to%22&pg=PA54&redir_esc=y }}</ref> Ji bo vê armancê, wî hin tedbîr girtin da ku ewlehiya avahiya civakî misoger bike; wî barê bacê li ser mirovên ku di bin barê giran ê bac û bacê de diperçiqiyan kêm kir. Avakirina rêveberiya keştîyan li [[Gola Wanê]] bûyerek girîng bû.<ref name="Taylor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Fever and Thirst: An American Doctor Among the Tribes of Kurdistan, 1835-1844 |paşnav=Taylor |pêşnav=Gordon |weşanger=Chicago Review Press |tarîx=2014-12-01 |isbn=978-0-89733-657-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=qpRmBgAAQBAJ&redir_esc=y }}</ref> Bedirxan Beg bi hemî hêza xwe xebitî da ku projeyê pêk bîne. Gavên ku di vî warî de hatine avêtin bi eleqeyek germ ji hêla gel ve hatin pêşwazîkirin û piştgiriya serokên eşîran ên ku piştgirî dan Beg wergirtin. Xebitandina keştîyan li ser golê, ji aliyekî ve, pêşkeftina bazirganiyê li herêmê peyda kir, û ji aliyê din ve, rehetiyek mezin di veguhastina navherêmî de peyda kir.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A41F9088ABB9443BCEFF51EAAEC76D/S0090599221000325a.pdf/kurdistan_on_the_sevres_centenary_how_a_distinct_people_became_the_worlds_largest_stateless_nation.pdf |sernav=Çawa miletekî bihêz a dîrokê bû neteweya herî mezin a bêdewlet }}</ref> Ji bo vê armancê, Bedirxan Beg xwendekaran şandiyê Ewropayê da ku bi keştîvaniyê fêr bibin.<ref name="Taylor2014" /><ref name=":11" /> Wî bac berhev kirin, pereyên xwe çêkirin û sîstema dadweriyê organîze kir.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/ |sernav=BEDIR KHAN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US }}</ref> Ewlehiya li Botanê ewqas populerîte da wî di nav niştecihên wê de ku gelek malbatên ji navçeyên cîran li mîrektiya Botanê bi cih bûn.<ref name=":11" /> Ev yek bû sedema nakokiyekê bi waliyê Mûsilê re, ku di sala 1842an de dixwest navçeya Cizîreyê tevlî wîlayeta Mûsilê bike, armancek ku nifûsa Cizîrê pê razî nebû.<ref name=":11" /> Heta sala 1845an, Bedirxan Beg li ser herêmek ji Diyarbekirê heta Mûsilê li rojava û [[Ûrmiye]] li rojhilat hikûm dikir.<ref name=":11" /> Ji ber ku dihat zanin ku wî bi avakirina milîsên nav-eşîrî yên ji leşkerên çend eşîran pêk dihatin û xutbeyên roja înê bi navê wî dihatin qîrîn, hikûmeta osmanî ya navendî biryar da ku tevgera serxwebûnê ya derketî holê ya Bedirxan Beg bi dawî bike.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== Komê miletan di bin hikumê wî ==== Van reformên Bedirxan Beg prestîja wî di nav begên din ên kurd ên herêmê de pir zêde kir, û ber bi dawiya salên 1830an ve, dema ku rageşiya sînor di navbera împeratoriya osmanî û Îranê de zêde dibû, Bedirxan Beg difikirî ku ji rewşa heyî sûd werbigire û herêmên ji [[Wan]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û [[Amed]] heta [[Gola Ûrmiyeyê]] tevlî qada bandora xwe bike.<ref name="Ozoglu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996 |sernav=State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th-Century Ottoman Empire |url=https://www.jstor.org/stable/195817 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |issn=1353-0194 }}</ref> Ji ber vê sedemê, wî hewl daye ku bi gelên Bakurê Kurdistanê re têkiliyên baş pêk bîne û bi taybetî jî têkiliyên xwe bi [[Ermenî|ermeniyan]] re pêş bixe.<ref name="Ozoglu1996" /> Li gorî hinek dîroknasên ermenî, Bedirxan Beg siyaseteke hişmendî dişopand ku bi girtina beşek mezin ji Kurdistanê di bin bandora xwe de bi hevalbendiya ermeniyan piştgiriya siyasî ya [[Împeratoriya Rûsî|Rûsya]] û [[Îrana Qacarî|Îranê]] bi dest bixe.<ref name="Ozoglu1996" /><ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Ottoman Kurdistan: Underdevelopment in Ottoman Kurdistan in the Age of Centralisation, Westernisation and Crisis (1800–1914) |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx= |rr=93–150 |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/transformation-of-ottoman-kurdistan-underdevelopment-in-ottoman-kurdistan-in-the-age-of-centralisation-westernisation-and-crisis-18001914/33CF5F123B19F6FA5478DC49D0364A2F }}</ref> [[Wêne:Young-kurd-gregori-gagarin-1810-1893.jpg|thumb|Portreya şervanekî ciwan a kurd ji Botan (1825). Bi destê [[Gregorî Gagarîn]] hatiye çêkirin.]] Serdema Bediran Beg wekî serdemeke têkiliyên dostane di navbera kurd û ermeniyan de tê binavkirin.<ref name=":16" /> Ji bilî ermeniyan, komeke din a etnîkî ku bi sedsalan bi kurdan re jiyaye [[nestorî]] ne. Nestor civatek bûn ku bi gelemperî li herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] dijîn û têkiliyên wan ên baş bi kurdan re hene. Ev di serdemên destpêkê yên Bedirxan Beg de jî berdewam kiriye.<ref name=":16" /> Ji xeynî van komên etnîkî, [[Êzdîtî|êzidî]] jî hene ku hebûna xwe li herêmê berdewam dikirin. Piraniya êzidiyan li îmarata Botan û li deverên [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro bûn.<ref name=":16" /> Bedirxan Beg û bi êzidiyan re têkiliyên wî yên baş tinebû û wî gelek seferên li dijî wan birêve biriye.<ref name=":16" /> === Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829) === Ji ber xwesteka Rûsyayê ya gihîştina deryayên germ, ji sala 1805an vir ve her tim eleqeya wan bi civakên koçber ên li Bakurê Kurdistanê re hebû. Ji ber ku ji bo Rûsyayê gihîştina deryayên germ, parçekirina împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên ermenî û kurd li rojhilata Anatolyayê girîng bû. Di [[Şerê rûs-osmanî (1828-1829)|şerê rûs-osmanî]] yê 1828-1829an de, leşkerên rûs li eniya rojhilatê Şerê Yeniköyê bi ser ketin û di 8ê tîrmeha 1829an de ketin [[Erzîrom]]ê. Serokê ezîdiyan Mîrza Beg ji aliyê [[Îvan Paskevîç]] ve wekî fermandarê artêşên Qefqasyayê hat razîkirin ku tevlî şer bibe.<ref name="Yalanuzyan2022">{{Jêder-malper |url=https://evnreport.com/raw-unfiltered/russo-turkish-wars-through-history/ |sernav=Russo-Turkish Wars Through History |malper=EVN Report |tarîx=2022-01-25 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |paşnav=Yalanuzyan |pêşnav=Mikael }}</ref> Paskevîç di çileya 1829an de bi heman awayî bi serok û rêberên eşîrên din ên kurd re têkilî danî û hewl da ku wan razî bike ku aliyê Rûsyayê bigirin. Silêman û Hesen Axa ji şaxa [[sencaq]]a [[Kop]]ê ya eşîra [[Zîlan (êl)|Zîlan]] tavilê ev pêşniyara rûsan qebûl kirin.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bayezîd Paşa û Behlûl Paşa yê Kurd jî hewl dan ku aliyê rûsan bigirin. Bedîrxan Beg leşkerên ku diviyabû bidaya wan neda osmaniyan û rê li ber eşîrên ku dixwestin wan bidin girt.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bedîrxan Beg û [[mîrektiya Soran]], [[Behdînan]] û [[mîrektiya Hekarî]] jî ji tevlîbûna şer li aliyê osmaniyan dûr ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://origins.osu.edu/article/kurds-stateless-turkey-syria-iraq-iran |sernav=The Fate of the Kurds {{!}} Origins |malper=origins.osu.edu |tarîx=2020-01-19 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref> === Hevpeymaniya bi Mihemed Paşayê Rewandizî li ser komkujiya êzidiyan (1832-1833) === [[Wêne:Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg|thumb|Bedirxan Beg di keriyê hespan]] Di împeratoriya Osmanî de, misilman bûn ku bi berdewamî êzidiyan zilm û komkujî kirin û di hin rewşan de ew neçar kirin ku bibin misilman. Di destpêka împeratoriya Osmanî de, ezidî hîn jî bi hêz bûn.<ref name="King2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |rr=187 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNcyAgAAQBAJ&pg=PA187 }}</ref> Mînakî, serokekî êzidî yê bi navê Mîrza wekî "Mîrê Kurdan" dihat tayînkirin. Lêbelê, bandora wan bi demê re kêm bû, nemaze ji ber gelek guherînên bo îslamê. Di gel vê yekê, nifûsa êzidî di eşîr û [[konfederasyon]]ên kurd de hîn jî girîng bû. Eşîrên kurd ên neêzidî pir caran hêza ajotinê ya li pişt pêlên zilmê bûn.<ref name="King2013" /> Di nav êzidiyan de, peyva "ferman" ji bo hemî komkujiyan ji împeratoriya Osmanî û pê ve gelemperî bû. Di karanîna osmanî de, ''ferman'' behsa fermaneke ji siltanê dikir.<ref name="King2013" /> [[Wêne:The Mountains of Kuyunjik.jpeg|thumb|Êzidiyên Şêxanê ku ji ber dagirkerên Bedirxan Beg reviyabûn lê nekarîn [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] derbas bikin.<ref name="Austen Henry Layard2">{{Jêder-kitêb |sernav=Niniveh and Its Remains: With an Account of a Visit to the Chaldaean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, Or Devil-Worshippers : and an Enquiry Into the Manners and Arts of the Ancient Assyrians |paşnav=Layard |pêşnav=Austen Henry |weşanger=Murray |tarîx=1849 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=j-E-AAAAcAAJ&pg=PA275 275] |ziman=en }}</ref>]] Bedirxan Beg bi berdewamî berpirsiyarê komkujiyên li ser êzidiyan bû. Di sala 1832an de, nêzîkî 70.000 êzidî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> ji aliyê mîrên kurd ên [[Sunîtî|sunî]] Bedirxan Beg û [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşa yê Rewandizê]] ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |tercimeya-sernav=The Kurdish Prince MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ called MĪR-Ī KŌRA: A Contribution to Kurdish History |paşnav=Nebez |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=9783745011258 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ&q=Ezidis&pg=PT254 }}</ref> Bedîrxan Beg her tim bi Mihemed Paşa re di têkiliyên baş de nebû, di sala 1834an de, artêşa wî neçar ma ku mîrektî ji wî biparêze. Di sala 1836an de, osmaniyan êrîşî wî kirin û ew têk birin, û Bedirxan Beg sonda xwe ya dilsoziyê ji siltan re nû kir. Di sala 1838an de, [[Reşîd Paşa]] bajarê Cizîrê fetih kir û Bedirxan Beg ji ber polîtîkayên navendîparêz ên împeratoriya Osmanî dest bi windakirina desthilatdariya xwe kir, ku bi fermana [[Tenzîmat]]ê ya 1839an û sepandina wê di sala din de gihîşt lûtkeyê. Piştî [[Şerê Belqêşê]] di sala 1839an de, ku Bedirxan Beg ji bo aliyê osmaniyan beşdar bû, ew wekî hikumdarê kurd ê serdest li Kurdistana navendî derketa holê. Zilamên wî hema hema tevahiya nifûsa ezidiyên [[Şêxan (navçe)|Şêxanê]] kuştin. Hin êzidiyan hewl dan ku koçeriya [[Şingal]]ê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |tarîx=2018 |rûpel=99 |isbn=978-3863095512 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion |paşnav=Acikyildiz |pêşnav=Birgul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2014-08-20 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=3RNEBAAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA52 52] |isbn=9781784532161 |ziman=en }}</ref><ref name="Lescot-1938">{{Jêder-kitêb |sernav=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār |tercimeya-sernav=Survey of the Yezidis of Syria and Jebel Sinjar |paşnav=Lescot |pêşnav=Roger |weşanger=Institut français de Damas |sal=1938 |cih=Beirut |ziman=fr |url=https://archive.org/details/MN40205ucmf_0 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |via=archive.org }}</ref>{{rp|125}} Dema ku wan hewl da birevin ber bi Şingalê ve, gelek ji wan di çemê [[Dîcle]]yê de xeniqîn. Yên ku nizanibûn avjeniyê bikin jiyana xwe ji dest da. Nêzîkî 12.000 êzidî li qeraxa çemê Dîcleyê ji aliyê zilamên Bedirxan Beg ve hatin kuştin.<ref name="Hamburg2">{{Jêder-malper |url=https://www.hamburg.de/contentblob/6271994/21807c33b23c0f8e930ad75a1da7753c/data/eziden-und-ezidentum.pdf |sernav=Die Eziden und das Ezidentum – Geschichte und Gegenwart einer vom Untergang bedrohten Religion |tercimeya-sernav=The Yazidis and Yazidism – Past and Present of a Religion Threatened with Extinction |malper=hamburg.de |ziman=de |paşnav1=Tagay |pêşnav1=Sefik |paşnav2=Ortac |pêşnav2=Serhat |rr=49–50 }}</ref> Jin û zarokên êzîdî jî hatin revandin.<ref name="Hamburg2" /> Di sala 1833an de, êzidiyên ku li herêma [[Akrê (navçe)|Akrêyê]] dijiyan dîsa rastî êrîşa Mihemed Paşa û Bedirxan Begê bûn. Sûcdaran li [[Zêyê Mezin]] 500 êzidî kuştin. Piştre, Mihemed Paşa û leşkerên wî êrîşî êzîdî ku li Şingalê dijiyan kirin û gelek ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914 |paşnav=Ateş |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-10-21 |isbn=9781107033658 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WUQIAQAAQBAJ&pg=PA67 }}</ref> [[Wêne:Mir_Ali_Beg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mir_Ali_Beg.jpg|çep|thumb|Di navenda vê wêneyê Elî Begê II (neviyê Elî Beg û kalikê [[Tehsîn Beg]])]] Gelek êzidiyan jî xwe li hember êrîşan parastin. Elî Beg, serokê êzidiyan li Şêxanê jî wisa kir. Serokê êzidiyan Elî Beg hêzên xwe seferber kir da ku li dijî Mihemed Paşa derkeve, ku eşîrên kurd ên ku li çiyayên derdorê dijiyan seferber kir da ku êrîşek li dijî êzidiyan bidin dest pê kirin. Leşkerên Elî Beg ji hejmar kêmtir bûn û ew ji hêla Mihemed Paşa û Bedirxan Beg ve hate girtin û kuştin.<ref name="Austen Henry Layard2" /> === Şerê osmanî û Misir (1833-1839) === Bedîrxan Beg di vî şerî de bi hêzên xwe aliyê împeratoriya osmanî girt.<ref name="Ufford2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Pasha: How Mehemet Ali Defied the West, 1839-1841 |paşnav=Ufford |pêşnav=Letitia W. |weşanger=McFarland |sal=2007 |rr=22–30 |isbn=978-0-7864-2893-9 |url=https://books.google.com/books?id=zmJE_okYJE0C&pg=PA22 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2016 }}</ref><ref name="Aydin2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Aydin |pêşnav=Suavi |weşanger=Brill |sal=2012 |rr=34–35 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di vî şerî de, leşkerên osmanî ji aliyê generalekî bi navê [[Hefîz Mehmed Paşa|Hefîz Paşa]] ve dihatin birêvebirin, ku ew di heman demê de fermandarê operasyonên li Kurdistanê bû.<ref name="Aydin2012" /> Lêbelê, wî paşê ev helwest berda û di dema sefera rojhilat a Mehmûdê II ya di navbera 1833-1839an de bi leşkerên xwe re li kêleka artêşa osmanî cih girt, ku wî ew ji bo bindestkirina navdarên herêmê pêk anî da ku navendîkirina Bakurê Kurdistanê pêk bîne.<ref name="Aydin2012" /> Artêşa osmaniyan, ku ji hêla Hefîz Paşa ve dihat fermandarkirin, li hember hêzên [[Xedîwiyeta Misirê]] têk çûnekî mezin xwar.<ref name="Aydin2012" /> Di cih de piştî şer, Bedîrxan Beg leşkerên xwe pêşî vekişanda [[Amed]]ê û dûv re jî Cizîrê û bêyî ku tu agahî bide artêşa xwe belav kir.<ref name="Aydin2012" /> Bi vê siyaseta ku wî şopand, Bedîrxan Beg mîna axayên din ên Kurdistanê ji tunekirinê rizgar bû û di vê pêvajoyê de hêzek girîng bi dest xist.<ref name="Ufford2007" /> Ji ber siyaseta xwe ya dewletparêz, ji hêla dewletê ve bi sernavê “kolonelê leşkerî yê yedek“ hate xelat kirin.<ref name="Aydin2012" /> Bi vî rengî, wî piştgiriya dewletê li hêza xwe zêde kir û hêz û bandorek girîng li herêmê bi dest xist. Piştî têkçûna di Şerê Belqêşê, nezîkî Entabê, di sala 1839an ku Bedîrxan Beg bi hêzên eşîrî yên di bin fermandariya wî de beşdar bû, serweriya siyasî û hêza dewleta osmaniyan li herêmê pir hejiya.<ref name="Ufford2007" /> Rewşa heyî ji bo Bedîrxan Beg destpêka serdemeke nû li herêmê bû. Bedîrxan Beg, ku heta wê rojê bi dewletê re siyaseteke aştiyê dimeşand, dû re bi sûd wergirtina ji rewşa heyî ya hikûmetê dest bi şopandina siyasetên ku dê bandora wî li herêmê zêde bikin kir. Ji ber ku bêhêzbûna împeratoriya Osmanî di vî şerî de otorîteya wê ya siyasî li herêmê pir hejand.<ref name="Ufford2007" /> Bedîrxan Beg ji vê rewşa împeratoriya osmaniyan sûd wergirt û bandora xwe li herêmê zêde kir û polîtîkayên cûda li pey xwe hişt.<ref name="Aydin2012" /> === Kampanyaya osmanî li rojhilatê (1839) === Ji ber qelsbûna desthilatdariya navendî di împeratoriya Osmanî de, rêzikên feodal ên mîna yên bi celebê "[[Ayan]]", ku di destpêka sedsala 19an de li gelek herêmên Anatolyayê derketin holê, li herêmên Bakurê Kurdistanê dêstpêkirin. Piştî vê yekê, [[Mehmûd II]] li ser rêxistinkirina rêveberiya navxweyî û modernîzekirina împaratoriyê difikirî.{{sfnp|Eppel|2016|pp=54–55}} Ji bo ku desthilatdariya xwe xurt bike, wî biryar da ku hemî desthilatdariyên ku bi rêya mîrat û kevneşopiyê an jî li ser piştgiriya gel hatine bidestxistin ji holê rake. Piştî rêze pevçûnên 1806-1812an li dijî rûsan, polîtîkayên navendîkirinê ketin pratîkê û siltan Mehmûd II ji bo jiholêrakirina ''Ayaniyan'' tedbîr girt.<ref name=":18">[[Denise Natali]] (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383–387, {{doi|10.1080/1066992042000300701}}</ref> Wî di navbera salên 1812-1817an de li Anatolyayê ''Ayan'' û dûv re jî di navbera salên 1814-1820an de li [[Balkan]]an ''Ayan'' bi dawî kir. Rewş li Kurdistanê pir cûda bû, ku li wir mîrektiyên kurdên misilman û ezîdî yên ku nîv-serbixwe hebûn ku bi sedsalan dom kiribûn.<ref name=":18" /> Bi gotineke din, dê pir dijwartir be ku mîrên kurd ên ku li ser eşîrên mezin serdest bûn, ber bi rastê wan ve bibin.<ref name=":18" /> Rêziknameyên nû yên ku siltan Mehmûdê II dixwest ku derxîne, li Anatolyayê bûn sedema serhildanên mezin. Ji van serhildanan ya herî girîng serhildanên [[Seîd Beg|Seîd Begê Beyazîdê]], Bedîrxan Beg û Mihemed Paşa bûn.<ref name=":18" /> Mistefa Reşîd Paşa û [[Hefîz Mehmed Paşa]] ji bo tepeserkirina van serhildanan hatin erkdarkirin.<ref name=":18" /> Bedîrxan Beg di van serhildanan de wekî navbeynkar di navbera împeratoriya Osmanî û begên kurd de tevgeriya û bi saya bandora wî, bi begên kurd re peymanên aştiyê hatin çêkirin.<ref name=":18" /> === Kampanyayên leşkerî yên hevpeymaniya sêalî (1842-1847) === [[Wêne:Bohtan.png|thumb|Mîrektiya Botanê piştî fetihkirinên Bedîrxan Beg (1842-1847)]] Bedîrxan Beg li herêma Kurdistanê xwedî bandorek û meqamek mezin bû.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Ji ber vê sedemê, piştî serdema Tenzîmatê, împeratoriya osmanî wî wekî meqamê ''muteselimê'' Cizîrê û ''Kolonelê Yedek ê Leşkerî'' tayînkir.{{Sfn|Ateş|2021|p=76}} Helwesta Bedîrxan Beg a li hember serhildana begê kurd a Wanê, [[Xan Mehmûd]], piştî 1842an û têkiliya wî ya nêzîk bi wî re bû sedema îdiayên ku Bedîrxan Beg, Xan Mehmûd û [[Nûrullah Beg]] tifaqek ava kirine.{{sfnp|Ghalib|2011|p=54}} Bi vî awayî, [[Mîrektiya Hekarî|mîrektiya Hekariyê]], [[Behdînan]], [[Miks]] û eşîrên din ên li derdora mîrektiya Bohtanê bûn yek û gelek şer li dijî dewleta navendî ya osmaniyan kirin.{{Sfn|Ateş|2021|p=87}} Înkarkirina berdewam a Bedîrxan Beg li ser îdiayên li dijî wî bandor li dewletê nekir û bawerî bi wî nehat.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Lêbelê, Bedîrxan Beg ji ber polîtîkayên xelet ên ku dewletê di pêvajoya girêdana Cizîrê bi wîlayeta Mûsilê re di sala 1842an de şopand, bi Xan Mehmûd re ket têkiliyên nêzîk.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Lêbelê, piştî sala 1842an, begên kurd ên ku tevlî hevpeymaniyê bûn, kelehên xwe li ser axa xwe xurt kirin, hejmara leşkerên xwe zêde kirin û dest bi çekdarkirina xwe kirin.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Bedîrxan Beg kargehek çek û barûtê ava kir, wekî sembola serxwebûnê pere çap kirin û dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kirin.{{Sfn|Gökçe|1997|p=88}} Dema ku kolonelê brîtanî K. Rich di sala 1943an de bi fermana siltan piştî hevpeymaniyê çû serdana Bedîrxan Beg li Cizîrê, Bedîrxan Beg ji wî re wiha got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=HNcyAgAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA187&redir_esc=y }}</ref> ''"Ez ti siltan nas nakim. Ew kî ye ku ji Konstantînopolîsê ji xwe re dibêjî Siltan? Ew kî ye ku daxwazî fermanên xwe bide li ser pêşarojê kurdan? Ez mêvanbarê vir me û ez dixwazim fêr bim ji wî ku çima alîkarên wî tên ba min û ne ew, ew ku fermanan di destê wî de ne?"'' ==== Şerên li Herêmên Hekarî û Torê (1843-1846) ==== {{multiple image|image1=Assyrian genocide o2p.svg |width1=200|caption1=Nexşeya cihên pevçûnan|image2=Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|width2=240|caption2=Gundên xiristiyan li herêma Torê}} Di salên 1843 heta 1846an de, Bedîrxan Beg bi hevpeymanî ligel [[Xan Mehmûd]] û [[Nûrullah Beg]] li seranserê Kurdistanê li dijî [[Nestorî|nestoriyan]] şer kir.<ref name="Laurie1874">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TbjHyGbVB84C }}</ref><ref name=":02">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Piştî nakokiyeke di navbera waliyê [[Mûsil]]ê, Mihemed Paşa, û Axa Îsmaîl Paşa yê Kurd ê [[Amêdî|Amêdiyê]] de, herêm kete nav şerekî nû. Ya paşîn serî li Nûrullah ê Hekariyê û Bedîrxan Beg re hêvî da. Hersêyan tifaqek çêkirin û sûryaniyan gazî kirin ku tevlî wan bibin. Lêbelê, piştî ku patrîk soz ji Mûsilê wergirt ku wan biparêze, eger kurd biryar bidin ku dîsa tolê hilînik, ev yek red kir. şerê di navbera kurd û osmaniyan de di havîna 1842an de dest pê kir.<ref name="Joseph78">{{Harvnb|Joseph|2000|p=78}}</ref> Mehên din li Hekarî bi taybetî aram bûn, kurd bi şerê li Mûsilê mijûl bûn, û mîsyoner Asahel Grant dest bi avakirina dibistanek olî ya mezin li bajarokê sûryanî ê Xiristiyan, Aşîta, kir û di îlona 1842an de kitêb û nivîsarên sûryanî ji Mûsilê da wê.<ref name="Joseph79">{{Harvnb|Joseph|2000|p=79}}</ref> Seferberiya kurdan di heman mehê de bi têkçûnê bi dawî bû, û sûryanî ji ber redkirina mudaxelekirina şer hatin tawanbarkirin. Gotegot belav bûn ku Grant kelehek ava kiriye da ku li dijî kurdan were bikar anîn, û Nûrullah li cem waliyê [[Erzîrom]]ê nerazîbûn nîşan da. Herwiha, Îbrahîm Paşayê Mûsilê jî ji ber gotegot û zêdebûna çalakiyên mîsyonerî li herêmê ditirsiya. Wî di nameyekê de ji Porte re rave kir ku çawa Grant û xiristiyanan avahiyek mezin ava kirine ku herî kêm 200 ode tê de hene.<ref name="Joseph79" /><ref name="Aprim">{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians From Bedr Khan to Saddam Hussein |paşnav=Aprim |pêşnav=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=Xoa3swEACAAJ }}</ref> Bedîrxan Beg, hêzek çekdarî ya deh hezar kesî ji bo sefera nestoriyan ava kir, êrîşek da destpêkirin û gundên navçeya serhildêr a navdar a Dizê girt, Patrîk Marşemûn û malbata wî dîl girtin. Hêzên Bedîrxan Beg û hêzên nestoriyan ketin şerekî dijwar, û nestoriyan windahiyên giran dan û neçar man ku paşve vekişin. Bedîrxan Beg û leşkerên wî êrîşî herêma [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] kirin, gelek gund talan kirin û dêr wêran kirin. Di vê navberê de, Patrîk reviya û hejdeh roj şûnda, bi birayê xwe, karmendê xwe û sê-çar xizmetkaran re hat Mûsilê, xwe li mala cîgirê konsolê brîtanî girt (27ê Tîrmeha 1843an). Beşek girîng ji nestoriyan bi eşyayên xwe reviyan. Yên ku li cihên xwe man razî bûn ku guh bidin mîrê Hekariyê û bacê bidin mîrê Cizîrê. Piştî sefera Bedîrxan Beg a li dijî nestoriyan, ne tenê nestor, lê di heman demê de nifûsa misilman jî neçar man ku guh bidin mîrê Hekariyê, Nûrulleh Beg. Piştî sefera nestoriyan, Bedirxan Beg mutesselimek bi navê Zeynel Beg wek serokê nestoriyan tayîn kir, û paşê vegeriya Cizîrê.{{Sfn|Hakan||p=165}} Li herêma [[Berwarî Bala|Berwariyê]] eşîrên kurd di bin serokatiya Bedîrxan Beg de êrîş pêk anîn, ku di encamê de nîvê nifûsê hatin kuştin an jî ji wir hatin derxistin.<ref name=":29">{{Jêder-kitêb |sernav=IX. Yüzyılda Amerikalı Misyonerlerin Hakkâri Günlüğü 1830-1870-Diaries Of American Missionaries In Hakkari 1830 1870. |paşnav=Murat Gökhan Dalyan |ziman=tr |url=http://archive.org/details/DiariesOfAmericanMissionariesInHakkari18301870. }}</ref><ref name="gaunt31">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=31}}</ref><ref name="Aboona218">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref> Di salên 1843 û 1846an de li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] [[suryanî]] ji aliyê mîrên kurd ên Bohtan û Hekariyê, Bedîrxan Beg û Nûrullah Beg ve ligel eşîrên suryanî yên hevalbendên wan ên ku li dijî desthilatdariya [[Şîmun XVII Abraham]] bûn, şer pêk hat.<ref name="gaunt30">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=30}}</ref> Di encama şerî de heta 50,000 suryanî hatin kuştin.{{Sfn|Joseph|2000|p=61}} Di tîrmeha 1843an de, hevpeymaniya kurdan, ligel sûryaniyên ku li dijî desthilatdariya Şîmun XVII Abraham<ref name=":03">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> serokatiya Bedîrxan Beg bûn, êrîşî suryaniyan li Hekariyê kirin, gundên wan wêran kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Joseph82">{{Harvnb|Joseph|2000|p=82}}</ref><ref name="grant">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians (Classic Reprint) |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |url=https://books.google.com/books?id=U0EJtQEACAAJ }}</ref> Gelek ji wan kesên ku beşdarî şerî bûn ji têkiliyên qels ên di navbera eşîrên suryanî de sûd wergirtibûn, û gelek ji wan ji ber şerî neçar man ku ji malên xwe derkevin.<ref name="Joseph82" /> Hormuzd Rassam hewl da ku bandora xwe li ser waliyê [[Bexda]]yê, Necîb Paşa, bikar bîne da ku zextê li Bedîrxan bike ji bo berdana girtiyan, ku di nav wan de xizmên nêzîk ên Patrîksazê Dêra Rojhilat jî hebûn ku di vê navberê de li [[Mûsil]]ê penaber bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |paşnav1=Astourian |pêşnav1=Stephan |weşanger=Berghahn Books |tarîx=2020-11-01 |rr=62 |isbn=978-1-78920-451-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISBN9781789204513 |paşnav2=Kévorkian |pêşnav2=Raymond }}</ref><ref name="Aboona2182">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref><ref>“Dihat ragihandin ku "serokê kurd Bedîrxan Beg êrîşî welatê eşîrên xiristiyanan kiribû, bi mebesta ku wan bi rêya kampanyayeke terorê tune bike, ku tê de hejmareke mezin ji wan hatibûn kuştin û yên din jî dîl hatibûn girtin da ku wek koleyan werin firotin”. Aboona, 2008, rr. 199-212</ref> Hewldanên wî tenê bûn sedema berdana nêzîkî 150 kesan, ku yek ji wan xwişka patrîk bû, dema ku yên mayî wekî xenîmeta şer di navbera axa û [[mele]]yan de hatin belavkirin.<ref name="Aboona219">{{Harvnb|Aboona|2008|p=219}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Escarmouche de Persans et de Kurdes.jpg|thumb|Şervanên Botanê êrîşkariya gundên nestorî li Hekariyê dikin]] Di 3ê Tebaxê de, Bedîrxan Beg di "tepeserkirina eşîran de bi ser ket û hate ragihandin ku 'hê jî qirkirin bi dawî nebûye, û çend kesên ku hewl dane birevin hatine kuştin...'". Piştre dagirker "li dijî navçeya [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] derketin, li wir ew di dagirkirina gundan de bi ser ketin û li dijî gelê wê kiryarên herî hovane pêk anîn". Heta "ew kesên ku li dijî dagirkirina kurdan derneketin jî wekî şervanan hatine muamelekirin." Laşê diya baviksalar çar parçe hatiye perçekirin. Gelek jin û zarokên biçûk "hatine dîlgirtin da ku wekî [[Xulamtî|koleyan]] werin firotin."<ref name="Aboona219" /> Li gorî walîyê Mûsilê, hejmara leşkerên kurd bi qasî 100,000 dihat texmînkirin, her çend tê gotin ku sûryanî bi xwe jî bi qasî 70,000 texmîn kirine. Leşkerên kurd ji seranserê [[Rojhilata Navîn]] bûn yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rr=72 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC }}</ref> Di sala 1843an de, Bedîrxan Beg berxwedana Mar Şîmûn şikand, ku bixwe di ve demê li Mûsilê wekî penaber jiyan kir.<ref name="Aboona219" /> Di encama êrîşên 1843an de, Porta Bilind di siyaseta derve de ket rewşek dijwar û bû sedema destwerdana dewletên rojavayî di vê mijarê de, û ew bi rêya balyozên xwe yên li [[Konstantînopolîs]]ê zextê li ser hikûmetê kirin.<ref name="Aboona219" /> Bertek û destwerdana tund a dewletên rojavayî piştî operasyona li dijî nestoriyan a ku ji hêla Bedîrxan Beg ve di 1843an de pêk hat, û herwiha têkiliya wî ya nêzîk bi Xan Mehmûd û hin axayên kurd ên ku bi wî re di serhildanê de bûn û encama vê hevpeymaniyê (1846), bû sedem ku Porta Bilind tedbîrên radîkal bigire da ku vê pirsgirêkê ji holê rake.<ref name="Aboona219" /> Di sala 1844an de, Bedîrxan Beg û zilamên wî li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] li dijî êzîdiyan şerek pêk anîn ku bû qurbaniya 13 hezar însanan.<ref name="OShea2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Zilamên wî gelek êzîdî jî girtin û neçar kirin ku bibin misilman. Niştecihên heft gundên êzîdiyan hemû neçar man ku bibin misilman.<ref name="gaunt32">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=32}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Armenie. Tribu kurde passant un gue sur L'arax. 1847.jpg|thumb|Şervanên Botanê çemeke di nav zozanên Hekariyê derbas dikin]] Şerekî din ji aliyê Bedîrxan Beg ve di sala 1846an de pêk hat, bi zêdetirî 10 hezar çekdaran êrîşek li ser nestoriyên tûhiba li herêma Hekariyê da destpêkirin, şerekî mezin pêk hat ku heta li dijî wan suryaniyan jî bandor kir ku di kampanyaya wî ya yekem a şerî de di sala 1843an de tevlî wî bûn.<ref name=":24">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Vî şerî bi rêya çapemeniya rojavayî bala navneteweyî kişand; herwiha siyasetmedar û raya giştî ya ewropî ji rewşa xiristiyaniyan hişyar kir. Ev yek bû sedem ku welatên ewropî zextê li Porte bikin da ku destwerdanê bike û şerî rawestîne.<ref name=":24" /> Ji ber şerên ku ji aliyê leşkerên Bedîrxan Beg ve li dijî eşîrên serbixwe yên suryanî hatin kirin, "hebûna demdirêj a gelê suryanî wekî tebeqeyek serbixwe" bi dawî bû.<ref name=":04">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref><ref name="Aboona284">{{Harvnb|Aboona|2008|p=284}}</ref> ==== Terma dawîn ==== Armanca Bedîrxan Beg ew bû ku êzîdiyan neçar bike ku bibin misilman.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Di 22ê sibata 1846an de, Xan Mehmûd di nameyekê de ji [[Mehmed Emîn Rauf Paşa|Mehmed Emîn Paşa]] re nivîsand, derbarê serhildana Bedîrxan Beg û begên din ên kurd de ku li [[Wan]]ê dest pê kir, Mareşal [[Erzîrom]]ê, Esad Paşa, diyar kir ku tevî şîret û pêşniyaran ji xelkê navenda Wanê û navçeyên wê re, kaos çareser nebû û [[Mistefa Beg]], Xan Mehmûd, Nûrullah Beg û Bedîrxan Beg ji xelkê navenda Wanê li dijî dewletê serî hildan.<ref name="Yilmaz2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Annexe III – Organisations kurdes : tableau récapitulatif |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Graduate Institute Publications |tarîx=2013 |rr=206 |isbn=978-2-940503-17-9 |url=https://doi.org/10.4000/books.iheid.2317 }}</ref> Esad Paşa paşê hewl da ku vê pirsgirêkê bi rêya lihevhatinê bi begên kurd re çareser bike, lê tevî hemû hewldanên xwe, ew nekarî.<ref name="Yilmaz2013" /> Li ser vê yekê, wî diyar kir ku ji bo tepeserkirina serhildanê, divê bê şert û merc êrîşî begên kurd bikin, wekî din, heke pir dereng be, serhildan dê li qadeke pir firehtir belav bibe.{{Sfn|Henning|2019|p=109}} [[Wêne:Forces of the Botan Emirate near Cizir.jpg|thumb|Şervanên Botanê nêzikiya Cizîrê]] Ji ber zextên Hêzên Ewropî ji bo rawestandina komkujiyên xiristiyaniyan, di salên 1846-7an de hêzên osmanî êrîşî deverên Bedîrxan Begê kirin. Hêza osmanî ya 12,000 mêr di bin fermandariya [[Omer Paşa]], ku ji aliyê eşîrên êzîdî ve dihat piştgirîkirin û dixwestin tolhildanê bikin, li nêzî [[Zeytûna]], li herêma [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] artêşa kurd têk bir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-24 |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg {{!}} ÊzîdîPress - English |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250911155936/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di destpêka şer de tevgerên kurd karîbû osmaniyan têk bike, lê wekî fermandarekî girîng ê leşkerên kurd, çû aliyê Osmaniyan û neçar ma bireve keleha [[Dih]]ê, li wir dorpêçeke heşt mehan kişand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839-1878 |paşnav=Reid |pêşnav=James J. |weşanger=Franz Steiner Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-515-07687-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Zgg6c_Ndtu4C&q=Bedirkhan+rebellion+1845&pg=PA471&redir_esc=y#v=onepage&q=Bedirkhan%20rebellion%201845&f=false }}</ref> Piştî operasyona leşkerî ya ku hêzên osmanî li dijî Bedîrxan Begê serhildêr û begên kurd ên hevalbendên wî destpêkirin, lê Muşîr Osman Paşa li Cizîrê şikestinek giran xwar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Impact of the War on Ottoman Social and Political Life |paşnav=Badem |pêşnav=Candan |weşanger=Brill |tarîx=2010 |rr=329–402 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 |doi=10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 }}</ref> Dîsa jî ser vê yekê, Bedîrxan Beg bi malbat û hêzên xwe vekişiya Keleha Orakê, ku wî ew ji bo xwe wekî cihekî ewle dihesiband.{{Sfn|Badem|2010|p=363}} Paşê, waliyê Erzîromê Hafiz Paşa [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] wek navbeynkar şand, lê bê encam ma. Hikûmetê ji bo razîkirina Bedîrxan Beg serî li her rêbazê da. Ji şêxên [[Neqşbendî]] hat xwestin ku şîretê bidin wî, û şêxên pêşeng ji wî re name nivîsandin û diyar kirin ku ger ew şîreta wan red bike, ew ê li kêleka osmaniyan bisekinin. Paşê, Îsmaîl Nazim Efendî şandin herêmê û bi xwe bi Bedîrxan Beg re civiya. Di 7ê îlona 1846an de, Îsmaîl Nazim Efendî û Bedîrxan Beg ji Stembolê derketin û çûn Cizîreyê li ser van xalan li hev kirin: * Eger ''Dersaadet îmtiyaza Mütesellimê'' ya Cizîrê bide kesekî din, Bedîrxan Beg dê rewşa nû qebûl bike û li mala xwe ya li Cizîrê bijî, bi şertê ku zirarê nede rûmet, can û milkê wî, an jî eger ''Dersaadet'' guncaw bibîne, dê wekî odevanekî mutesellimê nû xizmet bike. * Eger ''Dersaadet'' erkên xwe yên wekî mîr bidomîne, ew ê hemû hewla xwe bide da ku her gotin û ferman were bicîhanîn, û ew kesên ku ji navçeyên cîran koçî deverên di bin rêveberiya wê de kirine, dê vegerin welatên xwe, û dê hewl were dayîn ku ew kesên ku ji niha û pê ve werin qebûl bikin. * Bedirxan Beg dê bacên ku ji bo navçeyên di bin kontrola wî de yên ku bi [[Mûsil]]ê ve hatine girêdan, heta pereyê wî yê dawî jî bide. * Li gorî nifûs, prosedur û rêziknameyê, ji herêmên di bin rêveberiya wê de, hejmara pêwîst a leşkeran ji artêşa osmanî re dê were şandin. * Ji bo diyarkirina cîzya ku ji hêla [[Nestorî|nestoriyan]] ve were dayîn, dê waliyê Mûsilê karmendek were destnîşankirin. Bedîrxan Beg, ger pêwîst be, dê di vê xebatê de alîkariyê bike û ji niha û pê ve dê destwerdanê neke di berhevkirina vê cîzyayê de. * Her çiqas Cîzre di bin desthilata Mûsilê de be jî, ew bi wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] û Erziromê re jî hevsînor e, û parêzgarên wan di demên berê de mudaxeleyî herêmê kirine. Ji niha û pê ve, wefadarî tenê bi waliyê Mûsilê re ye, û parêzgarên din bêyî erêkirina wî ti daxwazek ji Bedîrxan Beg nakin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yiğit |pêşnav=İrfan |tarîx=2025-07-29 |sernav=Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1835–1866) |url=https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1610925 |kovar=Külliye |cild=6 |hejmar=2 |rr=196–218 |doi=10.48139/aybukulliye.1610925 |issn=2717-7351 }}</ref> Piştî vê civînê, Bedîrxan Beg di 22ê çileya 1847an de nameyek ji siltan re nivîsand û dilsoziya xwe ragihand û diyar kir ku ew ê li gorî şertên lihevkirî tevbigere û heke ew neke, ew ê her cezayek qebûl bike. Bedîrxan Beg, ku ji siltan ji bo şaşiyên xwe yên berê lêborîn xwestibû, hewl da ku dilsoziya xwe bi gotina "Heqê min hebûya, ez ê amade bim canê xwe ji bo îslam feda bikim" nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ateş |pêşnav=Oral |paşnav2=Büyüktolu |pêşnav2=Recep |tarîx=2025-01-01 |sernav=16. KOLORDU KOMUTANI MİRALAY MUSTAFA KEMAL BEY’İN EDİRNE GÜNLERİ (28 OCAK 1916-11 MART 1916) |url=https://doi.org/10.33431/belgi.1540477 |kovar=Belgi Dergisi |hejmar=29 |rr=1–22 |doi=10.33431/belgi.1540477 |issn=2146-4456 }}</ref> Lêbelê, gelek rayedarên dewletê yên payebilind, nemaze siltan [[Ebdulmecîd]] (1839-1861), her tevgera wî bi guman temaşe kirin. Siltan û hikûmet di fikarên xwe de mafdar bûn, ji ber ku Bedîrxan Beg bi dizî dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kir.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Rapora Nazim Efendî ji hêla Meclîsa Împeratorî ve hate nirxandin û tevî tawîzên ku wî kiribûn jî, biryar hate dayîn ku ew ji Cizîrê were derxistin.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Bawerî hebû ku Bedîrxan Beg Nazim Efendî şaş kiriye û hewl dide ku dem qezenc bike da ku ji bo çalakiya leşkerî amade bibe. Piştre nameyek ji wî re hat şandin û daxwaza îtaetê ji bo cara dawî hat kirin, û heke ew di nav hefteyekê de piştî wergirtina nameyê guh nedaya, biryar hat dayîn ku çalakiya leşkerî dest pê bike.{{Sfn|Ateş|2021|p=77}} Di cih de piştî peymana bi Nazim Efendî re, Bedîrxan Beg Şêx Yûsif ê Mûsilê şand konsulxaneya brîtanî ya li Mûsilê û diyar kir ku heke sozên wî werin bicîhanîn, ew ê guh bide siltan. Dûv re konsulxaneya brîtanî ji wan re ragihand ku ew ê nikaribin bersiv bidin heya ku ew ji balyozê li Stembolê xeber wernegirin û kopyayek ji taybetmendiyan ji balyozê brîtanî yê li Stembolê re bişînin. Balyozê brîtanî kopyayek ji taybetmendiyan ji Wezareta Karên Derve re şand.{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} Wezaretê ev rewş ji siltan re ragihand, û van bûyeran gumanên li ser Bedîrxan Beg zêde kirin. Bersiva daxwaznameya ku di 19ê nîsana 1847an de ji siltan re hat şandin wiha ye:{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} {{Quote|“Daxuaniyên Bedîrxan Beg ên derbarê rewşa wî ya berê de ne rast in. Ew îtaet nîşan dide, encamên tedbîrên leşkerî yên ku têne girtin fêm dike; lêbelê, ew hîn jî planeke veşartî diafirîne da ku di rewşa xwe ya berê de bimîne. Tiştek ji tedbîrên li hev hatine kirin naguhere; tenê dimîne ku meriv li bendê be ka encam çi ye. Armanca sereke ew e ku ew ji penageha wî were derxistin û misoger bibe ku encam bêyî xwînrijandinê pêk were. Li gorî biryara berê hatî dayîn, berpirsiyariya bersiva vê nameyê li ser milê Marşalê Dîyarbekirê ye. Ji ber vê yekê, qralîteya wî guncaw dîtiye ku name pêşî ji Marşalê re were şandin, û heke ew guncaw bibîne, ew dikare nameyê ji Bedîrxan Beg re bişîne. Ger îtaeta wî rast be û ew teslîmî fermandariya artêşê bibe, di rûmet û rûmeta me de ye ku garantiya ku ji wî, malbata wî û milkê wî re hatiye dayîn were bicîhanîn. Divê baldariyek mezin were dayîn da ku kes zirarê an êşê nede Bedîrxan Beg an malbata wî….”}} == Radestbûn û sirgûn == Bedîrxan piştî du salan şerê mezin bi osmaniyan re, neçar ma ku di 4ê tîrmeha 1847an de li Keleha Evreh li [[Dih]]ê, [[Sêrt|herêma Sêrtê]], teslîmî osmaniyan dibe.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=111-112}} Di heman rojê de Xan Mehmûd li [[Tetwan|Tewanê]] jî têk çû.{{Sfn|Kardam|2019|p=31}} Bedîrxan ji aliyê [[Yezdanşêr]], xizmekî dûr û fermandarê payebilind ê hêzên xwe ve, hat xiyanetkirin.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=113}} Ew tevlî artêşa osmaniyan bû û soz dabû ku di berdêla soza pileya li Yezdanşêr de dê ji bo demek kurt wekî mutesellimê Cizîrê were tayînkirin. Ji keleha Evrehê Bedîrxan û malbata wî bi zincîran hatin girêdan û birina gundê Kumçati ya li parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]]. Piştî 40 rojan di bin çavdêriyê de, Bedîrxan û malbata wî hatin veguhastin bo [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]].{{Sfn|Kardam|2019|p=31}}[[Wêne:Bedirkhan Beg.jpg|thumb|150px|Bedîrxan Beg li Krîtê]]Piştî ku hêviyên Bedîrxan ên ku destûr bê dayîn ku ew li Konstantînopolê bicîh bibe nehatin bicîhanîn, ew û hevalên wî şandina [[Kandiye]]yê ku bajarê herî mezin a [[Krît]]ê ye û di wê demê di bin desthilatdariya împeratoriya Osmanî de bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1853an de wî du caran daxwaz kir ku destûr bê dayîn ku vegere [[Stembol]]ê, lê daxwazên wî hatin redkirin.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1855an de wî li derveyî Kandiyeyê zeviyek kirî, ku navê wê kir "''Kabıl Hora''".{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Ji ber ku di sala 1856an de li Krîtê erdhejek bihêz çêbû, ew ji ber wêrankirina milkên xwe bi karesatên darayî re rû bi rû ma. Meaşê wî ku hîn jî ji împeratoriya osmaniyan digirt, tenê 7000 Kuruş bû. Piştî ku Bedîrxan Beg karî nakokiyên di navbera xiristiyan û misilmanan de li ser giravê çareser bike, rewş çêtir bû. Di îlona 1857an de, siltan [[Ebdul Mecîd]] nêzîkatiya xwe ya li hember Bedîrxan Beg guherand, meaşê wî du qat zêde kir û destûr da 43 şagirtên xwe ku vegerin [[Kurdistan]]ê.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg, ku bi salan li Krîtê bi malbata xwe re ma, vegeriya Stembolê, û ji wir bi daxwaza wî ew veguheztin [[Şam]]ê, ku salên dawî yên jiyana xwe li wir derbas kir.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} == Mirin == Veguhastin ji aliyê rayedarên osmanî ve hate pejirandin, yên ku hîn jî wî di bin çavdêriyê de dihiştin lê destûr didan ku teqawidiyek bi rûmettir ji entrîkayên siyasî yên paytext dûr bikeve. [[Şam]], bi dîroka xwe ya dirêj wekî cihekî sirgûniyê ji bo kesayetên navdar, hawîrdorek bêdengtir û civatek pêşkêşî wî kir ku malbata wî lê bi cih bibe.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tevî ku ew wekî mîrekî bihêz ê Bohtanê di paşeroja xwe de bû, ew wekî zilamekî ji desthilatdariyê bêpar ket bajêr, tenê bîranîna desthilatdariya xwe ya berê û dilsoziya malbata xwe hildigirt.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tenê salek piştî hatina wî, Bedîrxan Beg di sala 1869an de li Şamê mir. Koça dawî ya wî wekî encama sedemên xwezayî hate ragihandin, ne wekî tundûtûjiya siyasî an destwerdana osmanî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=115}} Heta wê demê ew kesayetiyek pîr bû, li gorî girîngiya xwe ya berê di tarîtiyê de dijî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=117}} Mirina wî nîşana vemirandina dawî ya armancên wî yên kesane û beşa dawî ya kariyerek ku carekê dewleta navendî ya osmanî dixe nav dijwarîyan bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Ew li goristana navçeya [[Rukneddîn]] a Şamê hate defînkirin, cihek ku paşê di nav kurdan de bi bîranîna wî ve girêdayî bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Defînkirin bi xwe sade bû, bêyî naskirina fermî ya osmanî, lê dîsa jî gora wî bû şahidiyek bêdeng a jiyana wî ya aloz.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Cihê razana Bedîrxan Beg ji bo civakên kurd girîngiyeke sembolîk bi dest xist.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Di salên paşîn de, goristanek bîranînê li ser gora wî bi beşdariyên navdarên kurd hate çêkirin, da ku cihê defînkirina wî di tariyê de neçe.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Ji bo nifşên piştre yên kurdan, mirina wî li Şamê hem têkçûna [[Mîrektiya Soran|mîrektiyên kurd]] û hem jî berxwedana nasnameya kurd di sirgûnê de temsîl kir.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} Bi vî awayî gora wî ji cihekî veşartinê yê sade veguherî xaleke navendî ya bîranînê, mirina bêdeng a mîrekî ji textê hatiye derxistin veguherand sembolek mayînde di bîra dîrokî ya kurdan de.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} == Dîn û polîtîka == [[Wêne:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|thumb|Mizgefta mezin a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]]]] Bedir Xan Beg di malbateke misilman a [[Sunîtî|sunî]] de ji dayik bû. Têkoşîna ji bo desthilatdariyê û aloziyên siyasî yên di nav împeratoriya de yek ji hincetên paqijkirina etnîkî ya nifûsa ne-misilman, nemaze li deverên kurd, ji wî re pêwîst bû. Wî bi tundî piştgirî da terîqetên [[sofî]], ​​ku wê demê li [[Anatolya]]yê pir belav bûn.<ref name="Ali1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> Bedîrxan nêzîkî terîqetên sofî yên serdest bû wekî [[neqşbendî]] û [[helvetî]]. Terîqeta ku herî zêde ji hêla wî ve dihat piştgirîkirin neqşîbendî bû û îro tê pejirandin ku ew peyrewê neqşîbendî bû. Bi saya patronaja wî, neqşbendîzm li [[Bohtan]], [[Zozanê Kur]]dan û li [[Şehrezûr]]ê belav bû.<ref name="Ali1997" /><ref name="Szanto2020">{{Jêder |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |sernav=Islam in Kurdistan: Religious Communities and Their Practices in Contemporary Northern Iraq |tarîx=2020 |xebat=Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives |rr=1–16 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-gihiştinê=2020-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219150105/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-arşîvê=2021-12-19 |rewşa-urlyê=zindî |cih=Cham |ziman=en |doi=10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |isbn=978-3-319-73653-2 |s2cid=226565009 |paşnavê-edîtor=Lukens-Bull |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor2=Woodward |pêşnavê-edîtor2=Mark |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Springer International Publishing }}</ref><ref>Paul Dumont "Disciples of the Light: The Nurju Movement in Turkey," Central Asian Survey 5:2 (1986): 330.</ref> Lêbelê, Bedir Xan ol wekî amûrek siyasî jî bi kar anî. Wî gelek caran ji bo kampanya û polîtîkayên xwe yên leşkerî, bi taybetî di muameleya xwe ya bi nifûsa ne-misilman re, hincetên îslamî bikaranî.<ref name="Szanto2020" /> Di nameyên bi kahînên [[nestorî]] re di dema pêşengiya kampanyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] de, wî [[Êzdîtî|êzdî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] wekî "parazîtan" li [[Kurdistan]]ê bi nav kir, û xetên olî yên zelal kişand da ku veguherînên bi zorê û tundûtûjiya girseyî rewa bike.<ref name="Szanto2020" /> Kiryarên wî bi çend wehşetên mezin ên bi motîvasyonên olî gihîştin lûtkeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam Coğrafyacılarının Eserinde Kürtler Hakkındaki Rivayetler |paşnav=Biçer |pêşnav=Bekir |weşanger=Tarih Okulu Dergisi |sal=2014 }}</ref> Di sala 1832an de, wî bi [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşayê Rewanduzê]] re hevkarî kir da ku komkujiya Şêxan pêk bîne, ku di encamê de zêdetirî 300 gundên Êzîdî hatin hilweşandin, bi hezaran kes hatin kuştin û zêdetirî 20,000 êzdî hatin îslamîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/kurtler-ve-islamiyet-1-15675yy.htm |sernav=Kürtler ve İslamiyet |malper=Risale Haber |tarîx=2014-01-27 |roja-gihiştinê=2020-12-13 |ziman=tr |paşnav=Hazal |pêşnav=Kadri }}</ref> Di navbera 1843 û 1846an de, Bedîrxan kampanyayên hovane li dijî xiristiyanên suryanî (Nestûrî) birêve bir, di kampanyayên berê de bû sedema mirina nêzîkî 11,000 kesan û di komkujiya 1846an de jî heta 60,000 kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref> Ev kiryar di nav êrîşên herî wêranker ên li ser kêmneteweyên olî di dîroka kurd û osmaniyan de dimînin.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Tesîr == Bandora Bedîrxan Beg piralî bû. Wî bi awayekî biryardar rêveberî û ewlehî li Botanê şekil da, reformên navendîparêz ên osmanî rexne kir û di dawiyê de bû qurbanê wan, û mîrektiyek hişt ku hem bi destkeftiyên îdarî û hem jî bi tundûtûjiya giran a li dijî civakên kêmneteweyan nîşankirî ye. Tevlêbûna wî ya paşê di bîra siyasî ya kurd a li ser bingeha malbatê de - û girîngiya domdar a rêzenivîsa Bedîrxan di warên çandî û siyasî de - nîşan dide ka aktorên herêmî yên sedsala nozdehan çawa dikarin bandorek ji salên xwe yên fermî yên desthilatdariyê wêdetir bikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=91}} Zanyar berdewam li ser motîv, karakter û girîngiya dîrokî ya giştî ya Bedîrxan nîqaş dikin. Şîrove ji dîtina wî bi giranî wekî modernîzatorekî herêmî yê pragmatîk ku rêziknameya herêmî li dijî hilweşîna navendî parastiye bigire heya dîtina wî wekî zilamekî feodal ê êrîşkar ku cûdahiya mezhebî û tundûtûjiyê ji bo armancên siyasî bikar aniye.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Ev nîqaş tengezariyên dîroknivîskî yên berfirehtir li ser ka meriv çawa navdarên herêmî li derdora osmanî dinirxîne nîşan didin: gelo divê kapasîteya wan a ji bo rêveberî û adaptasyonê were tekez kirin, an jî aliyên zorê û tundûtûj ên desthilatdariya wan werin pêş.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Lêkolînên dawî li ser xwendinên nuwaze yên ku Bedîrxan di nav pêvajoyên reformên împeratorî, reqabetên herêmî û rewşa aborî ya guherbar a sinorê osmanî de bi cih dikin, diguherin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} === Tesîra wî li ser kurdan === Bedirxan Beg ji aliyê gelek mezhebên neteweperest ên di nav civaka kurd de tê rûmetdarkirin û di têkoşîna kurdan a ji bo serxwebûnê de wekî modelek tê hesibandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg di civaka kurd a îslamî de jî bi taybetî wekî rizgarkerê Kurdistanê tê pesinandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Gelek kurd, di nav de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], li ser prensîbên Bedîrxan Beg serhildan kirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Têkiliya di navbera êzidî, nestorî û kurdan de bi sedsalan bêyî bûyerên neyînî yên dîrokî yên mezin hate domandin, ku bi rêberî û polîtîkayên Bedirxan ên li hember kêmneteweyên nemisilman bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Bandora Bedirxan Beg li ser civaka kurdî kûr û demdirêj bû. Wekî dawîn mîrê mezin ê kurd ku di bin Împeratoriya Osmanî de desthilatdariyeke girîng bi dest xistiye, desthilatdariya wî pir caran wekî beşa dawî ya mîrektiyên mîrasî yên kurd tê bîranîn ku bi sedsalan e herêmên mezin bi serbixwebûneke nisbî birêve dibirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=73}} Ji bo gelek kurdan, Bedirxan bû sembola hem potansiyela rêbertiya navendî û bihêz a kurd û hem jî lawaziya rêbertiya wisa dema ku bi navendîbûna împeryal re rû bi rû dimîne.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=74}} Serdestiya wî bi serdemeke veguherîner a dîroka osmanî re hevdem bû, ku bi reformên Tenzîmatê û bi hilweşandina gav bi gav a mîrnişînên nîv-xweser ên kurd ku bi dîrokî desthilatdariya împeryal li herêmên sinor navbeynkarî dikirin, hate nîşankirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=75}} Di bîra kolektîv a kurdan de, Bedîrxan di demekê de ku dewleta navendî ya osmanî hewl dida pergalên îdarî yên nû ferz bike, kesayetiyek aramî û rêkûpêk temsîl dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> Yekkirina mîrektiya Botanê, bi avahiyek bacê ya bi bandor, rêyên bazirganiyê yên birêkûpêk û yekîneyên leşkerî yên dîsîplînkirî, bû sembola tiştê ku rêveberiya herêmî ya kurd dikare bi dest bixe.{{Sfn|Olson|1989|p=11}} Ji bo serokên eşîran û navdarên bajarî, desthilatdariya wî îhtîmala hevsengkirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî bi pratîkên îdarî yên proto-nûjên nîşan da.{{Sfn|Olson|1989|p=12}} Rewşenbîr û çalakvanên siyasî yên kurd ên paşê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de gelek caran navê wî bikaranîn, an wekî modelek heyranok a serweriya kurdan an jî wekî çîrokek hişyariyê ya encamên dijberiya dewleta osmanî bêyî hevpeymanên têr.{{Sfn|Olson|1989|p=13-14}} Bandora Bedirxan jî malbatî û xanedanî bû. Piştî têkçûn û sirgûnkirina wî, neviyên wî - ku pir caran wekî "malbata Bedirxan" têne binavkirin - di destpêşxeriyên çandî, rojnamegerî û siyasî de ku neteweperweriya destpêkê ya kurdî şekil dan, navdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |sernav=Kürdistan' Teriminin Doğurduğu Tartışmalar |malper=www.ozgurpolitika.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |roja-arşîvê=2004-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya serdema osmanî de, endamên malbata wî rojnameyên bi zimanê kurdî yên bi bandor damezrandin, beşdarî komeleyên reformîst û neteweperwer bûn, û bi çavdêrên ewropî re têkilî danîn ku her ku diçû bi "pirsgirêka kurd" re eleqedar dibûn.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Ev berdewamiya serokatiyê ji çalakvaniya îmaratê bigire heya diyasporayê têkiliya mîrata Bedirxan Beg bi rêça berfirehtir a avakirina nasnameya kurdî xurt kir.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Di asta civakî de, kampanyayên leşkerî yên Bedirxan Beg û desthilatdariya wî li ser gelek eşîrên kurd siyaseta eşîrî li Bakurê Kurdistanê ji nû ve şekil da.<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=After Abdullah Beg: The Politics of Dividing the Kurdish Nobles’ Lands |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2022 |rr=177–218 |isbn=978-1-3995-0863-6 |paşnavê-edîtor=Özok-Gündoğan |pêşnavê-edîtor=Nilay |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire/after-abdullah-beg-the-politics-of-dividing-the-kurdish-nobles-lands/682BF93611DB23169E710231851768FF |series=Edinburgh Studies on the Ottoman Empire }}</ref> Bi bindestkirina mîrên reqîb û ferzkirina yekîtîyek nisbî di navbera komên perçebûyî de, wî perçebûna navxweyî ya ku pir caran rê li ber hevgirtina siyasî ya kurdan digirt, demkî kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Legacies |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=23–202 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> Şiyana wî ya seferberkirina bacên eşîrî, berhevkirina bacan bi bandor, û fermankirina dilsoziyê li seranserê beşên girîng ên axa kurdan, têgihîştina amûrek proto-dewletê xurt kir.<ref name=":20" /> Her çend ev yekîtî piştî dûrxistina wî hilweşiya jî, bîranîna desthilatdariya kurd a wiha ya xurtkirî ji bo ramanwerên neteweperwer ên paşîn bû kevirê bingehîn ku dixwestin ji dabeşbûnên kûr ên di navbera eşîr û herêman de derbas bibin.<ref name=":20" /> Îro, di retorîk, edeb û bîranînên dîrokî yên siyasî yên kurdan de behsa Bedirxan Beg tê kirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=88-89}} Navê wî wekî mînakek ji bo serweriya windabûyî û wekî bîranînek ji bo dijwarîyên ku kurd di danûstandinên xweseriyê de di çarçoveyên mezintir ên împeriyal û neteweyî de pê re rû bi rû mane tê binavkirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} Bi vî rengî, bandora Bedirxan ji temenê wî wêdetir dirêj dibe, ne tenê xeyala siyasî ya hevdemên xwe, lê di heman demê de vegotinên neteweperweriya kurdî ya nû jî şekil dide.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} === Tesîra wî li ser ezîdiyan === [[Wêne:Geli_Ali_Beg.jpeg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geli_Ali_Beg.jpeg|thumb|[[Avşara Geliyê Elî Beg]] li [[Herêma Kurdistanê]] navê xwe ji mîrê ezdî Elî Beg sewa bîranînê lêkirin ku di 1832an ji aliyê Bedîrxan Beg hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Majid Hassan |tarîx=2019-11-01 |sernav=Genocidal Campaigns during the Ottoman Era: The Firmān of Mīr-i-Kura against the Yazidi Religious Minority in 1832–1834 |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsi.13.1.05 |kovar=Genocide Studies International |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=77–91 |doi=10.3138/gsi.13.1.05 |issn=2291-1847 }}</ref>]] Hikûmê Bedîrxan Beg bandorek mayînde û wêranker li ser nifûsa êzîdî ya sinorê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] kir. Êzîdî, ku li çiyayên [[Şingal]], [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] û hin deverên parêzgeha [[Dihok]]ê ya îro kom bûn, civatek olî ya ku demek dirêj dihat zilmkirin bû û ji hêla hikûmdarên misilman ên derdorê ve bi gumanbarî dihatin dîtin.<ref name="Oxford">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Yazīdīs |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John |lînka-edîtor=John Esposito |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201023141910/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2020 |isbn=9780195305135 |rewşa-urlyê=mirî |beş=Yazīdīs }}</ref> Di destpêka sedsala nozdehan de, êzîdî jixwe bi kampanyayên cezakirinê yên dubare ji hêla parêzgarên osmanî û serokên eşîrên kurd ve rû bi rû bûn.<ref name="Kizilhan2017">{{Jêder-kovar |paşnav1=Kizilhan |pêşnav1=Jan Ilhan |paşnav2=Noll-Hussong |pêşnav2=Michael |tarîx=2017 |sernav=Individual, collective, and transgenerational traumatization in the Yazidi |kovar=BMC Medicine |cild=15 |hejmar=1 |rr=198 |doi=10.1186/s12916-017-0965-7 |issn=1741-7015 |pmc=5724300 |pmid=29224572 |doi-access=free }}</ref> Bedîrxan ev şêwaz bi rêya seferên leşkerî yên sîstematîk ku bûn sedema qurbaniyên mezin û jiyana êzîdiyan ji bo nifşan têk bir, xurttir kir.<ref name="Kizilhan2017" /><ref name="Asatrian-Arakelova 2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World |paşnavê-nivîskar1=Asatrian |pêşnavê-nivîskar1=Garnik S. |lînka-nivîskar1=Garnik Asatrian |weşanger=[[Routledge]] |sal=2014 |rr=1–28 |isbn=978-1-84465-761-2 |cih=[[Abingdon, Oxfordshire]] |beş=Part I: The One God - Malak-Tāwūs: The Leader of the Triad |series=Gnostica |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=y1RsBAAAQBAJ |doi=10.4324/9781315728896 |oclc=931029996 |paşnavê-nivîskar2=Arakelova |pêşnavê-nivîskar2=Victoria }}</ref> Li gorî vegotinên hemdem û kevneşopiya devkî ya êzîdiyan, Bedîrxan di salên 1830 û 1840an de çend êrîş li ser gundên êzîdiyan pêk anîne.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ev êrîş pir caran bi îdiayên bêîtaetiya siyasî an nedayîna bacan dihatin rewakirin, lê wan aliyek olî ya xurt hildigirt.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Bedîrxan, mîna gelek hikûmdarên misilman a ve serdemê, dînsozên êzîdî wekî heterodoks û li derveyî parastina ku bi kevneşopî ji "Ehlên Pirtûkê" re dihat dayîn didît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji ber vê yekê, êzîdî bi taybetî li hember kampanyayên ku hem wekî cezaker û hem jî wekî destûrdayîn dihatin hesibandin, bêparastin bûn. Gund hatin şewitandin, niştecih hatin qirkirin, û yên sax man an neçar man ku birevin an jî bibin misilman.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-State Violent Actors and Social Movement Organizations: Influence, Adaptation, and Change |weşanger=Emerald Group Publishing |tarîx=2017-04-26 |rûpel=75 |isbn=9781787147287 |paşnavê-edîtor=Mazzei |pêşnavê-edîtor=Julie M. |url=https://books.google.com/books?id=0fm0DgAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> Mezintirîn ji van kampanyayan êzîdiyên Şêxan û Şingalê hedef girtin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kronîkên êzîdiyan kuştinên girseyî, revandina jin û zarokan û koçberkirina bi zorê vedibêjin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Rêwiyên ewropî û rayedarên osmanî jî van bûyeran ragihandine, her çend pir caran bi texmînên cûda yên qurbaniyan. Bêyî ku hejmaran çi bin, civaka êzîdî [[Guhertinên demografîk|paşketinek demografîk]] û civakî ya giran dît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Gelek eşîr belav bûn, [[Çandinî|erdên çandiniyê]] bêçare man, û otorîteya civakî ya rêberên olî yên êzîdî (wek ''Mîr'' û ''Baba Şêx'') bi kûrahî qels bû.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kampanyayên Bedîrxan rewşa êzîdiyan wekî kêmneteweyek bindest xurt kir. Ev bûyer bûn beşek ji vegotina berfirehtir a êzîdiyan a li ser mayîndebûnê li hember fermanên dubare (fermanên ji bo tunekirin an jî guherîna bi zorê) ku ji hêla hikûmdarên dewletên cuda ve hatine dayîn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kevneşopiya devkî komkujiyên Bedîrxan di nav "heftê û du" êrîşên qirkirinê de dihesibîne ku êzîdî bawer dikin ku civaka wan kişandiye. Vê bîra kolektîf nasnameya êzîdiyan bi kûrahî şekil daye, tecrîd û bêbaweriya bi hêzên derdorê re pêş xistiye.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji perspektîfeke siyasî ve, tundûtûjiya Bedîrxan li dijî êzîdiyan bandorên berfirehtir hebûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Wê rêveberên osmanî xist nav fikaran, yên ku ditirsiyan ku komkujiyên bêserûber dikarin bibin sedema bêîstîqrariyek zêdetir an destwerdana biyanî.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Herwiha, wê delîlên têkçûna împeratoriyê di parastina nifûsa xwe ya kêmneteweyan de ji mîsyoner û konsulên ewropî re peyda kir, ku ev yek bandor li siyaseta navneteweyî ya Pirsa Rojhilat kir.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Di dîroknivîsiyê de, rêbaza Bedîrxan a li hember êzîdiyan pir caran wekî mînakek zû ya tundûtûjiya mezhebî li [[Rojhilata Navîn]] a dawiya osmaniyan tê destnîşan kirin. Lêkolîner nîqaş dikin ka motîfên wî bi giranî olî, siyasî, an aborî bûn: hin kes dibêjin ku wî xwestiye komeke serhildêr a li ser sinor bixe bin kontroleke xurt; yên din balê dikişînin ser balkêşiya desteserkirina erd û [[Xulamtî|koleyên]] êzîdiyan; di heman demê de gelek çavkaniyên êzîdiyan balê dikişînin ser aliyê mezhebî. Çi kombînasyona motîfan be jî, êzîdiyan barê giran ê polîtîkayên wî hilgirtin, û birînên demografîk û psîkolojîk ên civakê bi dehsalan xuya bûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> === Tesîra wî li ser xiristiyanan === Ji komkujiyên êzîdiyan, hîn bêtir belgekirî kampanyayên Bedîrxan Beg ên li dijî civakên xiristiyan ên [[suryanî]] yên çiyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] bû ku di çavkaniyên sedsala nozdehan de pir caran wekî "[[nestorî]]" têne binavkirin.<ref name=":023">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Ev civak di bin serokatiya patrîkê xwe de li Qûdşaniyê hatin organîzekirin û li geliyên çiyayî yên nîv-xweser dijiyan, û hevsengiyek nazik a dilsoziyê di navbera mîrên kurd û dewleta osmanî ya dûr de diparastin. Hewldanên Bedîrxan ji bo bindestkirina wan di hin ji qonaxên herî wêranker ên zulma xiristiyanan a sedsala nozdehan a osmanî de gihîştin lûtkeyê.<ref name="Laurie1874"/> Seferên sereke di salên 1843 û 1846an de pêk hatin. Di sala 1843an de, Bedîrxan bi hevalbendiya serokên din ên kurd ên wekî [[Nûrulleh Beg|Nûrullehê Hekariyeyê]], êrîşek li ser gundên suryaniyan da destpêkirin.<ref name=":21">Kurds & Christians, rr. 12-13, Jessie Payne Smith, 1911</ref> Raportên mîsyonerên ewropî, bi taybetî yên Lijneya Komîserên Amerîkî ji bo Mîsyonên Biyanî, komkujiyên berfireh vedibêjin ku tê de bi deh-hezaran mêr hatine kuştin û jin û zarok hatine kolekirin an jî bi zorê hatine veguherandin ola xwe.<ref name=":29"/> Gund hatine talankirin û [[dêr]] hatine bêrûmetkirin, ku li seranserê bilindahiyên Hekariyeyê şopek wêraniyê hiştin. Yên sax man reviyan [[Mûsil]], [[Ûrmiye]] an jî bajarên osmanî û li wir li cem mîsyoner û konsulxaneyan penaberî dîtin.<ref name=":21" /> Kampanyaya 1846an jî heman şêweyî şopand û dîsa ji aliyê çavdêrên rojavayî ve, di nav de konsulên brîtanî li Mûsilê jî, bi berfirehî hate ragihandin.{{sfn|Baum|Winkler|2003|p=127, 175}} Van komkujiyan bala navneteweyî kişandin ji ber ku ew bi zêdebûna çalakiyên mîsyonerên ewropî di nav sûryaniyan de re hevdem bûn. Mîsyoneran êrîş wekî delîlên hem hovîtiya kurdan û hem jî xemsariya osmaniyan pêşkêş kirin, bi vî rengî sempatî di nav temaşevanên [[Protestanî|protestan]] û [[katolîk]] de li Ewropa û Dewletên Yekbûyî seferber kirin.<ref name=":25">{{Jêder-nûçe |tarîx=1915-10-11 |sernav=Turkish Horrors in Persia |url=https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |roja-gihiştinê=2008-08-19 |xebat=New York Times |rûpel=4 }}</ref> Raportan bandor li ser nameyên dîplomatîk kir, Brîtanya û Fransayê zext li hikûmeta osmanî kirin ku mîrên kurd kontrol bike.<ref name=":25" /> Ji bo civaka sûryaniyan, bandor karesatbar bû. Qirkirinan tevahiya eşîran ji holê rakirin, gundên sedsalan wêran kirin, û desthilatdariya Patrîkxaneyê têk birin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Trawmayê koçberiyeke berfireh pêş xist, komên girîng ên sûryaniyan li axa farisan bi cih bûn an jî koçî navendên bajarî kirin ku li wir parastina mîsyoner bibînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Van bûyeran di dîroka sûryaniyan de xalek werçerxê nîşan dan: êdî xiristiyanên çiyayî nikaribûn xwe bispêrin xweseriya herêmî an nîv-parastinê di bin serwerên kurd de; di şûna wê de, ew her ku diçûn ji bo piştgiriyê berê xwe didan hêzên biyanî, dînamîkek ku dê beşdariya wan a paşê di jeopolîtîka împeratoriya osmanî ya dawî de şekil bide.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ji perspektîfa osmaniyan ve, komkujiyên Bedîrxan li dijî sûryaniyan bûn sedema barekî giran ê dîplomatîk. Porta Bilind ku dixwest di dema [[Tenzîmat]]ê de xwe wekî hêzek nûjen û reformxwaz nîşan bide, bi tohmetên ku erkê xwe yê parastina welatiyên xiristiyan pêk neaniye re rû bi rû ma. Bi vî awayî, komkujiyan ji hikûmeta navendî re hincetek peyda kir ku mudaxeleya leşkerî li dijî Bedîrxan bike.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dema ku leşkerên osmanî di dawiyê de di sala 1847an de ew têk birin, rayedaran kampanya ne tenê wekî tedbîrek navendîkirinê, lê di heman demê de wekî bersivek mirovî ji bo wehşetên wî yên li dijî xiristiyanan jî destnîşan kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bîra kolektîf a sûryaniyan Bedîrxan Beg wekî sembola zilmê diparêze. Kronîkên dêrê, kevneşopiyên devkî û dîroknûsiya nû wî wekî ajanekî sereke yê wêrankirina sedsala nozdehan, ligel kesayetiyên din ên kurd û osmanî, bi nav dikin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ev bîranîn komkujiyên salên 1840an bi trajediyên paşîn ên ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi serê sûryaniyan de hatine ve girêdidin, û çîrokeke domdar a lawazî û windakirinê diafirînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nakok in ka gelo motîvasyonên Bedîrxan ji ber hewesên siyasî ne ji ber dijminatiya mezhebî. Hin kes tekez dikin ku ew dixwaze herêmeke nîv-xweser a xiristiyanî ya ku li hember bacgirtin û dilsoziyê li ber xwe dida ji holê rake; yên din jî tekez dikin ku ev cureya mezhebî û hedefgirtina sîstematîk a nasnameya xiristiyanî bi awayekî sîstematîk hatiye kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bêyî ku şîrove were kirin, bandora mirovî ya kampanyayên wî pir mezin bû û yek ji aliyên herî girîng ên mîrata wî dimîne.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} === Tesîra wî li ser împeratoriya osmanî === Ji perspektîfa rayedarên osmanî ve, bilindbûna Bedîrxan Beg û kampanyayên piştre yên li dijî xiristiyanan û êzdiyan hem li dijî serweriya împeratorî û hem jî li dijî statuya navneteweyî ya împeratoriyê bûn asteng.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Di serdema Tenzîmatê de, dema ku hikûmeta navendî hewl da ku kontrola rasterast li ser wîlayet û [[sencaq]]an xwe xurt bike û xwe wekî hêzek reformxwaz ji bo Ewropayê nîşan bide, mîrektiyên nîv-xweser ên Kurdistanê wekî bermahiyên kevnar û bêîstîqrar ên pergala kevin xuya bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Îdiaya Bedîrxan Beg a li ser desthilatdariya hema hema serbixwe li Botanê, redkirina wî ya bi tevahî lihevhatina bi rêwerzên împeratorî re, û şiyana wî ya seferberkirina artêşên mezin ên eşîrî [[Stembol]]ê tirsand, ku ditirsiya ku otonomiyek wusa dikare serokên din ên wîlayetan cesaret bike.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Bi taybetî komkujiyên li dijî xiristiyanên suryanî di salên 1840an de wekî tiştekî nayê qebûlkirin hatin dîtin, ne tenê ji ber ku wan îdiaya siltan a parêzvanê hemû bindestên osmanî qels dikir, lê di heman demê de ji ber ku wan rexneyên biyanî û destwerdana potansiyel vexwendin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Mîsyoner û dîplomatên ewropî van bûyeran bi berfirehî ragihandin, wan wekî delîlên têkçûna împeratoriyê di garantîkirina mafên kêmneteweyan de destnîşan kirin. Ji bo hikûmetek ku dixwest dilsoziya reformên Tenzîmatê ve nîşan bide, kampanyayên Bedîrxan hem rêziknameya navxweyî û hem jî rewatiya derveyî tehdît kirin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Ji ber vê yekê, destwerdana osmaniyan a li dijî Bedîrxan di sala 1847an de di gotara resmî de hem wekî kiryarek mirovî û hem jî wekî gavek pêwîst di projeya navendîkirinê de hate rewakirin.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Bi têkbirina wî û jiholêrakirina mîrektiya Botan, dewletê desthilatdariya xwe xurt kir, parastina siltan li ser kêmneteweyan ji nû ve piştrast kir û yek ji mîrektiyên kurd ên mayî yên herî bihêz hilweşand.<ref name="Ates2021" /> Li gorî vê nêrînê, hilweşîna Bedîrxan sembola veguherîna ji komek hikûmdarên nîv-xweser ber bi sîstemek împeratorî ya yekgirtîtir di bin kontrola rasterast a Stembolê de bû.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} == Bermayên polîtîkî û çandî == [[Wêne:Bedirkhan Family.jpg|thumb|Malbata Bedirxaniyan]] Bedir Xan Beg li [[Şam]]ê, [[Sûrî|Sûriyeya]] îro, mir. Kurê [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn Elî Bedîrxan]], [[Sureya Bedirxan|Sureya]] (1883-1938), nivîskar û parêzer, di salên 1920an de serokê Komîteya Kurdistanê li Misirê bû û paşê, di sala 1927an de, bi birayên xwe re, partiya siyasî ya Kurd [[Xoybûn]] damezrand.{{Sfn|Malmîşanij|2019|p=56}} Kurê Emîn Elî, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî]], edîtorê du kovarên girîng ên kurdî, [[Ajansa Nûçeyan a Hawar|Hawar]] (1932-45) û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] (1942-45), bi beşdariyên xwe yên girîng di ziman û [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]] de tê nasîn. Ew nivîskar û rojnamevan bû, yek ji damezrînerên Xoybûnê bû. Kurê sêyem ê Emîn Elî, [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî]] (1895-1978), ku tevahiya jiyana xwe di tevgera kurdî de çalak bû, di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de kovara heftane [[Roja Nû (kovar)|Roja nû]] (Roja Nû) li [[Bêrût]]ê weşand.{{Sfn|Özoglu|2004|p=95}} Bedîrxan Beg hîn jî kesayetiyek dîrokî ya parçeker e. Di bîra [[Kurdperwerî|neteweperestiya kurdî]] de, ew pir caran wekî sembola berxwedanê li dijî navendîbûna osmanî û wekî pêşengê xweseriya kurd tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Şîyana wî ya organîzekirina mîrnişînek nisbeten serbixwe, berxwedana li dijî artêşên împeratorî û komkirina konfederasyonên eşîran li dora nasnameyeke kurdî bandorek mayînde hişt. [[Wêne:Bedirkhan family, ca 1880.jpg|thumb|Zar, xizm û nêviyên Bedîrxan Beg, 1880]] Di sala 1877an de, du ji kurên Bedirxan Beg, Osman Paşa û Huseyin Kenan Bedirxan, rêberên serhildaneke kurdan li dijî împeratoriya osmanî ku piştî Şerê rûs û osmanî pêk hat, bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürtçülük Gerçeği |paşnav=Gürsel |pêşnav=İbrahim Etem |weşanger=Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi |sal=1977 |url=https://www.google.iq/books/edition/K%C3%BCrt%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk_ger%C3%A7e%C4%9Fi/AoMtAQAAIAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Serhildan li herêmên Cizîr û [[Sêrt]]ê dest pê kir. Huseyîn Kenan û Osman, piştî ku beşdarî şerê Osmanî-Rûsî yê 1877an bûn, çûn Botanê û hewl dan ku serhildanekê li dijî hikûmeta navendî organîze bikin. Serhildan zû pêşçû û li herêmên derûdora [[gola Wanê]] bû, di deverên wekî [[Wan]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Colemêrg]] û [[Amêdî]] di bin bandora xwe danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Med Yayıncılık |sal=1994 |rr=152 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_K%C3%BCrt_ili%C5%9Fkileri_ve_s%C3%B6m%C3%BCrgec/BZugAAAAMAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Osman Paşa fermandariya Cizîrê û derdora wê dikir, di heman demê de Huseyin Kenan Beg eniya bakur birêve dibir. Li gorî agahiyan, eniya başûr heta Colemêrg, [[Zaxo]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê dirêj dibû. Bedirxaniyan û hêzên ku wan kom kirin li herêmên Cizîrê êrîşî leşkerên hikûmeta navendî kirin. Van hemû berpirsên osmanî yên li derdora xwe girtin û xezîne û depoyên çekan desteser kirin. Mîrektiya Botan ji nû ve hate damezrandin û xutbeyek bi navê Osman Bedirxan hate xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question Revisited |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-15 |rûpel=183 |isbn=978-0-19-086965-6 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=a3s7DwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s |paşnav2=Shareef |pêşnav2=Mohammed }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=86}} Dewleta osmanî hêzên leşkerî yên herêmî, wek yên ku Cemîl Paşa serokatiya wan dikir, ji bo tepeserkirina serhildanê seferber kirin. Serhildanê ew qas ji bo dewleta Osmanî pirsgirêk çênekir wekî serhildana 1847an û di dawiya 1878an, an di destpêka 1879an de bi dawî bû.{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Di eynî demê de, lawê din yê Bedirxan Beg, Bedrî Bedirxan, wekî karmend ji bo osmaniyan xizmet kir. Bedrî Bedir Xan ji bo armanca razîkirina birayên xwe ku teslîm bibin û vegerin [[Stembol]]ê, wekî dîplomatekî hate şandina vê herêmê. Piştî têkçûna serhildan, Huseyin Kenan û Osman ji bo demek kurt hatin girtin û dû re bi şertê ku ji Stembolê dernekevin, hatin berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı'nın Doğu Siyaseti |paşnav=Balcı |pêşnav=Ramazan |weşanger=Işık Yayıncılık Ticaret |sal=2014 |isbn=9789944766913 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_n%C4%B1n_Do%C4%9Fu_Siyaseti/9OjAAgAAQBAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-21 }}</ref> Herwiha kesayetên mîna [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], rêberê [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana 1879an]], Bedîrxan Beg wekî îlham nîşan dan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prospects for an independent Kurdish state |paşnav=Sheikh |pêşnav=Ubeydullah }}</ref> [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Ji çêpê: Kamiran, Sureya û Celadet Elî Bedîrxan]] Digel vê yekê, tundûtûjiya wî ya mezhebî têkiliyên navbera olan li herêmê bi giranî aloz kir.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Berî desthilatdariya wî, êzîdî, xiristiyan û kurdên sunî bi aramiyek nisbî bi hev re dijiyan. Bicîhanîna desthilatdariya îslamî ji aliyê Bedîrxan ve û çewisandina kêmneteweyên olî, qelişandinek kûr çêkir ku dê têkiliyên etnîkî û olî li herêmê ji bo nifşan şekil bide.<ref name="natali" /> Têkçûna wî ya leşkerî di sala 1847an de, piştî zexta ewropî û destwerdana leşkerî ya osmaniyan, nîşana dawiya mîrektiya Botanê bû. Ev yek di heman demê de sembola paşketina berfirehtir a mîrektiyêk xweser ên kurd di serdema [[Tenzîmat]]a osmanî de bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |nivîskar2=Bal, Ihsan |tarîx=January 2004 |sernav=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |s2cid=144607707 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |roja-arşîvê=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2007-10-19 }}</ref> Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> == Binerê == * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Mîr Şeref]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Eyaleta Diyarbekirê]] * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Kurdên osmanî]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Jêder === ==== Kitêb ==== {{Refbegin|38em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Biner |pêşnav1=Zerrin Özlem |sernav=States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey |tarîx=2019 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9659-4 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bloxham |pêşnav1=Donald |lînka-nivîskar=Donald Bloxham |sernav=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |lînka-sernav=The Great Game of Genocide |tarîx=2005 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-927356-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |lînka-nivîskar=David Gaunt |sernav=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |tarîx=2006 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-59333-301-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kaiser |pêşnav1=Hilmar |sernav=The Extermination of Armenians in the Diarbekir Region |tarîx=2014 |weşanger=[[İstanbul Bilgi University Press]] |isbn=978-605-399-333-9 |ziman=en |lînka-nivîskar=Hilmar Kaiser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kévorkian |pêşnav1=Raymond |lînka-nivîskar1=Raymond Kévorkian |sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |lînka-sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |tarîx=2011 |weşanger=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Koohi-Kamali |pêşnav1=Farideh |sernav=The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism |url=https://archive.org/details/politicaldevelop0000kooh |tarîx=2003 |weşanger=[[Palgrave Macmillan UK]] |isbn=978-0-230-53572-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sjöberg |pêşnav1=Erik |sernav=The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe |tarîx=2016 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78533-326-2 |lînka-nivîskar=Erik Sjöberg (historian) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Suny |pêşnav1=Ronald Grigor |sernav="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |lînka-sernav=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |tarîx=2015 |weşanger=[[Princeton University Press]] |isbn=978-1-4008-6558-1 |lînka-nivîskar=Ronald Grigor Suny }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |lînka-nivîskar1=Uğur Ümit Üngör |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950 |lînka-sernav=The Making of Modern Turkey |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-965522-9 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yacoub |pêşnav=Joseph |lînka-nivîskar=Joseph Yacoub |sernav=Year of the Sword: The Assyrian Christian Genocide: A History |weşanger=[[C. Hurst & Co.|Hurst]] |sal=2016 |isbn=978-0-19-063346-2 }} {{Refend}} ==== Bêşan ==== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Altuğ |pêşnav1=Seda |sernav=Reverberations: Violence Across Time and Space |tarîx=2021 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9812-3 |rr=83–116 |ziman=en |beş=Culture of Dispossession in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Donef |pêşnav=Racho |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=205–218 |beş=Sayfo and Denialism: A New Field of Activity for Agents of the Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |paşnav2=Atto |pêşnav2=Naures |paşnav3=Barthoma |pêşnav3=Soner O. |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=1–32 |beş=Introduction: Contextualizing the Sayfo in the First World War |ref={{SfnRef|Gaunt et al.|2017}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |lînka-sernav=A Question of Genocide |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-978104-1 |rr=245–259 |beş=The Ottoman Treatment of the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands |tarîx=2013 |weşanger=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-00631-8 |çap=illustrated |rr=317–333 |beş=Failed Identity and the Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=54–69 |beş=Sayfo Genocide: The Culmination of an Anatolian Culture of Violence }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |tarîx=2020 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78920-451-3 |rr=56–96 |ziman=en |beş=The Long Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hellot |pêşnav1=Florence |sernav=Chrétiens du monde arabe: un archipel en terre d'Islam |tarîx=2003 |weşanger=Autrement |isbn=978-2-7467-0390-2 |rr=127–145 |ziman=fr |tercimeya-sernav=Christians of the Arab world: an archipelago in the land of Islam |beş=La fin d'un monde: les assyro-chaldéens et la première guerre mondiale |tercimeya-beşê=The end of a world: the Assyro-Chaldeans and the First World War }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hellot-Bellier |pêşnav=Florence |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=107–134 |beş=The Increasing Violence and the Resistance of Assyrians in Urmia and Hakkari (1900–1915) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hofmann |pêşnav=Tessa |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=21–40 |beş=The Ottoman Genocide of 1914–1918 against Aramaic-Speaking Christians in Comparative Perspective |lînka-nivîskar=Tessa Hofmann }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kieser |pêşnav1=Hans-Lukas |sernav=[[The Cambridge History of the First World War]]: Volume 1: Global War |paşnav2=Bloxham |pêşnav2=Donald |tarîx=2014 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-511-67566-9 |rr=585–614 |beş=Genocide |lînka-nivîskar=Hans-Lukas Kieser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Müller-Sommerfeld |pêşnav1=Hannah |sernav=Modernity, Minority, and the Public Sphere |tarîx=2016 |weşanger=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-32328-5 |rr=258–283 |ziman=EN |beş=The League of Nations, A-Mandates and Minority Rights during the Mandate Period in Iraq (1920–1932) |roja-gihiştinê=10 sibat 2022 |urlya-beşê=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210015445/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |roja-arşîvê=10 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Murre-van den Berg |pêşnav1=Heleen |lînka-nivîskar=Heleen Murre-van den Berg |sernav=The Syriac World |tarîx=2018 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-48211-6 |rr=770–782 |ziman=en |beş=Syriac Identity in the Modern Era }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |sernav=The Assyrian Genocide: Cultural and Political Legacies |weşanger=[[Routledge]] |sal=2017 |isbn=978-1-138-28405-0 |rr=158–177 |beş=Abduction, Rape and Genocide: Urmia’s Assyrian Girls and Women }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Polatel |pêşnav1=Mehmet |sernav=The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism |tarîx=2019 |weşanger=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-1-78831-241-7 |rr=119–140 |ziman=en |beş=The State, Local Actors and Mass Violence in Bitlis Province }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Talay |pêşnav=Shabo |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=132–147 |beş=Sayfo, Firman, Qafle: The First World War from the Perspective of Syriac Christians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Talay |pêşnav1=Shabo |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=1–20 |ziman=en |beş=Sayfo 1915: the Beginning of the End of Syriac Christianity in the Middle East }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Tamcke |pêşnav1=Martin |sernav=The Christian Heritage of Iraq: Collected papers from the Christianity of Iraq I-V Seminar Days |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1713-6 |rr=203–220 |ziman=en |beş=World War I and the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=33–53 |beş=How Armenian was the 1915 Genocide? }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wolvaardt |pêşnav=Adriaan |sernav=Muslim Citizens in the West: Spaces and Agents of Inclusion and Exclusion |tarîx=2014 |weşanger=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-7783-3 |rr=105–124 |beş=Inclusion and Exclusion: Diasporic Activism and Minority Groups }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wozniak |pêşnav1=Marta |sernav=Border Terrains: World Diasporas in the 21st Century |tarîx=2012 |weşanger=[[Brill Publisher|Brill]] |isbn=978-1-84888-117-4 |rr=73–83 |ziman=en |beş=Far from Aram-Nahrin: The Suryoye Diaspora Experience }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yalcin |pêşnav1=Zeki |sernav=Suryoye l-Suryoye: Ausgewählte Beiträge zur aramäischen Sprache, Geschichte und Kultur |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1660-3 |rr=213–228 |ziman=en |tercimeya-sernav=Suryoye l-Suryoye: Selected Contributions to Aramaic Language, History and Culture |beş=The Turkish Genocide against Christian Minorities during WW1 from the Perspective of Contemporary Scandinavian Observers }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yuhanon |pêşnav1=B. Beth |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=177–214 |ziman=en |beş=The Methods of Killing Used in the Assyrian Genocide }} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * Mehmet Alagöz, ''Old Habits Die Hard, A Reaction to the Application of Tanzimat Edict: Bedirhan Bey's Revolt'', MA Thesis, Boğaziçi University, Istanbul, Turkey, 2003 * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, shaikh, and state : the social and political structures of Kurdistan'' * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sinclair |pêşnav1=T.A. |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Vol. III |tarîx=1989 |weşanger=Pindar Press |isbn=9780907132349 }} * Nazmi Sevgen, ''Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi'' * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Miynat |pêşnav1=Ali |url=https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/7411/4/Miynat17PhD.pdf |sernav=Cultural and socio-economic relations between the Turkmen states and the Byzantine empire and West with a corpus of the Turkmen coins in the Barber Institute Coin Collection |tarîx=2017 }} {{Refend}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdulxan)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Bedirxan Beg)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1803]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1868]] [[Kategorî:Mirin 1869]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 4smv5ol34b27m75xthpk0cylclj4o3o 0 19256 2083433 2027349 2026-08-03T00:46:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Kenan Evren''' (jdb. 17ê hezîrana 1917an, [[Alaşehir]], parêzgeha [[Manisa]]yê, [[Tirkiye]] - m. 9ê gulana 2015an, [[Enqere]], Tirkiye)<ref name="bio">[http://www.tccb.gov.tr/pages/past_presidents/kenan_evren/ Biography], Presidency of the Republic of Turkey</ref> siyasetmedar û fermandarekî berê a [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa tirk]] bû ku heftemîn serokkomarê Tirkiyeyê ji 1980 heya 1989an bû. Tê gotin ku ew yek ji lîderên girîng ji [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî ya 12ê îlonê 1980an]] de bû. Di 18ê hezîrana 2014an de, dadgeheke tirkî ew bi zîndana hetahetayî û daxistina pileya wî ya leşkerî, (ji taybet ji fermandariya artêşê) mehkûm kir, ji ber ku serkêşiya derbeya leşkerî di sala 1980an de kir. Herwiha betalkirina parlamenterê, senato û destûrê jî lê hat cezakirin. Ev ceza di dema mirina wî de li jêr îtîrazê bû. == Jiyana berî == Ahmet Kenan Evren di 17ê hezîrana 1917an li [[Alaşehir]]ê hatiye dinyayê. Bavê wî [[Îmam]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |url=https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk |paşnav=Jenkins |pêşnav=Gareth |weşanger=[[Palgrave Macmillan]] |sal=2008 |rr=[https://archive.org/details/politicalislamin0000jenk/page/142 142] }}</ref> ku bi eslê xwe [[Albanên Tirkiyeyê|alban]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balkan Türkleri Sempozyumu, 7 Haziran 1992: tebliğler |weşanger=Erciyes Üniversitesi |tarîx=1992 |ziman=tr |url=https://books.google.com/books?id=LJNpAAAAMAAJ&q=T%C3%BCrkiye'yi+y%C3%B6neten+devlet+adamlar%C4%B1n%C4%B1n+%C3%A7o%C4%9Fu,+pek+%C3%A7ok+%C3%BCnl%C3%BC+devlet+ve+fikir }}</ref> Kokên bavê wî ji bajarê Preşova ne, ku îro di [[Serbistan]]ê bi sînora [[Kosova]]yê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kenan Evren'in anıları |paşnav1=Evren |pêşnav1=Kenan |weşanger=Millet Yayınları |tarîx=1990 |rûpel=25 |isbn=9755060774 |ziman=tr }}</ref> Dayika wî jineke [[tirk]] ji [[Bulgaristan]]ê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.misyongazetesi.com/Hbr-17-BALKAN-GOCMENLERI-VE-KENAN-EVREN.html |sernav=Misyon, Balkan göçmenleri ve Kenan Evren, Üç kuşak önce Rumeli denilirdi, şimdi Balkanlar yer adlandırmasını tercih ediyoruz. 26 Mart 2017. |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031101844/http://www.misyongazetesi.com/Hbr-17-BALKAN-GOCMENLERI-VE-KENAN-EVREN.html |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> Piştî mekteba yekemîn û navendî li Manisa, [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîr]] û [[Stembol]]ê, ew diçe lîseya leşkerî li [[Enqere]]yê heya 1938an. Dûr ve di sala 1949an ji akademiya leşkerî qedand.<ref name="bio" /> == Kariyera leşkerî == Di sala 1958/59an de li [[Komara Korêyê]] di lîwaya tirkan de ku piştî şerê Koreyê li wir bi cih bûbû, wezîfe kir. Di sala 1963an de bû lîwayê giştî. Di 7ê adara 1978an de Evren bû serokê sererkaniyê.<ref name="bio" /> == Serokkomarî == === Derbe === Evren di 12ê îlona 1980an de bi fermandarên Nusrettin Ersin, Tahsin Şahinkaya, Nejat Tümer û Sedat Celasun re li dijî hikûmeta [[Süleyman Demirel]] derbeya leşkerî kir. Rewşa leşkerî hat ragihandin û hikûmeta leşkerî ya bi serokatiya Evren hat avakirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Kenan Evren'in yazılmamış anıları |nivîskar=Oran, Baskın |weşanger=Bilgi Yayınevi |sal=1989 |rûpel=189 |isbn=975-494-095-9 |ziman=tr |jêgirtin=Şimdi ben, bunu yakaladıktan sonra mahkemeye vereceğim ve ondan sonra da idam etmeyeceğim, ömür boyu ona bakacağım. Bu vatan için kanını akıtan bu Mehmetçiklere silah çeken o haini ben senelerce besleyeceğim. Buna siz razı olur musunuz? |url=https://books.google.com/books?id=hedafr9aIYoC&q=%C5%9Eimdi+ben,+bunu+yakalad%C4%B1ktan+sonra+mahkemeye+verece%C4%9Fim+ve+ondan+sonra+da+idam+etmeyece%C4%9Fim,+%C3%B6m%C3%BCr+boyu+ona+bakaca%C4%9F%C4%B1m.+Bu+vatan+i%C3%A7in+kan%C4%B1n%C4%B1+ak%C4%B1tan,+bu+Mehmet%C3%A7iklere+silah+%C3%A7eken+o+haini+ben+senelerce+besleyece%C4%9Fim.+Buna+siz+raz%C4%B1+olur+musunuz%3F |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2008 |nivîskar2=Evren, Kenan }} (3 October 1984 speech at [[Muş]])</ref> Piştî ku di 7ê mijdara 1982an de destûra bingehîn a nû ya ji aliyê leşkeran ve hatibû pêşkêşkirin, bi dengê gel hat qebûlkirin, Evren piştî 2 rojan 7 salên din weke serokkomar hat qebûlkirin. Çaxê wî di 9ê mijdara 1989an de bi dawî bû.<ref name=":1" /> === Binpêkirina mafên mirovan === Evren di dema rejîma xwe ya leşkerî de ji aliyê gelek parêzvanên mafên sivîl ve bi binpêkirinên mezin ên mafên mirovan hate sûcdarkirin. Di navbera salên 1980 û 1983an de bi sedan siyasetmedar hatin binçavkirin an jî hepsa malê lê ragihandin, bi hezaran muxalîf hatine îşkencekirin û bi sedan çepgir hatine îdamkirin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/05/150505_kuran_polemik_rengin_arslan |sernav=Seçimler öncesi Kur'an-ı Kerim polemiği siyasetin gündeminde |tarîx=6 gulan 2015 }}</ref> Lijneya Ewlehiya Neteweyî di 28ê cotmeha 1980an da diyar kiribû ku piştî derbeyê nêzî 11 hezar û 500 kes hatine girtin. Rejîmê yekser piştî derbeyê herî hindik 50 kes înfaz kirin.<ref name=":2" /> Di dema wî de gelek zagonên ku [[zimanê kurdî]] di gelek warên jiyana giştî û taybet de qedexe dikirin hatin derxistin. Evren hebûna [[kurd]]an wek etnîkeke cûda li Tirkiyeyê înkar kir û wek ''tirkên çiyayî'' bi nav kir.<ref name="Jones2007">{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Gareth |tarîx=2007-03-02 |sernav=Turkey's ex-president Evren probed for Kurd remarks |url=https://www.reuters.com/article/idUSL02262977 |roja-gihiştinê=2022-10-08 |xebat=[[Reuters]] |ziman=en }}</ref> == Mehmûmkirin == Di 10ê çileya 2012an de dadgehên tirk biryar da ku li dijî Kenan Evren û fermandarê berê yê Hêzên Hewayî yê Tirk Tahsin Şahinkaya ji ber rola wan di derbeya 1980an de doz were vekirin.<ref name=":3">[[BBC News]] [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16488687 Turkish ex-president Kenan Evren faces coup charge], 10 January 2012.</ref> Dozger ji wan re cezayê heta hetayê xwest. Yekemîn danişîna dadgehê ya dozê di 4ê nîsana 2012an de hat diyarkirin.<ref name=":3" /> Her du jî di 18ê hezîrana 2014an de ji aliyê dadgeha Enqereyê ve bi cezayê heta hetayî hatin cezakirin.<ref name=":3" /> Li gorî xala 30emîn Qanûna Cezaya Leşkerî, Evren û Şahinkaya ji pileya herî jêr a taybet hatin daxistin; Ji ber ku biryar hat îtirazkirin û Evren beriya biryara dawî ya dadgeha îstînafê mir, tazmînat ne dawî bû.<ref name=":3" /> == Mirin == Evren di 9ê gulana 2015an de di 97 saliya xwe de li nexweşxaneya leşkerî ya Enqereyê jiyana xwe ji dest da.<ref name="Reuters1">[https://web.archive.org/web/20160107091023/http://uk.reuters.com/article/uk-turkey-evren-idUKKBN0NU0QM20150509 "Former Turkish president Evren dies aged 97"], Reuters, 9 May 2015.</ref> Di 12ê gulana de piştî merasîma oxirkirinê li Mizgefta Ahmet Hamdi Akseki li Enqereyê hate definkirin.<ref name="Reuters1" /> == Binere == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] * [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Evren, Kenan}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1917]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Serokên dewlet û hikûmetan yên ku dûre hatine hefskirin]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] 0r1ouw1uxr6e8tagn51y44txrpqq4xl 0 19653 2083342 1971508 2026-08-02T23:24:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083342 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Zimanê polonî | navê xwemalî = ''język polski'' | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Ala|Polonya}}<br/> {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}<br/> {{Ala|Brezîl}}<br/> {{Ala|Çekya}}<br/> {{Ala|Mecaristan}}<br/> {{Ala|Lîtvanya}}<br/> {{Ala|Romanya}}<br/> {{Ala|Slovakya}}<br/> {{Ala|Ûkrayna}}<br/> {{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} | herêm = [[Ewropaya Navendî]] | nexşe = Polish language map.PNG | firehiya nexşe = | binnexşe = Nexşeya Polonyayê{{legend|#0080FE|Piraniya axiverên polonî}} {{legend|#5AAFDF|Polonî li gel zimanên din bi hev re tê bikaranîn}} {{legend|#88C4FE|Piraniya axiverên polonî li derveyî Polonya}} | zimanê zikmakî = 41 milyon | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên balto-slavî]] | malbat3 = [[Zimanên slavî]] | malbat4 = [[Slaviya rojavayî]] | malbat5 = [[Zimanên lehî]] | malbat6 = | pêşîn = Poloniya kevn | pêşîn2 = Poloniya navendî | nivîs = Tîpên latînî | netewe = {{Ala|Polonya}}<br/> [[Yekitiya Ewropayê]] | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = pl | iso2 = pol | iso3 = pol | iso3 = pol | lc1 = | ld1 = | lc2 = | ld2 = | lc3 = | ld3 = | lc4 = | ld4 = | lc5 = | ld5 = | lc6 = | ld6 = | lc7 = | ld7 = | lc8 = | ld8 = | lc9 = | ld9 = | lc10 = | ld10 = | lc11 = | ld11 = | agahdarî = }} '''Zimanê polonî''' (bi polonî: ''język polski'') zimanekî slaviya rojavayî ya ji koma lekîtîk a malbata [[zimanên hind û ewropî]] ye ku bi tîpên latînî tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Lekhitic-languages |sernav=Lekhitic languages {{!}} Slavic, Baltic & Germanic {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-08-09 |ziman=en }}</ref> Zimanê polonî wekî zimanê fermî li [[Polonya]]yê tê axaftin û zimanê diyasporayaya polonî ye ku li çaraliyê cîhanê ye ji aliyê poloniyên belavbûyî ve tê axaftin. Li gorî daneyên sala 2023an zêdetirî 40,6 milyon axaftvanên xwemalî yên zimanê polonî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |sernav=What are the top 200 most spoken languages? {{!}} Ethnologue Free |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-18 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê polonî di nav zimanên [[Yekîtiya Ewropayê]] de di rêza şeşem de ye ku herî zêde tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/davekeating/2020/02/06/despite-brexit-english-remains-the-eus-most-spoken-language-by-far/ |sernav=Despite Brexit, English Remains The EU’s Most Spoken Language By Far |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230607135739/https://www.forbes.com/sites/davekeating/2020/02/06/despite-brexit-english-remains-the-eus-most-spoken-language-by-far/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Polonî bi zimanên wekî [[kaşûbî]], [[çekî]], [[slovakî]] û [[sorbî]] re gelek nêzîkê hev in. Di warê tîpolojiya zimanî de, polonî zimanekî veqetandî ye ku di warê morfolojiyê de bi tewangeke berfireh dixebite. Bidengî ya zimanê polonî bi gelemperî ji dawiyê ve dikeve ser rêza duyem û (mijara biryara pêvek) di hevokê de serdest e. Polonî niha di nav Zimanên Slaviya Rojavayî de zimanê herî zêde ye ku tê axaftin. Di roja îro de zimanê polonî bi cûrbecûriya zaravayên kêm nîşankirî û windabûyî de û hem jî di pratîka ragihandina zimanê standard de zimaneke serdest e. Polonî ji hêla Konseya Zimanê Polonî ve tê sererastkirin û bi alfabeya latînî bi nîşaneyên dîakrîtîk ên din jî dewlemend bûye. Ji aliyê dîrokî ve polonî zimanek lingua franka ye ku hem ji aliyê dîplomatîk û hem jî ji aliyê akademîk ve li [[Ewropaya Navendî]] û li beşek ji [[Ewropaya Rojhilat]] zimaneke girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingual Europe, Multilingual Europeans |weşanger=BRILL |tarîx=2015-06-29 |isbn=978-94-012-0803-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yRz0DQAAQBAJ&pg=PA25 }}</ref> Ji xeynî zimanê fermî yê [[Polonya]]yê, polonî li rojhilatê [[Almanya]]yê, bakurê [[Komara Çek]] û [[Slovakya]], beşên rojavayî yên [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]]yê û her weha li başûrê rojhilatê [[Lîtvanya]] û [[Letonya]]yê wekî zimanê duyem tê axaftin. Ji ber koçberiya ji Polonyayê ku di demên cûrbecûr de qewimiye, nemaze piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi milyonan polonî koçên welatên wekî [[Kanada]], [[Arjentîn]], [[Brezîl]], Îraêl, Awistirilya, [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bûne, axivêrên zimanê polonî dikarin li van welatan werin dîtin. == Dîrok == [[Wêne:Modlitwy drukowane po polsku w r. 1475.JPG|thumb|çep|Çapa herî kevn a bi Polonî, Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium, di 1475 de li Wrocław ji hêla Kasper Elyan ve hatiye çap kirin.]] Zimanê polonî di dora sedsala 10an de wekî zimanek cihêreng derketiye holê ku ev pêvajo bi gelemperî ji aliyê damezrandin û pêşveçûna dewleta polonî ve hatiye destpêkirin. [[Mieszko I]] ku serwerê eşîra Polanên ji herêma Polonyaya Mezin bû çend eşîrên ku ji hêla çandî û zimanî ve têkildar bûn berî ku di sala 966an de vaftîzmê qebûl bikin li deştên Vistula û Oderê hatin yek kirin. Bi pejirandina xirîstiyantiyê re [[Polonya]]yê jî alfabeya latînî dipejirîne ku bi vê pejirandinê heya wê demê polonî bi tenê zimanê axaftinê bû dibe zimaneke nivîskî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todaytranslations.com/language-history/polish/ |sernav=Polish Language History and Facts {{!}} Today Translations London, UK |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2014-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140816122217/http://www.todaytranslations.com/language-history/polish/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xizmên herî nêzîk ên zimanê polonî zaravayên lehîkî yên Elbe û Deryaya Baltîk in (cûreyên polabî û pomeranî) ku ji xeynî Kaşubiyan, hemî tine bûne. Bingeha poloniya nûjen zimanê polonî yê kevn e ku zimanê polonî ji zimanê Proto-Slavî tê. Pirtûka Henryków (bi polonî: Księga henrykowska) hevoka herî kevn a naskirî ye ku bi zimanê polonî hatiye nivîsandin. Pirtûk li dora 1280an de hatiye nivîsandin ku pirtûk niha li Muzexaneya Archdiocesalê, li [[Wrocław]]ê tê pêşandan û ji sala 2015an pê ve ketiye lîsteya UNESCOyê ya "Bîra Cîhanê"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wroclaw.pl/en/the-book-of-henrykow-on-unescos-list-01 |sernav=The Book of Henryków on UNESCO’s list! |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-08 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230608161043/https://www.wroclaw.pl/en/the-book-of-henrykow-on-unescos-list-01 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xebatên herî pêşîn a li ser rastnivîsa polonî ji aliyê [[Jakub Parkosz]] ve li dora sala 1470an de hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grammars and dictionaries of the Slavic languages from the Middle Ages up to 1850: an annotated bibliography |paşnav=Stankiewicz |pêşnav=Edward |weşanger=Mouton |tarîx=1984 |isbn=978-3-11-009778-8 |cih=Berlin ; New York }}</ref> Yekem pirtûka çapkirî ya bi polonî di salên 1508 yan jî di sala 1513an de derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern European journalism: before, during and after communism |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTV-980 |weşanger=Hampton Press |tarîx=1999 |isbn=978-1-57273-177-6 |cih=Cresskill, N.J |series=The Hampton Press communication series }}</ref> Rojnameya herî kevn a polonî di sala 1661ê de hatiye damezrandin. Di destpêka salên 1520an de, hejmareke mezin ji pirtûkên bi zimanê polonî hatine çap kirin ku tevkarî li zêdebûna homojeniya rêzimanî û rastnivîsê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Eastern Europe: crisis and change |url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide |paşnav=Bideleux |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=1998 |isbn=978-0-415-16111-4 |cih=London ; New York |paşnav2=Jeffries |pêşnav2=Ian }}</ref> Pergala nivîsandinê di sedsala 16an de forma xwe ya giştî bi dest dixe ku ev yek wekî "serdema zêrîn a wêjeya polonî" tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world's major languages |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-415-35339-7 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Comrie |pêşnavê-edîtor=Bernard }}</ref> Nivîsa zimanê polonî di sedsala 19an de û di sala 1936an de hatiye guhertin. [[Tomasz Kamusella]] destnîşan kiriye ku "polonî zimanê slavî yê herî kevnarê nivîskî ye ku bi kevneşopiyeke berdewam a xwendin û nivîsandinê û zimanê bikaranîna fermî ye ku ji sedsala 16an heya roja îro bênavber berdewam kiriye."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |paşnav=Kamusella |pêşnav=Tomasz |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2009 |isbn=978-0-230-55070-4 |cih=Basingstoke [England] ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/190620094 |oclc=190620094 }}</ref> Polonî di sedsala 15an de li Polonya-Lîtvanya bûye zimanê sereke yê sosyolektîka mîran.<ref name="Kamusella2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Kamusella |pêşnav=Tomasz |tarîx=2009 |sernav=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230583474 |kovar=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe |doi=10.1057/9780230583474 }}</ref> Dîroka zimanê polonî wekî zimanê rêveberiya dewletê di sedsala 16an de li Keyaniya Polonyayê dest pê kiriye. Di sedsalên dawî de zimanê polonî li Dûkaya Mezin a Lîtvanyayê, [[Kongreya Polonyayê]], Padîşahiya Galîsya û Lodomeriyayê û wekî zimanê îdarî li herêma Rojava ya Împeratoriya Rûsyayê bûye zimanê fermî.<ref name="Kamusella2009" /> == Alfabe == [[Wêne:Polish-alphabet.png|çep|thumb|Alfabeya polonî]] Zimanê polonî ji serê de bi [[alfabeya latînî]] yê hin nîşanên wek xêz û xal dihêwirand dihat nivisandin. Di alfabeya zimanê polonî ya îro 35 tîp hene: [[A]], [[Ą]], [[B]], [[C]], [[Ć]], [[D]], [[E]], [[Ę]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[J]], [[K]], [[L]], [[Ł]], [[M]], [[N]], [[Ń]], [[O]], [[Ó]], [[P]], [[Q]], [[R]], [[S]], [[Ś]], [[T]], [[U]], [[V]], [[W]], [[X]], [[Y]], [[Z]], [[Ź]], [[Ż]]. Ą, Ę, Ń û Y li serî wûşeyên de nen bikaranîn. Q, V û X têne di wûşeyên di zimanên biyanî de derbaza polonî de tên bikaranîn. == Belavbûna erdnîgarî == Polonya yek ji welatên Ewropayê ya herî homojen e ku nêzîkî %97 ji welatiyên Polonyayê zimanê polonî wekî zimanê xwe yê yekem diyar dikin. Li deverên din, polonî li deverên ku berê ku ji aliyê Polonya ve hatine rêvebirin yan jî desteserkirin, bi taybetî li welatên cîranên wekî Lîtvanya, Belarûs û li Ûkraynayê polonî hindikahiyên mezin pêk tînin. Ji ber ku Vilnius ji sala 1922an heya sala 1939an beşek ji Polonyayê bû polonî li eyaleta Vilnius a Lîtvanyayê li gorî daneyên sala 2001ê bi rêjeya %26 nifûsa wîlayetê, hindikahiya herî zêde tê pêk dianîn. Ji aliyê din ve zimanê polonî li cihekî din welêt li başûrê rojhilatê [[Lîtvanya]]yê jî tê dîtin. Zimanê polonî li gel Belarusa rojava ku ji aliyê hindikahiyek girîng a polonî ve tê bikar anîn, li Ûkraynayê herî zêde li beşên rojavayî yên Lviv û Oblasta Volynê tê bikaranîn nemaze li herêmên Brest û Grodno û li deverên li ser sinorê Lîtvanyayê zimanê polonî tê axavtin. Di nav koçberên polonî û neviyên wan ên li gelek welatên din de hejmareke girîng a polonîaxiv hene. Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê poloniyên amerîkî ji 11 milyonan zêdetir in lê piraniya wan nikarin bi rihetî bi polonî biaxivin. Li gorî serjimêriya Dewletên Yekbûyî ya sala 2000an de 667.414 Amerîkîyên ji pênc salî û mezintir, polonî wekî zimanê ku li malê tê axaftin ragihandine. Ev jî nêzîkî ji %1.4 ji mirovên ku bi îngilîzî diaxivin, ji %0,25 ji nifûsa ku bi zimanên din ên derveyî îngilîzî diaxivin û ji %6 ji nifûsa polonî-amerîkî pêk tîne. Li gorî daneyan ku axêverên polonî hatine ragihandin (zêdeyî %50) li hersê dewletên wekî Illinois (185.749), New York (111.740) û New Jersey (74.663) axivêrên polonî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cen2000/phc-t20/tab05.pdf |sernav=census.gov/population }}</ref> Li gorî daneyên serjimêriya sala 2011an li Îngilîstan û Wales zêdetirî 500.000 kes hene ku polonî wekî zimanê xwe yê "sereke" dihesibînin. Li Kanada hêjmareke girîng a nifûsa kanadayî ya polonî heye ku li gorî daneyên serjimêriya sala 2006an 242.885 kesên ku bi polonî diaxivin hene. Bi taybetî ev kes li bajarê wekî [[Toronto]] (91.810 axaftvan) û li Montrealê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census - 20% Sample Data |malper=web.archive.org |tarîx=2008-05-27 |roja-gihiştinê=2024-08-12 |roja-arşîvê=2008-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080527030141/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Belavbûna erdnîgarî ya zimanê polonî ji ber guhertinên axa Polonyayê, yekser piştî Şerê Cîhanê yê Duyem û veguheztina nifûsa polonî (1944–46) pir bi bandor bûye. Polonî li rojava û bakur ku berê bi piranî almanîaxiv bûn, li "Herêmên Rizgarkirî" bi cih dibin. Hinek polonî li herêmên berê yên polonî yên li rojhilat ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve hatiye desteserkirin dimînim. Tevî ku gelek polonî ji wan deveran berbi deverên ber bi sinorên nû yên Polonyayê ve hatine, civakên polonîaxiv ên îro yên li Lîtvanya, Belarûs û Ûkraynayê di wî demê de li wan welatan dimînin. Li rojhilatê Polonyayê, hindikahiya herî girîng a polonî li qadeke teng û dirêj li her du aliyên sinorê Lîtvanya û Belarûsê dijîn. Di vê navberê de revîn û derxistina almananam (1944-1950) û her weha derxistina ûkrayniyan û Operasyona Vistula, koçkirina hindikahiyên ûkraynî ya sala 1947an li Herêmên Veguhestî li rojavayê welêt, tevkarî li homojeniya zimanî ya welêt kiriye. == Zaravayên polonî == Her çiqas cudahiyên di navbera celebên kevneşopî yên nûjen û polonî yên standard (język ogólnopolski) de gelek hindik xuya bibe jî niştecîhên herêmên cihêreng ên Polonyayê heya roja îro jî bi polonî hinekî cûda diaxivin. Piraniya temenên navîn û ciwan bi zimanên herêmî ya nêzîkî poloniya standard diaxivin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Teaching the mother tongue in a multilingual Europe |url=https://archive.org/details/teachingmotherto0000unse |weşanger=Continuum |tarîx=2005 |isbn=978-0-8264-7027-0 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Tulasiewicz |pêşnavê-edîtor=Witold |series=Continuum studies in language and education }}</ref> Di heman demê de zaravayên kevneşopî di nav mirovên temen-mezin de li deverên gundewarî de têne parastin. Axêverên zimanê yekem ên polonî di fêmkirina hevûdu de pirsgirêkên girîng çênabe û axêverên ne-xwemalî (poloniyên derveyê welêt) dibe ku di naskirina cudahiyên herêmî û civakî de zehmetî bikşînin. Zaravayê standard modern, ku pir caran wekî "poloniya rast" tê binav kirin, li seranserê welêt tê axaftin û di navbera civakên cudayên xwemalî ve tê fem kirin.<ref name=":0" /> Zimanê polonî bi kevneşopî wekî ku ji sê-pênc zaravayên sereke yên herêmî pêk tê, hatiye binav kirin: * Poloniya berfireh, li rojavayê Polonyayê tê axaftin. * Poloniya kêm-berfireh, li başûr û başûrê rojhilatê Polonyayê tê axaftin. * Masovî, li seranserê navendî û li rojhilatê Polonyayê tê axaftin. Silezî û Kaşûbî ku bi rêzê re li Silezyaya Jorîn û Pomeranyayê têne axaftin, li gorî pîvanên ku têne bikar anîn, wekî zaravayên polonî yan jî zimanên cihê têne fikirîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Western Affairs |weşanger=Instytut Zachodni. |tarîx=1989 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXFpAAAAMAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compendium of the World's Languages |paşnav=Campbell |pêşnav=George L. |weşanger=Routledge |tarîx=2020-07-01 |isbn=978-1-136-25846-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ |paşnav2=King |pêşnav2=Gareth }}</ref> Kaşûbî rêzeke taybetmendiya ziman vedihewîne ku li cihek din ên li Polonyayê nehatiye dîtin. Wek mînak neh dengdêrên devkî yên cihê (li hember şeşên polonî yên standard) û (di zaravayên bakur de) stresa peyva fonemîkî ku taybetmendiyek arkaîk e û ji demên Slaviya Hevpar ve hatiye parastin ku li cihek din di nav zimanên Slaviya Rojava de nehatiye dîtin. Lêbelê ev yek ji aliyê hinek zimannasan ve wekî ku piraniya diyarkerên zimanî û civakî yên ziman-sernav tine ye hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reader in the history of the eastern Slavic languages: Russian, Belorussian, Ukrainian |paşnav=Sherekh |pêşnav=Iı̐Uı̐Łrii |weşanger=New York, Columbia University Press |tarîx=1958 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readerinhistoryo00sher }}</ref> Hinek çavkaniyên zimannasî zimanê sîlezî wekî zimanek herêmî ji polonî veqetandî kategorîze dikin hinek kes jî berevajiya vê yekê silezî wekî zaravayek polonî dihesibînin. Gelek Silezî xwe wek etnîsîteyek cuda dihesibînin û ji bo naskirina zimanê silezî wekî zimanek herêmî yê li Polonyayê diparêzin. Qanûna ku silezî bi vî awayî nas dikir di nîsana sala 2024an de ji hêla Sejm û Senatoyê ve hate pejirandin lê di dawiya gulana sala 2024an de ji hêla serokê Polonyayê Andrzej Duda ve hatiye veto kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=pl|Polonî}} {{Kategoriya Commonsê|Languages of Poland}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Polonî]] [[Kategorî:Zimanên lehî]] [[Kategorî:Zimanên Belarûsê]] [[Kategorî:Zimanên Çekyayê]] [[Kategorî:Zimanên Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Zimanên Polonyayê]] [[Kategorî:Zimanên Slovakyayê]] [[Kategorî:Zimanên Ûkraynayê]] lpf8w79p91w7c6jp0w345u7hl2x9mcr 2083408 2083342 2026-08-03T00:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Zimanê polonî | navê xwemalî = ''język polski'' | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Ala|Polonya}}<br/> {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}<br/> {{Ala|Brezîl}}<br/> {{Ala|Çekya}}<br/> {{Ala|Mecaristan}}<br/> {{Ala|Lîtvanya}}<br/> {{Ala|Romanya}}<br/> {{Ala|Slovakya}}<br/> {{Ala|Ûkrayna}}<br/> {{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} | herêm = [[Ewropaya Navendî]] | nexşe = Polish language map.PNG | firehiya nexşe = | binnexşe = Nexşeya Polonyayê{{legend|#0080FE|Piraniya axiverên polonî}} {{legend|#5AAFDF|Polonî li gel zimanên din bi hev re tê bikaranîn}} {{legend|#88C4FE|Piraniya axiverên polonî li derveyî Polonya}} | zimanê zikmakî = 41 milyon | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên balto-slavî]] | malbat3 = [[Zimanên slavî]] | malbat4 = [[Slaviya rojavayî]] | malbat5 = [[Zimanên lehî]] | malbat6 = | pêşîn = Poloniya kevn | pêşîn2 = Poloniya navendî | nivîs = Tîpên latînî | netewe = {{Ala|Polonya}}<br/> [[Yekitiya Ewropayê]] | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = pl | iso2 = pol | iso3 = pol | iso3 = pol | lc1 = | ld1 = | lc2 = | ld2 = | lc3 = | ld3 = | lc4 = | ld4 = | lc5 = | ld5 = | lc6 = | ld6 = | lc7 = | ld7 = | lc8 = | ld8 = | lc9 = | ld9 = | lc10 = | ld10 = | lc11 = | ld11 = | agahdarî = }} '''Zimanê polonî''' (bi polonî: ''język polski'') zimanekî slaviya rojavayî ya ji koma lekîtîk a malbata [[zimanên hind û ewropî]] ye ku bi tîpên latînî tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Lekhitic-languages |sernav=Lekhitic languages {{!}} Slavic, Baltic & Germanic {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-08-09 |ziman=en }}</ref> Zimanê polonî wekî zimanê fermî li [[Polonya]]yê tê axaftin û zimanê diyasporayaya polonî ye ku li çaraliyê cîhanê ye ji aliyê poloniyên belavbûyî ve tê axaftin. Li gorî daneyên sala 2023an zêdetirî 40,6 milyon axaftvanên xwemalî yên zimanê polonî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |sernav=What are the top 200 most spoken languages? {{!}} Ethnologue Free |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-18 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê polonî di nav zimanên [[Yekîtiya Ewropayê]] de di rêza şeşem de ye ku herî zêde tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/davekeating/2020/02/06/despite-brexit-english-remains-the-eus-most-spoken-language-by-far/ |sernav=Despite Brexit, English Remains The EU’s Most Spoken Language By Far |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230607135739/https://www.forbes.com/sites/davekeating/2020/02/06/despite-brexit-english-remains-the-eus-most-spoken-language-by-far/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Polonî bi zimanên wekî [[kaşûbî]], [[çekî]], [[slovakî]] û [[sorbî]] re gelek nêzîkê hev in. Di warê tîpolojiya zimanî de, polonî zimanekî veqetandî ye ku di warê morfolojiyê de bi tewangeke berfireh dixebite. Bidengî ya zimanê polonî bi gelemperî ji dawiyê ve dikeve ser rêza duyem û (mijara biryara pêvek) di hevokê de serdest e. Polonî niha di nav Zimanên Slaviya Rojavayî de zimanê herî zêde ye ku tê axaftin. Di roja îro de zimanê polonî bi cûrbecûriya zaravayên kêm nîşankirî û windabûyî de û hem jî di pratîka ragihandina zimanê standard de zimaneke serdest e. Polonî ji hêla Konseya Zimanê Polonî ve tê sererastkirin û bi alfabeya latînî bi nîşaneyên dîakrîtîk ên din jî dewlemend bûye. Ji aliyê dîrokî ve polonî zimanek lingua franka ye ku hem ji aliyê dîplomatîk û hem jî ji aliyê akademîk ve li [[Ewropaya Navendî]] û li beşek ji [[Ewropaya Rojhilat]] zimaneke girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingual Europe, Multilingual Europeans |weşanger=BRILL |tarîx=2015-06-29 |isbn=978-94-012-0803-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yRz0DQAAQBAJ&pg=PA25 }}</ref> Ji xeynî zimanê fermî yê [[Polonya]]yê, polonî li rojhilatê [[Almanya]]yê, bakurê [[Komara Çek]] û [[Slovakya]], beşên rojavayî yên [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]]yê û her weha li başûrê rojhilatê [[Lîtvanya]] û [[Letonya]]yê wekî zimanê duyem tê axaftin. Ji ber koçberiya ji Polonyayê ku di demên cûrbecûr de qewimiye, nemaze piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi milyonan polonî koçên welatên wekî [[Kanada]], [[Arjentîn]], [[Brezîl]], Îraêl, Awistirilya, [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bûne, axivêrên zimanê polonî dikarin li van welatan werin dîtin. == Dîrok == [[Wêne:Modlitwy drukowane po polsku w r. 1475.JPG|thumb|çep|Çapa herî kevn a bi Polonî, Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium, di 1475 de li Wrocław ji hêla Kasper Elyan ve hatiye çap kirin.]] Zimanê polonî di dora sedsala 10an de wekî zimanek cihêreng derketiye holê ku ev pêvajo bi gelemperî ji aliyê damezrandin û pêşveçûna dewleta polonî ve hatiye destpêkirin. [[Mieszko I]] ku serwerê eşîra Polanên ji herêma Polonyaya Mezin bû çend eşîrên ku ji hêla çandî û zimanî ve têkildar bûn berî ku di sala 966an de vaftîzmê qebûl bikin li deştên Vistula û Oderê hatin yek kirin. Bi pejirandina xirîstiyantiyê re [[Polonya]]yê jî alfabeya latînî dipejirîne ku bi vê pejirandinê heya wê demê polonî bi tenê zimanê axaftinê bû dibe zimaneke nivîskî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todaytranslations.com/language-history/polish/ |sernav=Polish Language History and Facts {{!}} Today Translations London, UK |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2014-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140816122217/http://www.todaytranslations.com/language-history/polish/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xizmên herî nêzîk ên zimanê polonî zaravayên lehîkî yên Elbe û Deryaya Baltîk in (cûreyên polabî û pomeranî) ku ji xeynî Kaşubiyan, hemî tine bûne. Bingeha poloniya nûjen zimanê polonî yê kevn e ku zimanê polonî ji zimanê Proto-Slavî tê. Pirtûka Henryków (bi polonî: Księga henrykowska) hevoka herî kevn a naskirî ye ku bi zimanê polonî hatiye nivîsandin. Pirtûk li dora 1280an de hatiye nivîsandin ku pirtûk niha li Muzexaneya Archdiocesalê, li [[Wrocław]]ê tê pêşandan û ji sala 2015an pê ve ketiye lîsteya UNESCOyê ya "Bîra Cîhanê"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wroclaw.pl/en/the-book-of-henrykow-on-unescos-list-01 |sernav=The Book of Henryków on UNESCO’s list! |malper=web.archive.org |tarîx=2023-06-08 |roja-gihiştinê=2024-08-09 |roja-arşîvê=2023-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230608161043/https://www.wroclaw.pl/en/the-book-of-henrykow-on-unescos-list-01 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xebatên herî pêşîn a li ser rastnivîsa polonî ji aliyê [[Jakub Parkosz]] ve li dora sala 1470an de hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grammars and dictionaries of the Slavic languages from the Middle Ages up to 1850: an annotated bibliography |paşnav=Stankiewicz |pêşnav=Edward |weşanger=Mouton |tarîx=1984 |isbn=978-3-11-009778-8 |cih=Berlin ; New York }}</ref> Yekem pirtûka çapkirî ya bi polonî di salên 1508 yan jî di sala 1513an de derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern European journalism: before, during and after communism |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTV-980 |weşanger=Hampton Press |tarîx=1999 |isbn=978-1-57273-177-6 |cih=Cresskill, N.J |series=The Hampton Press communication series }}</ref> Rojnameya herî kevn a polonî di sala 1661ê de hatiye damezrandin. Di destpêka salên 1520an de, hejmareke mezin ji pirtûkên bi zimanê polonî hatine çap kirin ku tevkarî li zêdebûna homojeniya rêzimanî û rastnivîsê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Eastern Europe: crisis and change |url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide |paşnav=Bideleux |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=1998 |isbn=978-0-415-16111-4 |cih=London ; New York |paşnav2=Jeffries |pêşnav2=Ian }}</ref> Pergala nivîsandinê di sedsala 16an de forma xwe ya giştî bi dest dixe ku ev yek wekî "serdema zêrîn a wêjeya polonî" tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world's major languages |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-415-35339-7 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Comrie |pêşnavê-edîtor=Bernard }}</ref> Nivîsa zimanê polonî di sedsala 19an de û di sala 1936an de hatiye guhertin. [[Tomasz Kamusella]] destnîşan kiriye ku "polonî zimanê slavî yê herî kevnarê nivîskî ye ku bi kevneşopiyeke berdewam a xwendin û nivîsandinê û zimanê bikaranîna fermî ye ku ji sedsala 16an heya roja îro bênavber berdewam kiriye."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |paşnav=Kamusella |pêşnav=Tomasz |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2009 |isbn=978-0-230-55070-4 |cih=Basingstoke [England] ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/190620094 |oclc=190620094 }}</ref> Polonî di sedsala 15an de li Polonya-Lîtvanya bûye zimanê sereke yê sosyolektîka mîran.<ref name="Kamusella2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Kamusella |pêşnav=Tomasz |tarîx=2009 |sernav=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230583474 |kovar=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe |doi=10.1057/9780230583474 }}</ref> Dîroka zimanê polonî wekî zimanê rêveberiya dewletê di sedsala 16an de li Keyaniya Polonyayê dest pê kiriye. Di sedsalên dawî de zimanê polonî li Dûkaya Mezin a Lîtvanyayê, [[Kongreya Polonyayê]], Padîşahiya Galîsya û Lodomeriyayê û wekî zimanê îdarî li herêma Rojava ya Împeratoriya Rûsyayê bûye zimanê fermî.<ref name="Kamusella2009" /> == Alfabe == [[Wêne:Polish-alphabet.png|çep|thumb|Alfabeya polonî]] Zimanê polonî ji serê de bi [[alfabeya latînî]] yê hin nîşanên wek xêz û xal dihêwirand dihat nivisandin. Di alfabeya zimanê polonî ya îro 35 tîp hene: [[A]], [[Ą]], [[B]], [[C]], [[Ć]], [[D]], [[E]], [[Ę]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[J]], [[K]], [[L]], [[Ł]], [[M]], [[N]], [[Ń]], [[O]], [[Ó]], [[P]], [[Q]], [[R]], [[S]], [[Ś]], [[T]], [[U]], [[V]], [[W]], [[X]], [[Y]], [[Z]], [[Ź]], [[Ż]]. Ą, Ę, Ń û Y li serî wûşeyên de nen bikaranîn. Q, V û X têne di wûşeyên di zimanên biyanî de derbaza polonî de tên bikaranîn. == Belavbûna erdnîgarî == Polonya yek ji welatên Ewropayê ya herî homojen e ku nêzîkî %97 ji welatiyên Polonyayê zimanê polonî wekî zimanê xwe yê yekem diyar dikin. Li deverên din, polonî li deverên ku berê ku ji aliyê Polonya ve hatine rêvebirin yan jî desteserkirin, bi taybetî li welatên cîranên wekî Lîtvanya, Belarûs û li Ûkraynayê polonî hindikahiyên mezin pêk tînin. Ji ber ku Vilnius ji sala 1922an heya sala 1939an beşek ji Polonyayê bû polonî li eyaleta Vilnius a Lîtvanyayê li gorî daneyên sala 2001ê bi rêjeya %26 nifûsa wîlayetê, hindikahiya herî zêde tê pêk dianîn. Ji aliyê din ve zimanê polonî li cihekî din welêt li başûrê rojhilatê [[Lîtvanya]]yê jî tê dîtin. Zimanê polonî li gel Belarusa rojava ku ji aliyê hindikahiyek girîng a polonî ve tê bikar anîn, li Ûkraynayê herî zêde li beşên rojavayî yên Lviv û Oblasta Volynê tê bikaranîn nemaze li herêmên Brest û Grodno û li deverên li ser sinorê Lîtvanyayê zimanê polonî tê axavtin. Di nav koçberên polonî û neviyên wan ên li gelek welatên din de hejmareke girîng a polonîaxiv hene. Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê poloniyên amerîkî ji 11 milyonan zêdetir in lê piraniya wan nikarin bi rihetî bi polonî biaxivin. Li gorî serjimêriya Dewletên Yekbûyî ya sala 2000an de 667.414 Amerîkîyên ji pênc salî û mezintir, polonî wekî zimanê ku li malê tê axaftin ragihandine. Ev jî nêzîkî ji %1.4 ji mirovên ku bi îngilîzî diaxivin, ji %0,25 ji nifûsa ku bi zimanên din ên derveyî îngilîzî diaxivin û ji %6 ji nifûsa polonî-amerîkî pêk tîne. Li gorî daneyan ku axêverên polonî hatine ragihandin (zêdeyî %50) li hersê dewletên wekî Illinois (185.749), New York (111.740) û New Jersey (74.663) axivêrên polonî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cen2000/phc-t20/tab05.pdf |sernav=census.gov/population }}</ref> Li gorî daneyên serjimêriya sala 2011an li Îngilîstan û Wales zêdetirî 500.000 kes hene ku polonî wekî zimanê xwe yê "sereke" dihesibînin. Li Kanada hêjmareke girîng a nifûsa kanadayî ya polonî heye ku li gorî daneyên serjimêriya sala 2006an 242.885 kesên ku bi polonî diaxivin hene. Bi taybetî ev kes li bajarê wekî [[Toronto]] (91.810 axaftvan) û li Montrealê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census - 20% Sample Data |malper=web.archive.org |tarîx=2008-05-27 |roja-gihiştinê=2024-08-12 |roja-arşîvê=2008-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080527030141/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89189&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=705&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Belavbûna erdnîgarî ya zimanê polonî ji ber guhertinên axa Polonyayê, yekser piştî Şerê Cîhanê yê Duyem û veguheztina nifûsa polonî (1944–46) pir bi bandor bûye. Polonî li rojava û bakur ku berê bi piranî almanîaxiv bûn, li "Herêmên Rizgarkirî" bi cih dibin. Hinek polonî li herêmên berê yên polonî yên li rojhilat ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve hatiye desteserkirin dimînim. Tevî ku gelek polonî ji wan deveran berbi deverên ber bi sinorên nû yên Polonyayê ve hatine, civakên polonîaxiv ên îro yên li Lîtvanya, Belarûs û Ûkraynayê di wî demê de li wan welatan dimînin. Li rojhilatê Polonyayê, hindikahiya herî girîng a polonî li qadeke teng û dirêj li her du aliyên sinorê Lîtvanya û Belarûsê dijîn. Di vê navberê de revîn û derxistina almananam (1944-1950) û her weha derxistina ûkrayniyan û Operasyona Vistula, koçkirina hindikahiyên ûkraynî ya sala 1947an li Herêmên Veguhestî li rojavayê welêt, tevkarî li homojeniya zimanî ya welêt kiriye. == Zaravayên polonî == Her çiqas cudahiyên di navbera celebên kevneşopî yên nûjen û polonî yên standard (język ogólnopolski) de gelek hindik xuya bibe jî niştecîhên herêmên cihêreng ên Polonyayê heya roja îro jî bi polonî hinekî cûda diaxivin. Piraniya temenên navîn û ciwan bi zimanên herêmî ya nêzîkî poloniya standard diaxivin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Teaching the mother tongue in a multilingual Europe |url=https://archive.org/details/teachingmotherto0000unse |weşanger=Continuum |tarîx=2005 |isbn=978-0-8264-7027-0 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Tulasiewicz |pêşnavê-edîtor=Witold |series=Continuum studies in language and education }}</ref> Di heman demê de zaravayên kevneşopî di nav mirovên temen-mezin de li deverên gundewarî de têne parastin. Axêverên zimanê yekem ên polonî di fêmkirina hevûdu de pirsgirêkên girîng çênabe û axêverên ne-xwemalî (poloniyên derveyê welêt) dibe ku di naskirina cudahiyên herêmî û civakî de zehmetî bikşînin. Zaravayê standard modern, ku pir caran wekî "poloniya rast" tê binav kirin, li seranserê welêt tê axaftin û di navbera civakên cudayên xwemalî ve tê fem kirin.<ref name=":0" /> Zimanê polonî bi kevneşopî wekî ku ji sê-pênc zaravayên sereke yên herêmî pêk tê, hatiye binav kirin: * Poloniya berfireh, li rojavayê Polonyayê tê axaftin. * Poloniya kêm-berfireh, li başûr û başûrê rojhilatê Polonyayê tê axaftin. * Masovî, li seranserê navendî û li rojhilatê Polonyayê tê axaftin. Silezî û Kaşûbî ku bi rêzê re li Silezyaya Jorîn û Pomeranyayê têne axaftin, li gorî pîvanên ku têne bikar anîn, wekî zaravayên polonî yan jî zimanên cihê têne fikirîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Western Affairs |weşanger=Instytut Zachodni. |tarîx=1989 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXFpAAAAMAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Compendium of the World's Languages |paşnav=Campbell |pêşnav=George L. |weşanger=Routledge |tarîx=2020-07-01 |isbn=978-1-136-25846-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ |paşnav2=King |pêşnav2=Gareth }}</ref> Kaşûbî rêzeke taybetmendiya ziman vedihewîne ku li cihek din ên li Polonyayê nehatiye dîtin. Wek mînak neh dengdêrên devkî yên cihê (li hember şeşên polonî yên standard) û (di zaravayên bakur de) stresa peyva fonemîkî ku taybetmendiyek arkaîk e û ji demên Slaviya Hevpar ve hatiye parastin ku li cihek din di nav zimanên Slaviya Rojava de nehatiye dîtin. Lêbelê ev yek ji aliyê hinek zimannasan ve wekî ku piraniya diyarkerên zimanî û civakî yên ziman-sernav tine ye hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reader in the history of the eastern Slavic languages: Russian, Belorussian, Ukrainian |paşnav=Sherekh |pêşnav=Iı̐Uı̐Łrii |weşanger=New York, Columbia University Press |tarîx=1958 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readerinhistoryo00sher }}</ref> Hinek çavkaniyên zimannasî zimanê sîlezî wekî zimanek herêmî ji polonî veqetandî kategorîze dikin hinek kes jî berevajiya vê yekê silezî wekî zaravayek polonî dihesibînin. Gelek Silezî xwe wek etnîsîteyek cuda dihesibînin û ji bo naskirina zimanê silezî wekî zimanek herêmî yê li Polonyayê diparêzin. Qanûna ku silezî bi vî awayî nas dikir di nîsana sala 2024an de ji hêla Sejm û Senatoyê ve hate pejirandin lê di dawiya gulana sala 2024an de ji hêla serokê Polonyayê Andrzej Duda ve hatiye veto kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=pl|Polonî}} {{Kategoriya Commonsê|Languages of Poland}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Polonî]] [[Kategorî:Zimanên Belarûsê]] [[Kategorî:Zimanên Çekyayê]] [[Kategorî:Zimanên lehî]] [[Kategorî:Zimanên Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Zimanên Polonyayê]] [[Kategorî:Zimanên Slovakyayê]] [[Kategorî:Zimanên Ûkraynayê]] 1flip564iu8pai6jwg1ah7rir0xp5e8 0 19847 2083209 1964238 2026-08-02T20:33:53Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Osman Baydemir''' (jdb. 1971, [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]), parêzer, siyasetmedar û aktîvîstekî [[mafên mirovan]] e. Baydemir ji salên 2004an heya sala 2014an (deh sal) wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|şaredariya bajarê mezin a Amedê]] kar kiriye. Piştî şaredariyê wekê parlamenterê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] û [[Partiya Demokratîk a Gelan]] hatiye hibijartin. == Jiyana pêşîn û xwendin == Osman Baydemir ji Fakulteya Hiqûqê di [[Zanîngeha Dîcleyê]] ya Amedê mezûn bû. Di sala 1995an de bû serokê [[Komeleya Mafên Mirovan]] a serbixwe ya şaxa Amedê. Di navbera salên 1995 û 2002an de ew jî endamê rêveberiyê bû û bû cîgirê serokê komeleyê.<ref name="kimkimdir3">[http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=3459 Osman Baydemir], Kim Kimdir?</ref> == Kariyera siyasî == Di hilbijartinên giştî yên sala 2002an de bû namzetê Partiya Demokratîk a Gelan ([[DEHAP]]), lê partiyê nekarî benda %10ê ya hilbijartinê bi dest bixe. Di sala 2003an de, Baydemir 6 mehan li Amerîkayê dimîne, ji bo ku [[Zimanê inglîzî|inglîziya]] xwe baştir bike. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2004an de wek şaredarê Amedê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=O’Connor |pêşnav=Francis |tarîx=2017 |sernav=The Relationship between PKK and Kurdish Political Parties |url=https://www.jstor.org/stable/resrep17632.8 |kovar=[[Peace Research Institute Frankfurt]] |rr=13 |via=[[JSTOR]] }}</ref> Wek Şaredarê Diyarbekirê bû endamê Federasyona Cîhanî ya Bajarên Yekbûyî ku ji bo wê li gelek paytextên cîhanê geriyan. Her wiha li parlamentera [[Ewropayê]] jî li ser zehmetiyên kurdên [[Tirkiyeyê]] rû bi rû dimînin axaftinek kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |url=https://archive.org/details/activistsinoffic0000watt |paşnav=Watts |pêşnav=Nicole F. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |rr=[https://archive.org/details/activistsinoffic0000watt/page/83 83] |isbn=978-0-295-80082-0 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75 |sernav=Daily human rights report |tarîx=2007-04-20 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |weşanger=[[Human Rights Foundation of Turkey]] |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080814100956/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75 |roja-arşîvê=14 tebax 2008 }}</ref> Di kampanyaya hilbijartinê ya ji bo hilbijartinên herêmî yên 2009an de, dijberiya wî ya berbiçav a namzetê [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) û serokê wê [[Recep Tayyip Erdoğan]] hebû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalia.info/new/8921/turkey-sentences-to-jail-the-mayor-of-diyarbakir-the-largest-city-of-northern-kurdistan |sernav=Turkey sentences to jail the mayor of Diyarbakir, the largest city of Northern Kurdistan |malper=Nationalia |tarîx=21 nîsan 2009 |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman= }}</ref> Baydemir di hilbijartinan de bi ser ket û Diyarbekir wek kelha DTPê îlan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |lînka-nivîskar=Michael Gunter |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010-11-04 |rr=59 |isbn=978-0-8108-7507-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DoNSXwb8D9EC&dq=Osman+Baydemir+elected+in+march+2009&pg=PA59 }}</ref> Piştî serkeftina di hilbijartinên sala 2009an de, bi deh mehan cezayê girtîgehê lê hat birîn, ji ber ku ew [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) wek "gerîlla" bi nav kir, ku dadgeha Tirkiyeyê ev yek wek propaganda di berjewendiya PKKê de dît.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalia.info/new/8921/turkey-sentences-to-jail-the-mayor-of-diyarbakir-the-largest-city-of-northern-kurdistan |sernav=Turkey sentences to jail the mayor of Diyarbakir, the largest city of Northern Kurdistan |malper=Nationalia |tarîx=21 nîsan 2009 |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman= }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên sala 2014an de wekî parlementerê BDPê yê [[Riha]]yê hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/secim/secim2014/mahalli-secim/sehir/sanliurfa-63 |sernav=Seçim 2014 Güneydoğu Anadolu Bölgesi Şanlıurfa Yerel Seçim Sonuçları |malper=www.haberturk.com |roja-gihiştinê=2021-12-28 }}</ref> Weke parlementer ew parêzvanê ziman û kêmneteweya kurdî li Tirkiyeyê bû û ji ber bikaranîna peyva Kurdistanê ku di parlamenteya Tirkiyeyê de qedexe ye, çend caran ji parlamenterê hat dûrxistin.<ref name="van2017">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/13638-Kurdish-MP-banished-from-Turkey-Parliament-for-uttering-%27Kurdistan%27 |sernav=Kurdish MP banished from Turkey Parliament for uttering 'Kurdistan' |malper=[[Kurdistan24]] |tarîx=13 kanûna pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman=en |paşnav=van Wilgenburg |pêşnav=Wladimir |lînka-nivîskar=Wladimir van Wilgenburg }}</ref><ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/13638-Kurdish-MP-banished-from-Turkey-Parliament-for-uttering-%27Kurdistan%27 |sernav=Kurdish MP banished from Turkey Parliament for uttering 'Kurdistan' |malper=[[Kurdistan24]] |tarîx=13 kanûna pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman=en |paşnav=van Wilgenburg |pêşnav=Wladimir |lînka-nivîskar=Wladimir van Wilgenburg }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://stockholmcf.org/turkeys-parliament-bans-kurdish-deputy-from-two-sessions-for-saying-kurdistan/ |sernav=Turkey's Parliament bans Kurdish deputy from two sessions for saying 'Kurdistan' |malper=[[Stockholm Center for Freedom]] |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Paşê Osman Baydemır serî li Dadgeha Destûra Bingehîn da û anî ziman ku tu rayeya cezayên parlementeran tune ye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/echr-finds-rights-violation-in-penalty-imposed-on-former-hdp-mp-osman-baydemir-over-kurdistan-remark-news-62542 |sernav=ECHR finds rights violation in penalty imposed on former HDP MP Osman Baydemir over 'Kurdistan' remark |malper=[[Gazete Duvar]] |tarîx=2023-06-13 |roja-gihiştinê=2023-06-16 |ziman=tr-TR }}</ref> Piştî vê yekê Baydemir ji ber dersînorkirina xwe ya demkî serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) da, ku di hezîrana 2023an de Tirkiye mehkûm kir ku cezayê pereyan bide. Baydemir bi qasî 17 hezar Euro ceza.<ref name=":3" /> === Şopajotinî === Osman Baydemir weke çalakvanekî mafên mirovan û weke siyasetmedarekî di asta cuda de rastî zextan hatiye. Li gorî raporeke Amnesty International ya 12ê sibata 2004an, 200 dozên dadgehê li dijî wî ji ber çalakiyên wî yên mafên mirovan hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR44/002/2004 |sernav=Turkey: Restrictive laws, arbitrary application - the pressure on human rights defenders |tarîx=2004-02-12 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |weşanger=[[Amnesty International]] }} See footnote 18.</ref> Rojnameya Radikal di 11ê tîrmeha 2006ê de ragihand ku di van du salên dawî de bi giştî 129 lêpirsîn li dijî wî hatine kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-07 |sernav=Baydemir'e iki yılda 129 soruşturma |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=192585&tarih=11/07/2006 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930222441/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=192585&tarih=11%2F07%2F2006 |roja-arşîvê=30 îlon 2007 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |xebat=DHA |weşanger=[[Radikal]] |ziman=tr }}</ref> Di hezîrana 2001an de Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî li ser navê wî çalakiyeke lezgîn derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR44/036/2001 |sernav=Turkey: Death threats/Fear for safety Eren Keskin and Osman Baydemir |tarîx=2001-06-06 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |weşanger=[[Amnesty International]] }}</ref> Piştî kuştina rojnamevanê ermenî [[Hrant Dînk]] di çileya 2007 de, Osman Baydemir jî di nav de gelek kes dihatin tehdîdkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-04-10 |sernav=Singer Ferhat Tunç informed about death threat with two months delay |url=http://www.freemuse.org/sw18702.asp |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070612010714/http://www.freemuse.org/sw18702.asp |roja-arşîvê=12 hezîran 2007 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |xebat=Freemuse }}</ref> Hin dozên dadgehê yên li dijî Osman Baydemir ev in: * Di gulana 2006an de Osman Baydemir ji ber ku ambulanseke şaredariyê ji bo veguhestina cenazeyekê dabîn kiriye, hat sûcdarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cebe |pêşnav=Özgur |tarîx=2002-05-30 |sernav=Ambulans davası açıldı |url=http://www.milliyet.com.tr/2006/05/31/siyaset/siy05.html |roja-gihiştinê=2008-08-20 |xebat=DHA |weşanger=[[Milliyet]] }}</ref> Di îlona 2006an de Osman Baydemir bi bê sûc ragahandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-09-28 |sernav=Baydemir beraat etti |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=199954 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |xebat=DHA |weşanger=[[Radikal]] |ziman=tr }}</ref> * Osman Baydemir û 55 şaredarên din ên [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) ji ber ku di kanûna 2005an de daxwaznameyek ji serokwezîrê Danîmarka Anders Fogh Rasmussen re îmze kirin û jê xwestin ku televîzyona kurdî [[Roj TV]] negire, hatin tawanbarkirin. Ew bi piştgirîkirina Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) hatin tawanbar kirin. Rûniştina dozê di îlona 2006an de dest pê kir û di nîsana 2007an de dozger ji bo 52 şaredaran 15 sal cezayê girtîgehê xwest.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-04-03 |sernav=Prosecutor seeks 15 years for Kurdish mayors over Denmark letter |url=http://www.institutkurde.org/en/afp/archives/070403102812.zzmz5j78.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080821155918/http://www.institutkurde.org/en/afp/archives/070403102812.zzmz5j78.html |roja-arşîvê=21 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |xebat=AFP |weşanger=[[Kurdish Institute of Paris]] }}</ref> * Ew ji ber binpêkirina zagona tirkî ya qedexekirina bikaranîna herfên ku di [[alfabeya tirkî]] de ne, dema ku silava sersalê bi kurdî şandibû ku herfa "W" jî tê de hebû, hat dadgehkirin. Di 19ê nîsana 2007an de ji ber ku Wezareta Dadê destûr neda ku dozek bi vî rengî bê dîtin, Dadgeha Hjm. 2 ya Amedê doz berda. * Ew ji ber ku PKK wek "muxalefeta kurd a çekdar" bi nav kiribû, bi propagandaya qedexe hatibû tawanbar kirin, lê di kanûna 2009an de ji ber ku ji aliyê dadgeha Diyarbekirê ve wek azadiya ramanê dihat dîtin, hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75 |sernav=Daily human rights report |tarîx=2008-08-20 |roja-gihiştinê=2008-08-20 |weşanger=[[Human Rights Foundation of Turkey]] |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080814104006/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75 |roja-arşîvê=14 tebax 2008 }}</ref> * Di cotmeha 2017an de Baydemir ji ber ku 3 polîs weke "faşîst û kêmar" bi nav kir, ji ber heqaret li dijî "karmendê dewletê yê wezîfedar" kiriye salek û 5 meh û 15 roj cezayê girtîgehê lê hat birîn. Ev biryar di nîsana 2018an de hatibû erêkirin û piştî wê ji parlamenterê hatibû derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/english/print/118637-court-ruled-freedom-of-speech-instead-of-forbidden-propaganda |sernav=Court Ruled: Freedom of Speech Instead of Forbidden Propaganda |malper=[[Bianet]] |tarîx=4 kanûna pêşîn 2009 |paşnav=Endoroglu |pêşnav=Erol |lînka-nivîskar=Erol Önderoğlu }}</ref> Di 17ê adara 2021an de Serdozgerê Komarê yê Dadgeha Cezayê Giran Bekir Şahin ji bo Baydemir û 686 siyasetmedarên din ên HDPê 5 sal qedexeya siyasetê li gel girtina HDPê xwestibû, serî li Dadgeha Destûra Bingehîn da. bi îdîaya têkiliyên rêxistinî bi PKKê re heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/turkish-prosecutor-seeks-political-ban-on-687-pro-kurdish-politicians-news-56691 |sernav=Turkish prosecutor seeks political ban on 687 pro-Kurdish politicians |malper=www.duvarenglish.com |tarîx=2021-03-18 |roja-gihiştinê=2021-03-19 |weşanger=[[Gazete Duvar]] |ziman= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/english/politics/241005-hdp-indictment-seeks-political-ban-for-687-members-including-demirtas-buldan-and-sancar |sernav=HDP indictment seeks political ban for 687 members, including Demirtaş, Buldan and Sancar |malper=[[Bianet]] |roja-gihiştinê=2021-03-19 }}</ref> == Jiyana taybet == Di gulana 2005an de bi Cîgira Serokê Giştî yê TIHVê Reyhan Yalçindağ re zewicî. Di 23ê nîsana 2006an de kurê wan Mîrzanyar hat dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=199604 |sernav=Osman Baydemir got married (Turkish) |tarîx=2005-08-06 |roja-gihiştinê=2011-05-07 |weşanger=newspaper Zaman |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120314014809/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=199604 |roja-arşîvê=14 adar 2012 }}</ref> Piştî derxistina ji parlamenterê Tirkiyeyê, Baydemir ji welat bar kir û çû sirgûnê [[London]], [[Keyaniya Yekbûyî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/staatsanwaltschaft-will-osman-baydemir-ausliefern-lassen-21656 |sernav=Staatsanwaltschaft will Osman Baydemir ausliefern lassen |malper=[[Firat News Agency]] |roja-gihiştinê=2021-12-28 |ziman=de }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dadnas]] [[Kategorî:DTP]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parêzvanên mafê mirovan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] [[Kategorî:Şaredarên Amedê]] 3jm428v8t5g0io7ln1mbq9f8basy85p 0 20037 2083329 1822257 2026-08-02T23:03:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank anatomî | Nav = Devê mirov | Latînî = os, cavitas oralis | MijaraGray = | RûpelaGray = | Wêne = Illu01 head neck ku.svg | Girtin = '''Ferhengoka kurdî-îngilîzî:'''<br /> − Valahiya difinî(lûtekelên) (''Nasal Cavity'') <br /> − Esmanê dev (''Palate'') <br /> − Valahiya devî (''Oral Cavity'') <br /> − [[Lêv]] (''Lips'') <br /> − Çene (''Jaw'') <br /> − [[Ziman]] (''Tongue'') <br /> − [[Gewrî]] (''Pharynx'') <br /> − [[Zimanê kirkirokê]] (''Epiglottis'') <br /> − Devê girrikê (''Larynx opening into pharynx'') <br /> − [[Qirrik]] (''Larynx'') <br /> − [[Sorîçik]] (''Esophagus'') | Pehnî = 250px | Wêne2 = Mouth.jpg | Girtin2 = Devê mêyek girtî | Nexş = | ŞûnaNexş = | GirtinaNexş = | Prîkursor = | Sîstem = | Demara xwînber = [[Xwînbera serekî ya dêv]] | Xwînhêner = | Rehik = | Xwîna spî = | NavSnMB = | JimarSnMB = A01.456.505.631 | Kod = | Dorlands = | DorlandsID = }} '''Dev''', '''dem''' (bi [[latînî]]: ''os'') di [[Anatomiya mirov|anatomiya laşê mirov]] de, endamekî [[Sîstema herisê]] an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin.<ref name="humanbiology">{{Jêder-kitêb | authors =Anthea Maton, Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright |sernav=Human Biology and Health |weşanger=Prentice Hall |sal=1993 |cih=Englewood Cliffs, New Jersey, USA |rr= | url =https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho| doi = | id = | isbn =0-13-981176-1 }}</ref> [[Xwarin]]ê pê di cûyê. [[Cûtin]], di dev de deme ku bi [[Diranê mirov|diran]] re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew [[lîk]]a di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê. == Erk û karê devê mirovî == Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide. == Anatomiya devê mirovî == Dev, herdu aliyên wê yên ji hestî vala ji wan re [[aloq]] tê gotin. Di hindirê dêv de [[ziman]] heye. Ji wî zimanê mirovî re [[zimanê mezin]] tê gotin. Lê ji zimanê mezin wirdetir di [[devê qirika]] mirovî de [[zimankê biçûk]](zimanok) jî heye. Hem zimanê mezin û hem jî zimankê biçûk, her yekî li gor xwe karek di laşî de heye. === Pêkhatiyê dêv === Dev di anatomiya mirov de parçeyê yekem ê koendamê hersê ye. Ji valahiya pêş a dêv (bi latînî: vestibulum oris) û valahiya dêv a rastîn (cavitas oris propria) pêk tê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Duale Reihe Anatomie |paşnav=Aumüller |pêşnav=Gerhard |collaboration=Aumüller, G.; Aust, G.; Engele, J.; Kirsch, J.; Maio, G; Mayerhofer, A.; Mense, S.; Reißig, D.; Salvetter, J.; Schmidt, W.; Schmitz, F.; Schulte, Spanel-Borowski, K.; Wennemuth, G.; Wolff, W.; Wurzinger, L.; Zilch, H. |weşanger=Thieme |sal=28'ê rezbera 2723'an (yan jî 20'ê çiriya pêşîn a 2023'an) |isbn=9783132435025 |rûpel=1003 |ziman=de }}</ref> == Herwiha binêre == * [[Sîstema herisê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|dev}} {{Sîstema herisê}} {{Sîstema bêhngirtinê}} {{Anatomiya herêmkî ya mirov}} {{Anatomiya lawiran}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatomiya mirov]] [[Kategorî:Dev]] [[Kategorî:Sîstema bêhngirtinê]] [[Kategorî:Koendama herisê]] i739hc666wg3pd7zguhzcz3qh3yoi7z 2083410 2083329 2026-08-03T00:33:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank anatomî | Nav = Devê mirov | Latînî = os, cavitas oralis | MijaraGray = | RûpelaGray = | Wêne = Illu01 head neck ku.svg | Girtin = '''Ferhengoka kurdî-îngilîzî:'''<br /> − Valahiya difinî(lûtekelên) (''Nasal Cavity'') <br /> − Esmanê dev (''Palate'') <br /> − Valahiya devî (''Oral Cavity'') <br /> − [[Lêv]] (''Lips'') <br /> − Çene (''Jaw'') <br /> − [[Ziman]] (''Tongue'') <br /> − [[Gewrî]] (''Pharynx'') <br /> − [[Zimanê kirkirokê]] (''Epiglottis'') <br /> − Devê girrikê (''Larynx opening into pharynx'') <br /> − [[Qirrik]] (''Larynx'') <br /> − [[Sorîçik]] (''Esophagus'') | Pehnî = 250px | Wêne2 = Mouth.jpg | Girtin2 = Devê mêyek girtî | Nexş = | ŞûnaNexş = | GirtinaNexş = | Prîkursor = | Sîstem = | Demara xwînber = [[Xwînbera serekî ya dêv]] | Xwînhêner = | Rehik = | Xwîna spî = | NavSnMB = | JimarSnMB = A01.456.505.631 | Kod = | Dorlands = | DorlandsID = }} '''Dev''', '''dem''' (bi [[latînî]]: ''os'') di [[Anatomiya mirov|anatomiya laşê mirov]] de, endamekî [[Sîstema herisê]] an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin.<ref name="humanbiology">{{Jêder-kitêb | authors =Anthea Maton, Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright |sernav=Human Biology and Health |weşanger=Prentice Hall |sal=1993 |cih=Englewood Cliffs, New Jersey, USA |rr= | url =https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho| doi = | id = | isbn =0-13-981176-1 }}</ref> [[Xwarin]]ê pê di cûyê. [[Cûtin]], di dev de deme ku bi [[Diranê mirov|diran]] re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew [[lîk]]a di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê. == Erk û karê devê mirovî == Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide. == Anatomiya devê mirovî == Dev, herdu aliyên wê yên ji hestî vala ji wan re [[aloq]] tê gotin. Di hindirê dêv de [[ziman]] heye. Ji wî zimanê mirovî re [[zimanê mezin]] tê gotin. Lê ji zimanê mezin wirdetir di [[devê qirika]] mirovî de [[zimankê biçûk]](zimanok) jî heye. Hem zimanê mezin û hem jî zimankê biçûk, her yekî li gor xwe karek di laşî de heye. === Pêkhatiyê dêv === Dev di anatomiya mirov de parçeyê yekem ê koendamê hersê ye. Ji valahiya pêş a dêv (bi latînî: vestibulum oris) û valahiya dêv a rastîn (cavitas oris propria) pêk tê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Duale Reihe Anatomie |paşnav=Aumüller |pêşnav=Gerhard |collaboration=Aumüller, G.; Aust, G.; Engele, J.; Kirsch, J.; Maio, G; Mayerhofer, A.; Mense, S.; Reißig, D.; Salvetter, J.; Schmidt, W.; Schmitz, F.; Schulte, Spanel-Borowski, K.; Wennemuth, G.; Wolff, W.; Wurzinger, L.; Zilch, H. |weşanger=Thieme |sal=28'ê rezbera 2723'an (yan jî 20'ê çiriya pêşîn a 2023'an) |isbn=9783132435025 |rûpel=1003 |ziman=de }}</ref> == Herwiha binêre == * [[Sîstema herisê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|dev}} {{Sîstema herisê}} {{Sîstema bêhngirtinê}} {{Anatomiya herêmkî ya mirov}} {{Anatomiya lawiran}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatomiya mirov]] [[Kategorî:Dev]] [[Kategorî:Koendama herisê]] [[Kategorî:Sîstema bêhngirtinê]] m4u4jtdhofrwb3uybcbnk8p3r6n7bk0 0 20184 2083466 1877450 2026-08-03T01:11:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Feridun Çelik''' (jdb. 1966, [[Pasûr]], parêzgeha [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]])<ref name="akit">{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/kimdir/Feridun_Çelik_ |sernav=Feridun Çelik kimdir? - Yeni Akit |malper=www.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2020-10-08 |ziman=tr }}</ref> siyasetmedarekî [[kurd]] ku endama [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) û [[Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP) e û şaredariya ya berê ê [[Amed]]ê. == Jînenîgarî == Feridun Çelik di [[Zanîngeha Dîcleyê]] Fakulteya hiqûqî xwend û di sala 1987an de li wir mezûn bû. Di [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) dest bi karê siyasî kir û di sala 1997an de ji bo HADEPê wek serokê partiyê yê parêzgeha Diyarbekirê hat hilbijartin.<ref name="akit" /> Feridun Çelik jî parêzerê [[Abdullah Öcalan]] bû û piştî ku hate girtin û anîn Tirkiyeyê destûr nehat dayîn ku bi wî re hevdîtinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.servat.unibe.ch/dfr/em462219.html |sernav=DFR - EGMR 46221/99 - Öcalan v. Turkey |malper=www.servat.unibe.ch |roja-gihiştinê=2020-10-08 }}</ref> Wek serokê partiyê yê HADEPê, di sala 1999an de demeke kurt hat girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elmundo.es/elmundo/1999/febrero/18/internacional/ocalan2.html |sernav=El jefe del brazo armado del PKK asegura que "la lucha continúa" |malper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]] |tarîx=18 sibat 1999 |roja-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Lê di heman salê de bi tenê 33 saliya xwe ji bo şaredariya Amedê hate hilbijartin.<ref name="akit" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/48656/The_People%27s_Democracy_Party.pdf?sequence=1 |sernav=The People's Democracy Party |malper= |tarîx=2002 |roja-gihiştinê=9 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |paşnav=Güney |pêşnav=Aylin |rûpel=128 }}</ref> Di dema şaredariya xwe de, ji bo bidawîanîna kêşeya kurdên bakur, piştgirî da fikra ku neteweyên cuda yên Tirkiyeyê bi hev re bi awayekî aştiyane bijîn.<ref>Güney, Aylin (2002).p.130</ref> Wî piştgirî da mafên kurdan<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-mar-14-fg-kurds14-story.html |sernav=Turkey Outlaws Kurds' Main Party |malper=Los Angeles Times |tarîx=2003-03-14 |roja-gihiştinê=2020-04-10 |ziman=en-US }}</ref> û hişt ku cejnên [[Newroz]]ê piştî ku destûr ji Waliyê Diyarbekirê xwest, bi awayekî qanûnî werin lidarxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey between Democracy and Authoritarianism |paşnav1=Arat |pêşnav1=Yeşim |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2019-09-05 |rr=182–183 |isbn=978-0-521-19116-6 |cih= |ziman=en |paşnav2=Pamuk |pêşnav2=Şevket }}</ref> Di Sibata 2000an de, piştî hevdîtina wan a bi siyasetmedarên ewropî re, ku li ser rewşa mafên kurdan li Tirkiyeyê gotûbêj kirin, ligel şaredarên [[Sêrt]] û [[Çewlîg]]ê hat girtin. Ew bi hinceta ku xizmên PKKê li şaredariyên xwe bi kar tînin hatin sûcdarkirin. Piştî çend rojan bi şaredarên din re hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/69c66de8b9ed1ae9566be3724fa81b1d |sernav=Kurdish Mayors Resume Posts |malper=AP NEWS |roja-gihiştinê=2020-04-10 }}</ref> Girtina wan bû sedema nerazîbûneke berfireh ji aliyê siyasetmedarên [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Konseya Ewropayê]] ve, ku serokwezîrê tirk [[Bülent Ecevit]] tawanbar kirin ku teşwîq girtina siyasetmedarên hilbijartî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2000/02/rights-turkey-kurdish-mayors-arrested/ |sernav=RIGHTS-TURKEY: Kurdish Mayors Arrested |malper=Inter Press Service |tarîx=2000-02-24 |roja-gihiştinê=2021-05-02 }}</ref> Di Adara 2003an de partiya HADEPê hat qedexekirin, bi sûcdariya ku piştgiriya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) dike, û Çelik dûr ve tevlî DEHAPê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/42df61ad2f.html |sernav=Refworld {{!}} Turkey: The situation and treatment of members, supporters and sympathizers of leftist parties, particularly the People's Democratic Party (HADEP) and Democratic People's Party (DEHAP) (January 2003 - September 2004) |malper=Refworld |roja-gihiştinê=2020-04-10 |ziman=en |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for }}</ref> Di sala 2004an de Çelik nedizanî ku ji bo bibe şaredarê Amedê dest bi namzedê bike yan na, wî dixwest bi piştgirîya PKKê û li dijî îradeya partiya xwe ku [[Osman Baydemir]] wek namzedê şaredariyê hilbijartibû, serbixwe bibe namzet. Piştî hin gengeşeyan dev ji namzediya xwe berda û Baydemir azad bû ku bibe namzet.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey |url=https://archive.org/details/activistsinoffic0000watt |paşnav=Watts |pêşnav=Nicole F. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |rr=[https://archive.org/details/activistsinoffic0000watt/page/87 87]–88 |isbn=978-0-295-80082-0 |cih= |ziman=en }}</ref> Pişt re jî di nava ekîba parêzerên Öcalan de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scoop.co.nz/stories/WL0505/S00104/cablegate-southeast-turkey-press-summary-for-may-05-2005.htm |sernav=Cablegate: Southeast Turkey Press Summary for May 05, 2005 {{!}} Scoop News |malper=www.scoop.co.nz |roja-gihiştinê=2020-10-08 |ziman=en |paşnav=Wikileaks }}</ref> Di 26ê Gulana 2017an de ji ber lêpirsîna xebatên wî yên di [[Kongreya Civaka Demokratîk]] de hatibû binçavkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/321233/diyarbakirda-3-siyasetci-tutuklandi |sernav=Diyarbakır'da 3 siyasetçi tutuklandı |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2020-10-08 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref> lê di 14ê hezîrana heman salê de bi şertê darizandinê hat berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteyolculuk.net/dtk-sorusturmasindan-tutuklanan-feridun-celik-mehmet-can-tekin-tahliye-edildi |sernav=DTK soruşturmasından tutuklanan Feridun Çelik ve Mehmet Can Tekin tahliye edildi |malper=Yolculuk Gazetesi |tarîx=2017-06-14 |roja-gihiştinê=2020-10-08 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:HADEP]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şaredarên Amedê]] r04a6wcbt57r239yy1ghvmzgkvud6r0 0 20226 2083244 2068584 2026-08-02T21:32:01Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083244 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = The Court of Gayumars (Cropped).jpg | sernavê_wêne = ''Dîwana Keyumers'', mînyatûra sedsala 16an a Siltan Mihemed ji ''Şahnameya'' Şah Tehmaps, Muzeya Axa Xan. | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005 }}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[Wêne:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon }}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[Wêne:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mutlaq |pêşnav=Jalal Khaleqi |sal=1993 |sernav=Iran Garai dar Shahnameh |tercimeya-sernav=Iran-centrism in the Shahnameh |kovar=Hasti Magazine |cih=Tehran |weşanger=Bahman Publishers |cild=4 }}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |url=https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=[https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa/page/193 193] |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge }}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name="Fischer2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham }}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name="Fischer2004" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] ib5w9an8wbfgoafrkzpujfsakmbi3dw 0 20978 2083324 1783534 2026-08-02T22:58:39Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083324 wikitext text/x-wiki '''Bacelanî''' an '''Bacilan''' êleka li herêmên [[Behdînan]], [[Gûran]] û [[Lekistan]] e. Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish-tribe Iranica:Bajalan]</ref>. == Nav == Die derheqê navê bacelaniyan de du hev teorî hene. Yek a W. Minorsky ye û diyar dike ku navê bacelanî bi kurdî tê wateya ''cîhê/warê bazan'' (teyr)(''[[baz]]'' + ''îlan''), yeka din jî yeqîn dike ku, bacelan ji [[Zimanê tirkî|tirkî]] tê û ji du hev kitan pêk tê: bac + alan, ango kesên ku bacê digrin. Jixwe Buckingham vedibêje ku zozanên bacelanan li mintiqa Serpûlê Zehow in û kî ku bixwaze li wan derbas bibe gerek bacê bide wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Travels in Assyria, Media and Persia |url=https://archive.org/details/travelsinassyri00buckgoog |paşnav=Buckingham |pêşnav=James Silk |tarîx=1829 |cih=Londra }}</ref> == Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan == * [[Cûmur]] * [[Qazanoxlî]] * [[Şîravend]] * [[Hajîler Ẍeribavend]] * [[Dendavend]] Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li [[Lekistan]]ê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên [[Lurî]] û [[Lekî]] axiv hene. == Eşîrên Bacelanî li Lekistanê<ref>[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=84 Bajulawen]</ref> == * [[Segvend]] * [[Dêlvend]] * Yarihmedî * Rivan * Qeydrihmedî == Ziman û Ol == Ji devoka êla [[bacelan]] re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe [[şebekî]] û [[kendûlî]]. Bacelaniyên li Lekistan bi [[Lekî]] an jî [[Lurî]] diaxivin. Bacelan li hin herêman [[sunî]], li hinekan jî şiî an jî [[yarsan]]î ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li [[behdînan]] [[şebekî]] û [[becwanî]], mezhebeke [[ẍulat]]î ya [[şiî]]tiye dihabînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Devokên hewramî]] [[Kategorî:Eşîrên lek]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] j074lzbaajhe15kicej0jxoxbsl2534 2083412 2083324 2026-08-03T00:33:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083412 wikitext text/x-wiki '''Bacelanî''' an '''Bacilan''' êleka li herêmên [[Behdînan]], [[Gûran]] û [[Lekistan]] e. Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish-tribe Iranica:Bajalan]</ref>. == Nav == Die derheqê navê bacelaniyan de du hev teorî hene. Yek a W. Minorsky ye û diyar dike ku navê bacelanî bi kurdî tê wateya ''cîhê/warê bazan'' (teyr)(''[[baz]]'' + ''îlan''), yeka din jî yeqîn dike ku, bacelan ji [[Zimanê tirkî|tirkî]] tê û ji du hev kitan pêk tê: bac + alan, ango kesên ku bacê digrin. Jixwe Buckingham vedibêje ku zozanên bacelanan li mintiqa Serpûlê Zehow in û kî ku bixwaze li wan derbas bibe gerek bacê bide wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Travels in Assyria, Media and Persia |url=https://archive.org/details/travelsinassyri00buckgoog |paşnav=Buckingham |pêşnav=James Silk |tarîx=1829 |cih=Londra }}</ref> == Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan == * [[Cûmur]] * [[Qazanoxlî]] * [[Şîravend]] * [[Hajîler Ẍeribavend]] * [[Dendavend]] Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li [[Lekistan]]ê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên [[Lurî]] û [[Lekî]] axiv hene. == Eşîrên Bacelanî li Lekistanê<ref>[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=84 Bajulawen]</ref> == * [[Segvend]] * [[Dêlvend]] * Yarihmedî * Rivan * Qeydrihmedî == Ziman û Ol == Ji devoka êla [[bacelan]] re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe [[şebekî]] û [[kendûlî]]. Bacelaniyên li Lekistan bi [[Lekî]] an jî [[Lurî]] diaxivin. Bacelan li hin herêman [[sunî]], li hinekan jî şiî an jî [[yarsan]]î ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li [[behdînan]] [[şebekî]] û [[becwanî]], mezhebeke [[ẍulat]]î ya [[şiî]]tiye dihabînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Devokên hewramî]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên lek]] 4p1fxv3rugk54kh7y3kj9q5wfwnb4cx 0 21060 2083362 1983748 2026-08-02T23:45:24Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Êla Şikak | wêne = | binwêne = | hoz = (Fenekî, Mamedî, Nîsanî, Delan (Delanî an jî Delî), Xidirî, Botan, Şerî, Pisaxa, Gewirik, Xelûfan , Kizinî, Keçelî, Etmanî, Çerkoyî, Mendolekî, Neimetî, Êverî, Şekerî....) | serekeşîr = | esil = [[Kurd]] | ziman = [[Kurmancî]] ([[Şikakî]], [[Rewendî]]) | herêm = [[Botan]] | belavbûn = [[Wirmê]]<br>[[Hekarî]]<br>[Afrin devera şerran] | gelhe = 6000 mal (1908 li gorî Mark Sykes) | ol = [[Îslam]] | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Şikak'''<ref name="Baz2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Şırnak aşiretleri ve kültürü |paşnav=Baz |pêşnav=Ibrahim |sal=2016 |rr=145 |isbn=9786058849631 |ziman=tr }}</ref> an jî '''Şakak<ref name="iranica">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Kurdish Tribes |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |cih=New York |url=http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |tarîx=20 tîrmeh 2004 |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |roja-arşîvê=10 tebax 2011 |roja-gihiştinê=6 tebax 2013 |rewşa-urlyê=usurped }}</ref>''' ([[soranî]]: شکاک) eşîreke kurd e ku li gelek deverên [[Kurdistan]]ê, bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] belav bûne. Şikakî bi zaravaya [[kurmancî]] yê bi navê [[Şikakî (devok)|şikakî]] diaxivin û [[Sunîtî|sunî]] ne. Şikakî herî zêde li [[Rojhilata Kurdistanê]] dijîn. Li gorî daneyên sala 1960an, hejmara şikakiyan li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê 4.400 malbat bû. == Çîrok == Li gorî kevneşopiya devkî ya wan, Şikak di sedsala 17an de ji [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] koç bûne û li rojavayê [[Gola Ûrmiyeyê]] bi cih bûne.<ref name="Houtsma-290">{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav1=Houtsma |pêşnav=M. Th. |weşanger=E.J. Brill |tarîx=1993 |rûpel=290 |isbn=90-04-09796-1 |çap=Reprint |cild=4 |beş=Shakāk |nivîskaran-nîşan-bide=etal. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=VJM3AAAAIAAJ&pg=PA290 }}</ref> Bi vê yekê, wan eşîra [[Dumbulî]] ji cih û warê xwe derxistine.<ref name="Houtsma-290" /> Yekem serokê navdar a eşîrê Îsmaîl Axa bû ku serokêkî kurd e ku di fetihên [[Axa Mihemed Xan|Axa Mihemed Xan Qacar]] ​​de piştgirî daye wî. Îsmaîl Axa di sala 1816an de miriye û gora wî li kêleka Çemê Nesluyê ye.<ref name="Houtsma-290" /> Neviyê wî [[Cefer Axa]] di sala 1905an de ji aliyê rayedarên [[Xanedana Qacaran|qacaran]] ve wekî dîl li [[Tewrêz]]ê hate bidarvekirin.<ref name="Houtsma-290" /> Birayê Cefer [[Simkoyê Şikak]] piştre bi piştgiriya [[Împeratoriya Osmanî|îmepratoriya osmanî]] li dijî [[Îrana Qacarî|Îrana qacarî]] ​​serhildanek daye destpêkirin. Ew berpirsiyarê serkêşiya şerên li dijî [[Suryanî|asûrî]] û [[Azerî (gel)|azeriyan]] li herêmê berî û di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û ji bo berxwedana rêxistinkirî li dijî rejîma [[Reza Şah]] bû ku di dawiyê de bû sedema mirina wî yê di sala 1930an de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of Kurdistan in Iraq |url=https://archive.org/details/isbn_2800812238701 |paşnav1=O'Leary |pêşnav1=Brendan |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2005 |rr=[https://archive.org/details/isbn_2800812238701/page/3 3]–46 |isbn=0-8122-3870-2 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor1=O'Leary |pêşnavê-edîtor1=Brendan |beş=The Denial, Resurrection, and Affirmation of Kurdistan |paşnav2=Ṣāliḥ |pêşnav2=Khālid |paşnavê-edîtor2=McGarry |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Salih |pêşnavê-edîtor3=Khaled }}</ref> Eşîra Şekak wekî şervanên wêrek têne pênase kirin û ji serdema Axa Mihemed Xan Qacar ​​ve wan efserên leşkerên xanedana qacarî ​​perwerde kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=حرکت تاريخي کرد به خراسان در دفاع از استقلال ايران |paşnav=Kalīm Allāh Tavaḥḥudī |pêşnav=Awghāzī |sal=1981 |rr=488 |ziman=fa }}</ref> == Belavbûn == Ev eşîr di gundên [[Şikefta Spî]], [[Gerê]], [[Tarûnê]], [[Xêstê]] û [[Xoran]] yên parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] de dijîn.<ref name="Baz2016" /> Her wiha li gelek gundên parêzgeha [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] dijîn.<ref name="Gültekin2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Alevis and the Case of Dersim: Historical and Contemporary Insights |paşnav=Gültekin |pêşnav=Ahmet Kerim |weşanger=[[Lexington Books]] |sal=2019 |rr=106 |paşnavê-edîtor=Gezik |pêşnavê-edîtor=Erdal |paşnavê-edîtor2=Gültekin |pêşnavê-edîtor2=Ahmet Kerim }}</ref> Komên [[Şiîtî|şiî]] yên ji eşîra Şikakan ku tirkîaxiv in, li çend deverên parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] a Rojhilata Kurdistanê dijîn.<ref name="Gültekin2019" /> == Kesên navdar == * Îsmaîl Axa (m. 1816 an 1820an) * Mîr Elî Axa * Mehmed Axa * Teymûr Axa * [[Cefer Axa|Cefer Xan]] (m. 1905an) * [[Simkoyê Şikak]] (jdb. 1887 - m. 1930an) * [[Emer Xanê Şikak|Emer Xan]] (jdb. 1873 - m. 1958) == Mijarên têkildar == * [[Şavak]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://sekakan.wordpress.com/ Gundên Şikakan li Baravê] (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]) {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Şirnex]] [[Kategorî:Ûrmiye]] 98s5nx2shwftjq28jrxb488k232rb7r 0 24019 2083143 2056027 2026-08-02T12:35:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Angelina Jolie | navê_rastî = Angelina Jolie Voight | wêne = Angelina_Jolie_2_June_2014_(cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|6|1975|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Los Angeles]], [[California]], [[DYA]] | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 1982–niha | netewe = {{Ala|DYA|nav=Amerîkan}} | hevjîn = [[Jonny Lee Miller]] ''( 1996 - 1999)'' <br /> [[Billy Bob Thornton]] ''(2000 - 2003) | zarok = 6 }} '''Angelina Jolie''', navê jidayikbûnê '''Angelina Jolie Voight''', (jdb.[[4ê hezîranê]] [[1975]] li [[Los Angeles]]ê, [[DYA]]), [[lîstikvan]], [[fîlmçêker]], [[nivîskar]] û [[Mirovhezî|mirovhezek]] [[amerîkî]] ye ku wergêrê gelek xelatan e ku di nav de xelatek akademiyê û sê [[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelatên Kureya Zêrîn]] hene. Angelina Jolie gelek caran wekî lîstikvana herî payedar a [[Hollywood]]ê hatiye binav kirin. Jolie di zarokatiya xwe de li kêleka bavê xwe [[Jon Voight]], di [[fîlm]]a ''[[Lookin' to Get Out]]'' ([[1982]]) de dest bi kariyera xwe dike û kariyera wê ya fîlman piştê deh salan bi giranî destpêkir ku di fîlma hilberîna kêmlêçûn a ''[[Cyborg 2]]'' ([[1993]]) rol werdigire û yekem rola xwe ya sereke di fîlma ''Hackers'' ([[1995]]) de werdigire. Di fîlmên [[televîzyon]] ên [[Jînenîgarî|jînenîgariyên]] wekî ''[[George Wallace]]'' ([[1997]]) û [[Gia]] ([[1998]]) de lîstikvaniyê dike û ji bo [[Performance|performansa]] xwe ya di drama ''[[Girl, Interrupted]]'' a di sala [[1999]]an de [[Xelata Oscar]]ê ji bo lîstikvana herî serkeftî werdigire. Di fîlma ''[[Lara Croft: Tomb Raider]]'' ([[2001]]) de rola wê ya sereke wekî lehenga [[lîstika vîdyoyê]] ya sernavê wê wekî lîstikvaneke pêşeng a [[Hollywood]]ê destnîşan dike. Wê kariyera xwe ya stêrk-aksiyon bi bi fîlma'' [[Mr. & Mrs. Smith]]'' ([[2005]]), ''[[Wanted]]'' ([[2008]]), ''[[Salt]]'' ([[2010]]), ''[[The Tourist]]'' ([[2010]]) û ji bo performansa xwe yê di diramayên ''[[A Mighty Heart]]'' ([[2007]]) û ''[[Changeling]]'' ([[2008]]) de pesnên rexnegiran werdigire ku ji bo [[Xelata Oscar]]ê dibe berendama lîstikvana herî serketî ya salê. Serkeftinên wê yên [[bazirganî]] yên herî mezin di nav de fîlma wê ya fantastîk ''[[Maleficent]]'' ([[2014]]) û berdewama fîlmê ya yaya sala 2019 û fîlma superlehenga ''Eternals'' ([[2021]]) e. Angelina Jolie ji sala 2008an vir ve di [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlma]] [[Fîlma anîmasyonê|anîmasyonî]] ya ''[[Kung Fu Panda (fîlm)|Kung Fu Panda]]'' de dublajiyê dike. Jolie di heman demê de derhênerî û nivîsandina dramayên şerî ''[[In the Land of Blood and Honey]]'' ([[2011]]), ''[[Unbroken]]'' ([[2014]]) û ''[[First They Killed My Father]]'' ([[2017]]) kiriye. Jolie bi hewildanên xwe yên [[Mirovahî (xawên)|mirovahî]] tê naskirin ku ji bo vê yekê wê [[Xelata Mirovahî ya Jean Hersholt]] wergirtiye û di nav rêzên din de jî fermandariya rûmetê ya [[Order of St Michael û St George]] heye. Jolie ji ber sedemên cihêreng ku di nav de [[parastin]], [[perwerde]] û [[mafên jinan]], pêş dixe û herî zêde bi parêzvaniya xwe ya ji bo penaberan wekî Şanderê Taybet ê [[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî]] tê naskirin ku erka wê heya sala [[2022]]an berdewam dike. Jolie bi dehan car serlêdana li seranserê [[cîhan]]ê li [[Kampa penaberan|kampên penaberan]] û [[herêm]]ên şer pêk anîne ku Jolie bi dehan erkên meydanî li seranserê cîhanê li kampên penaberan û herêmên şer pêk aniye ku di çarçoveya vê mijarê serdana [[welat]]ên wekî [[Kamboca]], [[Sierra Leone]], [[Tanzanya]], [[Pakistan]], [[Efxanistan]], [[Sûrî]], [[Sûdan]], [[Yemen]] û [[Ûkrayna]]yê kiriye. Wekî kesayetiyek gelemperî, Jolie wekî yek ji wan kesên herî hêzdar û bibandora di pîşesaziya şahî ya [[amerîkî]] de tê binav kirin. Ew wek [[jin]]a herî bedew a cîhanê ku ji aliyê gelek dezgehên [[Çapemenî|çapemeniyê]] ve hatiye binavkirin. Jiyana wê ya kesane, tevî [[Têkilî|têkiliyên]] wê, [[zewac]] û [[Tenduristî|tenduristiya]] wê, bûye mijara belavokek berfireh. == Salên destpêkê == Angelina Jolie di sala 1975an de li Los Angelesê ji dayik bûye keça lîstikvanê xelatgirê Oscarê, Jon Voight û lîstikvan [[Marcheline Bertrand,]] ku tenê di du fîlman de rol wergirtine. Jolie di heman demê de xwarziya [[Chip Taylor]], xwişka [[James Haven]] de. Bavê wê Jon Voight, bi eslê [[Slovak]] û [[Alman]] e, dayika wê, Marcheline Bertrand, bi eslê xwe fransî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050718/ai_n14783035 |sernav=News from Elsewhere: The glamour of Swindon: Billie Piper, Melinda {{!}} Independent, The (London) {{!}} Find Articles at BNET |tarîx=2008-12-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2008-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218045213/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050718/ai_n14783035 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Aliyek eslê wê ji gelê Iroquois e lê Lêbelê, Voight îdîa dike ku ew bi rastî ne endamêkê gelê Iroquois e. Di sala 1976an de dêûbavên Jolie ji hev cuda bûn e. Piştî ji hev cuda bûna dêûbavê wê, Jolie neçar ma dev ji kariyera xwe ya fîlimê berda û bi diya xwe, Marcheline Bertrand û birayê xwe, James Haven re koçê bajarê [[Palisades]] a [[New York]]ê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.style.com/vogue/feature/032602/page2.html |sernav=Angelina Jolie: Body Beautiful: Vogue Feature Story on Style.com |tarîx=2013-08-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2013-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130812165344/http://web.archive.org/web/20071209202602/http://www.style.com/vogue/feature/032602/page2.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li vir Jolie wekî zarokek bextewar jiyana berdewam kir li vir [[Mar]] û [[Marmarok|Keskemaran]] (Marmarok) xwedî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/angelina-jolie/biography/3 |sernav=Angelina Jolie - Biography |tarîx=2014-10-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2014-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141019065208/http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/angelina-jolie/biography/3 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.domainmarket.com/buynow/souliejolie.com |sernav=Souliejolie.com is available at DomainMarket.com |malper=Souliejolie.com is available at DomainMarket.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Marê bijarte yê Jolie navê wî Harry Dean Stanton bû û navê keskemara wê yê bijare jî Vladimir bû. Di temenê zarokatiya xwe de dibistana wê ji diya wê re ragihandiye ku Jolie li dibistanê xwendevanên kurên li dibistana xwe bi zorê wan digire û heta ew diqîrin wan radimûse.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/angelina-jolie/biography/3 |sernav=Angelina Jolie - Biography |paşnav=studio |pêşnav=TalkTalk web |malper=web.archive.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2014-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141019065208/http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/angelina-jolie/biography/3 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku Jolie zarok bû wê dema xwe gelek caran bi dayika xwe re bi temaşekirina fîlman derbas kiriye. Jolie diyar kiriye ku ev yek ew bi sînemayê re eleqedar kiriye, her wiha diyar kiriye ku ew ji bav û mamê xwe (Chip Taylor) der barê sînemayê de bandor nebûye. Jolie di 11e saliya xwe de vedigere Los Angelesê. Li vir wê pê derxist ku ew dixwaze bibe lîstikvan û biryar da ku xwe li Enstîtuya Şanoya Lee Strasberg tomar bike. Li vir di çend berhemên piçûk ên vê dibistanê de rol werdigire. 2 sal piştî perwerdeya Şanoya Lee Strasberg, wê dest bi xwendina Lîseya Beverly Hills kir. Li vê lîseyê ew di nav zarokên malbatên din ên pir dewlemend de bi tenê hîs dike. Hevalên wê yên din ji ber ku pir nazik bû û berçavk dide ber çavê xwe tinazê xwe lê dikirin. Piştî ku di ezmûna xwe ya yekem a modeliyê de bi ser neket, hêza wê şikest û wê dest bi zirara li xwe dike. Jolie vê rewşê ji [[CNN]]ê re wiha rave kir: "Min kêran berhev dikir û xwe dibirrand û hest dikir ku êş ji min re bûye rîtuelek. Ew ji bo min celebek dermankirinê bû, ji ber ku min hest dikir ku ez sax im."<ref>{{Jêder-malper |url=https://transcripts.cnn.com/show/pzn/date/2005-06-09/segment/01 |sernav=CNN.com - Transcripts |malper=transcripts.cnn.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Di 14 saliya xwe de ji dibistanê hat dûrxistin û dest bi xeyala ku bibe keşifkar kir. Hemî vê demê wê reş li xwe kir, porê xwe bi rengê mor reng kir û çû bi hevalê xwe yê kur re jiyan kir û di vê demê de jî dest bi slam-dansê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/angelina_jolie_biog.html |sernav=Angelina Jolie Biography |tarîx=2009-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2009-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090228194045/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/angelina_jolie_biog.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî 2 salan têkilî ya wê û hevalê wê qediya, wê cihek li nêzî mala diya xwe kirê kir û carek din dîsa vegeriya dibistanê. Li dibistanê bi fikra "Ez hêj jî dilê min wek keçeke punk e û ez ê her dem bibim keçek punkê bi tattoo". Piştî qedandina dibistanê Jolie, bi giranî destê bi xebatên şanoyê kir. Ji ber xemsariya bavê wê ji bavê xwe sar dibe û ji bavê xwe dixeyide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seasonmagazine.com/Profiles/angelinaj.htm |sernav=Angelina Jolie |tarîx=2014-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |tarîxa-arşîvê=2014-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140906072029/http://www.seasonmagazine.com/Profiles/angelinaj.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kariyera wê == === Xebatên destpêkê (1991–1997) === Angelina Jolie bi rola xwe ya yekem a sereke ya Casella Reese bi karaktera "Cash", di fîlma kêmbudceya Glass Shadow de, dest bi kariyera xwe yê lîstikvaniyê dike. Jiber ku fîlm zêde serkeftî nebû ku Angelina got ku ew "xemgîn bû ku ji bo wê hewqas zêde hewil da ye û fîlm serkeftî nebûye". Di sala 1993 de, wê di fîlmek duyem a kêmbudce, ''Cyborg'' de rol werdigire. Piştî rola piştgirî ya di fîlma serbixwe ya bi rola Kate Libby bi navê "Acid Burn" ê di yekem fîlma xwe ya [[Hollywood]]ê de, Hackers (1995) de lîst û li vî setê bi mêrê xwe yê yekem, Jonny Lee Miller re hevdû naskirin. Di fîlma ''Mojave Moon'' (1996) de wekê keçek ciwan, bi karaktera Eleanor Rigby dilîze. Wê di komediya romantîk a bi navê Love Is All There Is (1996) de rola Gina Malacici lîst ku adaptasyonek nûjen û berbelav a [[Romeo û Juliet]] bû ku di fîlmê de du malbatên îtalî yên dijber li [[Bronx]] a [[New York]]ê dihatin li hember hevûdu. Di sala 1996an de, Jolie di heman demê de bi karaktera Margret "Legs" Sadovsky ku yek ji pênc keçên serhildêr ên li navenda fîlma Foxfireyê bû lîst. Di sala 1997an de, Jolie bi [[David Duchovny]] re di fîlmê Playing God de ku li ser mafyayên [[Los Angeles]]ê hatiye çêkirin rol werdigire. Fîlm ji aliyê rexnegiran ve baş nehat pêşwazîkirin; Rexnegirê Chicago Sun-Times, Roger Ebert nivîsand ku Jolie "di celebek rola ku bi gelemperî dijwar û êrîşkar e de germiyek diyar dibîne; ew pir xweş dide nîşan ku bibe hevala mafîstekî û dibe ku wisa jî be."<ref>{{Jêder-malper |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19971017%2FREVIEWS%2F710170306%2F1023 |sernav=Playing God :: rogerebert.com :: Reviews |tarîx=2013-01-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-02 |tarîxa-arşîvê=2013-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130127164500/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19971017%2FREVIEWS%2F710170306%2F1023 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xebata wê ya paşerojê, wek jineke sînorparêz di minîsefîla [[CBS]]ê ya Jinan a Rastîn (1997) de serketina wê kêm bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish |sernav=`True Women' Cooks Up A Tale Of Suffering With No Nutritional Value - philly-archives |tarîx=2016-03-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-02 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304085943/http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Jolie di klîba Rolling Stones "Anybody Seen My Baby?" de rol werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ultimateclassicrock.com/angelina-jolie-anybody-seen-my-baby-rolling-stones/ |sernav=Angelina Jolie in 'Anybody Seen My Baby?' by the Rolling Stones |paşnav=Childers |pêşnav=Chad ChildersChad |malper=Ultimate Classic Rock |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-02 }}</ref> Di fîlmê li ser jiyana parêzgarê Alabama yê cudaxwaz û namzetê serokatiyê George Wallace de ku ji hêla Gary Sinise ve tê lîstin, piştî ku wê [[Xelata Kûreya Zêrîn]] ji bo performansa xwe ya di TNT's George Wallace (1997) de wergirt, perspektîvên kariyera Jolie dest pê kir ku baştir bibe. Jolie wekê jina duyem ya Wallace rol werdigire. [[Cornelia Wallace]], bi performansa Lee Winfrey ya di The Philadelphia Inquirer wekî performansa girîng a fîlmê pênase kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.inquirer.com/archives/ |sernav=inquirer.com/archives/ }}</ref> George Wallace ji hêla rexnegiran ve pir baş hate pêşwazî kirin û di nav xelatên din de, Xelata Kûreya Zêrîn ji bo rêzefîlm an fîlma televîzyonê ya herî baş wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1998/outstanding-supporting-actress-in-a-miniseries-or-a-movie |sernav=Nominees/Winners {{!}} Television Academy |tarîx=2014-11-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-02 |tarîxa-arşîvê=2014-11-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141114194610/http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1998/outstanding-supporting-actress-in-a-miniseries-or-a-movie |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Naskirina berbelavî (2001-2004) === Her çend jêhatiya wê ya lîstikvaniyê pir bê axaftin jî fîlmên Jolie negihiştin temaşevanek berfireh lê piştre bi karaktera Lara Croft ya di fîlma ''Tomb Raider'' (2001) de, Jolie dibe stêrkek navneteweyî. Jolie ji bo rola Lara Croft di adaptasyona lîstika vîdyoya populer a ''Tomb Raider'' de; Ew neçar bû ku devokek Brîtanî, yoga, cil û bergên hunerên şerî, û pêşbirka gerîdeyê fêr bibe. Lê fîlm bi gelemperî rexneyên neyînî wergirt. [[Kovara Slantê|Kovara Slant]] li ser fîlmê şîrove kir û di şîroveya xwe de got "Angelina Jolie ji bo lîstika Lara Croft ji dayik bû, lê bi derhêner Simon West rêwîtiya xwe veguherandiye lîstikek Frogger."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slantmagazine.com/category/film/ |sernav=Film Archives |malper=Slant Magazine |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Bi karaktera Lara Croft a fîlmê ''Tomb Raider'' de li seranserê cîhanê 274.703,340 $ qezenc kir ev ji bo Jolie dibe serkeftinek navneteweyî û Jolie wekî stêrkek aksiyonê bi cîhanê da naskirin.<ref name=":0"/> [[Wêne:Angelina Jolie.jpg|thumb|Jolie di sala 2004an de li promiyera almanî ya Alexanderê.]] Jolie paşê di Julia Russell di Original Sin (2001) de rol wergirt ku mîzahê bi gumanbariyê re têkildar dike û bi [[Antonio Banderas]] La re di vê fîlmê de rola sereke parve kir. Fîlm li ser romana Cornell Woolrich Waltz into Darkness hatiye çêkirin û derhêneriya filmê Michael Cristofer kiriye. Ev fîlm li seranserê cîhanê 35,402,320 dolarên Amerîkî qezenc kir.<ref name=":0"/> Fîlm ji aliyê rexnegiran ve wekê têkçûnek krîtîk girîng hate pênasekirin. Di sala 2002an de, wê bi karaktera Lanie Kerrigan ku nûçegihanek TVyê ya bi hêrs e ku jê re hat gotin ku ew ê di nav hefteyekê de bimire, lîst û di fîlmê ''Life or Something Like It'' de dest bi lêgerîna wateya jiyanê dike. Her çend fîlm ji ber rexneyên neyînî werbigire jî performansa Jolie rexneyên erênî wergirt. Paul Clinton ji [[CNN]]: "Jolie di rola xwe de gelek baş bû. "Her çiqas di nîvê fîlmê de hinek plansaziyê neyînî hebe jî ev rola ku [[Xelata Oscar]] wergirtiye ew qas bi baweriya rêwîtiya rola dilîze".<ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/04/25/review.life/ |sernav=CNN.com - Review: Jolie shines in up-and-down 'Life' - April 25, 2002 |tarîx=2013-08-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 |tarîxa-arşîvê=2013-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130822055315/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/04/25/review.life/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Jolie di sala 2003an de di lîstika Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life de dîsa Lara Croft lîst. Vê carê Chen Lo, ku rêvebirê yek ji şebekeyên sûc ên navdar ên Çînê ye, hewl dide ku pirsgirêkek kujer, qutiya Pandorayê veke û yekane kesê ku dikare cîhanê bifilitîn Lara Croft e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sinemalar.com/film/1924/Lara-Croft-Tomb-Raider-Yasamin-Kaynagi/ |sernav=Sinemalar.com ~ Lara Croft Tomb Raider: Yaşamın Kaynağı ~ Lara Croft Tomb Raider: The Cradle Of Life (2003) |tarîx=2009-06-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 |tarîxa-arşîvê=2009-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090627214336/http://www.sinemalar.com/film/1924/Lara-Croft-Tomb-Raider-Yasamin-Kaynagi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Digel ku ev fîlm bi qasî fîlma berê serkeftinek darayî bi dest nexistibe jî lê li qada navneteweyî 156.505.388 dolarê amerîkî qezenc kir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.boxofficemojo.com/name/nm0001401/ |sernav=Angelina Jolie |malper=Box Office Mojo |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Piştî salekê din Jolie di fîlma Beyond Borders, ku li ser xebatkarên alîkariyê ya li Afrîkayê, rol werdigire. Her çend fîlm kesayetiya xêrxwaz a jiyana rast a Jolie nîşan bide jî ji aliyê krîtîk û aboriye ve bi ser neket.<ref name=":0" /> Los Angeles Times ji fîlimê re got: "Jolie dikare elektrîkê û pêbaweriyê bide rolan, wekî ku ji bo rola xwe ya xelata Oscarê di filma Girl, Interrupted de wergirt. Ew dikare wekî Lara Croft karîkaturên pejirandî jî çêbike. Lê nezelaliya karakterê hevber, cîhana xerab a nivîsandî ya dagirkerê difire nerast, xwîn-û-rûvî, wê bi tevahî wêran dike."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts |sernav=Entertainment & Arts |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Di sala 2004an de, ew di fîlmê Takeing Lives ligel [[Ethan Hawke]] de rol wergirt. Di vê fîlmê de wê Illeana Scott ku ajanek FBIya yê ye lîst. Fîlm rexneyên tevlihev wergirt. Piştre re wê dengê karakterê anîmasyon Lola, melekmasî di fîlma Dark Tale ya DreamWorks de kir û di fîlma serpêhatî ya zanistî-firoşkî ya Kerry Conran de Sky Captain And The World Of Tomorrow de rol wergirt. Di sala 2004a de wê Olympias di biyografiya Oliver Stone de li ser jiyana [[Îskenderê Mezin]], Alexander lîst. Ev fîlm li hundurê Dewletên Yekbûyî tenê 34.297.191 $ bidestxist ev wekî neserketinek hate pênasekirin lê di qada navneteweyî de serketinek mezin bû ku 133.001.001 $ li derveyî Dewletên Yekbûyî qezenc kir.<ref name=":0" /> === Serkeftina bazirganî (2005–2010) === Di sala 2005an de, Jolie bi aksiyon-komedî ya Mr. & Mrs. Smith ve ku tê de wê li hember Brad Pitt wekî cotek zewicî ya bêzar ku pê dihese ku ew her du jî qatilên veşartî ne lîstiye, vegeriya serketinek mezin a firotinê. Fîlm rexneyên tevlihev wergirt lê bi gelemperî ji bo kîmyayê di navbera her du rêberan de hate pesnê kirin. Rexnegirê Star Tribuneê, Colin Covert destnîşan kir, "Her çend ku çîrok xwe şaş hîs dike, fîlm bi efsûnek hevpar, enerjiya gallopî û kîmya ekrana termonokleer a stêran derbas dibe."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rottentomatoes.com/m/mr_and_mrs_smith/reviews/ |sernav=Mr. & Mrs. Smith - Movie Reviews - Rotten Tomatoes |tarîx=2015-02-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150203024517/http://www.rottentomatoes.com/m/mr_and_mrs_smith/reviews/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Fîlm li çaraliyê cîhanê 478,2 mîlyon dolar dahata firotine bi dest xist û fîlm bû heftemîn filmê herî dahata salê û di deh salên pêş de fîlma zindî ya Jolie ya herî bi dahat bû.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxofficemojo.com/year/2005/ |sernav=Domestic Box Office For 2005 |malper=Box Office Mojo |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> [[Wêne:Angelina Jolie Cannes 2007.jpg|thumb|Angelina Jolie, 2007.]] Li pêy rola piştevaniyê wekî jina îhmalkirî ya efserekî CIAyê ya di fîlma [[Robert De Niro]] ya The Good Shepherd (2006) de, Jolie bi karaktera Mariane Pearl di dramaya belgefîlmê A Mighty Heart (2007) de lîst. Li ser bingeha bîranîna Pearl ya bi heman navî, fîlim mijara revandin û kuştina mêrê wê, nûçegihanê The Wall Street Journal Daniel Pearlê li [[Pakistan]]ê vedibêje. Her çend Pearl-a pir-nijadî bi xwe Jolie ji bo rola xwe hilbijartibe jî rexneyên nijadî û bi tawanbarkirina rûyê reş bal kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2007/06/24/angelina-wants-to-save-the-world.html |sernav=Talk Transcript: Sean Smith on Angelina Jolie - The Daily Beast |tarîx=2012-01-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 |tarîxa-arşîvê=2012-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120114132009/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2007/06/24/angelina-wants-to-save-the-world.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1635834,00.html |sernav=10 Questions for Mariane Pearl - TIME |tarîx=2007-06-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 |tarîxa-arşîvê=2007-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070626140604/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1635834%2C00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi gelemperî pesna performansê hate kirin ku Ray Bennett ji The Hollywood Reporter Jolie wekî "baş pîvan û tevger" binav kir, "bi rêzdarî û têgihîştinek zexm û bi devokek dijwar" lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/review-film-mighty-dc-idUSN2135884920070522 |sernav=Jolie the even-tempered center of "Mighty Heart" |tarîx=2007-05-24 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Jolie di fîlma Beowulf (2007) de ku bi girtina tevgerê ve hatiye afirandin, diya Grendel jî lîst. Fîlm ji aliyê rexnegir û bazirganî ve baş hat pêşwazîkirin û li seranserê cîhanê 196.4 mîlyon dolar qezenc kir.<ref name=":0"/> Di sala 2008an de Jolie lîstikvana herî payedar bû ku her fîlmek 15-20 mîlyon dolar qezenc dikir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7122617.stm |sernav=Witherspoon 'best-paid' actress |tarîx=2007-12-01 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/3661281/Angelina-Jolie-named-highest-earning-actress-of-2008.html |sernav=Angelina Jolie named highest-earning actress of 2008 |malper=www.telegraph.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Wê bi James McAvoy û Morgan Freeman re di fîlma aksiyon ya ''Wanted'' (2008) de lîst û bi vî fîlmê serkeftineke navneteweyî îsbat kir û li çaraliyê cîhanê 341,4 mîlyon dolar qezenc kir.<ref name=":0"/> Dema ku lîstikvanên din di wê demê de mûçeyên xwe kêm kiribûn, îtiraza firotinê ya Jolie hişt ku ew bi qasî 20 mîlyon dolar û ji sedî zêdetir fermanan bide. Fîlm bi giranî nirxandinên erênî wergirt; Manohla Dargis ji bo The New York Times nivîsî û Manohla Dargis destnîşan kir ku Jolie "bi tevahî wekî kujerek super-tirsdar, xuya ye ku bêexlaqî tê lîstin" û got ku "ew celebek dîsîplînê ya ku dikare kurên ji her temenî bîne ser çokan an bi kêmanî nav kursiyên xwe yên filmê."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/06/27/movies/27want.html |sernav=You Talkin’ to Me, Boys? (Bang-Bang, My Pretties) |paşnav=Dargis |pêşnav=Manohla |tarîx=2008-06-27 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Jolie paşê di drama Clint Eastwood Changeling (2008) de rola sereke girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2014/05/29/angelina-jolie-answers-the-big-questions/9682047/ |sernav=Angelina Jolie answers our burning questions |paşnav=Mandell |pêşnav=Andrea |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Beşek li ser Kuştinên Wineville Chicken Coopê ye û fîlm li ser Christine Collins e ku bi kurê xwe yê revandî re di sala 1928an de [[Los Angeles]]ê ji nû ve tên ba hev ku fam dike ku kurê wê xapînokek e. Rexnegirê Chicago Tribune Michael Phillips destnîşan kir ku "Jolie bi rastî di aramiya beriya bahozê de dibiriqe, dîmenên dema ku yek desthilatdariya mêr a patronê li pey hev wê di xetereya xwe de biçûk dixe." Jolie di anîmasyona DreamWorksê ya Kung Fu Panda (2008) de jî deng da Tigress, yekem xebata di nav malbatek mezin de, paşê rola xwe ya dengkirinê di rêzikên Kung Fu Panda 2 (2011) û Kung Fu Panda 3 (2016) de dubare kir. Jolie li hember Johnny Depp di fîlmê aksiyon ya ''The Tourist'' (2010) de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.digitalspy.com/movies/a297555/johnny-depp-doesnt-regret-the-tourist/ |sernav=Johnny Depp 'doesn't regret The Tourist' |tarîx=2011-01-12 |malper=Digital Spy |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Fîlm têkçûnek krîtîk bû. Roger Ebert performansa Jolie parast û diyar kir ku ew "karê xwe ya herî baş dike" û "bi xwe bi cinsiyeteke şêrîn û ne li berçav dilîze." Tevî ku ji hêla bazirganî ve li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] kêm bû, fîlm di firotinêb navneteweyî de biser ket û bala Jolie ji bo temaşevanên navneteweyî re xurt kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/box-office-shocker-tourist-has-194383/ |sernav=Box Office Shocker: ‘The Tourist’ has Become an International Hit |paşnav=McClintock |pêşnav=Pamela |tarîx=2011-06-02 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Jolie ji bo performansa xwe berbijarek Xelata Kûreya Zêrîn wergirt ku ev yek bû sedema spekûlasyonên ku ew tenê ji bo misogerkirina hebûna wê ya bilind di merasîma xelatan de hatiye dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/globe-comedy-nom-tourist-funny-59606/ |sernav=Globe Comedy Nom for ‘The Tourist’: Now, That’s Funny |paşnav=Appelo |pêşnav=Tim |tarîx=2010-12-14 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> === Berfirehiya derhinêriyê (2011–2017) === [[Wêne:Angelina Jolie Cannes 2011.jpg|thumb|Jolie di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2011an de.]] Piştî derhêneriya belgefîlma A Place in Time (2007) ku ji hêla Komeleya Perwerdehiya Neteweyî ve hate belav kirin, Jolie bi In the Land of Blood and Honey (2011) re çîrokek evînê ya di navbera leşkerek serb û girtiyek bosnak, di dema Şerê Bosnayê 1992–95 de derhinêriya xwe ceriband.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2007/07/05/films/angelina-jolie-true-to-her-heart/ |sernav=Angelina Jolie true to her 'heart' |paşnav=Hadley-Garcia |pêşnav=George |tarîx=2007-07-05 |malper=The Japan Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Piştî ku du caran serdana Bosniya û Herzegovîna kir di dema xwe de wekî Balyoza Niyeta Baş a UNHCRê, wê fîlmê ji bo ku balê bikişîne kesên ji şer rizgar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/15/bosnia-denies-angelina-jolie-permission-to-film |sernav=Bosnian government denies Angelina Jolie permission to film in country |paşnav=Meikle |pêşnav=James |tarîx=2010-10-15 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Ji bo misogerkirina rasteqîniyê, wê tenê lîstikvanên ji Yûgoslavyaya berê - di nav de stêrk Goran Kostić û Zana Marjanović - lîst û serpêhatiyên wan ên dema şer di senaryoya xwe de nivîsî. Piştî weşandinê, fîlm rexneyên tevlihev wergirt; Todd McCarthy ji [[The Hollywood Reporter]] re nivîsand û di nivîsara xwe de an ziman ku "Jolie hêjayî rûmetek girîng e ji bo afirandina atmosferek wisa zordar û bûyerên hovane ew qas pêbawer li dar xistiye, her çend ev hêz bin jî ku dê mirovan nexwazin li tiştên li ser ekranê temaşe bikin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/land-blood-honey-review-angelina-jolie-274786/ |sernav=In the Land of Blood and Honey: Film Review |paşnav=McCarthy |pêşnav=Todd |tarîx=2011-12-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Fîlm ji bo Xelata Kûreya Zêrîn ji bo Fîlma Baştirîn Fîlma Biyanî bû berendam û Jolie ji bo hişyarkirin û balkişandina şer bû hemwelatiya rûmetê ya Bosnayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcchicago.com/news/national-international/angelina-jolie-appointed-honorary-citizen-of-sarajevo/1954938/ |sernav=Angelina Jolie Appointed Honorary Citizen of Sarajevo |paşnav=Azran • • |pêşnav=Lizzie |malper=NBC Chicago |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Piştî sê sal û nîv ji ekranan ma dûr, Jolie di Maleficent (2014) de, anîmasyona Disney ya sala 1959an, Sleeping Beauty, ji nû ve-xeyalkirina anîmasyona Disneyyê, bi navê Maleficent (2014) de rol wergirt. Pêşwaziya rexnegir tevlihev bû, lê performansa Jolie di rola sereke de ji bo pesnê hate destnîşan kirin; rexnegira Hollywood Reporterê, Sherri Linden da zanîn ku ew "dil û giyan" ê fîlmê ye û lê zêde kir ku "ew dîmenên hêja yên Maleficent naxapîne - ew bi hêzek magnetîkî û bêhêz diqulipîne."<ref>{{Jêder |sernav=Maleficent |url=https://www.rottentomatoes.com/m/maleficent_2014 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/maleficent-film-review-706491/ |sernav=‘Maleficent’: Film Review |paşnav=Linden |pêşnav=Sheri |tarîx=2014-05-28 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Di dawiya hefteya xweya destpêkê de, Maleficent nêzîkî 70 mîlyon dolar li box ofîsa [[Amerîkaya Bakur]] û zêdetirî 100 mîlyon dolar li bazarên din qezenc kir ku hem di fîlimên çalakiyê û hem jî di fîlmên fantastîk de, celebên ku bi gelemperî ji hêla lîstikvanên mêr ve têne serdest kirin, balkişandina Jolie ji temaşevanên hemî demografîk re destnîşan kir. Fîlm li çaraliyê cîhanê 757,8 mîlyon dolar qezenc kir û bû çaremîn fîlmê herî zêde dahata salê û fîlma Jolie ya herî bi dahata heya niha.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxofficemojo.com/name/nm0001401/ |sernav=Angelina Jolie |malper=Box Office Mojo |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxofficemojo.com/year/2014/ |sernav=Domestic Box Office For 2014 |malper=Box Office Mojo |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> [[Wêne:Angelina Jolie by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|çep|Jolie li San Diego Comic-Con International 2019an de Eternalsê dide naskirin.]] Jolie piştre re xebata xwe ya duyem a derhêneriyê qedand, Unbroken (2014), fîlmek li ser Louis Zamperini (1917–2014), stêrkek berê yê rêça Olîmpiyadê û leşkerê Şerê Cîhanî yê Duyem ku ji ketina balafirê sax ma û du sal di girtiyek Japonî de derbas kiriye çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/exec/angelina-jolie/ |sernav=Angelina Jolie |paşnav=Piper-Shimizu |pêşnav=Stephane |tarîx=2017-09-26 |malper=Variety |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Di heman demê de wê di bin ala Jolie Pas de jî wekî hilberîner xebitî. Li ser bingeha jînenîgariya Laura Hillenbrand a bi heman navî, senaryo ji hêla birayên Coen ve hatiye nivîsandin û Jack O'Connell dileyîst.<ref>{{Jêder-malper |url=http://variety.com/2014/film/news/oscar-contender-unbroken-unveiled-to-audiences-at-last-1201367400/ |sernav=Academy Award Hopeful ‘Unbroken’ Screens with Angelina Jolie Q&A {{!}} Variety |tarîx=2014-12-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213113901/http://variety.com/2014/film/news/oscar-contender-unbroken-unveiled-to-audiences-at-last-1201367400/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî pêşwaziyek zû ya erênî, Unbroken wekî berbijarê baştirîn fîlm û derhênerê herî baş hate hesibandin lê ew di dawiyê de nirxandinên tevlihev û nasîna xelata piçûk wergirt, tevî ku ew yek ji baştirîn fîlmên salê ji aliyê Desteya Netewî ya Çavdêriyê û Enstîtuya Fîlman a Amerîkî ve hat binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nationalboardofreview.org/2014/12/national-board-review-announces-2014-award-winners/ |sernav=NATIONAL BOARD OF REVIEW ANNOUNCES 2014 AWARD WINNERS |paşnav=nbr_admin |tarîx=2014-12-02 |malper=National Board of Review |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afi.com/ |sernav=Home page |malper=American Film Institute |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Kovara Variety Justin Chang bal kişand ser fîlimê û di derbarê fîlmî de wiha nivîsî "karsaziya bêkêmasî û xweragiriya hişyar" lê ew wekî "çîrokek awarte ku bi şert û mercên bêkêmasî hatiya vegotin."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2016/jan/29/angelina-jolie-unbroken-protesters-belated-japanese-debut |sernav=Protesters may target Angelina Jolie's Unbroken on belated Japanese debut |paşnav=Child |pêşnav=Ben |tarîx=2016-01-29 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-selma-unbroken-woods-sniper-oscar-hopefuls-christmas-20141226-story.html |sernav='Selma,' 'Unbroken,' 'Woods,' 'Sniper': Oscar hopefuls line up on Christmas |tarîx=2014-12-26 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Ji ber ku Jolie biryar da ku xwe bide xebata xwe ya mirovahî, hilberîna wê ya sînemayê sekinî. First They Killed My Father (2017) dramayek ku di serdema Kmera Sor a [[Kamboca]]yê de tê meşandin, dîsa hişt ku wê her du berjewendiyan bigihîne hev. Digel derhênana fîlmê, wê senaryo bi hevala xwe ya demdirêj Loung Ung re nivîsand ku bîranînên wê yên derbarê kampên karkirina zarokan ên rejîmê de wek çavkaniya wê bûn. Di destpêkê de ji bo temaşevanên Kambocayî, fîlm rasterast ji bo [[Netflix]]ê hate hilberandin ku destûr da ku meriv bi taybetî kast û senaryoyek Kmerî bikar bîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/11/angelina-jolie-cambodia-first-they-killed-my-father |sernav=Among the ghosts of Cambodia’s killing fields: on the set of Angelina Jolie’s new film |paşnav=Borger |pêşnav=Julian |tarîx=2017-01-11 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> Rafer Guzmán ji Newsdayê ku Jolie wekî "fîlmçêkerek jêhatî û hestiyar" bi nav kir, ji ber "bi qanîkirina dojeha ne mentiqî ya serdema Kmerên Sor" pesnê wê da. Fîlm ji bo Xelata Kûreya Zêrîn, ji bo Fîlma Biyanî ya Herî Baş û [[Xelata BAFTA]] ji bo Fîlma Herî Baş a Ne bi Zimanê Înglîzî berendamên xelatan hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-42618239 |sernav=Bafta Film Awards 2018: The winners in full |tarîx=2018-01-09 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thewrap.com/golden-globes-2018-nominees/ |sernav=Golden Globes 2018: The Complete List of Nominees |paşnav=Maglio |pêşnav=Tony |tarîx=2017-12-11 |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-05 }}</ref> === Derhinêrî, lîstikvanî û hilberîna wê ya fîlman (2019–2023) === Jolie di rola Maleficent di paşeroja xeyalî ya Disney de Maleficent ya Mistress of Evil (2019) ku rexneyên nebaş ji rexnegiran werdigirtiye lê ji hêla bazirganî ve hinek baş bû û bi dahata gerdûnî gihişte 490 mîlyon dolarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2016/04/26/surprise-angelina-jolie-return-maleficent-2/83531650/ |sernav=Surprise! Angelina Jolie to return for 'Maleficent 2' |paşnav=Mandell |pêşnav=Andrea |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Maleficent: Mistress of Evil |url=https://www.rottentomatoes.com/m/maleficent_mistress_of_evil |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/film/box-office/disney-global-box-office-2019-1203453364/ |sernav=Disney Explodes Box Office Records With $11.1 Billion Worldwide for 2019 |paşnav=Vary |pêşnav=Adam B. |tarîx=2020-01-02 |malper=Variety |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Piştî salekê ew ligel David Oyelowo wekî dêûbavên xemgîn ên karakterên sernav ên Alice in Wonderland û Peter Pan di fîlma xeyalî Come Away de rol wergirt. Jolie di fîlma aksiyonê ya bi navê Those Who Wish Me Dead ya Taylor Sheridan de dileyize. Fîlm di gulana 2021an de hate weşandin û nirxandinên nerm werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.digitalspy.com/movies/a36417663/marvel-angelina-jolie-those-who-wish-me-dead-reviews/ |sernav=Angelina Jolie's Those Who Wish Me Dead gets first reviews |tarîx=2021-05-13 |malper=Digital Spy |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-boxoffice-idUSKCN2CX0IV |sernav=Box Office: Angelina Jolie's 'Those Who Wish Me Dead' DOA as 'Spiral' Claims No. 1 |tarîx=2021-05-16 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Di The Independent de Clarisse Loughrey nivîsand "Performansa tazî ya Jolie ... bi hêsanî fîlmê ku tê de ye bi paş dixe".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/those-who-wish-me-dead-review-b1847023.html |sernav=Angelina Jolie outclasses the profoundly silly Those Who Wish Me Dead – review |tarîx=2021-05-14 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Jolie paşê Thena, şervanek bi nexweşiya stresê ya piştî trawmatîk, di fîlma superlehengan ya Eternals a [[Marvel Cinematic Universe]] de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thewrap.com/eternals-reviews-critics-divided/ |sernav=Eternals Divides Critics: From Overstuffed to Tantalizing |tarîx=2021-10-24 |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2021/11/07/marvels-eternals-debuts-no-1-box-office-reviews-mixed/6332142001/ |sernav=Marvel's 'Eternals' tops box office with $71M on opening weekend, but audience response is mixed |paşnav=Coyle |pêşnav=Jake |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Film di mijdara 2021an de hat keye vîzyonê û fji temaşevan û rexnegiran rexneyên cihêreng wergirt. Projeya din a Jolie adaptasyona fîlmê ya romana Without Blood a Alessandro Baricco ye ku wê derhênerî, nivîsar û hilberîneriya fîlmê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2022/film/global/angelina-jolie-without-blood-salma-hayek-1235289226/ |sernav=Angelina Jolie to Direct and Write ‘Without Blood,’ Salma Hayek Pinault and Demian Bichir to Star |paşnav=Ravindran |pêşnav=Manori |tarîx=2022-06-09 |malper=Variety |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Di fîlmê de [[Salma Hayek]] û [[Demián Bichir]] dilîzin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2022/oct/21/angelina-jolie-maria-callas-biopic |sernav=Angelina Jolie to play Maria Callas in Spencer director’s next biopic |paşnav=Lee |pêşnav=Benjamin |tarîx=2022-10-21 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> Jolie amade ye ku di fîlima biyografîk a Pablo Larraín de li ser stranbêja operayê Maria Callas, bi navê Maria, bilîze. Jolie dixwaze ku di fîlma The Kept, adaptasyona romana James Scott de hilberîne û bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2018/film/news/angelina-jolie-imperative-entertainments-the-kept-1202942974/ |sernav=Angelina Jolie to Star in Thriller ‘The Kept’ |paşnav=Kroll |pêşnav=Justin |tarîx=2018-09-17 |malper=Variety |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref> == Xebatên ji bo alîkariya mirovî == Jolie di dema kişandina fîlmê Lara Croft de yekem car bû şahidê bandorên qeyranek mirovahî. Tomb Raider (2001) li Kambocaya ku di şer de gelek trajedî dîtibû, tecrûbeyek mezin mirovî ya cîhanê ji Jolie re anî. Jolie piştî vegera malê, ji bo agahdariya li ser pirsgirêkên navneteweyî bi Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî (UNHCR) re têkilî pêk anî. Ji bo bêtir agahdarî li ser şert û mercên li van deveran bibe, wê dest bi seredana kampên penaberên li seranserê cîhanê kir. Di sibata sala 2001ê de Jolie çû serdana xwe ya meydanî ya yekem ya mîsyonek 18 rojî li Sierra Leone û Tanzanyayê. Wê paşê matmayî ya xwe ya li ser tiştên ku wê dîtibû anî ziman. Di mehên pêş de Jolie ji bo du hefteyan vegeriya Kamboca û bi penaberên efxanî re li Pakistanê re hevdîtin pêk anî û li wir wê 1 mîlyon dolar bexş kir wekî bersivek bangek lezgîn a navneteweyî ya UNHCR ku bexşîna herî mezin a UNHCRê ku heya niha bi tenê ji yek kesekî ve wergirtibû. Wê hemî lêçûnên girêdayî mîsyonên xwe hilgirt û di hemî serdanên xwe de heman şert û mercên kar û jiyanê yên bingehîn wekî karmendên meydanî yên UNHCR parve kir. Jolie di 27ê tebaxa sala 2001ê de li navenda UNHCR li Jenevê wek Balyoza Niyeta Baş a UNHCR hate diyarkirin. Jolie di deh salên pêş de çû zêdetirî 40 mîsyonên meydanî, li zêdetirî 30 welatan bi penaber û kesên jicîhûwarkirî re hevdîtinan pêk anî. Di sala 2002an de dema jê hat pirsîn ku ew hêvî dike ku bigihêje çi, wê wiha got, "Divê mirov ha rewşa van mirovan hebin. Ez difikirim ku divê ji ber tiştên ku tê serê wan ew li jiyanê mane divê pesnê wan bê dayîn, ne ku bi çavê piçûkî li wan bê nêrîn" Ji bo wê armancê, serdanên wê yên qadên penaberan ya sala 2001–02an di pirtûka wê de ''Notes from My Travels'', ku di cotmeha sala 2003an de bi weşandina drama wê ya mirovahî ya Beyond Borders re hate çap kirin, hatiye tomar kirin. == Fîlmnîgarî == {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Sal || Sernav || Rola wê |- | [[1982]] || ''[[Lookin' to Get Out]]'' || Tosh |- | [[1993]] || ''[[Cyborg 2]]'' || Casella "Cash" Reese |- | [[1995]] || ''[[Hackers]]'' || Kate "Acid Burn" Libby |- | rowspan="3"|[[1996]] || ''[[Mojave Moon]]'' || Eleanor "Elie" Rigby |- | ''[[Love Is All There Is]]'' || Gina Malacici |- | ''[[Foxfire]]'' || Margret "Legs" Sadovsky |- | rowspan="3"| [[1997]] || ''[[Playing God]]'' || Claire |- | ''[[True Women]]'' (telîvîsîyon) || Georgia Virginia Lawshe Woods |- | ''[[George Wallace]]'' (TV) || Cornelia Wallace |- | rowspan="4"| [[1998]] || ''[[Gia]]'' (TV) || Gia Marie Carangi |- | ''[[Hell's Kitchen]]'' || Gloria McNeary |- | ''[[Playing by Heart]]'' || Joan |- | ''[[Pushing Tin]]'' || Mary Bell |- | rowspan="2"| [[1999]] || ''[[The Bone Collector]]'' || Amelia Donaghy |- | ''[[Girl, Interrupted]]'' || Lisa Rowe |- | [[2000]] || ''[[Gone in Sixty Seconds]]'' || Sara 'Sway' Wayland |- | rowspan="2"| [[2001]] || ''[[Lara Croft: Tomb Raider]]'' || [[Lara Croft]] |- | ''[[Original Sin]]'' || Julia Russell/Bonnie Castle |- | [[2002]] || ''[[Life or Something Like It]]'' || Lanie Kerrigan |- | rowspan="2"| [[2003]] || ''[[Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life]]'' || Lara Croft |- | ''[[Beyond Borders]]'' || Sarah Jordan |- | rowspan="4"| [[2004]] || ''[[Taking Lives]]'' || Illeana Scott |- | ''[[Shark Tale]]'' || Lola |- | ''[[Sky Captain and the World of Tomorrow]]'' || Franky |- | ''[[Alexander (film)|Alexander]]'' || Olympias |- | [[2005]] || ''[[Mr. & Mrs. Smith]]'' || Jane Smith |- | [[2006]] || ''[[The Good Shepherd]]'' || Clover Wilson |- | rowspan="2"| [[2007]] || ''[[A Mighty Heart]]'' || Mariane Pearl |- | ''[[Beowulf]]'' || Grendel's mother |- |rowspan="3"| [[2008]] || ''[[Wanted]]'' || The Fox |- | ''[[Kung Fu Panda]]'' || Tigress |- | ''[[The Changeling]]'' || |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Angelina Jolie}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Angelina Jolie| ]] [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] [[Kategorî:Pîlotên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Senaryonivîsên bîseksuel]] 78wzvkoybuylvfr0gzzqecm93vw2kad 0 24096 2083464 1931974 2026-08-03T01:10:11Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083464 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Genus vulpes.jpg|thumb|Çend cureyên ji hev cûda yên rûviyan]] '''Rûvî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kûvêt Kurdistanê]]|paşnav=Kitanî|pêşnav=Misûd Mistefa|weşanger=Dihok: Spîrêz|sal=2005 |rûpel=32}}</ref> an '''Rovî''' , memikdareke ji malbata kûçikan e ku bi giştî di reng sorîn de ne. Ajal xwedî devekê tuj û dirêj, guhek sêgoşeyî û xwedî poçek bi pirç û dirêj in. Rovî ji şîrdarêm û goştxwarên biçûk û navîn in, ên ku bi ser çend regezên malbata Sehan (Canidae)re ve ne. Wan serên pehn û gûhên rast û sêgoşeyî û pozek tûj û dirêj, hinekî hilkişiyayî û kurîyek/dûvikek dirêj û têr mû hene <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The biology and conservation of wild canids |url=https://archive.org/details/biologyconservat0000unse_u7d3 |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0198515562 |paşnavê-edîtor=Macdonald |pêşnavê-edîtor=David W. |çap=Nachdr. d. Ausg. 2004. |cih=Oxford |rûpel=49 |paşnavê-edîtor2=Sillero-Zubiri |pêşnavê-edîtor2=Claudio }}</ref> Rovî li her cihekî li dinyayê dijîn ûdi belbelavin, lê ji bilî Antarktika. Cûrê herî zêde û belbelav ji wan roviyên sor in. (''Vulpes vulpes'') ên ku nêzîkî 47 ne.<ref name="Lloyd1980">{{Jêder-kitêb |sernav=The red fox |url=https://archive.org/details/bwb_O8-DDJ-939 |paşnav=Lloyd |pêşnav=H.G. |tarîx=1981 |weşanger=Batsford |isbn=978-0-7134-11904 |çap=2. impr. |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/bwb_O8-DDJ-939/page/7 21] }}</ref> Belavbûna hijmar mezin a roviyan di cîhanê de, karî ne bi navûdengîyeka xwirt û cihê xwe di çanda û folklorê li gelek civakên cîhanê de bikin. == Mijarên têkildar == * [[Rûviyê Sor]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Şitil}} b8ivc3kh89s08qyhhjuma5ydfg9xbl0 0 25575 2083285 1994125 2026-08-02T22:16:34Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083285 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Apartheid.jpg|thumb|180px|''Ji bo spiyan – Ji bo ne spiyan qedexe ye!'', Peravên deryayê li [[Muizenberg]] a nêzîkî [[Kapstadt]] 1985]] '''Apartheid''' navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li [[Afrîkaya Başûr]] li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê [[afrîkaanî]] tê û wateya wê bi taybetî "veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn. Tê zanîn ku beriya ku [[Nelson Mandela]] û [[ANC]] a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.<ref name="Mayne">{{Jêder-kitêb |sernav=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |url=https://archive.org/details/frompoliticspast0000mayn |paşnav=Mayne |pêşnav=Alan |weşanger=Praeger |tarîx=1999 |rûpel=[https://archive.org/details/frompoliticspast0000mayn/page/52 52] |isbn=978-0-275-96151-0 |cih=Westport, Connecticut }}</ref> Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş %85 ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû. Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. [[Brîtanî]], [[Holandî|Holenda]] û dûgelên din ên [[ewropa]]yî wekî hêzêkî kolonîzm bûn, çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikaranî.<ref name="Routledge">{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Companion to Race and Ethnicity |url=https://archive.org/details/routledgecompani0000unse_o0z9 |paşnav1=Walton |pêşnav1=F. Carl |weşanger=Routledge Books |tarîx=2011 |rr=[https://archive.org/details/routledgecompani0000unse_o0z9/page/103 103]–105 |isbn=978-0415777070 |cih=New York |paşnav2=Udayakumar |pêşnav2=S.P. |paşnav3=Muck |pêşnav3=William |paşnav4=McIlwain |pêşnav4=Charlton |paşnav5=Kramer |pêşnav5=Eric |paşnav6=Jensen |pêşnav6=Robert |paşnav7=Ibrahim |pêşnav7=Vivian |paşnav8=Caliendo |pêşnav8=Stephen Maynard |paşnav9=Asher |pêşnav9=Nhia }}</ref> Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961ê de Afrîkaya Başûr ji Civata Inglîzî a Neteweyan ([[Commonwealth of Nations]]) hatiye derxistin. Sala 1986an rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê [[ANC]] hêj zîndanî bû. NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990ê de Nelson Mandela tê azadkirin. Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994an de [[ANC]] û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar. == Binerê == * [[Kemalîzm]] * [[Faşîzm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Apartheid}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apartheid| ]] [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan]] [[Kategorî:Dîroka Efrîqaya Başûr]] [[Kategorî:Faşîzm]] [[Kategorî:Nîjadperestî]] [[Kategorî:Siyaset û nijad]] bj5s3bq1ydu5fr2ewh0zlj1gbcslfjf 0 27220 2083357 1932703 2026-08-02T23:34:22Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} | demonîm = bakuyî }} '''Bakû''' ({{bi-az|Bakı}}, {{bi-ru|Баку|Baku}}) paytext û bajarê herî mezin ê [[Azerbaycan]]ê ye ku mezintirîn bajarê li ser [[Deryaya Qezwînê]] û li herêma Qafkasyayê ye. Bilindahiya bajêr 28 mêtre di bin asta deryayê de ye ku ev yek Bakûyê wekê paytexta neteweyî ya herî nizm li cîhanê destnîşan dike û di heman demê de bajarê herî mezin ê cîhanê ye ku di bin asta deryayê de ye. Bakû li peravê başûrê [[Nîvgirava Abşeronê]] li ser [[Gola Bakûyê]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2020an nifûsa navenda bajêr 2,2 milyon kes û nifûsa herêma metro ya bajêr 5,1 milyon kes hatiye tomarkirin. Bakû bajarê sereke yê [[Azerbaycan]]ê ye ku bajar yekane metropola welat e û bi qasî 25% ji hemî niştecihên welêt li herêma metropola Bakûyê dijîn. Bajêr ji duwanzdeh herêmên îdarî û ji 48 qezayê pêk tê. Di nav van de navçeyan de, navçeyên li giravên Arşîpela Bakûyê û her weha wargeha pîşesazî ya Neft Daşları ku li ser bîrên neftê hatiye avakirin ku 60 kîlomêtre dûrî bajarê Bakûyê li Deryaya Xezerê de ye hene. Bajarê kevin ku [[Qesra Şîrwanşahan]] û [[Birca Keçikê]] tê de ye, di sala 2000an de wekî Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatiye diyarkirin. Bajêr navenda zanistî, çandî û pîşesazî ya [[Azerbaycan]]ê ye. Navendên îdariyên gelek saziyên Azerbaycanê yên mezin li bajêr e. Bakû bi bayên xwe yên dijwar navdar e ku di navê Bakûyê tê wate "Bajarê Bayê". == Etîmolojî == Navê bajar ji peyvên [[farisî]] ''باد-کوبه'' Bad-kûbe hatiye dariştin, ev tê wateya "bajarê bi ba tê lêdan", ''bad'' bi kurdî tê wateya "ba" û ''kûbe'' ji koka vê lêkerê ''کوبیدن'' kûbîdan "lêdan" tê, ev nav ji wê yekê tê ku navçeya Bakû lê dimîne herdem bayekî xurt heye. Birastî ev bajar bi zivistanên xwe yên dijwar, bi bahoz û bi bayê xwe yên zext bi nav û deng e. Ji heman sebebê bernavê vî bajarî jî "Bajarê Ba" bi azerî:''Küləklər şəhəri'' ye. Ihtimalek kêmtir jê tê bawer kirin dibêje: dibe ku navê bajar ji ''Beẍkûy'' tê, ''baẍa'' bi farisiya kevn tê wateya "Xweda" û ''kuy'' jî bi farisiya kevn tê wateya "bajar", yanî "Bajarê Xweda", mîna "Beẍdad" tê wateya "Xwedê dayî". == Dîrok == === Serdema kevnare === Şopên niştecihbûna mirovan li herêma Bakûya îro vedigere Serdema Kevirê. Li nêzî Bayilê neqşên zinaran ên ji [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] û li herêma Bajarê Kevin jî fîgurek tûnc a masiyek piçûk hatine dîtin. Ev nîşan dibin sedem ku hinek kes hebûna rûniştgehekê [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] ji bo bajêr pêşniyar dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://azerisite.narod.ru/2.html |sernav=Портал |malper=azerisite.narod.ru |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 }}</ref> Nêzîkî Nardaran, cihek bi navê [[Umîd Gaya]], çavdêriyek pêşdîrokî vedihewîne ku tê de dîmenên rojê û komstêrkên cihêreng bi tabloyek stêrnasî ya seretayî li ser zinaran de hatine xemilandin. Vekolînên din ên arkeolojîkên di nav axa bajarê nûjen û li dora bajêr cihên cihê yên pêşdîrokî, perestgehên xwemalî, peyker û berhemên din derketine holê. Di sedsala 1em de romayiyan du kampanyayên Kafkasyayê organîze kirin û xwe gihîştandin Bakû ya îro. Li nêzîkî bajêr, li Gobustan a îro, nivîsarên romayî yên ku ji 84 salê {{pz}} heta 96 salê {{pz}} de mane hatine dîtin. === Bilindbûna Şîrwanşahiyan û serdema Sefewiyan === Bakû di sedsala 8an de warê [[Dewleta Şirvanşahê|Şîrwanşahiyan]] bû. Bajar gelek caran ji hêla Xazaran û (ku ji sedsala 10an dest pê dike) ji hêla [[Rûsya]]yê ve rastî êrîşan hatiye. [[Dewleta Şirvanşahê|Şîrvanşah]] Axsîtan I li Bakûyê hêzeke deryayî ava kir û di sala 1170an de êrîşeke Rûsan bi awayekî serkeftî pûç kir. Piştî ku erdhejek wêranker li Şemaxî ya paytexta Şîrwanê rû da, dîwana Şîrvanşah di sala 1191ê de bar kiriye bajarê Bakûyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaspiy.az/rubrics.php?code=316 |sernav=Kaspiy |tarîx=2008-06-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 |tarîxa-arşîvê=2008-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080620120625/http://www.kaspiy.az/rubrics.php?code=316 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdema Şîrvan bandoreke mezin li Bakûyê û Azerbaycana mayî ya îro kiriye. Di navbera sedsalên 12 û 14an de li Bakû û li bajarên derdorê kelehên mezin hatin avakirin. Birca Keçikê, Birca Ramana, Keleha Nardaran, Keleha Şagan, Keleha Mardakan, Kelehs Dor û Keleha Sabayil a navdar a li girava Bakûyê di vê serdemê de hatine avakirin. Sûrên bajarê Bakûyê jî ji nû ve hatin avakirin û ji nû ve hatine zexm kirin. Di destpêka sedsala 16an de dewlemendî û pozîsyona stratejîk a Bakûyê bala cîranên xwe yên mezin dikişand. Jiber vê yekê di van du sedsalên berê de bajêr di bin desthilatdariya Qere Qoyunlu û Aq Qoyunlu yê ku navenda wan li Îranê bû. Hilweşîna Aq Qoyunluyan bajar di cih de xiste nav qada Xanedaniya Safewî ya Îranî ya nû avabûyî ki bi serokatiya Şah Îsmaîl dihate birêvebirin (1501–1524). Şah Îsmaîl di sala 1501ê de Bakûyê dorpeç kiriye û bajêr desteser kiriye. Piştê bidestxistina bajêr Şah Îsmaîl destûr dide ku Şîrwanşah di bin serweriya safewî de li ser desthilatdariya Bakûyê bimînin. Carek din dîsa Şah Îsmaîl qiral Tahmasp I (1524–1576), Şîrwanşah bi temamî ji desthilatê dûr xistiye û Bakû wekê beşek ji parêzgeha Şîrwanê diyarkiriye. Bakû di sedsalên din de wek beşeke yekgirtî ya împeratoriya wî û xanedanên îranî yên li pey hev ma, heta ku bi Peymana Gulistanê ya sala 1813an de bajêr radestî Împeratoriya Rûsyayê hatiye kirin. Mala Şîrvana ku ji sedsala 9an ve li Bakûyê desthilatdar bû, di serdema desthilatdariya safewiyan de hatine tunekirin. Di vê demê de bajar di nav rêzên dîwarên xurt de hate girtin ku ji aliyekî ve jî ji hêla deryayê ve dihate dorpêç kirin û bi xendekek fireh li ser bejahiyê dihat parastin. Di encama Şerê Osmanî û Sefewî yên 1578-1590an de Osmaniyan bi demeke kurt kontrola Bakûyê bi dest xist. Bajêr di sala 1607an de dîsa ket bin kontrola Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA65 |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia - Michael Dumper - Google Books |tarîx=2021-05-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 |tarîxa-arşîvê=2021-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210528124515/https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA65 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keleha Bakûyê di sala 1604an de ji aliyê Şah Abbas I ve (1588–1629) hate wêran kirin. Baku di destpêka serdema nûjen de ji bo bazirganên ji çaraliyê cîhanê wekî xalek bingehîn bû. Her ku diçe bazirganî pêş dikeve û bi bazirganiyê re herêm pêş ket. Nemaze, bazirganên ji parzemîna Hindistanê li herêmê bicih dibin û karê bazirganiyê dikin. Bazirganên hindî di sedsalên 17 û 18an de perestgehea Ateşgahê ya Bakûyê ava kirin. Piştre perestgeh wekî cihê perestişa Hindu, Sikh û Zerdeştî hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=48CHpkjeCcEC&pg=PA94 |sernav=Azerbaijan as a Regional Hub in Central Eurasia: Strategic Assessment of Euro-Asian Trade and Transportation |paşnav=Ziyadov |pêşnav=Taleh |tarîx=2012 |weşanger=Taleh Ziyadov |isbn=978-9952-34-801-9 |ziman=en }}</ref> === Hilweşîna Safewiyan û Xanetiya Bakûyê === Safewiyan di sala 1722an de li Îranê demkî desthilatdariya xwe winda kir; Împeratorê Rûsyayê, Petrûsê Mezin ji vê rewşê sûd wergirt û [[Îran]]ê dagir kir. Di encama Şerê Rûs û Farisan ên di salên 1722 û 1723an de, Safewî neçar man ku Bakûyê radestî [[Rûsya]]yê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kerim |pêşnav=Shukiurov |tarîx=2008 |sernav=The Caucasus in the system of International relations: the Turkmanchay Treaty was signed 180 years ago |url=https://cyberleninka.ru/article/n/the-caucasus-in-the-system-of-international-relations-the-turkmanchay-treaty-was-signed-180-years-ago |kovar=The Caucasus & Globalization |cild=2 |hejmar=4 |rr=140–148 |issn=1819-7353 }}</ref> Di sala 1730an de rewş ji bo rûsan xerabtir dibe. Serkevtinên Nadir Şah (1736-1747) bû sedem ku ew di 10ê adara sala 1735an de li nêzîkî Genca [[Peymana Genca]] îmze bikin ku bajar û hemî deverên din ên dagirkirî yên li Kafkasyayê ji Îranê re vegerînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and conquest in the Islamic world: a historical encyclopedia |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |tarîx=2011 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-336-1 |cih=Santa Barbara (Calif.) }}</ref> Li pey mirina Nadir Şah di sala 1747an de rûdana bêîstiqrariyê dibe sedema Xanetiyê Kafkasyayê yên cihêreng.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Azerbaijan |sernav=Azerbaijan {{!}} History, People, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-06-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 }}</ref> Xanetiya Bakûyê (1747–1806) yek i xanetiyên ku bi desthilatdariya farisî ya nîv-otonom dihate birêvebirin. Di destpêkê de ji hêla Mîrza Muhammed Xan ve (1747–1768) hate birêvebirin di demek kurt de bajêr neçar dibe ku beşdarî Xanetiya Quba ya pir bihêztir bibe. Di vê demê de nifûsa Bakûyê kêm dibe (nêzîkî 5000 kes dimîne) û aborî di encama şerên berdewam de zirarê dibîne. === Serdema sovyetan === Serxwebûna komara Azerbaycanê di dîroka Bakûyê de qonaxeke girîng bû lê demeke kurt bû. Di 28ê nîsana sala 1920an de [[Artêşa Sor a 11em]] êrîşî Bakûyê kir û Bolşevîkan ji nû ve li bajêr bi cih kir û bajarê Bakûyê wekê paytexta Komara Sovyeta Sosyalîst a Azerbaycanê îlan kir. Di vê serdemê de bajêr rastî gelek guhertinên mezin hat. Di encamê de, Bakû di gelek şaxên jiyana Sovyetê de rolek mezin lîst. Di salên 1921an de bajar ji hêla Komîteya Rêvebir a Bakûyê ve ku bi rûsî bi gelemperî wekî ''Bakgorispolkom'' dihate zanîn, hate rêvebirin. Li gel Komîteya Partiyê ya Bakûyê (bi navê Baksovet) girîngiya aborî ya metropola xezerê pêş xist. Ji sala 1922an heta 1930an Bakû bû cihê yek ji pêşangehên bazirganî yên mezin ên Yekîtiya Sovyetê ku wekî pireke bazirganiyê ji [[Îran]] û [[Rojhilata Navîn]] re xizmet kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forestier-Peyrat |pêşnav=Etienne |tarîx=2013 |sernav=Red Passage to Iran: The Baku Trade Fair and the Unmaking of the Azerbaijani Borderland, 1922–1930 |url=https://muse.jhu.edu/pub/178/article/539829 |kovar=Ab Imperio |cild=2013 |hejmar=4 |rr=79–112 |doi=10.1353/imp.2013.0094 |issn=2164-9731 }}</ref> === Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê === Piştî hilweşandina Yekîtiya Sovyetê ya ku di sala 1991an belav dibe, Bakû dest bi pêvajoyek nûveavakirinê kir. Bi hezaran avahiyên serdema Sovyetê hatin hilweşandin da ku rê li ber kembereke kesk li peravên avê vekin. Di encamê de li deverê park û bexçe li ser axa ku bi dagirtina peravên Gola Bakûyê ve hatiye vegerandin hatine çêkirin. Pêşketin di paqijkirina giştî, lênihêrîn û berhevkirina çopê de hatin kirin ku van karûbaran bigihînin standardên Ewropî yên Rojava. Bajar bi awayekî dînamîk mezin bû û bi lez û bez li ser ekseneke rojhilatê rojava li ser peravên [[Deryaya Xezerê]] pêş ket. Bajêr bi pêşkevtina bajarî ya pêşerojê de bi domdarî bûye faktorek bingehîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bakuwhitecity.com/en/page/4-sustainability |sernav=Baku White City - Sustainability |tarîx=2017-04-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 |tarîxa-arşîvê=2017-04-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170426060345/http://www.bakuwhitecity.com/en/page/4-sustainability |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Erdnîgarî == Bajarê Bakûyê li peravên rojavayê [[Deryaya Xezerê]] hatiye avakirin. Li derdora bajêr çend volkanên heriyê (Keyrakî, Bogkh-bogkha, Lokbatan û yên din) û golên xwê (Boyukshor, Xodasan) hene. == Avûhewa == Bakû xwedan avhewayek nîv-ziwa nerm e (Köppen klîma Köppen: BSk) ku bi havînan germ û şil, zivistanên hênik û carinan şil û bayên xurt li seranserê salê heye. Lêbelê berevajî gelek bajarên din ên xwedan taybetmendiyên avhewa yên weha, Bakû havînan pir germ û demjimêrên girîng ên tavê nabîne. Ev bi giranî ji ber ku bajêr li ser firehiya ya bakur e û li ser nîvgirava li perava [[Deryaya Qezwînê]] ye ku bajêr lê hatiye avakirin. Bakû û [[Nîvgirava Abşeronê]] beşa herî zuwayê [[Azerbaycan]]ê ye ku baran li vir salek li dora 200 mm yan jî kêmtir dibarê. Ev bi giranî ji ber bandora siya baranê ya ji [[Çiyayên Qefqasê]]. Piraniya barîna salane ya sivik di demsalên ji xeynî havînê de pêk tê lê bi taybetî tu demsal bi barana zêde derbas nabe. Di heman demê de Bakû di seranserê salê de wekî bajarekî pir bi ba tê zanîn. Ji ber vê yekê navê bajêr "Bajarê Bayan" e û bayên bi hêz, bayê bakurî ya sar û bayê germê başûr di her demsalan de li bajêr heye. Bi awayekî din bajêr bi bahozên berfê yên zivistanê yên dijwar û bi bayên dijwar navdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iranchamber.com/podium/culture/020920_politicizing_linguistics.php |sernav=Culture & Religion on Podium: Politicizing Linguistics |tarîx=2007-10-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 |tarîxa-arşîvê=2007-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071013212555/http://iranchamber.com/podium/culture/020920_politicizing_linguistics.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Leza bayê bi navê xezrî carinan digihîje 144 km/s ku dibe sedema zirarê bide çandinan, dar û banê avahiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.global-ict.mincom.gov.az/aboutazerb.php |sernav=Global ICT Conference : 25-28, November, 2004 : Baku, Azerbaijan |tarîx=2011-07-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-04 |tarîxa-arşîvê=2011-07-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719093010/http://www.global-ict.mincom.gov.az/aboutazerb.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Germahiya rojane di Tîrmeh û Tebaxê de bi navînî 26,4&nbsp;°C e û di vê demsalê de baranek pir kêm heye. Di havînê de bayê xezrî diherike û jiber ba bajêr hewayek hênik derbas dike. Bajêr di demsalê zivistan de sar e û carinan şil e. Bi germahiya navînî ya rojane di mehên Çile û Sibatê de bi navînî 4,3&nbsp;°C (santîgrat) e. Di zivistanê de bayê xezrî diherike û ba ji hêla girseyên hewayê yên polar ve tê beralîkirin; germahiya li peravê pir caran dadikeve binê sifirê û sarbûnên dijwar çêdike. Barîna berfê ya zivistanê car car dibare ku berf bi gelemperî piştî her barîna berfê di nav çend rojan de dihele. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Azerbaijan State Academic Opera and Ballet Theatre main façade, 2015.jpg|Rûyê sereke yê Şanoya Opera û Baletê ya Akademîk a Dewletê ya Azerbaycanê. Panoram of Baku.jpg|Dîmenek panaromîk ji Bakûyê. Edificio en Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 46.jpg|Avahî li Bakû, Azerbaycan. Baku city at night.jpg|Dîmenek şevê ji Bircên Alovê, Bakû. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Baku}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Bakû| ]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Navçeyên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Paytextên Ewropayê]] cqfmbl41ugg5uiq3yat617jdx06b0ds 0 28469 2083458 2066266 2026-08-03T01:06:53Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083458 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mahmut Alınak''', wek '''Mehmûd Alinak''' û '''Mehmûd Avdo'''<ref>http://igdirdogusgazetesi.com/makale/1107/17/ben-mehmd-avdoyum</ref> jî tê nasîn (jdb. 1952, [[Dîxor]], parêzgeha [[Qers (parêzgeh)|Qersê]], [[Bakurê Kurdistanê]]), parêzer, nivîskar û siyasetmedarekî [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Alinak ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] qedandiye.<ref name="bianet">[[Bianet]], 26 April 2012, [http://bianet.org/bianet/bianet/134222-eski-milletvekili-alinak-da-gozaltinda Kandıra'dan "Köpekler Manifestosu" Çıktı]</ref> Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de di sala 1987an de ji Partiya Sosyal Demokrat a Populîst (SHP) ku nûnertiya parêzgeha Qersê dike bû endamê [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/1987/kars-secim-sonuclari/ |sernav=Kars SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}</ref> Di mijdara 1989an de ji ber beşdarbûna konfêranseke kurdî ya li [[Parîs]]ê tevî şeş parlamenterên din ên kurd SHPê hat derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destroying Ethnic Identity: The Kurds of Turkey : an Update |url=https://archive.org/details/destroyingethnic0000whit_t7o1 |paşnav=Whitman |pêşnav=Lois |weşanger=Human Rights Watch |tarîx=1990 |rr=[https://archive.org/details/destroyingethnic0000whit_t7o1/page/32 32] |isbn=978-0-929692-63-0 |ziman=en }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 1991an de dîsa bû parlementer, vê carê nûnertiya [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]] kir,<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/1991/sirnak-secim-sonuclari/ |sernav=Şırnak SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2019-12-12 |roja-arşîvê=2019-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191212094945/https://secim.haberler.com/1991/sirnak-secim-sonuclari/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre tevlî [[Partiya Demokrasiyê]] a nû (DEP) bû. Ew yek ji şeş parlementerên DEPê bû (di nav wan de [[Leyla Zana]], [[Hatîb Dîcle]] û [[Ahmet Türk]])<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Nation on the Way to Statehood |paşnav=Abdulla |pêşnav=Jamal Jalal |weşanger=AuthorHouse |tarîx=2012-02-07 |rr=62 |isbn=978-1-4678-7972-9 |ziman=en }}</ref> ku parêzbendiya wî ya parlementeriyê di sala 1994an de hat rakirin ji bo ku ji ber îdiaya pêşvebirina cûdaxwaziya kurdî were darizandin. Di kanûna 1994an de ji ber “propagandaya cûdaxwaziyê” sê sal û şeş meh ceza lê hat birîn.<ref>[[European Court of Human Rights]], 26 November 1997, [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-58117 SAKIK AND OTHERS v. TURKEY (87/1996/706/898-903)]</ref> Di îlona 1997an de Alinak romana bi navê ''Şiro'nun Ateşi'' ("Agirê Şîro") li ser bûyerên rasteqîn ên gundê [[Ormaniçî]] yê navçeya [[Basan, Şirnex|Basanê]] a Şirnexê ku gundiyên ji aliyê ewlekariya dewletê ve rastî neheqiyê hatin û bi ser neketin hat weşandin ji bo bidestxistina edaletê. Pirtûk hat desteserkirin û qedexekirin ku [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] di sala 2005an de biryara binpêkirina xala 10an a Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê da.<ref>[[European Court of Human Rights]], 29 June 2005, [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-68652 Alinak v. Turkey: Application No: 40287/98]</ref> Paşê bû serokê herêmî yê Qersê bi endamatiya [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)<ref name="bianet" /> û di hilbijartinên giştî yên sala 2007an de bû berendamê serbixwe yê girêdayî partiyê, lê nekarî bikeve parlamenterê.<ref>demokrathaber.net, 19 August 2011, [http://www.demokrathaber.net/siyaset/mahmut-alinak-bdp-genel-baskanligina-aday-h3456.html Mahmut Alınak, BDP Genel Başkanlığı'na aday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045445/http://www.demokrathaber.net/siyaset/mahmut-alinak-bdp-genel-baskanligina-aday-h3456.html |date=2016-03-04 }}</ref> Di sala 2008an de xwe ji pêşbirka ku Ahmet Türk bû hevserokê partiyê vekişand û got ku ew naxwaze li hemberî hevalê xwe bibe namzed.<ref>[[Hurriyet Daily News]], 21 July 2008, [http://www.hurriyetdailynews.com/dtp-engages-in-self-criticism-elects-moderate-turk-as-leader.aspx?pageID=438&n=dtp-engages-in-self-criticism-elects-moderate-turk-as-leader-2008-07-21 DTP engages in self-criticism, elects moderate Türk as leader]</ref> Di gulana 2007an de Alinak ji ber gotinên wî yên derbarê [[bûyera Şemzînan]] de ku tê de meclîs û serfermandariya giştî ya Tirkiyeyê wek erka Kontrgerîla ji bo parastina berpirsyaran dikin, bi 10 meh cezayê girtîgehê li gorî xala 301ê hat cezakirin.<ref>[[Today's Zaman]], 7 May 2007, [http://todayszaman.com/news-110420-former-deputy-mahmut-alinak-sentenced-under-article-301.html Former deputy Mahmut Alınak sentenced under Article 301] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101655/http://www.todayszaman.com/news-110420-former-deputy-mahmut-alinak-sentenced-under-article-301.html|date=2016-03-04}},</ref> Di sala 2009an de ji ber heqareta li serokwezîra ve demê [[Recep Tayyip Erdoğan]] 5 meh çandin û xwedîkirina 500 daran (an jî 11 meh cezayê girtîgehê) hate birîn.<ref>[[Today's Zaman]], 21 June 2009, [http://todayszaman.com/news-178653-probation-becomes-an-effective-instrument-for-forestation.html Probation becomes an effective instrument for forestation]</ref> Di kanûna 2010an de ji ber gotinên wî yên der barê îşkencekirina kesekî li Qersê de, ji ber heqareta li polîsan (Xala 125an a TCKê) 14 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>[[Turkish Human Rights Association]], BİA Haber Merkezi, 23 December 2010, [http://www.tihv.org.tr/index.php?alinak “‘İşkence Hayvansı bir Uygulama’ Demek Suç Oldu!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018235126/http://www.tihv.org.tr/index.php?alinak |date=2013-10-18 }}</ref><ref>[[Bianet]], 3 May 2011, [http://www.bianet.org/english/print/129711-anti-terror-law-took-th Anti-Terror Law Took the Lead in 2010]</ref> Di kanûna 2011an de ew yek ji wan kesên ku di derbarê rêxistina kurdî [[Koma Civakên Kurdistanê]] de hatin girtin.<ref>[[Hurriyet Daily News]], 8 December 2011, [http://www.hurriyetdailynews.com/former-mp-arrested-in-kck-case.aspx?pageID=238&nID=8779&NewsCatID=338 Former MP arrested in KCK case ]</ref> Di tîrmeha 2012an Alinak hat berdan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/human-rights/2020/05/06/life-sentence-sought-for-kurdish-politician-mahmut-alinak-on-dubious-charges/ |sernav=Life sentence sought for Kurdish politician Mahmut Alınak on dubious charges |malper=www.duvarenglish.com |roja-gihiştinê=2020-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Di sibata 2020an de careke din hate girtin û bi sûcdariya endametiya rêxistineke terorîst û nivîsandina pirtûkek li ser qurbaniyek komkujiya jêrzemîna Cizîrê û bexşandina dahata pirtûkê ji bo malbata qurbaniyê hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/human-rights/2020/02/17/kurdish-politician-writer-mahmut-alinak-behind-bars-for-10th-time/ |sernav=Kurdish politician, writer Mahmut Alınak behind bars for 10th time |malper=www.duvarenglish.com |roja-gihiştinê=2020-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Di nav îdianameyên din de ev 10emîn girtina wî bû di jiyana wî de.<ref name=":0" /> Di 13ê gulana 2020an de ew bi amûrek şopandina elektronîkî hate berdan ku di tîrmehê ve salê de hate rakirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/politics/2020/10/08/kurdish-politician-mahmut-alinak-briefly-detained-on-charges-of-insulting-erdogan |sernav=Kurdish politician Mahmut Alınak briefly detained on charges of 'insulting' Erdoğan |malper=www.duvarenglish.com |tarîx=2020-08-10 |roja-gihiştinê=2020-12-29 }}</ref> Di cotmeha 2020an de ji ber heqareta li serokkomar dîsa demek kurt hat binçavkirin û jê pirsîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/politics/2020/10/08/kurdish-politician-mahmut-alinak-briefly-detained-on-charges-of-insulting-erdogan |sernav=Kurdish politician Mahmut Alınak briefly detained on charges of 'insulting' Erdoğan |malper=www.duvarenglish.com |tarîx=2020-08-10 |roja-gihiştinê=2020-12-29 }}</ref> == Kitêbên wî == * ''HEP, DEP ve Devlet'' ("HEP, DEP û Dewlet"), Kaynak Yayınları 19, (ISBN 9753431201) ''bi tirkî'' * ''Şiro´nun Ateşi'' ("Agirê Şîro"), Berfin Yayınları 1997, (ISBN 9757345600) * ''Nazo'', Berfin Yayınları 1998, (ISBN 9757354678) * ''Ateşte Yıkanmak'' ("Agirda Xweşuştin"), Berfin Yayınları 2003, (ISBN 9756680318) * ''Tarihin Çarmıhında Güneş Ülkesi'' ("Çarmixa Dîrokê da Welatê Rojê"), Jan Yayınları 2011 * ''Köpekler Manifestosu'' ("Manîfesto ya Kûçikan"), Jan Yayınları 2012 * ''Mehmet Tunç ve Bêkes'' ("Mehmet Tunç û Bêkes"), CHA Yayınevi, 2017 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Alinak, Mahmut}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:HEP]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1952]] [[Kategorî:Kesên ji Dîxorê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Parlamenterên Qersê]] [[Kategorî:Parlamenterên Şirnexê]] [[Kategorî:Parlamenter (DTP)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] drfrgyffuhagdc98omxtnnv5q4kq5v7 0 29777 2083327 1752186 2026-08-02T23:00:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = | wêne = Circassian diaspora.png | wêne firehî = | ravek = ala talişistanê <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = c. 5.3 mîlyon | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe1 = 2.000.000 - 3.000.000 | sal1 = | çavk1 = <ref> https://minorityrights.org/minorities/Turks-2/</ref><ref> Danver, Steven L. (2015). Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues. Routledge. p. 528. ISBN 978-1-317-46400-6.</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = 718.729 | sal2 = | çavk2 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/world-population/Russia-population/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2022-11-02 |tarîxa-arşîvê=2018-05-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180502224126/http://www.worldometers.info/world-population/russia-population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года в отношении демографических и социально-экономических характеристик отдельных национальностей. Приложение 2. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации" (in Russian). Retrieved 5 August 2019.</ref> | herêm3 = {{Ala|Urdun}} | gelhe3 = 250.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>https://www.chathamhouse.org/2019/03/azerbaijans-relations-russia-closer-default-0/4-circassian-diaspora-Jordan{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2022 }}</ref><ref> Израйльский сайт ИзРус". Archived from the original on 30 October 2013. Retrieved 8 April 2013.</ref> | herêm4 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe4 = 80.000 - 120.000 | sal4 = | çavk4 = <ref> Syrian Circassians returning to Russia's Caucasus region". TRTWorld. TRTWorld and agencies. 2015. Archived from the original on 1 June 2016. Retrieved 8 May 2016. Currently, approximately 80,000 ethnic Circassians live in Syria after their ancestors were forced out of the northern Caucasus by Russians between 1863 and 1867.</ref> | ziman = Zimanê dayîkê '''[[Zimanê adigeyî|Adîgeyî]]''', Zimanên ya din <br> [[Tirkî]], [[Rûsî]], [[Erebî]] û [[Kurdî]] | ol = '''[[Îslam]]''' <br> ([[Sunî]]), '''bi bawerî''' | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Adîgey]], [[Qefqasya]] <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Çerkez''' wekî ji '''[[Adîgey]]''' jî tê binavkirin (bi [[Zimanê adigeyî|kabardî]]: [[Zimanên kabardinî|Адыгэхэр]], bi <small>romanî:</small> ''Adıgəxər)'' [[Koma etnîk|komek etnîkîyê]] wekî xwecihî li bakurê-rojavayê [[Qefqasya]] ye ku xwecihê welat-herêma dîrokî ya Çerkez li [[Qefqasya|Bakurê Qefqasya]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://archive.org/details/oneeuropemanynat0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |tarîx=2010 |weşanger=Greenwood Press |isbn=9780313309847 |rûpel=[https://archive.org/details/oneeuropemanynat0000mina/page/12 12] }}</ref> Di encama [[Komkujîa Çerkezî]] de, ku di sedsala 19. de ji aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Împaratoriya Rûsyayê ve]] di dema Şerê Rûs-Çerkes de hat kirin, piraniya Çerkesan ji welatê xwe yên li Çerkez sirgûnî [[Tirkiye]] ya îroyîn û tevahiya [[Rojhilata Navîn]] kirin. piraniya wan îro li hev kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html |sernav=International Circassian Association |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035542/http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2014 }}</ref> Rêxistina [[Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl|Netewe û Gelên Bê Nûnerat]] di destpêka salên 1990î de texmîn kiribû ku li zêdetirî 50 welatan bi qasî 3,7 milyon Çerkes li dîasporayê hene.<ref name="UNPO Yearbook 1997">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yiesQNB3SAMC&pg=PA67 |sernav=Yearbook 1997 |paşnav=Unrepresented Nations and Peoples Organization |tarîx=1998 |weşanger=Kluwer Law International |isbn=978-90-411-1022-0 |paşnavê-edîtor=Mullen |pêşnavê-edîtor=Christopher A. |cih=The Hague |rr=67–69 |lînka-nivîskar=Unrepresented Nations and Peoples Organization |paşnavê-edîtor2=Ryan |pêşnavê-edîtor2=J. Atticus }}</ref> Zimanê Çerkesî, zimanekî bav û kalên gelê Çerkez e,<ref name="Hewitt05">{{Jêder-kovar |paşnav=Hewitt |pêşnav=George |tarîx=2005 |sernav=North West Caucasian |url=https://zenodo.org/record/968232 |kovar=Lingua |cild=115 |hejmar=1–2 |rûpel=17 |doi=10.1016/j.lingua.2003.06.003 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2017 |ref=Hewitt05 }}</ref> û ji sedsala 17an vir ve [[Îslam]] di nav wan de ola serdest e.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://sreda.org/arena |sernav=Главная страница проекта 'Арена' : Некоммерческая Исследовательская Служба СРЕДА |tarîx=19 çiriya pêşîn 2012 |weşanger=Sreda.org |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> Çerkez ji demên kevnar ve rastî êrîşan hatiye. Eraziyê wê veqetandî li gel nirxa stratejîk e, ku civakên derve li herêmê danîbûn, di asteke mezin de nasnameya neteweyî ya Çerkez teşe kir.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Circassia: Born to Be Free |paşnav=Bashqawi |pêşnav=Adel |weşanger= |isbn=1543447643 }}</ref> Ala Çerkez ya neteweyî e û ji zeviyeke kesk pêk tê ku bi diwanzdeh stêrên zêrîn hatiye barkirin, di navendê de jî bi sê [[Tîr (çek)|tîrên]] xaçkirî hatiye barkirin. Diwanzdeh stêrk diwanzdeh parêzgehên Çerkes ên dîrokî temsîl dikin: [[Ebxazya|Ebxaz]], Besleney, Bzedugh, Hatuqway, Kabardians, Mamkhegh, Natukhaj, Shapsugh, Chemirgoy, Ubykh, Yegeruqway û Zhaney.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Caspian Region: a Re-emerging Region |url=https://archive.org/details/caspianregion0000unse |paşnav=Gammer |pêşnav=Mos%u030Ce |weşanger=Routledge |sal=2004 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/caspianregion0000unse/page/67 67] }}</ref> Çerkez li herêmên ku lê bi cih bûne roleke mezin lîstine: [[Çerkez li Tirkiye|li Tirkiyê]], yên bi eslê xwe çerkez ji hatina xwe ve xwedî bandoreke mezin in, nexasim di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Rizgariya Tirkiyê de]]<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü |paşnav=Ünal |pêşnav=Muhittin |isbn=9789754065824 }}</ref> bûne alîkar û her tim di nav elîtên îstîxbarata Tirkiyê de bûn. Hin ji;<ref>''Çerkeslerin MİT İçindeki Yeri''</ref> [[Urdun|li Urdunê]], wan paytext [[Emman]] ava kirin,{{Sfn|Hamed-Troyansky|2017}}{{Sfn|Hanania|2018}} û li welêt rola xwe didomînin; li Sûriyê, wan wek cerdevanên Hevalbendan li dijî Naziyan xizmet kirin û hîna jî xwediyê postên bilind in;<ref name="Monitor2">Tastekin, Fahim. </ref> li Lîbyayê, ew di cihên leşkerî yên bilind de xizmetê dikin; li Misrê, ew beşek ji çîna serdest bûn,<ref name="Martin W. Lewis">Lewis, Martin W. [http://www.geocurrents.info/place/russia-ukraine-and-caucasus/the-circassian-mystique-and-its-historical-roots The Circassian Mystique and its Historical Roots]. </ref> û di dema serdestiya Mihemed Elî paşa de beşdarî jiyana karsaziyê bûn.<ref>Afaf Lutfi Sayyid-Marsot, ''"Egypt in the reign of Muhammad Ali Pasha"'', pp.&nbsp;123–124.</ref><ref>Yunan Labib Rizk, [http://weekly.ahram.org.eg/2005/762/chrncls.htm ''The making of a king''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080814035001/http://weekly.ahram.org.eg/2005/762/chrncls.htm|date=2008-08-14}}, ''[[Al-Ahram Weekly]]'', 762, 29 September – 5 October 2005.</ref><ref name="Goldschmidt20002">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p3J6IS8t74QC&pg=PA1 |sernav=Biographical Dictionary of Modern Egypt |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur Jr. |weşanger=Lynne Rienner Publishers |sal=2000 |isbn=978-1-55587-229-8 |rûpel=1 |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2015 }}</ref> Çerkezîya di dîrokî ji aliyê rêveberiyên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyet]] û [[Dîroka Rûsyayê|Rûsyayê ve]] li komarên îroyîn ên [[Adyge|Adigeyê]], Kabardîno-Balkarya, Karaçay [[Karaçay-Çerkezî|-Çerkesî]] û Krasnodar û her wiha li başûrê rojavayê herêma Stavropolê hatiye dabeşkirin. Li gorî vê yekê, Çerkez jî ev in: ''Adîgeyî'' li Adigeyê, ''Kabardî'' li Kabardîno- ''Balkarya'', Çerkez li Karachay-Çerkezî û ''Shapsug'' li herêma Krasnodar, tevî ku her çar jî di eslê xwe de heman gel in. Îro nêzîkî 800.000 Çerkez li Çerkesa dîrokî mane û 4.500.000 li cihên diasporyayê dijîn. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê adigeyî}} Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://www.academia.edu/27977779/%C3%87ERKES_D%C4%B0YALEKTLER%C4%B0 |sernav=ÇERKES DİYALEKTLERİ |paşnav=Aydın |pêşnav=Şamil Emre |tarîx=2015-01-01 }}</ref> Adigeyî di [[Zimanên qefqazî|malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava]] de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cms01.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/CLT/pdf/UNESCO-EndangeredLanguages-WorldMap-20090218.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2017-03-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-14 |tarîxa-arşîvê=2017-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170303180031/http://cms01.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/CLT/pdf/UNESCO-EndangeredLanguages-WorldMap-20090218.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî [[zimanê ûbişî]], [[Zimanê ebxazî|ebxazî]], [[Zimanê abasin|abasinî]] ne. ==== Alfabe ==== {| class="wikitable" |а [aː] |Б б [b] |В в [v] |Г г [ɡ/ɣ] |Гу гу [ɡʷ] |Гъ гъ [ʁ] |Гъу гъу [ʁʷ] |Д д [d] |- |Дж дж [d͡ʒ] |Дз дз [d͡z] |Дзу дзу [d͡zʷ] |Е е [ja/aj/e] |Ё ё [jo] |Ж ж [ʒ] |Жъ жъ [ʐ] |Жъу жъу [ʒʷ] |- |Жь жь [ʑ] |З з [z] |И и [jə/i] |Й й [j] |К к [k] |Ку ку [kʷ] |Къ къ [q] |Къу къу [qʷ] |- |КI кI [t͡ʃʼ/kʼ] |КIу кIу [kʷ'] |Л л [l] |Лъ лъ [ɬ] |ЛI лI [ɬʼ] |М м [m] |Н н [n] |О о [o] |- |П п [p] |ПI пI [pʼ] |ПIу пIу [pʷʼ] |Р р [r] |С с [s] |Т т [t] |ТI тI [t'] |ТIу тIу [tʷ'] |- |У у [w/u] |Ф ф [f] |Х х [x] |Ху ху [xʷ] |Хъ хъ [χ] |Хъу хъу [χʷ] |Хь хь [ħ] |Ц ц [t͡s] |- |Цу цу [t͡sʷ] |ЦI цI [t͡sʼ] |Ч ч [t͡ʃ] |ЧI чI [t͡ʃʼ] |Чъ чъ [t͡ʂ] |Ш ш [ʃ] |Шъ шъ [ʂ] |Шъу шъу [ʃʷ] |- |ШI ШI [ʃʼ] |ШIу шIу [ʃʷʼ] |Щ щ [ɕ] |Ъ ъ [ˠ] |Ы ы [ə] |Ь ь [ʲ] |Э э [a] |Ю ю [ju] |- |Я я [jaː] |I [ʔ] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkez| ]] [[Kategorî:Gelên qefkasyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Albanyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Bulgaristanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îsraêlê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Urdunê]] 45yzutu1el5tcw7ngrbnd2ja25jdmna 0 32743 2083372 1922182 2026-08-02T23:56:39Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Îrlendî<br /> (Gaeilge) | rengamalbat = mediumseagreen | rengapişt = #E8FCD4 | welat = [[Komara Îrlendayê]], [[Kanada]], [[Arjentîn]] | rêz = | hêrem = [[Îrlendaya Bakur]], [[Yekîtiya Ewropayê]] | zimanaxêv = Derdora 1,000,000 | Zimanmalbat = [[malbata zimanên hind û ewropî]] <br /> :[[Zimanên keltî]] ::[[Zimanên keltî yên giravî]] :::[[Zimanên goidelî]] :::: [[îrlendî]] | zimanafermî = [[Komara Îrlendayê]], [[Îrlendaya Bakur]], [[Yekîtiya Ewropayê]] | tîpolojî = [[Tîpên latînî]] | rêxistin = | iso1 = ga | iso2 = gle | iso3 = [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=gle gle] | lc1 = kur | ld1 = Kurdish (generic) | ll1 = none | lc2 = ckb | ld2 = Central Kurdish | ll2 = Sorani | lc3 = kmr | ld3 = Northern Kurdish | ll3 = Kurmanji | lc4 = sdh | ld4 = Southern Kurdish | sil = Irish | wêne = Kurdsprache.jpg | wêne_sernav = Firehbûna zimanê kurdî }} '''Zimanê îrlendî''' (''Gaeilge'') an jî gelek caran wekî ''gaelî'' an jî ''zimanê îrlendiya gaelî'' tê binavkirin, yek ji zimanê ''goidelî'' (''gaelî'') ye ku bi [[malbata zimanên hind û ewropî]] ve girêdayî ye.<ref>[https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/gaelic Collins English Dictionary, retrieved 26 September 2020]</ref><ref>"[https://www.merriam-webster.com/dictionary/Gaelic Gaelic: Definition of Gaelic by Merriam-Webster]". Merriam-Webster.com. Merriam-Webster, Incorporated.</ref> Zimanê îrlendî ji aliyê kêmaniyekî îrlendiyan ve wekî zimanê yekem û ji aliyê piraniyeke mezintir a ku ne axêverên zimandayikî ne, wekî zimanê duyem tê xeberdan. Zimanê îrlendî, di dîroka nivîskî ya îrlendiyan de bi piranî bûye zimanê serdest û ew wê bi xwe re birine [[Skotlenda]]yê û [[Girava Manê]] ku zimanê îrlendî ya naverast li wir guheriye [[gaeliya skotî]] û [[Manx]]ê. Ew di [[Ewropaya Rojava|Rojavaya Ewropayê]] de xwediyê wêjeya gelî ya nivîskî ya herî kevn e. Zimanê îrlendî zimanê fermî ya yekem a [[Komara Îrlendayê]] ye û yek ji zimanên fermî yên [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Her wiha di [[Îrlendaya Bakur]] de wekî zimanekî kêmanî tê nasîn. Saziya ''[[Foras na Gaeilge]]'' ji nasandina zimên berpirs e. == Nav == === Bi îrlendî === Di ''[[An Caighdeán Oifigiúil]]'' (pîvanên fermî yên nivîsandinê) de navê zimên '''Gaeilge''' (bilêvkirina îrlendî: [ˈɡeːlʲɟə]) ye. Berî reforma rastnivîsandinê ya 1948ê, navê zimên wekî  ''Gaedhilge'' dihat nivîsandin ku di orijînalê de ev form di ''îrlendiya klasîk'' de dihate bikaranîn û [[genîtîv]]a ''Gaedhealg'' bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foclóir Gaedhilge agus Béarla |url=https://archive.org/details/irishenglishdict0000patr_q3i0 |paşnav=Dinneen |pêşnav=Patrick S. |weşanger=Irish Texts Society |sal=1927 |isbn=1-870166-00-0 |çap=2d |cih=Dublin |rr=&nbsp;507 s.v. ''Gaedhealg'' |lînka-nivîskar=Patrick S. Dinneen }}</ref> Rastnivîsên din ên kevintir ''Gaoidhealg'' a îrlendiya klasîk [ˈɡeːʝəlˠɡ] û ''Goídelc'' [ˈɡoiðelˠɡ] a ''îrlendiya kevn'' bûn. Rastnivîsa nûjen, bi rakirina ''dh''-ya nava ''Gaedhilge''yê pêk tê û ''Goidelica'' ku dide fêmkirin ew girêdayî malbata zimanê îrlendeyî ye, di îrlendiya kevn de çêbûye. Di zaravayên nûjen de formên cuda yên navê zimên hene: (ji xêynî ''Gaeilge'' a ''[[Connacht]]a'' başûr) ''Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig'' ([ˈɡeːlʲɪc]) an jî ''Gaedhlag'' ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) di ''îrlendiya [[Ulster]]ê'' û ''îrlendiya Connachtê'' de û ''Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn'' ([ˈɡeːl̪ˠɪŋʲ/ˈɡeːl̪ˠɪnʲ])<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Ghaeilge, Podręcznik Języka Irlandzkiego |paşnav=Doyle |pêşnav=Aidan |paşnav2=Gussmann |pêşnav2=Edmund |sal=2005 |isbn=83-7363-275-1 |rr=&nbsp;423k }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Teach Yourself Irish |paşnav=Dillon |pêşnav=Myles |paşnav2=Ó Cróinín |pêşnav2=Donncha |sal=1961 |isbn=0-340-27841-2 |rr=&nbsp;227 |lînka-nivîskar2=Dáibhí Ó Cróinín }}</ref> di ''îrlendiya [[Munser]]ê'' de heye. === Bi îngilîzî === Gotina îngilîzî ya ji bo zimanê îrlendî ''Irish'' e ku ji hêla [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] ve wekî "zimanê keltîk ê Îrlendayê" tê bikaranîn. Bi ya YE, "du têgih [''Irish'' û ''Gaelic''] ne hevdengî ne"; ''Gaelic'' wekî navê "koma [[zimanên keltî]] yên Îrlenda û Skotlendayê" pênase dike.<ref>[http://publications.europa.eu/code/en/en-370204.htm Interinstitutional Style Guide: Section 7.2.4. Rules governing the languages of the institutions] European Union, 27 April 2016.</ref> Ev bi pênaseyên ''Gaelic'' ên ferhengên Cambridge û Merriam-Websterê ahengdar in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/gaelic?q=Gaelic |sernav=Gaelic: meaning in the Cambridge English Dictionary |malper=cambridge.org |weşanger=Cambridge University Press |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Gaelic |sernav=Gaelic: Definition of Gaelic by Merriam-Webster |malper=Merriam-Webster.com |weşanger=Merriam-Webster, Incorporated }}</ref> Alan Titley, wergêrê îrlendî û profesorê zimanê îrlendî yê nûjen li [[University College Cork]] e, cudatiya li nav têgihên "Irish" û "Scottish"ê wekî li jêr ronî kiriye: "Irish" carinan bi xeletî wekî "Gaelic" tê binavkirin. Divê zimanê îrlendî tu carî wekî ”Gaelic” neyê binavkirin ji ber ku kirina wisa ji aliyê dîrokî, civakî, fermî û zimanî ve şaş e. "Gaelic", ya rast ev e ku divê ji bo zimanê dîrokî yê bingehîn ê Skotlendayê bê bikaranîn, her çend ew di îngilîzî de bi gelemperî ji bo "Irish" hatibe binavkirin jî. Cûdahî ne veşartî ye: "Irish" navê zimanê zikmakî yê Îrlenda ye û "Gaelic" zimanê sereke yê zikmakî yê Skotlenda ye, her çend ku ev peyv di nav du sed salên borî de, an jî hindiktir ketiye nav bikaranîna hevbeş.<ref>[https://www.johnbanville.eu/translator/alan-titley Alan Titley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229222121/https://www.johnbanville.eu/translator/alan-titley |date=2020-12-29 }} European Federation of Associations and Centres of Irish Studies (EFACIS), 2015.</ref> - Alan Titley, ji danasîna The Dirty Dust (2015), p. viii. == Dîrok == [[Wêne:Ireland_in_Irish.jpg|thumb|Nexşeya Îrlendayê bi zimanê îrlendî]] Di sedsala 10an de, ''îrlendiya kevn'' derbasî ''îrlendiya naverastê'' bûye li Îrlendayê, Skotlendayê û Girava Manê. Ev, ''Çerxa Ulster'' tê de, zimanê wêjeyekê mezin e. Di sedsala 12an de ''îrlendiya naverast'' dest bi guherînê dike ku li Îrlendayê dibe ''îrlendiya nûjen'' û li Skotlendayê dibe gaeliya skotî û li Girava Manê dibe zimanê Manxê.   ''Îrlendiya nûjen a berê'' ya ji sedsala 13an maye, bingeha zimanê wêjeyî ya Îrlendayê û gaelîaxiv a Skotlendayê ye. Îrlendiya nûjen, wekî ku di xebata nivîskarên wekî [[Geoffrey Keating]] de hatiye pejirandin, dibe ku mirov ji sedsala 17an ve bide destpêkirin û ji wê demê û vir ve navgîna wêjeya gelêrî bûye. Ji sedsala 18an û pê ve, ziman li rojhilatê welêt winda kir. Sedemên li pişt vê guherînê tevlihev bûn lê li gelek faktoran hebûn: * Qedexekirina wê ji hêla rêveberên inglîz-brîtanî ve. * Dêra Katolîkî ku piştgiriyê da bikaranîna zimanê îngilîzî li şûna zimanê îrlendî. * Belavbûna duzimaniyê piştî salên 1750an û vir de, bû sebeba windabûyîna zimên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=w2NiAAAAMAAJ |sernav=The Great Silence: The Study of a Relationship Between Language and Nationality |paşnav=De Fréine |pêşnav=Seán |weşanger=Irish Books & Media |sal=1978 |isbn=978-0-85342-516-8 |ref=harv }}</ref> Ev bûyer guherîneke [[diglossia]] ye (du zimanên ku ji hêla heman civakê ve di rewşên cûda yên civakî û aborî de têne bikaranîn) û bi vê jî veguherîna duzimaniyê ber bi yekzimaniyê ve (zarokên duzimanî yên bapîrên monoglot ên îrlendîaxiv û neviyên monoglot ên îngîlîzîaxiv) pêk hat. Ji nîveka sedsala 18an ve îngilîzî bû zimanê çîna navîn a katolîk, Dêra Katolîk û rewşenbîrên giştî, nemaze li rojhilata welêt. Pişt re bi eşkera, her ku nirxa îngilîzî zêde bû, qedexeya li ser zimanê îrlendî a li xwendehan êdî ji aliyê dêûbavan ve jî hat piştgirîkirin.<ref name="Ó Gráda">Ó Gráda 2013.</ref> Her wiha diyar bû ku koçberiya ber bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Kanada]]yê ve ihtimalek mezin e ji bo beşeke mezin a nifûsa Îrlendayê, girîngiya fêrbûna îngilîzî zêdetir bû. Ev fersend da wan gelheya koçberan ku li herêmên din ên nû ji xeynî cotkariyê karibin karên din jî bikin. Tê texmînkirin ku çaryekê an jî dibe ku yek ji sêyên koçberan ên ku ji ber xelaya mezin koçî Dewletên Yekbûyiyê kirine, axivêrên zimanê îrlendî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://blog.nyhistory.org/the-unadulterated-irish-language-irish-speakers-in-nineteenth-century-new-york/ |sernav="The unadulterated Irish language": Irish Speakers in Nineteenth Century New York |paşnav=O'Reilly |pêşnav=Edward |tarîx=17 adar 2015 |malper=New-York Historical Society |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170729225257/http://blog.nyhistory.org/the-unadulterated-irish-language-irish-speakers-in-nineteenth-century-new-york/ |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 }}</ref> Îrlendî di sedsala 19an de, wekî ku pir caran tê texmînkirin, ne xerîbê nûjenkirina Îrlendayê bû. Di nîvê yekem ê vê sedsalê de hîn jî nêzî sê milyon mirov hebûn ku îrlendî zimanê wan ê bingehîn bû û xwedî çand û civakek xurt bûn. Axêverên îrlendî bi gelemperî û bi îsrarî ziman di dadgehan de bi kar dianîn (digel ku ew îngilîzî jî dizanibûn) û zimanê îrlendî di danûstandinên bazirganî de jî hevpar bû. Ziman bi giranî di nav "şoreşa girêdayîn"ê de bi cih digirt ku nîşana yek ji standardên dînî yên katolîk nîşan dida û her wiha di çarçoveyek siyasî de pir dihat bikaranîn. Di serdema ''[[Xelaya Mezin]]'' de û pişt re jî, ziman ji hêla hemî çînan ve dihat bikaranîn ku wê demê Îrlenda qasî gundîbûnê bajarî bû jî.<ref>See the discussion in {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l37VBQAAQBAJ |sernav=An Irish-Speaking Island: State, Religion, Community, and the Linguistic Landscape in Ireland, 1770–1870 |paşnav=Wolf |pêşnav=Nicholas M. |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=2014 |isbn=978-0-299-30274-0 |ref=harv }}</ref> Ev dînamîzma zimanî bandorî li ser xebatên hin ronakbîr jî kiriye ku wan armanc dikir, ber ketina zimên bigirin. Di dawiya sedsala 19an de, wan [[Vejîna Gaelî]] dan destpêkirin, da ku hînbûn û karanîna zimanê îrlendî teşwîq bikin.<ref name=":0">McMahon 2008, pp. 130–131.</ref> Navgîna vejînê [[Lîga Gaelî]] (''Conradh na Gaeilge'') bû û bi taybetî bala xwe didan ser kevneşopiya gelêrî ya ku ye ji zengîntir beşa zimên bû. Her wiha ji bo pêşxistina rojnamegerî û wêjeyek nûjen jî xebat hatin kirin. {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} Her çend tê gotin ku Dêra Katolîk di hilweşandina zimanê îrlendî de beriya Revivalê Gellkî^{''[Ew çi ye?]''}, di heman demê de Dêra Protestan a Îrlendayê jî tenê hewldanên piçûk dikir da ku teşwîqkirina zimanê îrlendî di binyada olî de bike. [[Peymana Kevin]] ji hêla [[Leinsterman Muircheartach Ó Cíongaî]] ve hate wergerandin ê ku ji aliyê [[Bishop Bedell]] ve hatî peywirdarkirin, piştî sala 1685an hate çapkirin û bi wergera Testapa Nû^{''[Ew çi ye?]''}. Wekî din, Anglicisation ji bo civilrlandaya xweyî wekî 'şaristanî' wekî sinonayê hate dîtin. Naha, di dêrê de roja nûjenvanên speakersrlandî ji bo vejîna ziman zextan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.ireland.anglican.org/our-faith/apck/the-irish-language-and-the-church-of-ireland |sernav=The Irish language and the Church of Ireland |malper=Church of Ireland |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170710061104/https://www.ireland.anglican.org/our-faith/apck/the-irish-language-and-the-church-of-ireland |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 }}</ref> == Rewşa Niha == === Komara Îrlendayê === [[Wêne:Bilingual_sign_Grafton_Street_Dublin_Ireland.jpg|thumb|Tabelaya duzimanî li [[Dublîn|Dublinê]]]] Zimanê îrlendî ji hêla Qanûna Bingehîn a Îrlendayê ve wekî neteweyî û zimanê yekem ê fermî yê [[Komara Îrlendayê]] tê naskirin (Îngilîzî zimanê din ê fermî ye). Tevî vê yekê, hema hema hemî nîqaşên hikûmetê û karsaziyê bi îngilîzî têne rêve kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/03/28/world/europe/28iht-irish.html |sernav=Ireland speaks up loudly for Gaelic |tarîx=29 adar 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140108141042/http://www.nytimes.com/2005/03/28/world/europe/28iht-irish.html |tarîxa-arşîvê=8 kanûna paşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2017 }}</ref> Di sala 1938an de, damezirînerê Conradh na Gaeilgeê, [[Douglas Hyde]], wekî yekem serokê Îrlendayê hate pejirandin. Qeyda wî ya li [[Roscommon]]ê^{''[Ew çi ye?]''}, ragihandina ofîsê ya bo vekirinê hatiye kirin, yek ji çend qeydên wê zaravayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rte.ie/eile/brainstorm/2018/0621/972102-douglas-hydes-inauguration-new-ireland/ |sernav=Douglas Hyde's inauguration – a signal of a new Ireland |paşnav=Murphy |pêşnav=Brian |tarîx=25 kanûna paşîn 2018 |malper=RTÉ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180907032427/https://www.rte.ie/eile/brainstorm/2018/0621/972102-douglas-hydes-inauguration-new-ireland/ |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2018 |tarîxa-gihiştinê=6 îlon 2018 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-nûçe |url=http://www.rte.ie/archives/exhibitions/681-history-of-rte/682-rte-1920s/289997-first-radio-broadcast-from-2rn-1-january-1926/ |sernav=Douglas Hyde Opens 2RN 1 January 1926 |tarîx=15 sibat 2012 |malper=RTÉ News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130106173216/http://www.rte.ie/archives/exhibitions/681-history-of-rte/682-rte-1920s/289997-first-radio-broadcast-from-2rn-1-january-1926/ |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=8 gulan 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k129076t.r= |sernav=Allocution en irlandais, par M. Douglas Hyde |tarîx=28 kanûna paşîn 1922 |malper=Bibliothèque nationale de France |tarîxa-gihiştinê=6 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doegen.ie/taxonomy/term/21756 |sernav=The Doegen Records Web Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180907032255/https://doegen.ie/taxonomy/term/21756 |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2018 }}</ref> Di serjimêriya sala 2016an de, ji 10,5% bersivdaran diyar kiriye ku ew rojane an jî heftane bi îrlendî diaxivin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/ |sernav=Census of Population 2016 – Profile 10 Education, Skills and the Irish Language – CSO – Central Statistics Office |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180212083359/http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/ |tarîxa-arşîvê=12 sibat 2018 |tarîxa-gihiştinê=11 sibat 2018 }}</ref> zêdetirî 70.000 kes diyar kiriye ku wekî zimanê ragihandinê ya rojane kar bi îrlendiyê dikin. Ji 1922an a damezirandina ''Dewleta Azad a Îrlendayê'' ve bacgir, postavan, mifetişên çandinê û ''Garda Síochána'' (cureyek karmendên ewlekariyê) jî têde ji kesên karmendên nû yên dewletê bo zimanê îrlendî astekî serkeftî dihat xwestin. Heke karê ''garda''yek ji ber qanûnek bê rawestin bi zimanê îrlendî dihat lêpirsînkirin û her wiha ew kes mecbûr bû ku bi îrlendî bersivê bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Celtic Languages |paşnav=Ó Murchú |pêşnav=Máirtín |weşanger=Routledge |sal=1993 |isbn=0-415-01035-7 |paşnavê-edîtor=Martin J. Ball |cih=London |rr=471–90 |beş=Aspects of the societal status of Modern Irish |paşnavê-edîtor2=James Fife }}</ref> Ji bo têketina karmendiya dewletê xwestina tenê zimanek fermî di sala 1974an de, bi navgîniya protestoyên mîna ''Tevgera Azadiya Ziman'' hat destpêkirin. Her çend pêdiviya zimanê îrlendî ji bo karûbarên gelemperî kêm bibe jî, îrlendî ji bo hemû xwendegehên di nav komarê de ne ku yên dirav ji dewletê distînin, xalekê mecbûr ye. Kesên ku dixwazin di xwendegehên seretayî yên dewletê de dersê bidin divê têkevin azmûna ''Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge''. Ji bo têketina ''Garda Síochána'' (polîsî) di îlona 2005an de mecbûriya destûrnameya ''Leading Certificate'' ya zimanê îrlendî yan jî îngilîzî hat destpêkirin û ji bo pisporên pesendkaran perwerdehiya du salî hat dayîn. Divê pelên fermî yên herî girîng ên hikûmetê bi her du zimên werin weşandin (bi ya Qanûna Zimanên Fermî ya 2003 tarixî, ku ji hêla ''An Coimisinéir Teanga'', [[ombudsman]]ê zimanê îrlendiyê ve hat sepandin). [[Wêne:Percentage_stating_they_speak_Irish_daily_outside_the_education_system_in_the_2011_census.png|çep|thumb|Rêjeya bersivdêrên ku digotin ew di serjimêriya 2011-an de li dewletê li derveyî pergala perwerdehiyê bi îrlendî diaxifin.]] [[Zanîngeha Neteweyî ya Îrlendayê]] ji hemû xwendekaran ji azmûnên ''Leaving Certificate'' an jî ''GCE/GCSEyê asteke derbasdar'' dixwaze, ji yên ku dixwazin dest bi kursek pergala fedaral a [[NUI]]yê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nui.ie/college/entry-requirements.asp |sernav=NUI Entry Requirements – Ollscoil na hÉireann – National University of Ireland |weşanger=Nui.ie |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120705142738/http://www.nui.ie/college/entry-requirements.asp |tarîxa-arşîvê=5 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2012 }}</ref> Lê belê îstîsna ji bo van koman hene: xwendekarên ku ji derveyî Komara Îrlendayê ji dayik bûne, ji kesên ku li Komarê ji dayik bûne lê belê perwerdehiya seretayî li derveyî welêt qedandine û xwendekarên ku nerehetiya dîsleksî lê hene. ''NUI Galway'' mecbûr e ku kesên ku zimanê îrlendî baş dizanin û di heman demê de pisporê karê tayînkirinê ne, di wî karî de bi cih bike. Ev pêdivî bi ya Qanûna Zanîngeha Galwayê (Beşa 3) 1929an hatiye diyarkirin.<ref>[http://www.irishstatutebook.ie/ZZA35Y1929S3.html] https://web.archive.org/web/20051130121122/http://www.irishstatutebook.ie/ZZA35Y1929S3.html</ref> Zanîngeh rastî nerazîbûnan hat û di sala 2016an de hat ragihandin ku seroka/ê zanîngehê ya/yê bê dibe ku zimanê îrlendî nizanibe. ''Misneach'' li dijî vê biryarê gelek protesto li dar xist. Di îlona 2017an de hat ragihandin ku ''Ciarán Ó hÓgartaigh'', axivêrê herikbar ê zimanê îrlendî, dê bibe serokê 13em ê NUIGê. Salan in di derdorên siyasî, akademî û yên din de nîqaşek hişk heye li ser têkçûna piraniya xwendekaran di xwendegehên sereke de ji bo bidestxistina serkeftin a zimên, ku çardeh salan dersên zimên distînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.independent.ie/national-news/academic-claims-the-forced-learning-of-irish-has-failed-118356.html |sernav=Academic claims the forced learning of Irish 'has failed' |tarîx=19 kanûna paşîn 2006 |malper=Independent.ie }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishexaminer.com/ireland/education/end-compulsory-irish-says-fg-as-14000-drop-subject-118897.html |sernav=End compulsory Irish, says FG, as 14,000 drop subject |paşnav=Regan |pêşnav=Mary |tarîx=4 gulan 2010 |malper=Irish Examiner }}</ref><ref>Donncha Ó hÉallaithe: "Litir oscailte chuig Enda Kenny": [http://www.beo.ie/alt-litir-oscailte-chuig-enda-kenny-td.aspx BEO.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120013022/http://www.beo.ie/alt-litir-oscailte-chuig-enda-kenny-td.aspx|date=20 January 2011}}</ref> Ketina rêjeya axivêrên hevdem a xwemalî jî bûye sedema metirsiyek mezin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/study-sees-decline-of-irish-in-gaeltacht-1.949907 |sernav=Study sees decline of Irish in Gaeltacht |paşnav=Siggins |pêşnav=Lorna |tarîx=16 tîrmeh 2007 |malper=The Irish Times }}</ref><ref>Nollaig Ó Gadhra, 'The Gaeltacht and the Future of Irish, ''Studies'', Volume 90, Number 360</ref><ref>Welsh Robert and Stewart, Bruce (1996). 'Gaeltacht,' ''The Oxford Companion to Irish Literature''. Oxford University Press.</ref><ref>Hindley, Reg (1991). ''The Death of the Irish Language: A Qualified Obituary''. Taylor & Francis.</ref> Di sala 2007an de, derhêner [[Manchán Magan]] li [[Dublîn|Dublinê]] ji bo fîlmên xwe tenê çend axivêrên zimanê îrlendî dîtin. Nebû ku ku hin karên rojane bicîh bîne, wekî ku di belgefîlma wî ya ''No Béarla'' de tê dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/travel/2007/jan/05/ireland.features |sernav=Cá Bhfuil Na Gaeilg eoirí? * |paşnav=Magan |pêşnav=Manchán |tarîx=9 kanûna paşîn 2007 |malper=The Guardian |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170129063301/https://www.theguardian.com/travel/2007/jan/05/ireland.features |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Lê dîsa jî, li herêmên bajaran, nemaze li [[Dublîn|Dublinê]], girseyeke mezin a axiverên îrlendî heye. Pir kes perwerdehiya xwe di xwendegehan de temam kiriye yên ku zimanê perwerdehiyê zimanê îrlendî ne: Van xwendegehên seratayî bi navê ''Gaelscoileanna'' tê zanîn.<ref>See the discussion and the conclusions reached in 'Language and Occupational Status: Linguistic Elitism in the Irish Labour Market,’ The Economic and Social Review, Vol. 40, No. 4, Winter, 2009, pp. 435–460: [https://ideas.repec.org/a/eso/journl/v40y2009i4p435-460.html Ideas.repec.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329152128/https://ideas.repec.org/a/eso/journl/v40y2009i4p435-460.html|date=29 March 2015}}</ref> Tê xwestin ku qanûna parlamenteriyê hem bi îrlendî û hem bi îngilîzî hebe lê bi gelemperî tenê bi ingilîzî berdest e. Her wiha xala 25.4an a [[Qanûna Bingehîn a Îrlendayê]] mecbûr dike ku "wergerandina fermî" ya her qanûnek bi zimanek fermî bi yekser bi zimanê fermî yê din bête peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taoiseach.gov.ie/attached_files/html%20files/Constitution%20of%20Ireland%20(Eng).htm |sernav=Constitution of Ireland |tarîx=1 tîrmeh 1937 |weşanger=Government of Ireland |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20090717092821/http://www.taoiseach.gov.ie/attached_files/html%20files/Constitution%20of%20Ireland%20%28Eng%29.htm |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2009 |tarîxa-gihiştinê=19 hezîran 2007 }}</ref> === Gaeltacht === Hin herêmên gundî yên Îrlendayê hene ku zimanê îrlendî li wan deran hîn jî zimanê [[Zimanê bav û kalan|yekem]] ê rojane ye. Ev herêm wekî kesî û kolektîv tên zanîn û wekî [[Gaeltacht]] (yekjimar) an jî [[Gaeltachtaí]] (pirjimar) tên binavkirin. Her çiqas li ba hejmara herêmên din gelheya wan bi bîst an sî hezarî hindik be jî<ref name="Siggins 52">{{Jêder-nûçe |sernav=Only 25% of Gaeltacht households fluent in Irish – survey |paşnav=Siggins |pêşnav=Lorna |tarîx=6 kanûna paşîn 2003 |malper=The Irish Times |rûpel=5 }}</ref> ji hêla gurahiyê (tîriyê) ve rêjeya wan pir zêde ye ku li Îrlendayê tenê di herêma Gaeltachtê de zimanê îrlendî wekî zimanê civatekê tê bikaranîn. Bi ya daneyên ku ji hêla [[Wezareta Civakî, Wekhevî û Karûbarên Gaeltachtê]] ve hatine berhevkirin, wekî fermî tenê yek ji çar malbatên herêma Gaeltachtê bi herikbarî dikarin bi îrlendî bipeyivin. Nivîskarê analîzekê berfireh a anketê, Donncha Ó hÉallaithe ya ji Enstîtuya Teknolojiyê ya Galway-Mayo ye, polîtîkayên zimanê îrlendî ya Îrlendayê wekî "karesatek bêkêmasî û bêguman" bi nav kiriye. [[The Irish Times]], analîzeke di rojnameya zimanê îrlendî ''Foinse'' de weşandiye, wiha wergirtiye: "Ew tawanbariyek bêkêmasî ya hikûmetên desthilatdar ên Îrlendayê ye ku di dema avabûna dewletê de 250.000 axiverên herikbar ên zimanê îrlendî hebûn, lê niha hejmar di navbera 20.000 û 30.000 e".<ref name="Siggins 52"/> [[Wêne:Gaeltacht.svg|thumb|Herêmên fermî yên [[Micheltacht|Gaeltacht]]]] Di 1920an de, gava Dewleta Azad a Îrlendayî hate damezrandin, zimanê îrlendî hîn jî li hin deverên perava rojavayê gelêrî bû.<ref>Hindley 1991, Map 7: Irish speakers by towns and distinct electoral divisions, census 1926.</ref> Di 1930an de, deverên ku ji % 25ê zêdetir nifûsa wan bi îrlendî diaxifîn wekî Gaeltacht hatin sinifandin. Îro, herêmên Gaeltachtî yên herî bihêz, bi hejmar û civakî, yên başûrê [[Connemara]]yê, rojavayê [[Nîvgirava Dingle]] û bakurê rojavayê [[Donegal]]ê ne, ku gelek şênî hîn jî îrlendî wekî zimanê xwe ya bingehîn bi kar tînin. Van deveran bi gelemperî wekî [[Fíor-Ghaeltacht]] têne binavkirin ("Gaeltachta rast"), ev bêjeyek bi eslê xwe bi fermî ji bo deverên ku ji 50% zêdetir nifûsa wan bi îrlendî axivî tê bikaranîn. Gelekên din ên biçûk jî hene wekî li [[Mayo]]yê (Contae Mhaigh Eo), [[Meath]] (Contae na Mí), [[Waterford]] (Gaeltacht na nDéise, Contae Phort Láirge) û [[Cork]] (Contae Chorcaí), [[Gweedore]] (Gaoth Dobhair), navçeya Donegal, li Îrlendayê parêzgeha herî mezin a Gaeltacht e. Her sal deh hezaran xwendekar tevlî xwendegehên havînê yên zimanê îrlendî yên li Gaeltachtê dibin. Xwendekar li gel malbatên ''Gaeltacht''ê dijîn, beşdarî dersan dibin, beşdarî werzişê dibin, diçin ''céilithe''ê û mecbûr in ku bi îrlendî bipeyivin. Hemû aliyên çand û kevneşopiyên îrlendiyan tê teşwîqkirin. === Îrlendaya Bakur === [[Wêne:Aire-leanai.jpg|çep|thumb|Li tabelayê "''Hişyar be, Zarok" tê xwendin'']] Berî dabeşkirina Îrlendayê di sala 1921an de, zimanê îrlendî li hin saziyên asta sêyem û hin xwendegehan wekî "Keltîk" dihat nasîn. Di navbera 1921 û 1972 de, [[Îrlendaya Bakur|Îrlendaya Bakûr]] hikûmet terikandibû. Di wan salan de partiya sîyasî ya ku Parlamena Îrlendaya Bakur (Stormont), ku partiya [[Partiya Yekîtiya Ulster]]ê (UUP) desthilatdar bû, dijminiya zimên kir. Sedema vê dijminatiyê ji hêla neteweperestan bikaranîna zimên bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/language/oreilly97.htm#national |sernav=CAIN: Issues: Language: O'Reilly, C. (1997) Nationalists and the Irish Language in Northern Ireland: Competing Perspectives |weşanger=Cain.ulst.ac.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151009134019/http://cain.ulst.ac.uk/issues/language/oreilly97.htm#national |tarîxa-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> Di pêncî salên desthilatdariya wan de zimanê îrlendî ji weşanê, ji ragihandina pirsgirêkên çandî yên kêmaniyan û ji radyo û televîzyonan hat dûrxistin.<ref>[http://www.gppac.net/documents/pbp_f/part1/7_changi.htm GPPAC.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513093201/http://www.gppac.net/documents/pbp_f/part1/7_changi.htm|date=13 May 2007}}</ref> Ziman li [[Keyaniya Yekbûyî]], bi saya ''Good Friday Agreement''ê ya 1998<ref name="belfast">{{Jêder-malper |url=http://cain.ulst.ac.uk/events/peace/docs/agreement.htm#rights |sernav=Belfast Agreement – Full text – Section 6 (Equality) – "Economic, Social and Cultural issues" |weşanger=Cain.ulst.ac.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131122194559/http://cain.ulst.ac.uk/events/peace/docs/agreement.htm#rights |tarîxa-arşîvê=22 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2012 }}</ref> û dûre, di 2003an de bi pejirandina Hikûmeta Brîtanyayê ya ''European Charter for Regional or Minority Languages''ê zimanê îrlendî heta astekî wekî zimanekî fermî hat pejirandin. Di Peymana St Andrews a 2006an de hikûmeta Brîtanyayê soz da ku dê qanûnan bisepîne da ku zimanê îrlendî pêşve bixe<ref name="bbc13dec2006">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6177321.stm |sernav=Irish language future is raised |tarîx=13 kanûna pêşîn 2006 |weşanger=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070315193716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6177321.stm |tarîxa-arşîvê=15 adar 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 hezîran 2007 }}</ref> lê ew ji destpêka sala 2019ê ve hîn neçû serî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://connemarajournal.ie/will-campaign-achieve-equality-irish-language/ |sernav=We will continue to campaign until we achieve equality for the Irish language |tarîx=12 adar 2014 |weşanger=Connemara Journal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171011123728/http://connemarajournal.ie/will-campaign-achieve-equality-irish-language/ |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2017 }}</ref> Li Îrlendaya Bakûr zimanê îrlendî bi gelemperî di dema avakirina hikûmetê de wekî bazirganiyê tê bikaranîn, ku kom û rêxistinên mîna ''An Dream Dearg'' ve her tim tê protestokirin. Di halê hazir de nîqaşek domdar a bi navê Qanûna Zimanê Îrlendî di derbarê statûya zimên de heye. ''An Dream Dearg'' bo alîgiriya vê çalakiyê bi navê ''Acht na Gaeilge Anois'' ("''Qanûna Zimanê Îrlendî Niha''") kampanyayek daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/thousands-call-for-irish-language-act-during-belfast-rally-1.3090740 |sernav=Thousands call for Irish Language Act during Belfast rally |malper=Irishtimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171115205211/https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/thousands-call-for-irish-language-act-during-belfast-rally-1.3090740 |tarîxa-arşîvê=15 çiriya paşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2018 }}</ref> === Parlamena Ewropayê === Îrlendî di 1ê kanûna paşîn a 2007an de bû zimanek fermî yê [[YE]]yê, ku bi vê êdî derfet heye, parlamenterên Ewropî bi zimanê îrlendî di Parlamena Ewropî û komîteyan de biaxifin, her çend wergêrek bi sîmultananeyî zimanê wê parlamenterê biwergerîne. Herçiqas zimanê îrlendî bûye zimaneki fermî ya Yekîtiya Ewropî, niha tenê biryarên hevpar tên wergerandin ku ev rewş ji ber biryarên Îrlendayê bû di dema statûya zimên de danûstandin dihat kirin. Ev rewş bi vekolandina pênç salên pêşîn ên bikaranînîna zimên ve bi xwesteka Îrlendayê mimkun e ku bê berfirehkirin an na dê pênç salên din di vê astê de were bikaranîn. Her wiha peywirdarkirina wergêran ji îrlendî bo zimanên din peywira Îrlendayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/dgs/translation/spotlight/irish_en.htm |sernav=Is í an Ghaeilge an 21ú teanga oifigiúil den Aontas Eorpach |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080318191550/http://ec.europa.eu/dgs/translation/spotlight/irish_en.htm |tarîxa-arşîvê=18 adar 2008 |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2008 }}</ref> Tê texmînkirin ku vekolînên li ser bikaranîna vê zimên a li YEyê di 2022an de were temamkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/irish-to-be-given-full-official-eu-language-status/ |sernav=Irish to be given full official EU language status |malper=EURACTIV.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170924044948/https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/irish-to-be-given-full-official-eu-language-status/ |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2017 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2017 }}</ref> Berî ku îrlendî bibe zimanek fermî, jê re statûya zimanê peymankirinê hatibû dayîn û tenê pelên herî bilind ên Yekîtiya Ewropî bi zimanê îrlendî de peyda dibûn. === Li derveyî Îrlendayê === [[Wêne:Multilingual_sign_Department_Culture_Leisure_Arts_Northern_Ireland.jpg|thumb|Afîşek ji bo beşa Çand, Huner û Betaliyê ya Îrlendaya Bakur, bi îngilîzî, îrlendî û skotiya Ulsterê.]]Zimanê îrlendî di dema nûjen de ji aliyê dîasporayeke mezin ve ket welatên din, ku pirraniya wan li [[Brîtanya (girav)|Brîtanya Mezin]] û Bakurê Amerîkayê û di heman demê de jî li [[Awistralya]], [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] û [[Arjentîn]]ê ye. Tevgerên koçberiyê yên mezin ên pêşî di sedsala 17an de dest pê kirin, bi piranî wekî encama serhildana dijî Cromwellianê pêk hat a ku Îrlenda ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin, ku gelek îrlendiyên tevlî serhildanê bûne, sirgûnî [[Hindistan]]a Rojava kirine. Koçberiya îrlendiyan ber bi Dewletên Yekbûyî re ji sedsala 18an ve hat destpêkirin û di salên 1840an de ji hêla hezaran kes ve xurt bû, yên ku ji xelayê direviyan. Vê koçberê li Brîtanyayê jî bandor kir. Heya wê demê pir koçber bi îrlendî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivîn, her çend îngilîzî xwe wekî zimanê bingehîn damezirandibe jî. Axaftvanên îrlendî pêşî di dawiya sedsala 18an de wekî sûcdar û leşker gihîştibûn Awistralyayê û piraniya rûniştvanên wê derê îrlendî axivîn, bi taybetî di salên 1860an de. Zelanda Nû jî para xwe ji vê koçberiyê vegirt. Di nav wan welatan de tenê Arjentîn welatê ne-îngilîz bû ku hejmareke mezin ji koçberên îrlendî hewand nav xwe û di nav wan de çend axaftvanên îrlendî jî hebûn. Di nav koçberan de tenê hejmarek biçûk dikarîbûn bi zimanê îrlendî bixwînin û binivîsînin, lê ew gelek destxetên zimanê xwe anîbûn him [[DYA]]yê him jî Awistralyayê û rojnameya pêşîn ku zimanê îrlendî tê de bi rêjeyeke girîng dihat bikaranîn li DYAyê hat weşandin: ''An Gaodhal''. Di heman demê de li Awistralyayê jî ziman di çapemeniyê de cih girt. ''Vejîna Gaelic'', ku di salên 1890an de li Îrlendayê dest pê kiribû, li derveyî welêt jî bersiva xwe stend û gelek şaxên ''Conradh na Gaeilge''ê li hemî welatan hat damezrandin ên ku axêverên zimanê îrlendî tê de êdî rûniştvan bûn. Hilweşîna îrlendî li Îrlendayê, hêdîçûna koçberiyê û xeribiyê sebeb bûn ku rêjeya bikaranîna îrlendiya derveyî welêt paş ve bikeve. Tevî vê yekê, di sedsala 20an de komên biçûk ên baldar ên diyasporayê hînbûn û mezinkirina çand û zimanê îrlendî berdewam kirin. Îro ziman li Amerîkaya Bakur, Awistralyayê û Ewropayê di perwerdehiya bilind de tê fêrkirin û axêverên îrlendî yên derveyî Îrlendayê di warê wêje û rojnamegeriyê de beşdarî zimên dibin. Di Dewletên Yekbûyî û Kanadayê de torên girîng ên zimanê îrlendî hene;<ref>{{Jêder-malper |url=https://wpunj.academia.edu/Brian%C3%93Broin/Talks/61329/An_Analysis_of_the_Irish-Speaking_Communities_of_North_America_Who_are_they_what_are_their_opinions_and_what_are_their_needs |sernav=An Analysis of the Irish-Speaking Communities of North America: Who are they, what are their opinions, and what are their needs? |paşnav=O Broin |pêşnav=Brian |weşanger=Academia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120510104027/http://wpunj.academia.edu/Brian%C3%93Broin/Talks/61329/An_Analysis_of_the_Irish-Speaking_Communities_of_North_America_Who_are_they_what_are_their_opinions_and_what_are_their_needs |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2012 }}</ref> hejmarên ji bo 2006–2008an hatine weşandin nîşan didin ku 22,279 îrlendiyên amerîkayî li malên xwe bi zimanê îrlendî dipeyivin.<ref>{{Jêder |cure=table |contribution=1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006–2008 |sal=2010 |sernav=Language |contribution-url=https://www.census.gov/hhes/socdemo/language/ |weşanger=Census }}</ref> Zimanê îrlendî di heman demê de yek ji zimanên [[Lîga Keltan]] e ku ev rêxistinek derî hikûmetî ye û neteweyên keltîk ên [[Skotlenda]], [[Wales]], [[Bretanya]], [[Cornwall]] û Girava Manê bi nasname, çand û zimanê ve dide naskirin. Ew taybetî giranî dide ser zimanên xweser ên Keltîk. Ew ji hêla [[Neteweyên Yekbûyî]] ve wekî rêxistinek derî hikumetî bi "Rewşa Roster" tê pejirandin û beşek ji Encûmena Aborî û Civakî ya NYyê ye. Şaxên rêxistinê li hemû welatên keltîk û [[Patagonya]]yê, Arjentînê, [[New York City]]yê, û [[London]]ê hene. Îrlendî heta destpêka sedsala 20an li girava Newfoundlandê wekî zimanê civatî hate peyivîn ku girav wekî ''Newfoundland Irish'' jî tê zanîn. == Bikaranîn == Daneyên serjimêriya 2016an li jêr tê rêdan: Di serjimêra giştî ya nîsana 2016an de kesên ku bersiva 'erê' dane pirsa "''dikarim bi îrlendî bipeyivim''" 1,761,420 bûye ku ketinek biçûk (ji sedî 0,7) di nav wê û serjimêra 2011an de heye (1,774,437). Ji 73,803 axêverên zimanê îrlendî yên rojane (li dervayê pergala perwerdehiyê), 20.586 kes (27.9%) li deverên ''Gaeltacht''ê dijîn. === Li Gaeltachtê rêjeya axêverên rojane === {| class="wikitable" !Hêrêma ''Gaeltacht'' !2011 !2016 |- | align="center" |Cork County | align="right" |982 | align="right" |872 |- | align="center" |Donegal County | align="right" |7,047 | align="right" |5,929 |- | align="center" |Bajarê Galway | align="right" |636 | align="right" |646 |- | align="center" |Galway County | align="right" |10,085 | align="right" |9,445 |- | align="center" |Kerry County | align="right" |2,501 | align="right" |2,049 |- | align="center" |Mayo County | align="right" |1,172 | align="right" |895 |- | align="center" |Meath County | align="right" |314 | align="right" |283 |- | align="center" |Waterford County | align="right" |438 | align="right" |467 |- | align="center" |''Herêmên Gaeltacht'' | align="right" |''23,175'' | align="right" |''20,586'' |- class="sortbottom" | colspan="3" |Çavkanî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cso.ie/en/csolatestnews/presspages/2017/census2016summaryresults-part1/ |sernav="Census 2016 Summary Results – Part 1 – CSO – Central Statistics Office" |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170730013846/http://www.cso.ie/en/csolatestnews/presspages/2017/census2016summaryresults-part1/ |tarîxa-arşîvê=2017-07-30 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> |} Di 1996an de 3 herêmên hilbijartinê yên dewleta Îrlendayê ku zimanê îrlendî herî zêde di wan deran de tê peyivîn ev bûn: ''An Turloch'' (91% +), ''Scainimh'' (89% +), ''Min an Chladaigh'' (88% +).<ref>https://www.chg.gov.ie/app/uploads/2018/07/report-of-coimisiun-na-gaeltachta.pdf</ref> == Zarava == Zimanê îrlendî bi gelek [[zarava]]yên kevneşopî û ji hêla cûrbecûr ên "bajarî" ve tê raberkirin. Cûdahî di navbera zaravayan de xwe di nav kirp, ton, peyv û taybetmendiyên bingehî de nîşan dide. Bi kurtasî sê zaravayên zimanê îrlendî yên jîndar di van herêman de tên bikaranîn: ''Munster''ê (''Cúige Mumhan''), ''Connacht'' (Cúige Chonnacht) û ''Ulster'' (Cúige Uladh). Hin recordên zaravayê ''Leinster'' (''Cúige Laighean'') ji hêla Komîsyona Folklora Îrlendî û yên din ve hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doegen.ie/taxonomy/term/21984 |sernav=The Doegen Records Web Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180908015716/https://doegen.ie/taxonomy/term/21984 |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2018 }}</ref> ''Newfoundland'', li rojhilata Kanadayê ye, formek îrlendiyê ya ji jêdera ''Munster'' e ku ya piştî sedsala 18an pêk hatiye. === Munster === ''Îrlendiya Munsterê'' zaravayê ku li sê herêmên ''Gaeltacht''ê tê peyivîn: [[Cork]] (''Contae Chorcaí''), [[Kerry]] (''Contae Chiarraí''), [[Waterford]] (Contae Phort Láirge). Deverên ''Cork''ê yên li ''Gaeltacht''ê dikare li ''Girava Cape Clear'' (''Oileán Chléire'') û ''Muskerry'' (''Múscraí''); yên Kerry di ''Corca Dhuibhne'' û ''Iveragh Peninsula''; û yên ''Waterford'' li ''Ring'' (''An Rinn'') û ''Old Parish'' (''An Sean Phobal''), her du jî bi hev re "''Gaeltacht na nDéise''"ê ava dikin. Ji sê wîlayetan, îrlendiyên ku li Cork û Kerry tê peyivîn pir dişibin hevûdin lê yê ''Waterford''ê ji wan cihêtir e. Hin taybetmendiyên tîpîk ên îrlendiya Munsterê ev in: # Bikaranîna paşpirtikan li ser lêkeran ji bo nîşana kesan. "Divê ez" digel ku zaravayên din '''caithfidh mé''' bibe jî ('''mé''' tê wateya "min/ez") di ''Munster'' de '''caithfead''' her wiha '''caithfidh mé''' ye. Li ''Munster''ê "Ez bûm û tu bû" '''Bhíos agus bhís''' her wiha '''Bhí mé agus bhí tú''' ye, lê bi zaravayên din bi gelemperî '''Bhí mé agus bhí tú''' ye. Ev meylên bihêz in û formên kesane '''''Bhíos''''' hwd li Rojava û Bakur têne bikar anîn. # Bikaranîna lêkerên serbixwe yan jî girêdayî yên ku di ''Standard''ê de tunene. Wekî mînak, "Ez dibînim" li Munsterê '''chím''' e ku forma serbixwe ye (îrlendiya Ulsterê jî şêweyek wekhev, '''''tchím''''' bi kar tîne) û "ez nabînim" '''ní fheicim''' e ('''''feicim''''' ku forma girêdayî ye, ku bo neyinî ''ní'' "ne" tê bikaranîn). '''''Chím''''' li şûna '''''feicim''''' a ''Standard''ê ye. Bi vî rengî, di ''Munster''ê de forma kevneşopî ya '''bheirim''' hatiye parastin. "Ez didim"/'''ní thugaim''' li şûna '''tugaim'''/'''ní thugaim''' a ''Standard''ê ye; "Ez ê bibim"/'''gheibhim''', "Ez ê nebim"/'''ní bhfaighim''' li şûna '''''faighim'''''/'''''ní bhfaighim''''' in. # Gava ku -''nn'', -''m'', -''rr'', -''rd'', -''ll'' û hwd, li paş yekkiteyiyan werin û dema peyvên yekkiteyî bi konsonantekî xilas bibe, hin vokalên kin têne dirêjkirin, hinin jî têne dîftongkirin: '''ceann''' [''caun''] "ser", '''cam''' [''kɑum''], "bêşeref", '''gearr''' [''ɟaːr''] "kin", '''ord''' [''oːrd''] "muhil", '''gall''' [''ɡɑul''] "biyanî, ne-Gael", '''iontas''' [''uːntəs''] "ecêb, mucîze", '''compánach''' [''kəumˈpɑːnəx''] "hevkar" hwd. # Bi karanîna '''ea'''-yê "ew" gelek peyv têne çêkirin. Bi vî rengî di ''Munster''ê de "Ez mirovekî îrlendî me" wekî '''is Éireannach mé''' an jî '''''Éireannach is ea mé''''' tê gotin; lê bi wateyê ve cûdahiyek di navbera wan de heye: a yekemîn vegotinek hêsan a rastiyê ye, ya duyemîn jî giringiyê dide ser peyva '''Éireannach'''. # Him peyvên nêr û him jî ên mê piştî van peyv û koman nerm (lenition) dibin: '''insan''' (sa/san) "di nav de", '''den''' "ya/yê" û '''don''' "ji bo": '''sa tsiopa''' "di firoşgehê de", digel ''Standard''ê '''sa siopa''' (Nermbûyîn di ''Standard''ê de tenê bo peyvên mê derbasdar e). # Windabûna ''f-yê piştî'' sa: '''sa bhfeirm''' "li çewlikê", li şûna '''''san fheirm.''''' # Ji bilî ''insan'', ''den'' û ''don'', windabûna ''t'' û ''d''-yan piştî hemû daçek + artîkela yekjimar: '''''ar an dtigh''''' "li ser malê", '''''ag an ndoras''''' "li ber derî". # Gava kîteya yekem vokalek kurt bihewîne bi gelemperî kirpa li ser kîteya duyemîn dikeve û kîteya duyem vokalek dirêj, dîftong an jî ''biorán'' dihewînin wekî mînak '''bio''rán''''' ("derzî"), li dijî '''''bio''rán''' a ''Connacht'' û ''Ulster''ê. === Connacht === Ji hêla dîrokî ve, îrlendiya ''Connacht''ê nûnerê herêma herî rojavayî ya zaravayekê ye ku demekê ji rojhilat ber bi rojavayê ve li seranserê navenda Îrlendayê ve dirêj kirîbû. Devokên herî bihêz a îrlendiya ''Connacht''ê li ''Connemara''yê û ''Giravên Aranê'' têne dîtin. Herêma zaravayê -''Gaeltacht''a Connachtê- li herêmeke biçûk e ku di nav sînorên ''Galway'' (''Gaillimh'') û ''Mayo'' (''Maigh Eo'') de tê axaftin. Di navbera vê zaravayê û forma populer a îrlendiya ''Connemara''ya başûr û forma ''Mid-Connacht''/''Joyce Country'' (li ser sînorê di navbera ''Mayo'' û ''Galway''ê de ye) û formên ''Achill'' û ''Erris''ê de (li bakurê parêzgehê) gelek cûdahî hene. Taybetmendiya herî berbiçav a îrlendiya ''Connacht''ê ya ji standarda fermî cuda dibe, raderên ku bi '''-achan'''ê bi dawî dibin. Wekî mînak '''lagachan''' li şûna '''lagú''' "qelsbûn"ê. Bilêvkirina nestandard a devera ''Gaeltacht Cois Fharraige''ê bi vokalên dirêjkirî û bi windakirinên hindik dengek cihê û diyarkirî dide peyvan. Taybetmendiyeke din a cuda ya ''Connacht'' û ''Ulster''ê ji ya ''Munster''ê ev e: di ''Ulster''ê de '''bh''' û '''mh''' (wek [<nowiki/>[[w]]]) li şûna [vˠ]-ya Munsterê tê bilêvkirin. Wekî mînak '''sliabh''' ("çiya") digel bilêvkirina başûrî ya [ʃlʲiəβ]ê li ''Ulster'' û ''Munster''ê wekî [ʃlʲiəw] tê bilêvkirin. Xeynî vê yekê axêverên Connacht û Ulsterê wekî hevpar li şûna '''bhíomar''' a ''Munster''ê forma '''bhí muid''' ("em ... bûn") bi kar tînin. Mîna îrlendiya Munsterê, hin vokalên kurt têne dirêjkirin û yên din di pêşiya -''nn'', -''m'', -''rr'', -''rd'', -''ll'' de, di peyvên yekkîteyî de û di kîteya kirpkirî ya peyvên pirkîteyî de yên ku piştî kirpê konsonantek vedihewîne, dibin dîftong; wekî di van de tê dîtin: ''ceann [cɑ:n] "ser"'', ''cam'' [kɑ: m], gearr [gʲɑ:r] "kin, kurt", ord [ourd] "balyoz", gall [gɑ:l] "biyanî, ne Gael", iontas [i:ntəs] "mûcîze" hwd. Forma '-aibh', gava ku di dawiya peyvên wekî 'agaibh', tîpa deng wekî 'î' tê bilêv kirin. Bilêvkirina ku li [[Welatê Joyce]]ê (devera li dora [[Lough Corrib]] û [[Lough Mask]]ê) berbelav e pir dişibe ya başurê Connemarayê. Zaravaya Mayo-ya Bakurî ya [[Erris]] (Iorras) û [[Achill]]ê (Acaill) di rêzimanî û morfolojiyê de li ser bingehên zaravaya Connachtê ye, lê ji ber koçberiya mezin hinek dişibe îrlendîya Ulsterê jî. Mînakî, bêjeyên ''-mh'' û ''-bh'' dengek wan pir nermtir e, bi meyla bidawîkirina bêjeyên wekî ''leo'' û ''dóibh,'' bi "f"ê ''leofa'' û ''dófa'' herwiha. Ji bilî peyvek tîpîk a qada din ê Connachtê, mirov peyvên Ulsterê yên mîna ''amharc'' jî dibîne (maneya "nêrîn" û bilêvkirin "onk") an jî van peyvan: ''amharc'' (bi êş), ''druid'' (nêzik), mothaigh (bihîstin), ''doiligh'' (cuda), ''{{ziman|ga|úr}}'' (nû), û ''tig le'' (karîn/kanîn - mîna forma ''féidir'') Serokkomarê Îrlendayê Douglas Hyde dibe ku yek ji axêverên herî dawî yê devoka [[Roscommon]] a îrlendî bû .<ref name=":1"/> === Ulster === Îrlendiya Ulsterê zaravayê ku li herêmên Gaeltacht ên Donegalê tê axaftin. Di van herêman de hemû civakên Ulsterê dihewîne ên ku di serdema îrlendî-axêveriyê de bê navberî îrlendî diaxiviyan. Civakên îrlendî-axêver ên li deverên din ên Ulsterê bi encama vejîna zimên ve fêrî zimanê îrlendî bûne. Daneyên serjimêriyê nîşan dide ku 4,130 kes li malê îrlendî diaxifin. Ulster ji hêla zimanî ve, bi cûdahiyên piçûk, li Gweedoreê (Gaoth Dobhair = Inlet of Streaming Water) û li The Rossesê (na Rossa) tê axivîn. Dengên îrlendiya Ulsterê ji du zaravayên din ên sereke pir cuda ye. Ew gelek taybetmendiyên wê û yên Gaelica skotî û Manxê hevpar in û gelek bêje û wate jî tê de. Her wiha gelek taybetmendiyên skotiya Gaelic a bakurî û îrlendiya Munsterê jî hevpar in. Taybetiyek berbiçav a Ulsterê, skotiya Gaelic û Manxê ev e ku hi bo partîkala neyînî cha(n)ê bi kar tînin, li şûna ní-ya Munster û Connachtê . Her çend îrlendiya başûrê Donegalê dewsa ''cha(n)ê ní'' bi kar tîne jî, di devokên herî bakurî de (mînak [[Rosguill]] û [[Girava Tory]] ) her diçe ''cha(n) serdest dibe.''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Phonetic Study of the Irish of Tory Island, County Donegal |paşnav=Hamilton |pêşnav=John Noel |weşanger=Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast |sal=1974 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grammar of Ros Goill Irish, County Donegal |paşnav=Lucas |pêşnav=Leslie W. |weşanger=Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast |sal=1979 }}</ref> Taybetmendiyek din a berbiçav bilêvkirina lêkera kesê yekem ê yekjimar e ku ''-bi -im'' û -amê bi dawî dibe ku ev di heman demê de bi Manx û Skoçyayê re hevpar e (Munster/Connacht ''siúlaim'' "Ez dimeşim ", Ulster ''siúlam'') === Leinster === Heya destpêka sedsala 19an û paşê jî, li hemû duwazdeh navçeyên Leinsterê zimanê îrlendî dihate axaftin. Delîlên ku ji hêla navên cihan, çavkaniyên edebî û axaftina tomarkirî ve hatine peydakirin, diyar dikin ku zaravayek bi navê Leinster tune ye. Di şûna wê de, zaravayê sereke li wan navçeyan hatiye bi kar anîn: ji rojavayê Connachtê ber bi rojhilatê ve heta ber bi çemê Liffeyê û ber bi başûrê ve digihîje Wexfordê, li wan deran her çend gelek guherînên herêmî hebin jî. Du zaravayên piçûktir jî hatine axaftin: Ulster li navçeyên Meath û Louthê, ku heya başûrê gundê Boyneê dirêj dibe û zaravayeke Munsterê ku li Kilkennyê û başûrê Laoisê hatiye axaftin. Qeydên pêşîn ên di derbarê îrlendiyên rojhilatî ên Leinsterê ''de ne, ji hêla bijîşk û gerokê îngilîzî Andrew Bordeî ve hatiye nivîsîn ku di'' ''The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledgeê'' (1547) de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/stream/fyrstbokeintrod01boorgoog#page/n140/mode/2up |sernav=''The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge'' |paşnav=Borde |pêşnav=Andrew |tarîx=1870 |paşnavê-edîtor=F.J. Furnivall |weşanger=N. Trubner & Co. |rr=131–135 }}</ref> Peyvên ku wî bikar anîne ev ên jêrîn in (rastnivîsa îro ya îrlendî): {| style="margin-left: 1em;" |Tu çawa yî? |''Kanys stato?'' |[Canas 'tá tú?] |- |Ez baş im, spas |''Tam gomak gramahagood.'' |[Tá mé go maith, go raibh maith agat.] |- |Ezbenî, tu dikarî bi îrlendî biaxifî? |''Sor, woll galow oket?'' |[Sir, 'bhfuil Gaeilig [Gaela'] agat?] |- |Xanim, nan bide min! |''Benytee, toor haran!'' |[A bhean an tí, tabhair arán!] |- |Waterford çiqas dûr e? |''Gath haad o showh go part laarg?'' . |[Gá fhad as [a] seo go Port Láirge?] |} === The Pale === [[Wêne:The_Pale_According_to_the_Statute_of_1488.jpg|rast|thumb|The Pale - bi ya Qanûna 1488an]] The Pale (An Pháil) herêmek e li dora Dublîna dereng a serdema navîn, a ku di bin kontrola hikûmeta îngilîzî de bû. Di dawiya sedsala 15an de ew ji Dalkeyê, li başûrê [[Dublîn|Dublinê]], heya bajaroka garnîzonî Dundalkê, ji herêmek li kêleka peravê pêk tê. Di vê herêma "Englyshe tunge"ê de îngilîzî tu carî bi rastî nebûye zimanekî serdest û ji bilî vê yekê jî bi rengek dereng hatibû vê derê; mêtingerên yekem normanî bûn ku bi fransî normanî diaxifîyan. Zimanê îrlendî her dem bû zimanê girseya gel. Karbidesteke îngilîzî li Paleê di 1515an de destnîşan kir ku "hemî mirovên sade yên ber qanûnên padîşahê berpirsyar in, bi piranî îrlendî ne, adetên îrlendî didomînin û zimanê îrlendî dipeyivin".<ref>"State of Ireland & Plan for its Reformation" in ''State Papers Ireland'', Henry VIII, ii, 8.</ref> Bi xurtkirina kontrola çandî û siyasî ya îngilîzî re, guherîna zimên dest pê kir, lê ev yek heya sedsala 18an bi zelalî eşkere nebû. Hingê jî, di serdema dehsalî ya 1771–81an de, rêjeya îrlendî-axêverên li Meathê bi kêmî ve ji % 41 bû. Di sala 1851-an de ev rêje ji % 3 kêmtir bû.<ref name="Fitzgerald">See Fitzgerald 1984.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ziman|Îrlendî]] [[Kategorî:Zimanên goidelî]] [[Kategorî:Zimanên keltî]] [[Kategorî:Zimanên Îrlendayê]] [[Kategorî:Zimanên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Zimanên Komara Îrlendayê]] [[Kategorî:Zimanê îrlendî| ]] deaazhdfe3u2x7bj4sy1790hbd860zh 2083461 2083372 2026-08-03T01:07:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Îrlendî<br /> (Gaeilge) | rengamalbat = mediumseagreen | rengapişt = #E8FCD4 | welat = [[Komara Îrlendayê]], [[Kanada]], [[Arjentîn]] | rêz = | hêrem = [[Îrlendaya Bakur]], [[Yekîtiya Ewropayê]] | zimanaxêv = Derdora 1,000,000 | Zimanmalbat = [[malbata zimanên hind û ewropî]] <br /> :[[Zimanên keltî]] ::[[Zimanên keltî yên giravî]] :::[[Zimanên goidelî]] :::: [[îrlendî]] | zimanafermî = [[Komara Îrlendayê]], [[Îrlendaya Bakur]], [[Yekîtiya Ewropayê]] | tîpolojî = [[Tîpên latînî]] | rêxistin = | iso1 = ga | iso2 = gle | iso3 = [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=gle gle] | lc1 = kur | ld1 = Kurdish (generic) | ll1 = none | lc2 = ckb | ld2 = Central Kurdish | ll2 = Sorani | lc3 = kmr | ld3 = Northern Kurdish | ll3 = Kurmanji | lc4 = sdh | ld4 = Southern Kurdish | sil = Irish | wêne = Kurdsprache.jpg | wêne_sernav = Firehbûna zimanê kurdî }} '''Zimanê îrlendî''' (''Gaeilge'') an jî gelek caran wekî ''gaelî'' an jî ''zimanê îrlendiya gaelî'' tê binavkirin, yek ji zimanê ''goidelî'' (''gaelî'') ye ku bi [[malbata zimanên hind û ewropî]] ve girêdayî ye.<ref>[https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/gaelic Collins English Dictionary, retrieved 26 September 2020]</ref><ref>"[https://www.merriam-webster.com/dictionary/Gaelic Gaelic: Definition of Gaelic by Merriam-Webster]". Merriam-Webster.com. Merriam-Webster, Incorporated.</ref> Zimanê îrlendî ji aliyê kêmaniyekî îrlendiyan ve wekî zimanê yekem û ji aliyê piraniyeke mezintir a ku ne axêverên zimandayikî ne, wekî zimanê duyem tê xeberdan. Zimanê îrlendî, di dîroka nivîskî ya îrlendiyan de bi piranî bûye zimanê serdest û ew wê bi xwe re birine [[Skotlenda]]yê û [[Girava Manê]] ku zimanê îrlendî ya naverast li wir guheriye [[gaeliya skotî]] û [[Manx]]ê. Ew di [[Ewropaya Rojava|Rojavaya Ewropayê]] de xwediyê wêjeya gelî ya nivîskî ya herî kevn e. Zimanê îrlendî zimanê fermî ya yekem a [[Komara Îrlendayê]] ye û yek ji zimanên fermî yên [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Her wiha di [[Îrlendaya Bakur]] de wekî zimanekî kêmanî tê nasîn. Saziya ''[[Foras na Gaeilge]]'' ji nasandina zimên berpirs e. == Nav == === Bi îrlendî === Di ''[[An Caighdeán Oifigiúil]]'' (pîvanên fermî yên nivîsandinê) de navê zimên '''Gaeilge''' (bilêvkirina îrlendî: [ˈɡeːlʲɟə]) ye. Berî reforma rastnivîsandinê ya 1948ê, navê zimên wekî  ''Gaedhilge'' dihat nivîsandin ku di orijînalê de ev form di ''îrlendiya klasîk'' de dihate bikaranîn û [[genîtîv]]a ''Gaedhealg'' bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foclóir Gaedhilge agus Béarla |url=https://archive.org/details/irishenglishdict0000patr_q3i0 |paşnav=Dinneen |pêşnav=Patrick S. |weşanger=Irish Texts Society |sal=1927 |isbn=1-870166-00-0 |çap=2d |cih=Dublin |rr=&nbsp;507 s.v. ''Gaedhealg'' |lînka-nivîskar=Patrick S. Dinneen }}</ref> Rastnivîsên din ên kevintir ''Gaoidhealg'' a îrlendiya klasîk [ˈɡeːʝəlˠɡ] û ''Goídelc'' [ˈɡoiðelˠɡ] a ''îrlendiya kevn'' bûn. Rastnivîsa nûjen, bi rakirina ''dh''-ya nava ''Gaedhilge''yê pêk tê û ''Goidelica'' ku dide fêmkirin ew girêdayî malbata zimanê îrlendeyî ye, di îrlendiya kevn de çêbûye. Di zaravayên nûjen de formên cuda yên navê zimên hene: (ji xêynî ''Gaeilge'' a ''[[Connacht]]a'' başûr) ''Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig'' ([ˈɡeːlʲɪc]) an jî ''Gaedhlag'' ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) di ''îrlendiya [[Ulster]]ê'' û ''îrlendiya Connachtê'' de û ''Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn'' ([ˈɡeːl̪ˠɪŋʲ/ˈɡeːl̪ˠɪnʲ])<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Ghaeilge, Podręcznik Języka Irlandzkiego |paşnav=Doyle |pêşnav=Aidan |paşnav2=Gussmann |pêşnav2=Edmund |sal=2005 |isbn=83-7363-275-1 |rr=&nbsp;423k }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Teach Yourself Irish |paşnav=Dillon |pêşnav=Myles |paşnav2=Ó Cróinín |pêşnav2=Donncha |sal=1961 |isbn=0-340-27841-2 |rr=&nbsp;227 |lînka-nivîskar2=Dáibhí Ó Cróinín }}</ref> di ''îrlendiya [[Munser]]ê'' de heye. === Bi îngilîzî === Gotina îngilîzî ya ji bo zimanê îrlendî ''Irish'' e ku ji hêla [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] ve wekî "zimanê keltîk ê Îrlendayê" tê bikaranîn. Bi ya YE, "du têgih [''Irish'' û ''Gaelic''] ne hevdengî ne"; ''Gaelic'' wekî navê "koma [[zimanên keltî]] yên Îrlenda û Skotlendayê" pênase dike.<ref>[http://publications.europa.eu/code/en/en-370204.htm Interinstitutional Style Guide: Section 7.2.4. Rules governing the languages of the institutions] European Union, 27 April 2016.</ref> Ev bi pênaseyên ''Gaelic'' ên ferhengên Cambridge û Merriam-Websterê ahengdar in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/gaelic?q=Gaelic |sernav=Gaelic: meaning in the Cambridge English Dictionary |malper=cambridge.org |weşanger=Cambridge University Press |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Gaelic |sernav=Gaelic: Definition of Gaelic by Merriam-Webster |malper=Merriam-Webster.com |weşanger=Merriam-Webster, Incorporated }}</ref> Alan Titley, wergêrê îrlendî û profesorê zimanê îrlendî yê nûjen li [[University College Cork]] e, cudatiya li nav têgihên "Irish" û "Scottish"ê wekî li jêr ronî kiriye: "Irish" carinan bi xeletî wekî "Gaelic" tê binavkirin. Divê zimanê îrlendî tu carî wekî ”Gaelic” neyê binavkirin ji ber ku kirina wisa ji aliyê dîrokî, civakî, fermî û zimanî ve şaş e. "Gaelic", ya rast ev e ku divê ji bo zimanê dîrokî yê bingehîn ê Skotlendayê bê bikaranîn, her çend ew di îngilîzî de bi gelemperî ji bo "Irish" hatibe binavkirin jî. Cûdahî ne veşartî ye: "Irish" navê zimanê zikmakî yê Îrlenda ye û "Gaelic" zimanê sereke yê zikmakî yê Skotlenda ye, her çend ku ev peyv di nav du sed salên borî de, an jî hindiktir ketiye nav bikaranîna hevbeş.<ref>[https://www.johnbanville.eu/translator/alan-titley Alan Titley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229222121/https://www.johnbanville.eu/translator/alan-titley |date=2020-12-29 }} European Federation of Associations and Centres of Irish Studies (EFACIS), 2015.</ref> - Alan Titley, ji danasîna The Dirty Dust (2015), p. viii. == Dîrok == [[Wêne:Ireland_in_Irish.jpg|thumb|Nexşeya Îrlendayê bi zimanê îrlendî]] Di sedsala 10an de, ''îrlendiya kevn'' derbasî ''îrlendiya naverastê'' bûye li Îrlendayê, Skotlendayê û Girava Manê. Ev, ''Çerxa Ulster'' tê de, zimanê wêjeyekê mezin e. Di sedsala 12an de ''îrlendiya naverast'' dest bi guherînê dike ku li Îrlendayê dibe ''îrlendiya nûjen'' û li Skotlendayê dibe gaeliya skotî û li Girava Manê dibe zimanê Manxê.   ''Îrlendiya nûjen a berê'' ya ji sedsala 13an maye, bingeha zimanê wêjeyî ya Îrlendayê û gaelîaxiv a Skotlendayê ye. Îrlendiya nûjen, wekî ku di xebata nivîskarên wekî [[Geoffrey Keating]] de hatiye pejirandin, dibe ku mirov ji sedsala 17an ve bide destpêkirin û ji wê demê û vir ve navgîna wêjeya gelêrî bûye. Ji sedsala 18an û pê ve, ziman li rojhilatê welêt winda kir. Sedemên li pişt vê guherînê tevlihev bûn lê li gelek faktoran hebûn: * Qedexekirina wê ji hêla rêveberên inglîz-brîtanî ve. * Dêra Katolîkî ku piştgiriyê da bikaranîna zimanê îngilîzî li şûna zimanê îrlendî. * Belavbûna duzimaniyê piştî salên 1750an û vir de, bû sebeba windabûyîna zimên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=w2NiAAAAMAAJ |sernav=The Great Silence: The Study of a Relationship Between Language and Nationality |paşnav=De Fréine |pêşnav=Seán |weşanger=Irish Books & Media |sal=1978 |isbn=978-0-85342-516-8 |ref=harv }}</ref> Ev bûyer guherîneke [[diglossia]] ye (du zimanên ku ji hêla heman civakê ve di rewşên cûda yên civakî û aborî de têne bikaranîn) û bi vê jî veguherîna duzimaniyê ber bi yekzimaniyê ve (zarokên duzimanî yên bapîrên monoglot ên îrlendîaxiv û neviyên monoglot ên îngîlîzîaxiv) pêk hat. Ji nîveka sedsala 18an ve îngilîzî bû zimanê çîna navîn a katolîk, Dêra Katolîk û rewşenbîrên giştî, nemaze li rojhilata welêt. Pişt re bi eşkera, her ku nirxa îngilîzî zêde bû, qedexeya li ser zimanê îrlendî a li xwendehan êdî ji aliyê dêûbavan ve jî hat piştgirîkirin.<ref name="Ó Gráda">Ó Gráda 2013.</ref> Her wiha diyar bû ku koçberiya ber bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Kanada]]yê ve ihtimalek mezin e ji bo beşeke mezin a nifûsa Îrlendayê, girîngiya fêrbûna îngilîzî zêdetir bû. Ev fersend da wan gelheya koçberan ku li herêmên din ên nû ji xeynî cotkariyê karibin karên din jî bikin. Tê texmînkirin ku çaryekê an jî dibe ku yek ji sêyên koçberan ên ku ji ber xelaya mezin koçî Dewletên Yekbûyiyê kirine, axivêrên zimanê îrlendî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://blog.nyhistory.org/the-unadulterated-irish-language-irish-speakers-in-nineteenth-century-new-york/ |sernav="The unadulterated Irish language": Irish Speakers in Nineteenth Century New York |paşnav=O'Reilly |pêşnav=Edward |tarîx=17 adar 2015 |malper=New-York Historical Society |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170729225257/http://blog.nyhistory.org/the-unadulterated-irish-language-irish-speakers-in-nineteenth-century-new-york/ |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 }}</ref> Îrlendî di sedsala 19an de, wekî ku pir caran tê texmînkirin, ne xerîbê nûjenkirina Îrlendayê bû. Di nîvê yekem ê vê sedsalê de hîn jî nêzî sê milyon mirov hebûn ku îrlendî zimanê wan ê bingehîn bû û xwedî çand û civakek xurt bûn. Axêverên îrlendî bi gelemperî û bi îsrarî ziman di dadgehan de bi kar dianîn (digel ku ew îngilîzî jî dizanibûn) û zimanê îrlendî di danûstandinên bazirganî de jî hevpar bû. Ziman bi giranî di nav "şoreşa girêdayîn"ê de bi cih digirt ku nîşana yek ji standardên dînî yên katolîk nîşan dida û her wiha di çarçoveyek siyasî de pir dihat bikaranîn. Di serdema ''[[Xelaya Mezin]]'' de û pişt re jî, ziman ji hêla hemî çînan ve dihat bikaranîn ku wê demê Îrlenda qasî gundîbûnê bajarî bû jî.<ref>See the discussion in {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l37VBQAAQBAJ |sernav=An Irish-Speaking Island: State, Religion, Community, and the Linguistic Landscape in Ireland, 1770–1870 |paşnav=Wolf |pêşnav=Nicholas M. |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=2014 |isbn=978-0-299-30274-0 |ref=harv }}</ref> Ev dînamîzma zimanî bandorî li ser xebatên hin ronakbîr jî kiriye ku wan armanc dikir, ber ketina zimên bigirin. Di dawiya sedsala 19an de, wan [[Vejîna Gaelî]] dan destpêkirin, da ku hînbûn û karanîna zimanê îrlendî teşwîq bikin.<ref name=":0">McMahon 2008, pp. 130–131.</ref> Navgîna vejînê [[Lîga Gaelî]] (''Conradh na Gaeilge'') bû û bi taybetî bala xwe didan ser kevneşopiya gelêrî ya ku ye ji zengîntir beşa zimên bû. Her wiha ji bo pêşxistina rojnamegerî û wêjeyek nûjen jî xebat hatin kirin. {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} Her çend tê gotin ku Dêra Katolîk di hilweşandina zimanê îrlendî de beriya Revivalê Gellkî^{''[Ew çi ye?]''}, di heman demê de Dêra Protestan a Îrlendayê jî tenê hewldanên piçûk dikir da ku teşwîqkirina zimanê îrlendî di binyada olî de bike. [[Peymana Kevin]] ji hêla [[Leinsterman Muircheartach Ó Cíongaî]] ve hate wergerandin ê ku ji aliyê [[Bishop Bedell]] ve hatî peywirdarkirin, piştî sala 1685an hate çapkirin û bi wergera Testapa Nû^{''[Ew çi ye?]''}. Wekî din, Anglicisation ji bo civilrlandaya xweyî wekî 'şaristanî' wekî sinonayê hate dîtin. Naha, di dêrê de roja nûjenvanên speakersrlandî ji bo vejîna ziman zextan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.ireland.anglican.org/our-faith/apck/the-irish-language-and-the-church-of-ireland |sernav=The Irish language and the Church of Ireland |malper=Church of Ireland |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170710061104/https://www.ireland.anglican.org/our-faith/apck/the-irish-language-and-the-church-of-ireland |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 }}</ref> == Rewşa Niha == === Komara Îrlendayê === [[Wêne:Bilingual_sign_Grafton_Street_Dublin_Ireland.jpg|thumb|Tabelaya duzimanî li [[Dublîn|Dublinê]]]] Zimanê îrlendî ji hêla Qanûna Bingehîn a Îrlendayê ve wekî neteweyî û zimanê yekem ê fermî yê [[Komara Îrlendayê]] tê naskirin (Îngilîzî zimanê din ê fermî ye). Tevî vê yekê, hema hema hemî nîqaşên hikûmetê û karsaziyê bi îngilîzî têne rêve kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2005/03/28/world/europe/28iht-irish.html |sernav=Ireland speaks up loudly for Gaelic |tarîx=29 adar 2005 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140108141042/http://www.nytimes.com/2005/03/28/world/europe/28iht-irish.html |tarîxa-arşîvê=8 kanûna paşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2017 }}</ref> Di sala 1938an de, damezirînerê Conradh na Gaeilgeê, [[Douglas Hyde]], wekî yekem serokê Îrlendayê hate pejirandin. Qeyda wî ya li [[Roscommon]]ê^{''[Ew çi ye?]''}, ragihandina ofîsê ya bo vekirinê hatiye kirin, yek ji çend qeydên wê zaravayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rte.ie/eile/brainstorm/2018/0621/972102-douglas-hydes-inauguration-new-ireland/ |sernav=Douglas Hyde's inauguration – a signal of a new Ireland |paşnav=Murphy |pêşnav=Brian |tarîx=25 kanûna paşîn 2018 |malper=RTÉ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180907032427/https://www.rte.ie/eile/brainstorm/2018/0621/972102-douglas-hydes-inauguration-new-ireland/ |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2018 |tarîxa-gihiştinê=6 îlon 2018 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-nûçe |url=http://www.rte.ie/archives/exhibitions/681-history-of-rte/682-rte-1920s/289997-first-radio-broadcast-from-2rn-1-january-1926/ |sernav=Douglas Hyde Opens 2RN 1 January 1926 |tarîx=15 sibat 2012 |malper=RTÉ News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130106173216/http://www.rte.ie/archives/exhibitions/681-history-of-rte/682-rte-1920s/289997-first-radio-broadcast-from-2rn-1-january-1926/ |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=8 gulan 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k129076t.r= |sernav=Allocution en irlandais, par M. Douglas Hyde |tarîx=28 kanûna paşîn 1922 |malper=Bibliothèque nationale de France |tarîxa-gihiştinê=6 îlon 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doegen.ie/taxonomy/term/21756 |sernav=The Doegen Records Web Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180907032255/https://doegen.ie/taxonomy/term/21756 |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2018 }}</ref> Di serjimêriya sala 2016an de, ji 10,5% bersivdaran diyar kiriye ku ew rojane an jî heftane bi îrlendî diaxivin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/ |sernav=Census of Population 2016 – Profile 10 Education, Skills and the Irish Language – CSO – Central Statistics Office |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180212083359/http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp10esil/p10esil/ |tarîxa-arşîvê=12 sibat 2018 |tarîxa-gihiştinê=11 sibat 2018 }}</ref> zêdetirî 70.000 kes diyar kiriye ku wekî zimanê ragihandinê ya rojane kar bi îrlendiyê dikin. Ji 1922an a damezirandina ''Dewleta Azad a Îrlendayê'' ve bacgir, postavan, mifetişên çandinê û ''Garda Síochána'' (cureyek karmendên ewlekariyê) jî têde ji kesên karmendên nû yên dewletê bo zimanê îrlendî astekî serkeftî dihat xwestin. Heke karê ''garda''yek ji ber qanûnek bê rawestin bi zimanê îrlendî dihat lêpirsînkirin û her wiha ew kes mecbûr bû ku bi îrlendî bersivê bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Celtic Languages |paşnav=Ó Murchú |pêşnav=Máirtín |weşanger=Routledge |sal=1993 |isbn=0-415-01035-7 |paşnavê-edîtor=Martin J. Ball |cih=London |rr=471–90 |beş=Aspects of the societal status of Modern Irish |paşnavê-edîtor2=James Fife }}</ref> Ji bo têketina karmendiya dewletê xwestina tenê zimanek fermî di sala 1974an de, bi navgîniya protestoyên mîna ''Tevgera Azadiya Ziman'' hat destpêkirin. Her çend pêdiviya zimanê îrlendî ji bo karûbarên gelemperî kêm bibe jî, îrlendî ji bo hemû xwendegehên di nav komarê de ne ku yên dirav ji dewletê distînin, xalekê mecbûr ye. Kesên ku dixwazin di xwendegehên seretayî yên dewletê de dersê bidin divê têkevin azmûna ''Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge''. Ji bo têketina ''Garda Síochána'' (polîsî) di îlona 2005an de mecbûriya destûrnameya ''Leading Certificate'' ya zimanê îrlendî yan jî îngilîzî hat destpêkirin û ji bo pisporên pesendkaran perwerdehiya du salî hat dayîn. Divê pelên fermî yên herî girîng ên hikûmetê bi her du zimên werin weşandin (bi ya Qanûna Zimanên Fermî ya 2003 tarixî, ku ji hêla ''An Coimisinéir Teanga'', [[ombudsman]]ê zimanê îrlendiyê ve hat sepandin). [[Wêne:Percentage_stating_they_speak_Irish_daily_outside_the_education_system_in_the_2011_census.png|çep|thumb|Rêjeya bersivdêrên ku digotin ew di serjimêriya 2011-an de li dewletê li derveyî pergala perwerdehiyê bi îrlendî diaxifin.]] [[Zanîngeha Neteweyî ya Îrlendayê]] ji hemû xwendekaran ji azmûnên ''Leaving Certificate'' an jî ''GCE/GCSEyê asteke derbasdar'' dixwaze, ji yên ku dixwazin dest bi kursek pergala fedaral a [[NUI]]yê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nui.ie/college/entry-requirements.asp |sernav=NUI Entry Requirements – Ollscoil na hÉireann – National University of Ireland |weşanger=Nui.ie |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120705142738/http://www.nui.ie/college/entry-requirements.asp |tarîxa-arşîvê=5 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2012 }}</ref> Lê belê îstîsna ji bo van koman hene: xwendekarên ku ji derveyî Komara Îrlendayê ji dayik bûne, ji kesên ku li Komarê ji dayik bûne lê belê perwerdehiya seretayî li derveyî welêt qedandine û xwendekarên ku nerehetiya dîsleksî lê hene. ''NUI Galway'' mecbûr e ku kesên ku zimanê îrlendî baş dizanin û di heman demê de pisporê karê tayînkirinê ne, di wî karî de bi cih bike. Ev pêdivî bi ya Qanûna Zanîngeha Galwayê (Beşa 3) 1929an hatiye diyarkirin.<ref>[http://www.irishstatutebook.ie/ZZA35Y1929S3.html] https://web.archive.org/web/20051130121122/http://www.irishstatutebook.ie/ZZA35Y1929S3.html</ref> Zanîngeh rastî nerazîbûnan hat û di sala 2016an de hat ragihandin ku seroka/ê zanîngehê ya/yê bê dibe ku zimanê îrlendî nizanibe. ''Misneach'' li dijî vê biryarê gelek protesto li dar xist. Di îlona 2017an de hat ragihandin ku ''Ciarán Ó hÓgartaigh'', axivêrê herikbar ê zimanê îrlendî, dê bibe serokê 13em ê NUIGê. Salan in di derdorên siyasî, akademî û yên din de nîqaşek hişk heye li ser têkçûna piraniya xwendekaran di xwendegehên sereke de ji bo bidestxistina serkeftin a zimên, ku çardeh salan dersên zimên distînin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.independent.ie/national-news/academic-claims-the-forced-learning-of-irish-has-failed-118356.html |sernav=Academic claims the forced learning of Irish 'has failed' |tarîx=19 kanûna paşîn 2006 |malper=Independent.ie }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishexaminer.com/ireland/education/end-compulsory-irish-says-fg-as-14000-drop-subject-118897.html |sernav=End compulsory Irish, says FG, as 14,000 drop subject |paşnav=Regan |pêşnav=Mary |tarîx=4 gulan 2010 |malper=Irish Examiner }}</ref><ref>Donncha Ó hÉallaithe: "Litir oscailte chuig Enda Kenny": [http://www.beo.ie/alt-litir-oscailte-chuig-enda-kenny-td.aspx BEO.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120013022/http://www.beo.ie/alt-litir-oscailte-chuig-enda-kenny-td.aspx|date=20 January 2011}}</ref> Ketina rêjeya axivêrên hevdem a xwemalî jî bûye sedema metirsiyek mezin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/study-sees-decline-of-irish-in-gaeltacht-1.949907 |sernav=Study sees decline of Irish in Gaeltacht |paşnav=Siggins |pêşnav=Lorna |tarîx=16 tîrmeh 2007 |malper=The Irish Times }}</ref><ref>Nollaig Ó Gadhra, 'The Gaeltacht and the Future of Irish, ''Studies'', Volume 90, Number 360</ref><ref>Welsh Robert and Stewart, Bruce (1996). 'Gaeltacht,' ''The Oxford Companion to Irish Literature''. Oxford University Press.</ref><ref>Hindley, Reg (1991). ''The Death of the Irish Language: A Qualified Obituary''. Taylor & Francis.</ref> Di sala 2007an de, derhêner [[Manchán Magan]] li [[Dublîn|Dublinê]] ji bo fîlmên xwe tenê çend axivêrên zimanê îrlendî dîtin. Nebû ku ku hin karên rojane bicîh bîne, wekî ku di belgefîlma wî ya ''No Béarla'' de tê dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/travel/2007/jan/05/ireland.features |sernav=Cá Bhfuil Na Gaeilg eoirí? * |paşnav=Magan |pêşnav=Manchán |tarîx=9 kanûna paşîn 2007 |malper=The Guardian |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170129063301/https://www.theguardian.com/travel/2007/jan/05/ireland.features |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Lê dîsa jî, li herêmên bajaran, nemaze li [[Dublîn|Dublinê]], girseyeke mezin a axiverên îrlendî heye. Pir kes perwerdehiya xwe di xwendegehan de temam kiriye yên ku zimanê perwerdehiyê zimanê îrlendî ne: Van xwendegehên seratayî bi navê ''Gaelscoileanna'' tê zanîn.<ref>See the discussion and the conclusions reached in 'Language and Occupational Status: Linguistic Elitism in the Irish Labour Market,’ The Economic and Social Review, Vol. 40, No. 4, Winter, 2009, pp. 435–460: [https://ideas.repec.org/a/eso/journl/v40y2009i4p435-460.html Ideas.repec.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329152128/https://ideas.repec.org/a/eso/journl/v40y2009i4p435-460.html|date=29 March 2015}}</ref> Tê xwestin ku qanûna parlamenteriyê hem bi îrlendî û hem bi îngilîzî hebe lê bi gelemperî tenê bi ingilîzî berdest e. Her wiha xala 25.4an a [[Qanûna Bingehîn a Îrlendayê]] mecbûr dike ku "wergerandina fermî" ya her qanûnek bi zimanek fermî bi yekser bi zimanê fermî yê din bête peydakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taoiseach.gov.ie/attached_files/html%20files/Constitution%20of%20Ireland%20(Eng).htm |sernav=Constitution of Ireland |tarîx=1 tîrmeh 1937 |weşanger=Government of Ireland |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20090717092821/http://www.taoiseach.gov.ie/attached_files/html%20files/Constitution%20of%20Ireland%20%28Eng%29.htm |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2009 |tarîxa-gihiştinê=19 hezîran 2007 }}</ref> === Gaeltacht === Hin herêmên gundî yên Îrlendayê hene ku zimanê îrlendî li wan deran hîn jî zimanê [[Zimanê bav û kalan|yekem]] ê rojane ye. Ev herêm wekî kesî û kolektîv tên zanîn û wekî [[Gaeltacht]] (yekjimar) an jî [[Gaeltachtaí]] (pirjimar) tên binavkirin. Her çiqas li ba hejmara herêmên din gelheya wan bi bîst an sî hezarî hindik be jî<ref name="Siggins 52">{{Jêder-nûçe |sernav=Only 25% of Gaeltacht households fluent in Irish – survey |paşnav=Siggins |pêşnav=Lorna |tarîx=6 kanûna paşîn 2003 |malper=The Irish Times |rûpel=5 }}</ref> ji hêla gurahiyê (tîriyê) ve rêjeya wan pir zêde ye ku li Îrlendayê tenê di herêma Gaeltachtê de zimanê îrlendî wekî zimanê civatekê tê bikaranîn. Bi ya daneyên ku ji hêla [[Wezareta Civakî, Wekhevî û Karûbarên Gaeltachtê]] ve hatine berhevkirin, wekî fermî tenê yek ji çar malbatên herêma Gaeltachtê bi herikbarî dikarin bi îrlendî bipeyivin. Nivîskarê analîzekê berfireh a anketê, Donncha Ó hÉallaithe ya ji Enstîtuya Teknolojiyê ya Galway-Mayo ye, polîtîkayên zimanê îrlendî ya Îrlendayê wekî "karesatek bêkêmasî û bêguman" bi nav kiriye. [[The Irish Times]], analîzeke di rojnameya zimanê îrlendî ''Foinse'' de weşandiye, wiha wergirtiye: "Ew tawanbariyek bêkêmasî ya hikûmetên desthilatdar ên Îrlendayê ye ku di dema avabûna dewletê de 250.000 axiverên herikbar ên zimanê îrlendî hebûn, lê niha hejmar di navbera 20.000 û 30.000 e".<ref name="Siggins 52"/> [[Wêne:Gaeltacht.svg|thumb|Herêmên fermî yên [[Micheltacht|Gaeltacht]]]] Di 1920an de, gava Dewleta Azad a Îrlendayî hate damezrandin, zimanê îrlendî hîn jî li hin deverên perava rojavayê gelêrî bû.<ref>Hindley 1991, Map 7: Irish speakers by towns and distinct electoral divisions, census 1926.</ref> Di 1930an de, deverên ku ji % 25ê zêdetir nifûsa wan bi îrlendî diaxifîn wekî Gaeltacht hatin sinifandin. Îro, herêmên Gaeltachtî yên herî bihêz, bi hejmar û civakî, yên başûrê [[Connemara]]yê, rojavayê [[Nîvgirava Dingle]] û bakurê rojavayê [[Donegal]]ê ne, ku gelek şênî hîn jî îrlendî wekî zimanê xwe ya bingehîn bi kar tînin. Van deveran bi gelemperî wekî [[Fíor-Ghaeltacht]] têne binavkirin ("Gaeltachta rast"), ev bêjeyek bi eslê xwe bi fermî ji bo deverên ku ji 50% zêdetir nifûsa wan bi îrlendî axivî tê bikaranîn. Gelekên din ên biçûk jî hene wekî li [[Mayo]]yê (Contae Mhaigh Eo), [[Meath]] (Contae na Mí), [[Waterford]] (Gaeltacht na nDéise, Contae Phort Láirge) û [[Cork]] (Contae Chorcaí), [[Gweedore]] (Gaoth Dobhair), navçeya Donegal, li Îrlendayê parêzgeha herî mezin a Gaeltacht e. Her sal deh hezaran xwendekar tevlî xwendegehên havînê yên zimanê îrlendî yên li Gaeltachtê dibin. Xwendekar li gel malbatên ''Gaeltacht''ê dijîn, beşdarî dersan dibin, beşdarî werzişê dibin, diçin ''céilithe''ê û mecbûr in ku bi îrlendî bipeyivin. Hemû aliyên çand û kevneşopiyên îrlendiyan tê teşwîqkirin. === Îrlendaya Bakur === [[Wêne:Aire-leanai.jpg|çep|thumb|Li tabelayê "''Hişyar be, Zarok" tê xwendin'']] Berî dabeşkirina Îrlendayê di sala 1921an de, zimanê îrlendî li hin saziyên asta sêyem û hin xwendegehan wekî "Keltîk" dihat nasîn. Di navbera 1921 û 1972 de, [[Îrlendaya Bakur|Îrlendaya Bakûr]] hikûmet terikandibû. Di wan salan de partiya sîyasî ya ku Parlamena Îrlendaya Bakur (Stormont), ku partiya [[Partiya Yekîtiya Ulster]]ê (UUP) desthilatdar bû, dijminiya zimên kir. Sedema vê dijminatiyê ji hêla neteweperestan bikaranîna zimên bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/language/oreilly97.htm#national |sernav=CAIN: Issues: Language: O'Reilly, C. (1997) Nationalists and the Irish Language in Northern Ireland: Competing Perspectives |weşanger=Cain.ulst.ac.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151009134019/http://cain.ulst.ac.uk/issues/language/oreilly97.htm#national |tarîxa-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> Di pêncî salên desthilatdariya wan de zimanê îrlendî ji weşanê, ji ragihandina pirsgirêkên çandî yên kêmaniyan û ji radyo û televîzyonan hat dûrxistin.<ref>[http://www.gppac.net/documents/pbp_f/part1/7_changi.htm GPPAC.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513093201/http://www.gppac.net/documents/pbp_f/part1/7_changi.htm|date=13 May 2007}}</ref> Ziman li [[Keyaniya Yekbûyî]], bi saya ''Good Friday Agreement''ê ya 1998<ref name="belfast">{{Jêder-malper |url=http://cain.ulst.ac.uk/events/peace/docs/agreement.htm#rights |sernav=Belfast Agreement – Full text – Section 6 (Equality) – "Economic, Social and Cultural issues" |weşanger=Cain.ulst.ac.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131122194559/http://cain.ulst.ac.uk/events/peace/docs/agreement.htm#rights |tarîxa-arşîvê=22 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2012 }}</ref> û dûre, di 2003an de bi pejirandina Hikûmeta Brîtanyayê ya ''European Charter for Regional or Minority Languages''ê zimanê îrlendî heta astekî wekî zimanekî fermî hat pejirandin. Di Peymana St Andrews a 2006an de hikûmeta Brîtanyayê soz da ku dê qanûnan bisepîne da ku zimanê îrlendî pêşve bixe<ref name="bbc13dec2006">{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6177321.stm |sernav=Irish language future is raised |tarîx=13 kanûna pêşîn 2006 |weşanger=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070315193716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/6177321.stm |tarîxa-arşîvê=15 adar 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 hezîran 2007 }}</ref> lê ew ji destpêka sala 2019ê ve hîn neçû serî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://connemarajournal.ie/will-campaign-achieve-equality-irish-language/ |sernav=We will continue to campaign until we achieve equality for the Irish language |tarîx=12 adar 2014 |weşanger=Connemara Journal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171011123728/http://connemarajournal.ie/will-campaign-achieve-equality-irish-language/ |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2017 }}</ref> Li Îrlendaya Bakûr zimanê îrlendî bi gelemperî di dema avakirina hikûmetê de wekî bazirganiyê tê bikaranîn, ku kom û rêxistinên mîna ''An Dream Dearg'' ve her tim tê protestokirin. Di halê hazir de nîqaşek domdar a bi navê Qanûna Zimanê Îrlendî di derbarê statûya zimên de heye. ''An Dream Dearg'' bo alîgiriya vê çalakiyê bi navê ''Acht na Gaeilge Anois'' ("''Qanûna Zimanê Îrlendî Niha''") kampanyayek daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/thousands-call-for-irish-language-act-during-belfast-rally-1.3090740 |sernav=Thousands call for Irish Language Act during Belfast rally |malper=Irishtimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171115205211/https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/thousands-call-for-irish-language-act-during-belfast-rally-1.3090740 |tarîxa-arşîvê=15 çiriya paşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2018 }}</ref> === Parlamena Ewropayê === Îrlendî di 1ê kanûna paşîn a 2007an de bû zimanek fermî yê [[YE]]yê, ku bi vê êdî derfet heye, parlamenterên Ewropî bi zimanê îrlendî di Parlamena Ewropî û komîteyan de biaxifin, her çend wergêrek bi sîmultananeyî zimanê wê parlamenterê biwergerîne. Herçiqas zimanê îrlendî bûye zimaneki fermî ya Yekîtiya Ewropî, niha tenê biryarên hevpar tên wergerandin ku ev rewş ji ber biryarên Îrlendayê bû di dema statûya zimên de danûstandin dihat kirin. Ev rewş bi vekolandina pênç salên pêşîn ên bikaranînîna zimên ve bi xwesteka Îrlendayê mimkun e ku bê berfirehkirin an na dê pênç salên din di vê astê de were bikaranîn. Her wiha peywirdarkirina wergêran ji îrlendî bo zimanên din peywira Îrlendayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/dgs/translation/spotlight/irish_en.htm |sernav=Is í an Ghaeilge an 21ú teanga oifigiúil den Aontas Eorpach |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080318191550/http://ec.europa.eu/dgs/translation/spotlight/irish_en.htm |tarîxa-arşîvê=18 adar 2008 |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2008 }}</ref> Tê texmînkirin ku vekolînên li ser bikaranîna vê zimên a li YEyê di 2022an de were temamkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/irish-to-be-given-full-official-eu-language-status/ |sernav=Irish to be given full official EU language status |malper=EURACTIV.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170924044948/https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/irish-to-be-given-full-official-eu-language-status/ |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2017 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2017 }}</ref> Berî ku îrlendî bibe zimanek fermî, jê re statûya zimanê peymankirinê hatibû dayîn û tenê pelên herî bilind ên Yekîtiya Ewropî bi zimanê îrlendî de peyda dibûn. === Li derveyî Îrlendayê === [[Wêne:Multilingual_sign_Department_Culture_Leisure_Arts_Northern_Ireland.jpg|thumb|Afîşek ji bo beşa Çand, Huner û Betaliyê ya Îrlendaya Bakur, bi îngilîzî, îrlendî û skotiya Ulsterê.]]Zimanê îrlendî di dema nûjen de ji aliyê dîasporayeke mezin ve ket welatên din, ku pirraniya wan li [[Brîtanya (girav)|Brîtanya Mezin]] û Bakurê Amerîkayê û di heman demê de jî li [[Awistralya]], [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] û [[Arjentîn]]ê ye. Tevgerên koçberiyê yên mezin ên pêşî di sedsala 17an de dest pê kirin, bi piranî wekî encama serhildana dijî Cromwellianê pêk hat a ku Îrlenda ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin, ku gelek îrlendiyên tevlî serhildanê bûne, sirgûnî [[Hindistan]]a Rojava kirine. Koçberiya îrlendiyan ber bi Dewletên Yekbûyî re ji sedsala 18an ve hat destpêkirin û di salên 1840an de ji hêla hezaran kes ve xurt bû, yên ku ji xelayê direviyan. Vê koçberê li Brîtanyayê jî bandor kir. Heya wê demê pir koçber bi îrlendî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivîn, her çend îngilîzî xwe wekî zimanê bingehîn damezirandibe jî. Axaftvanên îrlendî pêşî di dawiya sedsala 18an de wekî sûcdar û leşker gihîştibûn Awistralyayê û piraniya rûniştvanên wê derê îrlendî axivîn, bi taybetî di salên 1860an de. Zelanda Nû jî para xwe ji vê koçberiyê vegirt. Di nav wan welatan de tenê Arjentîn welatê ne-îngilîz bû ku hejmareke mezin ji koçberên îrlendî hewand nav xwe û di nav wan de çend axaftvanên îrlendî jî hebûn. Di nav koçberan de tenê hejmarek biçûk dikarîbûn bi zimanê îrlendî bixwînin û binivîsînin, lê ew gelek destxetên zimanê xwe anîbûn him [[DYA]]yê him jî Awistralyayê û rojnameya pêşîn ku zimanê îrlendî tê de bi rêjeyeke girîng dihat bikaranîn li DYAyê hat weşandin: ''An Gaodhal''. Di heman demê de li Awistralyayê jî ziman di çapemeniyê de cih girt. ''Vejîna Gaelic'', ku di salên 1890an de li Îrlendayê dest pê kiribû, li derveyî welêt jî bersiva xwe stend û gelek şaxên ''Conradh na Gaeilge''ê li hemî welatan hat damezrandin ên ku axêverên zimanê îrlendî tê de êdî rûniştvan bûn. Hilweşîna îrlendî li Îrlendayê, hêdîçûna koçberiyê û xeribiyê sebeb bûn ku rêjeya bikaranîna îrlendiya derveyî welêt paş ve bikeve. Tevî vê yekê, di sedsala 20an de komên biçûk ên baldar ên diyasporayê hînbûn û mezinkirina çand û zimanê îrlendî berdewam kirin. Îro ziman li Amerîkaya Bakur, Awistralyayê û Ewropayê di perwerdehiya bilind de tê fêrkirin û axêverên îrlendî yên derveyî Îrlendayê di warê wêje û rojnamegeriyê de beşdarî zimên dibin. Di Dewletên Yekbûyî û Kanadayê de torên girîng ên zimanê îrlendî hene;<ref>{{Jêder-malper |url=https://wpunj.academia.edu/Brian%C3%93Broin/Talks/61329/An_Analysis_of_the_Irish-Speaking_Communities_of_North_America_Who_are_they_what_are_their_opinions_and_what_are_their_needs |sernav=An Analysis of the Irish-Speaking Communities of North America: Who are they, what are their opinions, and what are their needs? |paşnav=O Broin |pêşnav=Brian |weşanger=Academia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120510104027/http://wpunj.academia.edu/Brian%C3%93Broin/Talks/61329/An_Analysis_of_the_Irish-Speaking_Communities_of_North_America_Who_are_they_what_are_their_opinions_and_what_are_their_needs |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2012 }}</ref> hejmarên ji bo 2006–2008an hatine weşandin nîşan didin ku 22,279 îrlendiyên amerîkayî li malên xwe bi zimanê îrlendî dipeyivin.<ref>{{Jêder |cure=table |contribution=1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006–2008 |sal=2010 |sernav=Language |contribution-url=https://www.census.gov/hhes/socdemo/language/ |weşanger=Census }}</ref> Zimanê îrlendî di heman demê de yek ji zimanên [[Lîga Keltan]] e ku ev rêxistinek derî hikûmetî ye û neteweyên keltîk ên [[Skotlenda]], [[Wales]], [[Bretanya]], [[Cornwall]] û Girava Manê bi nasname, çand û zimanê ve dide naskirin. Ew taybetî giranî dide ser zimanên xweser ên Keltîk. Ew ji hêla [[Neteweyên Yekbûyî]] ve wekî rêxistinek derî hikumetî bi "Rewşa Roster" tê pejirandin û beşek ji Encûmena Aborî û Civakî ya NYyê ye. Şaxên rêxistinê li hemû welatên keltîk û [[Patagonya]]yê, Arjentînê, [[New York City]]yê, û [[London]]ê hene. Îrlendî heta destpêka sedsala 20an li girava Newfoundlandê wekî zimanê civatî hate peyivîn ku girav wekî ''Newfoundland Irish'' jî tê zanîn. == Bikaranîn == Daneyên serjimêriya 2016an li jêr tê rêdan: Di serjimêra giştî ya nîsana 2016an de kesên ku bersiva 'erê' dane pirsa "''dikarim bi îrlendî bipeyivim''" 1,761,420 bûye ku ketinek biçûk (ji sedî 0,7) di nav wê û serjimêra 2011an de heye (1,774,437). Ji 73,803 axêverên zimanê îrlendî yên rojane (li dervayê pergala perwerdehiyê), 20.586 kes (27.9%) li deverên ''Gaeltacht''ê dijîn. === Li Gaeltachtê rêjeya axêverên rojane === {| class="wikitable" !Hêrêma ''Gaeltacht'' !2011 !2016 |- | align="center" |Cork County | align="right" |982 | align="right" |872 |- | align="center" |Donegal County | align="right" |7,047 | align="right" |5,929 |- | align="center" |Bajarê Galway | align="right" |636 | align="right" |646 |- | align="center" |Galway County | align="right" |10,085 | align="right" |9,445 |- | align="center" |Kerry County | align="right" |2,501 | align="right" |2,049 |- | align="center" |Mayo County | align="right" |1,172 | align="right" |895 |- | align="center" |Meath County | align="right" |314 | align="right" |283 |- | align="center" |Waterford County | align="right" |438 | align="right" |467 |- | align="center" |''Herêmên Gaeltacht'' | align="right" |''23,175'' | align="right" |''20,586'' |- class="sortbottom" | colspan="3" |Çavkanî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cso.ie/en/csolatestnews/presspages/2017/census2016summaryresults-part1/ |sernav="Census 2016 Summary Results – Part 1 – CSO – Central Statistics Office" |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170730013846/http://www.cso.ie/en/csolatestnews/presspages/2017/census2016summaryresults-part1/ |tarîxa-arşîvê=2017-07-30 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> |} Di 1996an de 3 herêmên hilbijartinê yên dewleta Îrlendayê ku zimanê îrlendî herî zêde di wan deran de tê peyivîn ev bûn: ''An Turloch'' (91% +), ''Scainimh'' (89% +), ''Min an Chladaigh'' (88% +).<ref>https://www.chg.gov.ie/app/uploads/2018/07/report-of-coimisiun-na-gaeltachta.pdf</ref> == Zarava == Zimanê îrlendî bi gelek [[zarava]]yên kevneşopî û ji hêla cûrbecûr ên "bajarî" ve tê raberkirin. Cûdahî di navbera zaravayan de xwe di nav kirp, ton, peyv û taybetmendiyên bingehî de nîşan dide. Bi kurtasî sê zaravayên zimanê îrlendî yên jîndar di van herêman de tên bikaranîn: ''Munster''ê (''Cúige Mumhan''), ''Connacht'' (Cúige Chonnacht) û ''Ulster'' (Cúige Uladh). Hin recordên zaravayê ''Leinster'' (''Cúige Laighean'') ji hêla Komîsyona Folklora Îrlendî û yên din ve hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doegen.ie/taxonomy/term/21984 |sernav=The Doegen Records Web Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180908015716/https://doegen.ie/taxonomy/term/21984 |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2018 }}</ref> ''Newfoundland'', li rojhilata Kanadayê ye, formek îrlendiyê ya ji jêdera ''Munster'' e ku ya piştî sedsala 18an pêk hatiye. === Munster === ''Îrlendiya Munsterê'' zaravayê ku li sê herêmên ''Gaeltacht''ê tê peyivîn: [[Cork]] (''Contae Chorcaí''), [[Kerry]] (''Contae Chiarraí''), [[Waterford]] (Contae Phort Láirge). Deverên ''Cork''ê yên li ''Gaeltacht''ê dikare li ''Girava Cape Clear'' (''Oileán Chléire'') û ''Muskerry'' (''Múscraí''); yên Kerry di ''Corca Dhuibhne'' û ''Iveragh Peninsula''; û yên ''Waterford'' li ''Ring'' (''An Rinn'') û ''Old Parish'' (''An Sean Phobal''), her du jî bi hev re "''Gaeltacht na nDéise''"ê ava dikin. Ji sê wîlayetan, îrlendiyên ku li Cork û Kerry tê peyivîn pir dişibin hevûdin lê yê ''Waterford''ê ji wan cihêtir e. Hin taybetmendiyên tîpîk ên îrlendiya Munsterê ev in: # Bikaranîna paşpirtikan li ser lêkeran ji bo nîşana kesan. "Divê ez" digel ku zaravayên din '''caithfidh mé''' bibe jî ('''mé''' tê wateya "min/ez") di ''Munster'' de '''caithfead''' her wiha '''caithfidh mé''' ye. Li ''Munster''ê "Ez bûm û tu bû" '''Bhíos agus bhís''' her wiha '''Bhí mé agus bhí tú''' ye, lê bi zaravayên din bi gelemperî '''Bhí mé agus bhí tú''' ye. Ev meylên bihêz in û formên kesane '''''Bhíos''''' hwd li Rojava û Bakur têne bikar anîn. # Bikaranîna lêkerên serbixwe yan jî girêdayî yên ku di ''Standard''ê de tunene. Wekî mînak, "Ez dibînim" li Munsterê '''chím''' e ku forma serbixwe ye (îrlendiya Ulsterê jî şêweyek wekhev, '''''tchím''''' bi kar tîne) û "ez nabînim" '''ní fheicim''' e ('''''feicim''''' ku forma girêdayî ye, ku bo neyinî ''ní'' "ne" tê bikaranîn). '''''Chím''''' li şûna '''''feicim''''' a ''Standard''ê ye. Bi vî rengî, di ''Munster''ê de forma kevneşopî ya '''bheirim''' hatiye parastin. "Ez didim"/'''ní thugaim''' li şûna '''tugaim'''/'''ní thugaim''' a ''Standard''ê ye; "Ez ê bibim"/'''gheibhim''', "Ez ê nebim"/'''ní bhfaighim''' li şûna '''''faighim'''''/'''''ní bhfaighim''''' in. # Gava ku -''nn'', -''m'', -''rr'', -''rd'', -''ll'' û hwd, li paş yekkiteyiyan werin û dema peyvên yekkiteyî bi konsonantekî xilas bibe, hin vokalên kin têne dirêjkirin, hinin jî têne dîftongkirin: '''ceann''' [''caun''] "ser", '''cam''' [''kɑum''], "bêşeref", '''gearr''' [''ɟaːr''] "kin", '''ord''' [''oːrd''] "muhil", '''gall''' [''ɡɑul''] "biyanî, ne-Gael", '''iontas''' [''uːntəs''] "ecêb, mucîze", '''compánach''' [''kəumˈpɑːnəx''] "hevkar" hwd. # Bi karanîna '''ea'''-yê "ew" gelek peyv têne çêkirin. Bi vî rengî di ''Munster''ê de "Ez mirovekî îrlendî me" wekî '''is Éireannach mé''' an jî '''''Éireannach is ea mé''''' tê gotin; lê bi wateyê ve cûdahiyek di navbera wan de heye: a yekemîn vegotinek hêsan a rastiyê ye, ya duyemîn jî giringiyê dide ser peyva '''Éireannach'''. # Him peyvên nêr û him jî ên mê piştî van peyv û koman nerm (lenition) dibin: '''insan''' (sa/san) "di nav de", '''den''' "ya/yê" û '''don''' "ji bo": '''sa tsiopa''' "di firoşgehê de", digel ''Standard''ê '''sa siopa''' (Nermbûyîn di ''Standard''ê de tenê bo peyvên mê derbasdar e). # Windabûna ''f-yê piştî'' sa: '''sa bhfeirm''' "li çewlikê", li şûna '''''san fheirm.''''' # Ji bilî ''insan'', ''den'' û ''don'', windabûna ''t'' û ''d''-yan piştî hemû daçek + artîkela yekjimar: '''''ar an dtigh''''' "li ser malê", '''''ag an ndoras''''' "li ber derî". # Gava kîteya yekem vokalek kurt bihewîne bi gelemperî kirpa li ser kîteya duyemîn dikeve û kîteya duyem vokalek dirêj, dîftong an jî ''biorán'' dihewînin wekî mînak '''bio''rán''''' ("derzî"), li dijî '''''bio''rán''' a ''Connacht'' û ''Ulster''ê. === Connacht === Ji hêla dîrokî ve, îrlendiya ''Connacht''ê nûnerê herêma herî rojavayî ya zaravayekê ye ku demekê ji rojhilat ber bi rojavayê ve li seranserê navenda Îrlendayê ve dirêj kirîbû. Devokên herî bihêz a îrlendiya ''Connacht''ê li ''Connemara''yê û ''Giravên Aranê'' têne dîtin. Herêma zaravayê -''Gaeltacht''a Connachtê- li herêmeke biçûk e ku di nav sînorên ''Galway'' (''Gaillimh'') û ''Mayo'' (''Maigh Eo'') de tê axaftin. Di navbera vê zaravayê û forma populer a îrlendiya ''Connemara''ya başûr û forma ''Mid-Connacht''/''Joyce Country'' (li ser sînorê di navbera ''Mayo'' û ''Galway''ê de ye) û formên ''Achill'' û ''Erris''ê de (li bakurê parêzgehê) gelek cûdahî hene. Taybetmendiya herî berbiçav a îrlendiya ''Connacht''ê ya ji standarda fermî cuda dibe, raderên ku bi '''-achan'''ê bi dawî dibin. Wekî mînak '''lagachan''' li şûna '''lagú''' "qelsbûn"ê. Bilêvkirina nestandard a devera ''Gaeltacht Cois Fharraige''ê bi vokalên dirêjkirî û bi windakirinên hindik dengek cihê û diyarkirî dide peyvan. Taybetmendiyeke din a cuda ya ''Connacht'' û ''Ulster''ê ji ya ''Munster''ê ev e: di ''Ulster''ê de '''bh''' û '''mh''' (wek [<nowiki/>[[w]]]) li şûna [vˠ]-ya Munsterê tê bilêvkirin. Wekî mînak '''sliabh''' ("çiya") digel bilêvkirina başûrî ya [ʃlʲiəβ]ê li ''Ulster'' û ''Munster''ê wekî [ʃlʲiəw] tê bilêvkirin. Xeynî vê yekê axêverên Connacht û Ulsterê wekî hevpar li şûna '''bhíomar''' a ''Munster''ê forma '''bhí muid''' ("em ... bûn") bi kar tînin. Mîna îrlendiya Munsterê, hin vokalên kurt têne dirêjkirin û yên din di pêşiya -''nn'', -''m'', -''rr'', -''rd'', -''ll'' de, di peyvên yekkîteyî de û di kîteya kirpkirî ya peyvên pirkîteyî de yên ku piştî kirpê konsonantek vedihewîne, dibin dîftong; wekî di van de tê dîtin: ''ceann [cɑ:n] "ser"'', ''cam'' [kɑ: m], gearr [gʲɑ:r] "kin, kurt", ord [ourd] "balyoz", gall [gɑ:l] "biyanî, ne Gael", iontas [i:ntəs] "mûcîze" hwd. Forma '-aibh', gava ku di dawiya peyvên wekî 'agaibh', tîpa deng wekî 'î' tê bilêv kirin. Bilêvkirina ku li [[Welatê Joyce]]ê (devera li dora [[Lough Corrib]] û [[Lough Mask]]ê) berbelav e pir dişibe ya başurê Connemarayê. Zaravaya Mayo-ya Bakurî ya [[Erris]] (Iorras) û [[Achill]]ê (Acaill) di rêzimanî û morfolojiyê de li ser bingehên zaravaya Connachtê ye, lê ji ber koçberiya mezin hinek dişibe îrlendîya Ulsterê jî. Mînakî, bêjeyên ''-mh'' û ''-bh'' dengek wan pir nermtir e, bi meyla bidawîkirina bêjeyên wekî ''leo'' û ''dóibh,'' bi "f"ê ''leofa'' û ''dófa'' herwiha. Ji bilî peyvek tîpîk a qada din ê Connachtê, mirov peyvên Ulsterê yên mîna ''amharc'' jî dibîne (maneya "nêrîn" û bilêvkirin "onk") an jî van peyvan: ''amharc'' (bi êş), ''druid'' (nêzik), mothaigh (bihîstin), ''doiligh'' (cuda), ''{{ziman|ga|úr}}'' (nû), û ''tig le'' (karîn/kanîn - mîna forma ''féidir'') Serokkomarê Îrlendayê Douglas Hyde dibe ku yek ji axêverên herî dawî yê devoka [[Roscommon]] a îrlendî bû .<ref name=":1"/> === Ulster === Îrlendiya Ulsterê zaravayê ku li herêmên Gaeltacht ên Donegalê tê axaftin. Di van herêman de hemû civakên Ulsterê dihewîne ên ku di serdema îrlendî-axêveriyê de bê navberî îrlendî diaxiviyan. Civakên îrlendî-axêver ên li deverên din ên Ulsterê bi encama vejîna zimên ve fêrî zimanê îrlendî bûne. Daneyên serjimêriyê nîşan dide ku 4,130 kes li malê îrlendî diaxifin. Ulster ji hêla zimanî ve, bi cûdahiyên piçûk, li Gweedoreê (Gaoth Dobhair = Inlet of Streaming Water) û li The Rossesê (na Rossa) tê axivîn. Dengên îrlendiya Ulsterê ji du zaravayên din ên sereke pir cuda ye. Ew gelek taybetmendiyên wê û yên Gaelica skotî û Manxê hevpar in û gelek bêje û wate jî tê de. Her wiha gelek taybetmendiyên skotiya Gaelic a bakurî û îrlendiya Munsterê jî hevpar in. Taybetiyek berbiçav a Ulsterê, skotiya Gaelic û Manxê ev e ku hi bo partîkala neyînî cha(n)ê bi kar tînin, li şûna ní-ya Munster û Connachtê . Her çend îrlendiya başûrê Donegalê dewsa ''cha(n)ê ní'' bi kar tîne jî, di devokên herî bakurî de (mînak [[Rosguill]] û [[Girava Tory]] ) her diçe ''cha(n) serdest dibe.''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Phonetic Study of the Irish of Tory Island, County Donegal |paşnav=Hamilton |pêşnav=John Noel |weşanger=Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast |sal=1974 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grammar of Ros Goill Irish, County Donegal |paşnav=Lucas |pêşnav=Leslie W. |weşanger=Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast |sal=1979 }}</ref> Taybetmendiyek din a berbiçav bilêvkirina lêkera kesê yekem ê yekjimar e ku ''-bi -im'' û -amê bi dawî dibe ku ev di heman demê de bi Manx û Skoçyayê re hevpar e (Munster/Connacht ''siúlaim'' "Ez dimeşim ", Ulster ''siúlam'') === Leinster === Heya destpêka sedsala 19an û paşê jî, li hemû duwazdeh navçeyên Leinsterê zimanê îrlendî dihate axaftin. Delîlên ku ji hêla navên cihan, çavkaniyên edebî û axaftina tomarkirî ve hatine peydakirin, diyar dikin ku zaravayek bi navê Leinster tune ye. Di şûna wê de, zaravayê sereke li wan navçeyan hatiye bi kar anîn: ji rojavayê Connachtê ber bi rojhilatê ve heta ber bi çemê Liffeyê û ber bi başûrê ve digihîje Wexfordê, li wan deran her çend gelek guherînên herêmî hebin jî. Du zaravayên piçûktir jî hatine axaftin: Ulster li navçeyên Meath û Louthê, ku heya başûrê gundê Boyneê dirêj dibe û zaravayeke Munsterê ku li Kilkennyê û başûrê Laoisê hatiye axaftin. Qeydên pêşîn ên di derbarê îrlendiyên rojhilatî ên Leinsterê ''de ne, ji hêla bijîşk û gerokê îngilîzî Andrew Bordeî ve hatiye nivîsîn ku di'' ''The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledgeê'' (1547) de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/stream/fyrstbokeintrod01boorgoog#page/n140/mode/2up |sernav=''The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge'' |paşnav=Borde |pêşnav=Andrew |tarîx=1870 |paşnavê-edîtor=F.J. Furnivall |weşanger=N. Trubner & Co. |rr=131–135 }}</ref> Peyvên ku wî bikar anîne ev ên jêrîn in (rastnivîsa îro ya îrlendî): {| style="margin-left: 1em;" |Tu çawa yî? |''Kanys stato?'' |[Canas 'tá tú?] |- |Ez baş im, spas |''Tam gomak gramahagood.'' |[Tá mé go maith, go raibh maith agat.] |- |Ezbenî, tu dikarî bi îrlendî biaxifî? |''Sor, woll galow oket?'' |[Sir, 'bhfuil Gaeilig [Gaela'] agat?] |- |Xanim, nan bide min! |''Benytee, toor haran!'' |[A bhean an tí, tabhair arán!] |- |Waterford çiqas dûr e? |''Gath haad o showh go part laarg?'' . |[Gá fhad as [a] seo go Port Láirge?] |} === The Pale === [[Wêne:The_Pale_According_to_the_Statute_of_1488.jpg|rast|thumb|The Pale - bi ya Qanûna 1488an]] The Pale (An Pháil) herêmek e li dora Dublîna dereng a serdema navîn, a ku di bin kontrola hikûmeta îngilîzî de bû. Di dawiya sedsala 15an de ew ji Dalkeyê, li başûrê [[Dublîn|Dublinê]], heya bajaroka garnîzonî Dundalkê, ji herêmek li kêleka peravê pêk tê. Di vê herêma "Englyshe tunge"ê de îngilîzî tu carî bi rastî nebûye zimanekî serdest û ji bilî vê yekê jî bi rengek dereng hatibû vê derê; mêtingerên yekem normanî bûn ku bi fransî normanî diaxifîyan. Zimanê îrlendî her dem bû zimanê girseya gel. Karbidesteke îngilîzî li Paleê di 1515an de destnîşan kir ku "hemî mirovên sade yên ber qanûnên padîşahê berpirsyar in, bi piranî îrlendî ne, adetên îrlendî didomînin û zimanê îrlendî dipeyivin".<ref>"State of Ireland & Plan for its Reformation" in ''State Papers Ireland'', Henry VIII, ii, 8.</ref> Bi xurtkirina kontrola çandî û siyasî ya îngilîzî re, guherîna zimên dest pê kir, lê ev yek heya sedsala 18an bi zelalî eşkere nebû. Hingê jî, di serdema dehsalî ya 1771–81an de, rêjeya îrlendî-axêverên li Meathê bi kêmî ve ji % 41 bû. Di sala 1851-an de ev rêje ji % 3 kêmtir bû.<ref name="Fitzgerald">See Fitzgerald 1984.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ziman|Îrlendî]] [[Kategorî:Zimanên goidelî]] [[Kategorî:Zimanên Îrlendayê]] [[Kategorî:Zimanên keltî]] [[Kategorî:Zimanên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Zimanên Komara Îrlendayê]] [[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]] [[Kategorî:Zimanê îrlendî| ]] eo7y5l6dtjoerm9x3f3ebnbi3zy61kq 0 34092 2083304 2044781 2026-08-02T22:36:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 7 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083304 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Umît''' (jdb. 1960 li [[Dîlok]]ê) nivîskarekî [[Tirkiye|tirk]] ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/ahmet-umit-kimdir-biyografisi-40076797 |sernav=Ahmet Ümit kimdir? |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-08-16 }}</ref> Di sala 1983an de [[Zanîngeha Marmarayê]] Beşê Birevêbirina Giştî qedand. Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskovê ders dîtin. Berhemên wî yên bi navê 'Şeytan di detayê de veşartiye', 'Mij û Şev', 'Patasana', 'Bêhna Berfê', 'Şeva Pêxwas', 'Çîrok di nava çîrokê de', 'Dengek Şevê Diqelêş e', 'Kûkla', 'Rapsodisiya Beyogliyê', 'Eşq kûçikanî ye', 'Serkomîser Newzat', 'Mirina Gulfiroş' û 'Qewm'.<ref> http://www.unionsverlag.com/info/person.asp?pers_id=1765</ref> == Berhemên wî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Sokağın Zulası |tarîx=1989 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-36-3 |cih=Istanbul |rûpel=96 }} * ''Çıplak Ayaklıydı Gece'' (1992) * ''Bir Ses Böler Geceyi'' (1994) * ''Masal Masal İçinde'' (1995) * ''Sis ve Gece'' (1996) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kar Kokusu |tarîx=1998 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-85-1 |cih=Istanbul |rûpel=472 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Agatha'nın Anahtarı |tarîx=1999 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-47-2 |cih=Istanbul |rûpel=148 }} * ''Patasana'' (2000) * {{Jêder-kitêb |sernav=Şeytan Ayrıntıda Gizlidir |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-44-1 |cih=Istanbul |rûpel=310 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kukla |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-40-3 |cih=Istanbul |rûpel=512 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Beyoğlu Rapsodisi |url=https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme |tarîx=2003 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-38-0 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme/page/408 408] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aşk Köpekliktir |tarîx=2004 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-84-4 |cih=Istanbul |rûpel=344 }} * ''Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü'' (2005) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kavim |tarîx=2006 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=400 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Ninatta'nın Bileziği |url=https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita |tarîx=2006 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-759917-88-3 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita/page/112 112] }} * ''İnsan Ruhunun Haritası'' (2007) * ''Olmayan Ülke'' (2008) * {{Jêder-kitêb |sernav=Bab-ı Esrar |url=https://archive.org/details/babiesrar0000ahme |tarîx=2008 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051411-22-4 |cih=Istanbul |rûpel=520 }} * ''İstanbul Hatırası'' (2010) * ''Sultanı Öldürmek'' (2012) * ''Beyoğlu'nun En Güzel Abisi'' (2013) * {{Jêder-kitêb |sernav=Elveda Güzel Vatanım |url=https://archive.org/details/elvedaguzelvatan0000umit |tarîx=2015 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051419-48-0 |cih=Istanbul |rûpel=560 }} == Xêzeroman == * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Çiçekçinin Ölümü |url=https://archive.org/details/isbn_9789752933781 |tarîx=2005 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-752933-78-1 |cih=Istanbul |rûpel=58 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Tapınak Fahişeleri |tarîx=2007 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-44-5 |cih=Istanbul |rûpel=81 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Davulcu Davut'u Kim Öldürdü |tarîx=2016 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-45-2 |cih=Istanbul |rûpel=65 }} == Wergerandin == ; Bi îngilîzî * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana |tarîx=2000 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-00-4 |cih=Istanbul |rûpel=456 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Dervish Gate |url=https://archive.org/details/dervishgate0000umit |tarîx=2012 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-01-1 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/dervishgate0000umit/page/405 405] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Tale Within A Tale |url=https://archive.org/details/talewithintale0000mita |tarîx=2013 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051416-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=150 |terciman=Elke Dixon }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Memento for Istanbul |url=https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit |tarîx=2014 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-54-4 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit/page/n397 590] }} ; ;Bi almanî * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Nacht und Nebel]] |tarîx=2005 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20434-8 |cih=Zurich |rûpel=368 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Der Teufel steckt im Detail: Kriminalgeschichten aus Istanbul |tarîx=2008 |weşanger=Auf dem Ruffel, Engelschoff |isbn=978-3-933847-21-8 |rûpel=310 |terciman=Wolfgang E Scharlipp }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana – Mord am Euphrat |tarîx=2013 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20606-9 |cih=Zurich |rûpel=416 |terciman=Recai Hallaç }} ; ;Bi polonî * {{Jêder-kitêb |sernav=Memento dla Stambułu |tarîx=2015 |weşanger=Dom Wydawniczy |isbn=978-83-7705-620-2 |cih=Warsaw |rûpel=607 |terciman=Anna Mizrahi }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] qmcbmsckb346ix5y08cu22h5gfpms1i 0 35605 2083282 1934400 2026-08-02T22:13:54Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên cihû, cihûyên kurd | montaj = [[Wêne:MosheBarazani.jpg|58px]] [[Wêne:Yitzhak Mordechai (cropped).jpg|68px]] [[Wêne:Yosef Shiloach.jpg|86px]]<br>[[Wêne:Tsvi Bar.jpg|76px]] [[Wêne:Ilana Eliya.JPG|94px]] | ravek = [[Moşe Barazanî]], [[Îzhak Mordexay]], [[Yozef Shiloach]]<br>[[Zvi Bar|Zvi Bar (Barzani)]], [[Îlana Eliya]] | gelheKom = | salKom = | çavkKom = | herêm1 = {{ala|Îsraêl}} | gelhe1 = 200.000 - 500.000 <ref name=":0">An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires, James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas, Greenwood Publishing Group, (1994), ISBN 0-313-27497-5, p.409</ref> | sal1 = | herêm2 = {{ala|Îran}} | gelhe2 = 10.517 | sal2 = | çavk2 = <ref name=":0"/> | herêm3 = {{ala|DYA}} | gelhe3 = 3.389 | sal3 = | çavk3 = <ref name=":0"/> | herêm4 = {{ala|Iraq}} | gelhe4 = 1.791 | sal4 = | çavk4 = | herêm5 = {{ala|Sûrî}} | gelhe5 = 800 (texmîn) | sal5 = | çavk5 = | herêm6 = {{ala|Tirkiye}} | gelhe6 = 500 (texmîn) | sal6 = | çavk6 = | ziman = [[Îbranî]]ya Mizrahî, neo-[[aramiya]] bakur-rojhilat, [[kurdî]], [[azerî]] (li Îranê) | ol = [[Cihûtî]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = | wêne = KurdJewwomenRowendez905.jpg | wêne sernûçe = Wêneyê sê endamên malbateke cihû ya kurd ji bajarê biçûk Rowndizê li başûrê Kurdistanê, ku ji aliyê mîsyonerekî gerok di sala 1905an de hatiye kişandin. }} '''Kurdên cihû''', '''cihûyên kurd''' yan jî '''cihûyên Kurdistanê''' (bi [[îbranî]] יהדות כורדיסתאן; ''Yehûdot Kurdistan'') navê [[cihûtî|cihûyên]] ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla [[Îsraêl]]ê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî [[Mizraxîm]]ê ne. == Dîrok == === Serdema kevnare === Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraêlê di 8emîn sedsala berî [[Îsa]] ji aliyê [[Împeratoriya Asûriyan]] ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine.<ref>Encyclopedia Judaica: Roth C s. 1296-1299 (Keter: Jerusalem 1972).</ref> Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta [[Adiabene]], ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand. <ref>[[Encyclopaedia Judaica]]: Artikel "Irbil/Arbil"</ref> === Serdema navîn === Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû [[Bunyaminê Tûdela]] û [[Petaxyah ben Jakob ha-Laban]] hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî Sultan Muktafî Selçûkî cêkiriye, da ku Kurdên cihû vegerîne [[Orşelîm]]ê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.<ref>Ora Schwartz-Be'eri: ''The Jews of Kurdistan: Daily Life, Customs, Arts and Crafts'', UPNE publishers, 2000, ISBN 965-278-238-6, page 26</ref> === Serdema osmanî === [[Wêne:Kurdish Jews, Purim.jpg|thumb|357x357px|Kaxizek bi kelîgrafî û hêmanên xemilandî: Çar helbestên ji bo Purim vedihewîne, ku ji aliyê kurdên cihû ve têne xwendin, digel ayetên kitêba Ester û bereketên ku ji bo îbadeta Megîllahê têne xwendin.]] Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin [[Asenat Barzanî]] jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die [[Qabbala]]yê kiriye. Jina yekem a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta '''Tanna'ît'''ê jî stend.<ref>Sally Berkovic, ''Straight Talk: My Dilemma As an Orthodox Jewish Woman: '' KTAV Publishing House, 1999, ISBN 0-88125-661-7, S. 226</ref> Ew bi zanîna xwe ya li ser Tewrat, Talmûd, Kabbalah û qanûna Cihûyan navdar bû. Piştî mirina zû ya mêrê xwe, ew bûye serokê Yeşîva li [[Amêdî|Amêdiyê]] û di dawiyê de wek mamosteya sereke yê Tewratê li Kurdistanê hatiye naskirin. Lewma jê re tanna'it (alima Talmûd a jin) dihate gotin, mîstîsîzmê dikir, û bi navên veşartî yên Xwedê dizanibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Straight Talk: My Dilemma As an Orthodox Jewish Woman |url=https://archive.org/details/straighttalkmydi0000berk |paşnav=Berkovic |pêşnav=Sally |weşanger=KTAV Publishing House |sal=1999 |rr=[https://archive.org/details/straighttalkmydi0000berk/page/226 226] |isbn=0-88125-661-7 }}</ref> Asenat di heman demê de bi helbesta xwe û zanîna baş a zimanê îbranî jî tê zanîn. Wê helbestek dirêj a şîn û daxwaznameyê bi forma kevneşopî ya metrîkî nivîsî. Helbestên wê dikevin nav yekemîn nivîsên destpêkê yên bi îbraniya nûjen, û ew weke jina yekem a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivîsandiye tê qebûl kirin.<ref>Shirley Kaufamn, Galit Hasan-Rokem, Tamar Hess: ''Hebrew Feminist Poems from Antiquity to the Present: A Bilingual Anthology,'' Feminist Press, 1999, ISBN 1-55861-224-6, page 7 and 9</ref> Kurdên cihû li [[Kaşan]], [[Îran]]ê dijiyan û gelek ji wan di navbera [[salên 1700î]] û [[Salên 1800î|1800î]] de de koçî [[Împeratoriya Osmanî]] kirin. Ew di bazirganiyê de li gund û bajarên kurd çalak bûn; li herêmên mîna [[Cihûyên Rihayê|Riha]], [[Cihûyên Eyntabê|Eyntab]] û [[Cihûyên Meletiyê|Meletiyê]] nifûsa cihû ya girîng hebû. Ew bi gelemperî bi tevahî veşartî bûn lê bi civakên din re têkiliyên neyînî nayin zanîn. Di dawiya [[sedsala 16an]] de koçkirina kurdên cihû bo [[Welatê Îsraêl]]ê dest pê kir: Civatek ji alimên rabînî hatin [[Safed]]a [[Celîle|Celîlê]] û di encamê de taxeke kurdên cihûyan hat avakirin. Serdema geşbûna Safed, di salên 1660î de bi şerên desthilatdariya drûzan li herêmê û kêmbûna aborî bi dawî bû. === Serdema nûjen === [[Wêne:Female medical students At Women’s Medical College of Pennsylvania1885.jpg|thumb|343x343px|Xwendekarên bijîjkî yên jin ên biyanî li Koleja Bijîjkî ya Jinê ya Pennsylvania bi cilên xwe yên neteweyî: Li milê rastê, Sabat Îslambûlî, yekemîn jina kurd-cihû (ji Rojavayê Kurdistanê) ku dîplomaya bijîjkiyê standiye, sal 1885.]] [[Wêne:Kurdish-jews-1930s.jpg|thumb|305x305px|Wêneyeke kurdê cihû yê başûrê Kurdistanê, salên 1930î]] Ji destpêka [[sedsala 20an]] ve hin kurdên cihû di nav [[Siyonîzm|tevgera sîyonîst]] de çalak bûn. Yek ji navdartirîn endamên [[Lehî (rêxistin)|Lehî]] (Şervanên Azadiya Îsraêlê) [[Moşe Barazanî]] bû, ku malbata wî ji Kurdistana Iraqê koçber bû û di dawiya [[salên 1920an]] de li Orşelîmê bi cih bû. Piraniya kurdên cihû di destpêka [[salên 1950î]] de, tevî civata [[Cihûyên Iraqê|cihûyên iraqî]], ji Kurdistana Iraqê hatin derxistin û ji bo Îsraêlê hatin koçkirin. Hema hema hemû cihûyên kurd ên Kurdistana Îranê jî di heman serdemê de koçî Îsraêlê kirin. Hate ragihandin ku kurdan ji ber windakirina cîranên xwe yên cihû şîna xwe digirtin û kinîştên xwe jî diparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/ |sernav=Learn About Kurdish Religion |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2024-11-27 |ziman=en-US }}</ref> Rojnameya [[Times of Israel]] di 30ê [[îlon]]a [[2013]]ê de ragihand: <blockquote>"Îro li Îsraîlê nêzîkî 200.000 Kurdên Cihû hene, ku dora nîvê wan li Orşelîmê dijîn. Her wiha li seranserê welêt zêdetirî 30 gundên çandiniyê hene ku ji aliyê cihûyên kurd ve hatine damezrandin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival/ |sernav=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2024-11-27 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav=Lazar Berman NEW! Get email alerts when this author publishes a new article You will receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page You will no longer receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile }}</ref></blockquote>Di 17ê [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] [[2015]]ê de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê [[Şêrzad Omer Memsanî]] wek nûnerê civaka cihû li Wezareta Ewqaf û Karûbarên Olî destnîşan kir. Wî piştî demekê ji ber sedemên tendirustiyê dev ji vî karî berda.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/latest |sernav=Kurdistan24 {{!}} Latest News |malper=Kurdistan24 {{!}} Latest News |roja-gihiştinê=2024-11-27 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li ser vê yekê ji aliyê endamên civata cihûyên Îsraêlê hate îdia kirin, ku ti cihû li Herêma Kurdistanê nemane û wî lewma îstîfa kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Middle-East/Use-of-Jewish-issue-by-KRG-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2024-11-27 |ziman=en }}</ref> Lê piştî wê yekê, kîtên Hanûkayê ji cihûyên welatên erebî û ji Kurdistanê jî hatin şandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://israel365news.com/350083/hundreds-of-hanukkah-kits-sent-to-jews-living-in-arab-countries/ |sernav=Hundreds of Hanukkah kits sent to Jews living in Arab countries |malper=Israel365 News |tarîx=2021-12-02 |roja-gihiştinê=2024-11-27 |ziman=en-US |paşnav=JNS |roja-arşîvê=2023-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231116151823/https://www.israel365news.com/350083/hundreds-of-hanukkah-kits-sent-to-jews-living-in-arab-countries/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û ev yek vê nîşan dide ku li wir bermahiyên civakên cihûyan hê jî hebin. == Kurdên cihû yên nas == * [[Asenat Barzanî]] * [[Hadassa Yeshurun]] * [[Havîv Şîmonî]] * [[Îzhak Mordexay]] * [[Îlana Eliya]] * [[Itzik Kala]] * [[Leyla Bedirxan]] * [[Sebat Îslambûlî]] == Mijarên têkildar == * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê]] * [[Seharane]] == Pêşangeh == <gallery> Wêne:KurdJewwomenRowendez905.jpg|Jinên kurd ên cihû li [[Rewandiz]]ê ([[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana başûr]]) di sala 1905an de Wêne:Kurdish Jews, Purim.jpg|Pelgek ji pirtûka Ester. Ev pelg di sedsala 19an de li [[Kurdistan]]ê hatiye nivisandin. Wêne:RABBI_MOSHE_GABAIL.jpg|Rabî Moshe Gabai, serokê cihûyên Zaxo, ku di sala 1951an de koçî Maoz Zion liOrşelîm, Îsraêlê kir, daxwaznameyek ji bo alîkariyê ji bo civaka xwe pêşkêşî serokê wê demê Ytchack Ben Zvi dike. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Diyasporaya kurdan]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên cihû| ]] d8rhx84bve1g47h6za9fj9v8377d3k6 0 35721 2083225 2070268 2026-08-02T21:04:48Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083225 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Tupac Amaru Shakur''' (jdb. 16ê [[hezîran]]ê [[1971]]an wek Lesane Parish Crooks, [[New York]], [[DYA]] , m. 13ê [[îlon]]ê [[1996]]an, [[Las Vegas]], [[DYA]] ), [[rap]]van û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû û bi navên xwe yên dikê '''2Pac''' û '''Makaveli''' jî dihat nasîn. Ew wekî yek ji mezintirîn û bi bandortirîn rapperên hemî deman tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/8-ways-tupac-shakur-changed-the-world-128421/ |sernav=8 Ways Tupac Shakur Changed the World |malper=Rolling Stone |tarîx=2016-09-13 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Reeves |pêşnav=Mosi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/tupac-shakur-the-story-of-a-rapper-always-meant-for-something-great-12972937 |sernav=Tupac Shakur: The story of a rapper 'always meant for something great' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Akademîsyen wî ne tenê wekî yek ji hunermendên muzîkê yên herî bibandor ê sedsala 20an dihesibînin, lê ew wî wek çalakvanekî siyasî yê navdar ji bo Amerîkaya Reş jî qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/in-tupacs-life-the-struggles-and-triumphs-of-a-generation-79266 |sernav=In Tupac’s life, the struggles and triumphs of a generation |malper=The Conversation |tarîx=2017-06-16 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Ogbar |pêşnav=Jeffrey O. G. }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di gelek fîlman de rola sereke lîst û gelek helbest nivîsandin. Ew her wiha yek ji hunermendên muzîkê yên herî zêde têne firotin e û heta niha li seranserê cîhanê zêdetirî 75 mîlyon tomar firotiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-07-06 |sernav=Tupac blamed race in Madonna breakup letter |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40525347 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-GB }}</ref> Mijarên sereke yên stranên wî qala çareserkirina neheqiya civakî, pirsgirêkên siyasî, û marjînalkirina Afro-amerîkîyan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gradozerobeats.com/en/tupac-iconic-figure-culture-hiphop/ |sernav=Why Tupac is an Iconic Figure of Hip Hop Culture |malper=gradozerobeats.com |tarîx=2023-03-12 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gq.com/story/tupac-politics-art-exhibit-wake-me-when-im-free |sernav=Tupac Was Always Political |malper=GQ |tarîx=2022-02-10 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Thompson |pêşnav=Paul }}</ref> Ew di heman demê de bi stîla gangsta rap û stranên tundûtûj jî tê nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |sernav=The Takedown of Tupac {{!}} The New Yorker |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2019-11-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191107130039/https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kurtejiyan == Shakur li New York City ji dayik bû. Dêûbavên wî hem [[Çalakvanî|çalakvanên]] [[Siyaset|siyasî]] û hem jî endamên partiya [[Black Panther]] bûn. Ew li cem diya xwe, [[Afeni Shakur]], mezin bû, di sala [[1984]]an wan mala xwe ber bi [[Baltimore]] barkirin, berî ku di sala [[1988]]an de derbasî [[Bay Area]] li [[San Francisco]] bibin.<ref name="Jackson2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Margaret |tarîx=2012-07-10 |sernav=Shakur, Tupac (Amaru) |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2225561 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African American history |url=https://archive.org/details/encyclopediaofaf0000unse_b5c4 |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2010 |isbn=978-1-85109-769-2 |cih=Santa Barbara, Calif. |paşnavê-edîtor=Alexander |pêşnavê-edîtor=Leslie M. |series=American ethnic experience |paşnavê-edîtor2=Rucker |pêşnavê-edîtor2=Walter C. }}</ref> Di sala 1991an de bi derxistina albûma xwe ya pêşîn [[2Pacalypse Now (album)|2Pacalypse Now]], ew ji bo rap-a xwe ya hişmendî û gotinên rap-a siyasî bû kesayetek navendî di [[Hip-hop (muzîk)|Hip-Hopa]] [[West Coast]] de.<ref name="Jackson2012"/><ref name=":1"/> Shakur bi albûmên xwe yên [[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z... (album)|Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]] ([[1993]]) û [[Me Against the World]] ([[1995]]) him rexneyên erênî wergirt û him jî serkeftinên [[bazirganî]] ya pir-platînî bi dest xist.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keyes |pêşnav=Cheryl L. |tarîx=2019-06-26 |sernav=Rap/Hip-Hop |url=http://dx.doi.org/10.1093/obo/9780199757824-0260 |kovar=Music |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975782-4 }}</ref> Albûma wî ya [[All Eyez on Me]] ([[1996]]), ku ji muzîka gangsta rap pêk dihat, gihîşte asta [[Diamond]].<ref>{{Jêder |sernav=All Eyez on Me - 2Pac {{!}} Album {{!}} AllMusic |url=https://www.allmusic.com/album/all-eyez-on-me-mw0000183802 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di fîlmên cûrbicûe de lîst, wek [[Juice (fîlm)|Juice]] ([[1992]]), [[Poetic Justice (fîlm)|Poetic Justice]] (1993), [[Above the Rim (fîlm)|Above the Rim]] ([[1994]]), [[Bullet (fîlm)|Bullet]] ([[1996]]), [[Gridlock'd (fîlm)|Gridlock'd]] ([[1997]]), û [[Gang Related (fîlm)|Gang Related]] (1997). Stranên herî navdar ên Shakur ev in: [[California Love (stran)|California Love]], [[Changes (stran)|Changes]], [[Dear Mama (stran)|Dear Mama]], [[Hail Mary (stran)|Hail Mary]], [[Keep Ya Head Up (stran)|Keep Ya Head Up]], [[Hit 'Em Up (stran)|Hit 'Em Up]], [[Ambitionz az a Ridah (stran)|Ambitionz az a Ridah]], [[All Eyez on Me (stran)|All Eyez on Me]], [[Ghetto Gospel (stran)|Ghetto Gospel]], [[Do for Love (stran)|Do for Love]], [[So Many Tears (stran)|So Many Tears]], [[To Live & Die in L.A. (stran)|To Live & Die in L.A.]], [[How Do U Want It (stran)|How Do U Want It]], [[2 of Amerikaz Most Wanted (stran)|2 of Amerikaz Most Wanted]], [[Brenda's Got A Baby (stran)|Brenda's Got A Baby]] û [[I Get Around (stran)|I Get Around]]. Li kêleka kariyera xwe ya solo, Shakur beşek ji koma [[Thug Life]] bû û bi hunermendên mîna [[Snoop Dogg]], [[Dr. Dre]], û [[Outlawz]] re hevkarî kir. Di dema kariyera xwe de, Shakur di lobiya stûdyoyek tomarkirinê ya New Yorkê de rastî êrîşa çekdarî hat û jê sax derket. Tevî vê yekê, wî gelek pirsgirêkên hiqûqî derbas kir û ket girtîgehê jî. Ji ber sûcên [[îstîsmara zayendî]] heşt meh di girtîgehê de ma, lê li benda îtiraza mehkûmkirina wî di sala [[1995]]ê de hate berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tupac Shakur: Hip-Hop Idol |paşnav=Golus |pêşnav=Carrie |weşanger=Twenty-First Century Books |tarîx=2010-08-01 |isbn=978-0-7613-5473-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EN-lAgAAQBAJ&q=keisha+morris+tupac+february+1996&pg=PA62 }}</ref> Piştî serbestberdana wî, wî îmzeya xwe da şîrketa [[Death Row Records]] ya [[Marion "Suge" Knight]]. Pêşbaziya hip hop-ê ya [[East Coast]] - [[West Coast]] ji rûyê Shakur mezin bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jay-Z: essays on Hip Hop's philosopher king |url=https://archive.org/details/jayzessaysonhiph0000unse |paşnav=Bailey |pêşnav=Julius H. |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7864-6329-9 |cih=Jefferson, North Carolina London |paşnavê-edîtor=West |pêşnavê-edîtor=Cornel }}</ref> Di 7ê Îlona 1996an de, Shakur ji aliyê êrîşkarekî nenas ve ji hundirê otomobîlekê ve li [[Las Vegas]]ê bi çar guleyan hat gulebarankirin û piştî şeş rojan li nexweşxaneyê mir. [[Notorious B.I.G.]], hevalê Shakur yê ku bûbû hevrikê wî, di destpêkê de ji ber dijminatiya wan a giştî wekî gumanbar hate hesibandin. Ew jî şeş meh şûnda li adara 1997ê, dema ku serdana Los Angelesê dikir, ji hundirê otomobîlekê ve bi gulebaranê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |sernav=FBI outlines parallels in Notorious B.I.G., Tupac slayings - News - ReviewJournal.com |malper=web.archive.org |tarîx=2011-04-11 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2011-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110411003337/http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |sernav=Tupac Shakur's Death Certificate Details |malper=archive.ph |tarîx=2012-05-23 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2012-05-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120523233842/http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser kuştina wî, di 22ê îlona 1996an de, li [[Mizgefta Meryem]] lûtkeya aştiyê ji aliyê [[Louis Farrakhan]] ve hat lidarxistin. Albûma Shakur ya Greatest Hits ([[1998]]) piştî mirina wî hate weşandin û yek ji neh albûmên hip hop-ê ye ku li DYAyê bi xelata Diamondê hatine xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypebeast.com/2018/7/2-pacs-greatest-hits-album-certified-diamond |sernav=2Pac's 'Greatest Hits' album certified Diamond |malper=Hypebeast |tarîx=2011-07-08 |roja-gihiştinê=2024-09-14 }}</ref> Ji mirina Shakur û vir ve pênc albûmên din hatin weşandin: Ew bi navê wî Makaveli hatin derxistin û hemî li DYAyê gihîştin asta multî-platînum.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2paclegacy.net/the-best-selling-tupac-albums-of-all-time/ |sernav=The Best Selling Tupac Albums of All Time |malper=2PacLegacy.net |tarîx=2019-08-04 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=2PacLegacy }}</ref> Di sala [[2002]] de, Shakur xistin nav [[Hip Hop Hall of Fame]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |sernav=BET.com - Notorious B.I.G., Tupac Shakur To Be Inducted Into Hip-Hop Hall Of Fame |malper=web.archive.org |tarîx=2006-12-30 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2006-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061230051113/http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2017]]an de, ew ket hundirê [[Rock and Roll Hall of Fame]]. [[Rolling Stone]] Shakur wekî yek di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin yê Hemî Deman (100 Greatest Artists of All Time) de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |sernav=100 Greatest Artists – Rolling Stone |malper=web.archive.org |tarîx=2018-12-06 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2018-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181206192537/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2023]]an de stêrkek bi navê wî li [[Hollywood Walk of Fame]] hate danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/tupac-shakur-posthumously-receives-star-on-hollywood-walk-of-fame/ |sernav=Tupac Shakur posthumously receives star on Hollywood Walk of Fame - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Singh |pêşnav=Simrin }}</ref> Bandora wî di muzîk, aktîvîzm, stranbêjî û warên din ên çandê de bûye mijara lêkolînên akademîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |sernav=2003: "All Eyez on Me: Tupac Shakur and the Search for the Modern Folk Hero" |malper=folkmyth.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210915234707/https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Mirin 1996]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] msh8qiiut775gouguls3gp5ggrhpp73 0 36157 2083233 1875804 2026-08-02T21:16:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083233 wikitext text/x-wiki [[Wêne:CentralEurope.png|thumb|300px|Dewlet û herêmên Ewropaya Navendî]] '''Ewropaya Navendî''' herêmeke erdnîgarî ya [[Ewropa]]yê ye ku di navbera rojhilat, başûr, rojava û bakurê Ewropayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyguide.org/europe/lecture14.html |sernav=Lecture 14: The Origins of the Cold War |malper=The History Guide -- Main |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=From Visegrad to Mitteleuropa |url=https://www.economist.com/europe/2005/04/14/from-visegrad-to-mitteleuropa |roja-gihiştinê=2024-11-18 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Ewropaya Navendî bi cihêrengiya xwe ya çandî tê zanîn lêbelê welatên vê herêmê di heman demê de wekheviyên dîrokî û çandî parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pehe.cz/2002/11/06/central-european-identity-in-politics/ |sernav=Central European Identity in Politics |malper=Jiří Pehe |tarîx=2002-11-05 |roja-gihiştinê=2024-11-18 |ziman=cs |paşnav=autor }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Central European culture |url=https://archive.org/details/comparativecentr0000unse |weşanger=Purdue University Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55753-240-4 |cih=West Lafayette, Ind |paşnavê-edîtor=Tötösy de Zepetnek |pêşnavê-edîtor=Steven |series=Comparative cultural studies }}</ref> Her çiqas herêm bi awayên cihêreng were pênasekirin jî herêm bi gelemperî [[Awistirya]], [[Xirvatistan]], [[Komara Çek]], [[Almanya]], [[Mecaristan]], [[Liechtenstein]], [[Lîtvanya]], [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Slovenya]], [[Swîsre]], [[Transîlvanya]] û beşek ji [[Romanya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |sernav="The World Factbook: Field listing – Location" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-11-18 |roja-arşîvê=2011-05-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110524151212/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stagn.de/DE/1_Der_StAGN/Publikationen/StAGN_GGEuropa/grosseu_node.html |sernav=StAGN Web - Gliederung Europa |malper=www.stagn.de |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref> == Dewletên Ewropaya Navendî == * [[Awistriya]] * [[Çekiya]] * [[Almanya]] * [[Mecaristan]] * [[Liechtenstein]] * [[Polonya]] * [[Slovakya]] * [[Slovenya]] * [[Swîsre]] Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê: * [[Kroatiya]] (ji bilî [[Istria]] û [[Dalmatia]], carnan tevahiya welat) * [[Romanya]] ([[Transylvania]] û [[Bukovina]], carnan tevahiya welat) * [[Serbistan]] ([[Vojvodina]], herêma bakûriya [[Belgrad]]) * [[Ûkrayna]] ([[Zakarpattia Oblast]] û herêma [[galîçî|Galîçiya]] ya dîrokî) * [[Rûsya]] ([[Kaliningrad Oblast]]) * [[Fransa]] ([[Elsas]] û parên ji [[Lorraine]]) * [[Îtalya]] ([[Tîrola başûr]], carnan tevahiya bakûra rojhilata welat) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropaya Navendî| ]] [[Kategorî:Herêmên Ewropayê]] dbxbbaqzd848vpz0bqsiu12jxkc25eo 0 37429 2083347 2004747 2026-08-02T23:28:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083347 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en }}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur }}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27 |roja-arşîvê=2015-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150714190400/http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto }}</ref> Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV }}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |sernav=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement |malper=www.cic.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav= }}</ref> Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.toronto.ca/city_of_toronto/social_development_finance__administration/files/pdf/language_2011_backgrounder.pdf |sernav=Social Development, Finance & Administration |malper=www1.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}</ref> Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Competitive Cities: Succeeding in the Global Economy |paşnav=Duffy |pêşnav=Hazel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2004-03-09 |isbn=978-0-203-36231-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y9wIBVb8Q9AC&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=City branding: theory and cases |url=https://archive.org/details/citybrandingtheo0000unse |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-24185-5 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Dinnie |pêşnavê-edîtor=Keith }}</ref> Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |sernav=City of Toronto: Toronto Competes |malper=www.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |paşnav=Parent |pêşnav=Jaclyn |roja-arşîvê=2007-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |sernav=Business Toronto - Key Business Sectors |malper=www.investtoronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |roja-arşîvê=2015-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150510071935/http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtc.gov.on.ca/en/publications/Creative_Cluster_Report.pdf |sernav=Ontario's Entertainment and Creative Cluster |malper=www.mtc.gov.on.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}</ref> Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destinationtoronto.com/research/business-intelligence/visitor-economy-study/ |sernav=Visitor Economy Study |malper=www.destinationtoronto.com |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] itexawtwlids0pgwobiad4rfiipgqv5 4 43672 2083170 2083120 2026-08-02T17:03:47Z Penaber49 39672 /* Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî */ Bersiv 2083170 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC) == Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî == Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî "kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya "Problems in Zazaki nomenclature" de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide. Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev mijara bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse. :Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC) tgk2hzpxdb7u8qk9jra8mnrjhagi6e1 2083171 2083170 2026-08-02T17:04:33Z Penaber49 39672 2083171 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC) == Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî == Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî "kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya "Problems in Zazaki nomenclature" de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide. Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse. :Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC) 3qhp711hie707xikh8nlaiwueguzmov 2083195 2083171 2026-08-02T17:45:02Z Penaber49 39672 2083195 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û hemî hevalên din li vir, Cejna Qurbanê ji wê re jî pîroz be, înşalah hûn û malbatên wê hemî sax û silamet in. Gelek sipas. :) [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:23, 27 gulan 2026 (UTC) == Kategorîyekê nû bo zimanên kurdî == Silav ji we gî re. Pêşniyarek min heye derbarê şêwaza sererastkirinê de dema ku dor tê ser danasîna zimanên kurdî li ser Wîkîpediya. Çavkaniyên akademîk gelek caran zaravayên kurmancî, Soranî û Başûr wekî "kurdî” yên rastîn dabeş kirine, di heman demê de hewramî û zazakî wekî zimanên cûda hatine hesibandin. Her çend ez sedema zimannasî ya li pişt hilbijartinê nîqaş nakim jî, hilbijartin nasnameya etnîkî ya kurd û her weha encamên ku navkirin dikare li ser xwetêgihîştinê bike nîşan nade. Ev ji hêla Dogan (2024) ve di xebata xwe ya "Problems in Zazaki nomenclature" de tê piştgirî kirin, ku îdia dike ku ew di dawiyê de texmîn dike ku her sê zarava xwedîtiya zaravayên kurdî ne. Her weha Wîkîpediya di lêgerîna wan a çavkaniyan de bandorê li akademiyê dike. Wekî ansîklopedîyek, divê em ravekerê çavkaniyan bimînin, lê di heman demê de bi demê re bişopînin û nakokiyên girîng ên akademîk bifikirin. Encamên navkirinek hêsankirî ya zimanên Kurdî dikarin giran bin û bibin sedema şaşfêmkirinan. Pêşniyara min ev e ku em zimanên kurdî li du kategoriyan dabeş bikin: Kurdiya merkezî (an jî heke em bikaribin termek din bibînin) ji bo koma zimanê Kurmancî-Soranî-zaravayên Başûr û kurdiya zaza-goranî. Piştre divê em noteke şirovekar lê zêde bikin ku hûrguliyên hilbijartina peyvan nîşan bide. Silav û rez… [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 11:16, 2 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ev nîqaşa te bi awayekî baş zelal nîne ka te di vê nîqaşê de çi xwestiye. Ji kerema xwe ku tu dikarî bi awayeke zelal binivîse. :Ger daxwaza te li ser ravekirina zaravayên zimanê kurdî be ji xwe li ser Wîkîpediya kurdî bi têra xwe zelal e. Ger pêşniyareke te yên çêker heye ji kerema bi zimaneke zelal binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:03, 2 tebax 2026 (UTC) ljct1r35fxrq1gq4hdxpzu69rlysdz1 0 43916 2083227 1982720 2026-08-02T21:07:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Şanghay''' (bi [[çînî]]: 上海; [[Hanyu Pinyin|pinyin]]: {{Audio|Zh-Shanghai.ogg|Shànghǎi}}; [[şanghayî]]: Zånhae {{IPA|[z̥ɑ̃̀hé]}}) bajarê herî mezin ê [[Çîn]]ê ye û herwiha di cîhanê de bi mezinahiya xwe yê heştem e. Mîna şaredariyê tê birêvebirin. Li kêleka [[Yangtsê|çemê Yangtzeyê]] hatiye avakirin. Di sala 2005an de Şanghay bûye bendera kargoyê ya herî mezin a cîhanê. Şanghay ji aliyê aborî ve zûka bi pêş de diçe. Di sala 1990an de reformên pêşvebirina aboriya bajêr ji aliyê [[Deng Xiaoping]] ve hatin danasîn û bi awayekî lezgîn bi ser ketin. Jixwe îroj Şanghay weke nîşana berbiçav a pêşveçûna aboriya [[Çîn]]ê tê dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-05-21 |sernav=Shanghai: China's capitalist showpiece |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thehindubusinessline.com/ |sernav=Business News Today: Latest Business News, Finance News |malper=BusinessLine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Ev bajar ji aliyê turîstan ve gelekî tê ziyaretkirin. Weke [[perestgeha Yezdanê Bajêr]], [[muzeya Şanghayê]] û [[baxçeyê Yuyuanê]] gelek cihên turîstîk hene. == Etîmolojî == Şanghay bi tîpên [[Zimanê çînî|çînî]] ji [[上]] (banî ,ser) û [[海]] (derya) pêk tê ku ev tê wateya ''Serê Deryayê'' yan jî ''Li Ser Deryayê''. Dîroka vî navî digihîje sedsala 11an ku di bin serweriya [[Xanedana Song]] de bû. Her çiqasî gengeşî hebe jî di derbarê dîroka nêv de, bi gelemperî wisa tê pejirandin û li gorî dîrokzanên çînî, ji ber vî navî tê gotin ku xanedana Tang li ser deryayê hatibû avakirin.<ref name="Danielson, Eric N. 2004, pp.8-9">Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, rr. 8–9.</ref> Herwiha di demên berê de navên din jî ji bo Şanghayê dihatin bikaranîn. Yek ji wan ''Huatîng''([[华亭]]) bû. Di serdema xanedana Tang de herêma Huatîng hatibû avakirin ku ew niha dikeve herêma [[Songjiang]]ê. == Dîrok == Mirov ji sedsalên 5-7an ve li vê herêmê bi cih bûne. Bajar pêşî di sala 751ê de wekî gundekî hatiye avakirin. Di dema [[xanedana Song]] (960-1279) de mezintir bûye û weke navçeyeke bazarê lê hatiye.<ref>Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, r. 9.</ref> Di dema [[xanedana Yuan]] de jî bi pêş dikeve, lê di sala 1927an de bi fermî dibe bajar.<ref>Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, r.9, rr.11–12, r.34.</ref> Di dema [[xanedana Mîng]] de cara pêşî sûrên bajêr di sala 1554an de li hemberî êrîşên korsanên [[japon]] tên avakirin. Ew dîwar 10 metre bilind û nêzîkê 5 kîlometreyan dirêj bûn.<ref name="Danielson, Eric N. 2004, p.10">Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, r.10.</ref> Dîsa di dema xanedana Mîng de [[perestgeha Yezdanê Bajêr]] tê avakirin. Ev tê wê wateyê ku bajar êdî rûmeteke mezin e û weke bajar de tê dîtin. Di demên berê de li Çînê ev şanazî ji bo bajarên mîna paytextên sereke dihat dayîn.<ref name="Danielson, Eric N. 2004, p.10"/> Di serdema [[Xanedana Qing]] de bajar bûye bendereke girîng a deryayê. Lewma siyaseta xanedaniyên çînê tên guhertin û li gorî pêşveçûna bajêr hewldanên parastin û bidestxistin ên vê herêmê zêdetir dibin. Ji sedema potansiyela aborî û bazirganiya [[Yangtsê|çemê Yangtzeyê]] di sedsala 19an de çavên biyaniyan bêhtir kete ser vê herêmê. Di dema [[Şerê efyonê yê yekem]] de (1839–1842) hêzên [[brîtanî]] rêveberiya vê herêmê bi dest xistin. Şer di sala 1842an de bi [[peymana Nanjing]]ê bi dawî bû. Li gorî vê peymanê bazirganiya benderan ji bo brîtaniyan hat serbestkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The taking of Hong Kong: Charles and Clara Elliot in China waters |url=https://archive.org/details/takingofhongkong0000hoes |paşnav=Hoe |pêşnav=Susanna |weşanger=Curzon Press |tarîx=1999 |rûpel=[https://archive.org/details/takingofhongkong0000hoes/page/71 71] |isbn=978-0-7007-1145-1 |cih=Richmond, Surrey |paşnav2=Roebuck |pêşnav2=Derek }}</ref> Bi [[peymana Bogue]] (1843) û [[Peymana Wanghia]]yê (1844) bazirganî û ziyaretkirina herêmê ji bo biyaniyan hate serbestkirin. Di navbera salên 1860–1862an de herêm bi [[serhildanên Taiping]]ê du caran rastî êrîşan hat. Piştre brîtanî û amerîkî li herêmê bi cih bûn. Di navbera salên 1920 û 1930an de 20.000 mirovên ji [[artêşa Spî]] û [[rûsên Cihû]] ji [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|YKSS]] reviyane Şanghayê û bi cih bûne. Ev [[rûsên Şanghayê]] li bajêr civaka duyemîn mezin a biyaniyan pêktînin. Di sala 1932an de Şanghay dibe pêncemîn bajarê mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutshanghai/t-all04.htm |sernav=Tales of Old Shanghai - Library - All About Shanghai - A Standard Guidebook - Chapter 4 - Population |malper=www.talesofoldchina.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520024207/https://www.talesofoldchina.com/library/allaboutshanghai/t-all04.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di salên 1930'an de nêzîkê 30.000 penaberên [[cihû]] ji [[Ewropa]] têne Şanghay û bicihdibin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Shanghai Sanctuary |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=TIME.com |ziman=en-us |roja-arşîvê=2009-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090814051154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828102,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî [[şerê Çîn û Japonan ê Yekem]] li gorî [[peymana Shimonoseki]] japon bûne hêzeke xurt li Şanghayê. Cara pêşî japonan kargeh ava kirin û biyaniyên din jî çav li wan kirin. Lewma Şanghay di aliyê aboriyê de bû bajarê sereke yê [[Rojhelata Dûr|Rojhilata Dûr]] û weke ''Atînaya Gewre ya Çînê'' hate binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The inventor of the numeral-type for China by the use of which illiterate Chinese both blind and sighted can very quickly be taught to read and write fluently |paşnav=Gordon Cumming |pêşnav=C. F. (Constance Frederica) |weşanger=London : Downey |tarîx=1899 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/inventorofnumera00gordiala }}</ref> Di bin rêveberiya Komara Çînê de (1911–1949), Şanghay bû xwediyê rewşeke siyasî ya bilind û di [[14'ê pûşperê|14ê pûşpera]] [[1927]]an de kete rewşa şaredariyê. Di wê demedê plana avakirina gelek avahiyên mîna pirtûkxane, stadyum, muzeyê hat çêkirin.<ref>Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, r. 34.</ref> Di navbera 1932 û 1937an de [[şerê Şanghayê]] di navbera artêşên çîn û japonan de pêk tê. Di sala 1941ê de herêmeke Şanghayê ji aliyê japonan ve tê dagirkirin. Di [[27'ê gulanê|27ê gulana]] [[1949]]an de [[Artêşa Rizgariya Gelê Çînê]] herêma Şanghayê dixe bin destê xwe. Lewma piştî 1949an gelek fîrmayan karxaneyên xwe barkirine [[Hong Kong]]ê. Di navbera salên 1950 û 1960an de Şanghay dibe navenda sanayî û [[çepgir]]ên radîkal. Çepgir [[Jiang Qing]] û koma wî li wir bi cih bûbûn. Li Şanghayê bi salan gelek guhertin pêk hatin. Herî dawî reformên aborî ji bo pêşketina Şanghayê di sala 1991ê de dest pê kirin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Shanghai walled city, Ming.jpeg|thumb|çep| Şanghaya kevn ji serdema [[Xanedana Ming]]]] Şanghay li ser deltaya [[Yangtsê|Çemê Yangtzeyê]] dimîne ku ev dikeve ser keviya rojhilatê Çînê. Herêm di navbera [[Yangtsê|Yangtze]] û Kendava Hangzhouyê de weke nîvgiravekî ye. Giravê duyemîn mezin ê Çînê ,[[Chongming (girav)|Chongming]], û gelek giravên din li herêma Şanghayê hene. [[Jiangsu (parêzgeh)|Parêzgeha Jiangsu]] dikeve bakur û rojavayê Şanghayê. Li başûr [[Zhejiang (parêzgeh)|parêzgeha Zhejiang]] û li rojhilêt jî [[Deryaya Çîna Rojhelat|Deryaya Çîna Rojhilat]] heye. Bilindahiya herêmê 4<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm |tarîxa-gihiştinê=2021-12-30 |tarîxa-arşîvê=2008-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080429004430/http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje%2FE0100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> metre ye û cihê herî bilind serê [[girava Dajinshanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanghai/geography.htm |sernav=Shanghai Geography: Landscape Features, Facts & Characteristics |malper=www.travelchinaguide.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }} </ref> === Av û Hewa === Bajar [[zivistan]]an sar û hêwî ye. Ji [[Sîbîrya]]yê bayên sar tên, ev dibe sedem ku bi şev tînahiya hewayê digihe bin sifirê û seqem dikeve. Lê bi giştî li Şanghayê salê yek an jî du rojan berf dibare. Havînan hewa germ e û bilindahiya termometreyê digihe 35&nbsp;°C yan. [[Havîn]]a û di destpêka [[payîz]]ê de carnan tayfûn çêdibin. Lê di salên dawî de ti ziyanên mezin pêk nehatine.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml |tarîxa-gihiştinê=2021-07-13 |tarîxa-arşîvê=2007-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071013183032/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F19%2Fwtyphoon119.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tê gotin ku demsala herî xweş li Şanghayê [[bihar]] e. Rewşa hewayê gelek caran tê guhertin di vê demsalê de û bi giştî baran dibare. Payîzan hewa bi tavik û ziwa ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mherrera.org/temp.htm |sernav=Extreme Temperatures Around the World |malper=www.mherrera.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Navçe == [[Wêne:Shanghai administrative.png|thumb|upright=1.4| Neh navçeyên sereke]] Şanghay ji 17 navçeyan pêk tê û her navçe xwediyê rêveberiya xwe ya herêmî ye. Navenda bajêr dikeve navbera [[Benda Şanghayê|Bund]], kolana Nanjing , perestgeha kevn a bajar û kolana Huaihaiyê. Gelek zanîngeh li navçeyên Yangpu û Putuoyê hene. Neh navçeyên sereke yên Şanghayê ev in : * [[Huangpu]] (黄浦区 Huángpǔ Qū) * [[Xuhui]] (徐汇区 Xúhuì Qū) * [[Changning]] (长宁区 Chángníng Qū) * [[Jing'an]] (静安区 Jìng'ān Qū) * [[Putuo]] (普陀区 Pǔtuó Qū) * [[Zhabei]] (闸北区 Zháběi Qū) * [[Hongkou]] (虹口区 Hóngkǒu Qū) * [[Yangpu]] (杨浦区 Yángpǔ Qū) [[Pudong]] herêmeke nû ya bajêr e * [[Pudong a nû]] (浦东新区 Pǔdōng Xīn Qū) Heft navçeyên dora bajêr: * [[Baoshan]] (宝山区 Bǎoshān Qū) * [[Minhang]] (闵行区 Mǐnháng Qū) * [[Jiading]] (嘉定区 Jiādìng Qū) * [[Jinshan]] (金山区 Jīnshān Qū) * [[Songjiang]] (松江区 Sōngjiāng Qū) * [[Qingpu]] (青浦区 Qīngpǔ Qū) * [[Fengxian]] (奉贤区 Fèngxián Qū) * [[Girava Chongming]], dikeve ber devê çemê [[Yangtsê|Yangtzeyê]] û ji aliyê [[Navçeya Chongming]] (崇明县 Chóngmíng Xiàn) ve tê birêvebirin == Demografî == [[Wêne:Shanghai - Nanjing Road.jpeg|thumb|rast| [[Kolana Nanjing]]]] Li gorî serjimara 2010an gelheya bajêr gihaye 23.019.148 kesan ku ji wan 8.977.000 kes niştecihên dem-dirêj in. Ji sala 2000an ve mezinbûneke %37,53 a nifûsê pêk hatiye ku di sala 2000an de 16.737.734 kes hebûn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm |tarîxa-gihiştinê=2011-06-30 |tarîxa-arşîvê=2013-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130727021210/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://jfdaily.eastday.com/j/20110503/u1a878723.html |sernav=上海市2010年第六次全国人口普查主要数据公报-人口普查-解放声音—上海频道-东方网 |malper=jfdaily.eastday.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2011-08-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110820154912/http://jfdaily.eastday.com/j/20110503/u1a878723.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji % 98,8 mirovên Şanghayê ji [[Gelê Han]]ê ye û yên din jî kêmneteweyên cuda ne. Li gorî hejmarên fermî yên 2009an li Şanghayê 152.050 biyanî hebûn. Ji wan komên zêde japon (31.490), amerîkî (21.284) û koreyî (20,700) ne.<ref>{{Jêder |sernav=Biyaniyên li Şanghayê |url=http://www.stats-sh.gov.cn/tjnj/nje10.htm?d1=2010tjnje%2FE0214.htm |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2012-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120111042604/http://www.stats-sh.gov.cn/tjnj/nje10.htm?d1=2010tjnje%2FE0214.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dîn û Bawerî === Ji ber dîroka wê ya zengîn gelek baweriyên cuda li vî bajarî peyde bûne. Di serî de [[Taoîzm]] heye ku heft perestgehên sereke li vî bajarî ne û yek ji wan [[perestgeha Yezdanê Bajêr]] e. Di navenda bajêr de perestgeheke ji bo generalê [[Sê Keyanî|Sê Keyaniyan]] heye. [[Perestgeha Wen Miao]] ji bo [[Konfuçe|Konfîçyûs]] e. [[Budîzm]] jî ji demên kevnare ve li vî bajarî dijî. Herwiha baweriya [[Mahayana]]yê xwediyê bandoreke mezin e. Berî niha bi 700 salan [[îslam]] gihaye Şanghayê û di sala 1295an de li Songjiangê mizgeftek hatiye avakirin. Li bajêr hejmareke [[Katolîk]] û [[Ortodoks]] û [[Protestan]]an jî heye. Herwiha bi [[Şerê cîhanî yê duyem]] re gelek [[cihû]] têne vî bajarî.<ref>{{Jêder |sernav=Cihûyên Şanghayê |url=http://www.shanghai-jews.com/ |tarîxa-gihiştinê=2021-12-25 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716054032/http://www.shanghai-jews.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == Şanghay di derbarê perwerdehiyê de yek ji bajarên sereke yên Çînê ye. Li Şanghayê bêhtirî 930 ''mala zarokan/hêlîn'', 1200 dibistanên seretayî û 850 lîse hene. 760.000 xwendekarên lîseyê û 871.000 xwendakarên dibistana seretayî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seaie.org/english/study/study-02.htm |sernav=General Aspects of Shanghai Education |weşanger=Seaie.org |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2011 |tarîxa-arşîvê=17 adar 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110317081339/http://www.seaie.org/english/study/study-02.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Songjiang ecupl.jpg|thumb|rast|Herêma zanîngehan li Songjiangê]] Li Şanghayê 30 zanîngeh û kolej hene. == Çand == Şanghay li gorî bajarên din ê Çînê cihê tiştên pêşîn e ku lê hatine bikaranîn. Mînak erebeya bi motor pêşî li vir hatiye ajotin. Herwiha trên pêşî hatiye vî bajarî. Kanalîzasyonên modern pêşî li vî bajarî hatine çêkirin. Bajar herwiha qada nîqaşên navbera ronakbîrên sosyalîst e. Mînak nivîskarên navdar [[Lu Xun]] ([[:zh:鲁迅|鲁迅]]), [[Mao Dun]] ([[:zh:茅盾|茅盾]]), [[Nien Cheng]] li vî bajarî jiyan kirine. === Ziman === Gelek niştecihên bajêr ji parêzgehên Jiangsu û Zhejiang e ku di dîrokên cuda de koçî vî bajarî kirine. Zimanê fermî [[mandarîn]] e. Lê li herêmê bi navê [[zimanê şanghayî]] zaravayek heye ku ji zimanê [[çîniya Wuyê]] ye. === Muze === Li bajêr çendîn muzeyên neteweyî û navneteweyî hene. [[Muzeya Şanghayê]] xwediyê koleksiyoneke dewlemend a dîroka Çînê ye. [[Muzeya Hunerî ya Şanghayê]] xwediyê berhemên giranbuha yên hunerî ye. Herwiha [[muzeya Şanghayê ya Dîroka Xwezayî]] derbarê berhemên dîroka xwezayî de yek ji muzeyên girîng e. === Huner === [[Dibistana Şanghayê]] (海上画派) yek ji dibistanên girîng a hunera kevneşopî ya Çînê ye. Ev dibistan ji serdema [[Xanedana Qing]]ê maye. Dibistana Songjiangê (淞江派), dibistaneke biçûk a wênesazî ya ji serdema [[xanedana Ming]]ê maye. Herwiha dibistana Huatingê (华亭派) dibistaneke dî ya girîng a serdema xanedana Ming e. <div class="overflowbugx" style="overflow: auto">[[Wêne:The Bund of Shanghai.jpg|fullheight]]</div> == Bajarên Hevçeng == {| cellpadding="10" |- valign="top" | ==== Ewropa ==== * {{ITA}}, [[Mîlano]] – ''1979'' * {{HRV}}, [[Zagreb]] – ''1980'' * {{BEL}}, [[Antwerp]] – ''1984'' * {{POL}}, [[Gdańsk]] – ''1985'' * {{GRC}}, [[Piraeus]] – ''1985'' * {{SWE}}, [[Göteborg|Goteborg]] – ''1986'' * {{DEU}}, [[Hamburg]] – ''1986'' * {{FRA}}, [[Marsêy|Marsîlya]] – ''1987'' * {{Ru îkon}}, [[Sankt Petersburg]] – ''1988'' * {{GBR}}, [[London]] – ''1996'' * {{FIN}}, [[Espoo]] – ''1998'' * {{GBR}}, [[Liverpool]] – ''1999'' * {{ESP}}, [[Barcelona]] – ''2001'' * {{NOR}}, [[Oslo]] – ''2001'' * {{ROU}}, [[Constanţa]] – ''2002'' * {{DNK}}, [[Aarhus]] – ''2003'' * {{SVK}}, [[Bratîslava]] – ''2003'' * {{CYP}}, [[Lefkoşa]] – ''2004'' * {{AUT}}, [[Salzburg]] – ''2004'' * {{IRL}}, [[Cork]] – ''1994'' * {{CHE}}, [[Basel]] – ''2007'' * {{SWE}}, [[Borås]] – ''2007'' * {{BIH}}, [[Sarajevo]] – ''2008'' * {{CZE}}, [[Most]] * {{SRB}}, [[Belgrad]] – ''2008'' * {{ARM}}, [[Êrîvan]] – ''2009'' | ==== Afrîka ==== * {{MAR}}, [[Kazablanka]] – ''1986'' * {{EGY}}, [[Îskenderiye]] – ''1992'' * {{NAM}}, [[Windhoek]] – ''1995'' * {{MOZ}}, [[Maputo]] – ''1999'' * {{DZA}}, [[Alcer]] – ''2003'' ==== Asya ==== * {{JPN}}, [[Yokohama]] – ''1973'' * {{JPN}}, [[Osaka]] – ''1974'' * {{PRK}}, [[Hamhung]] – ''1982'' * {{PHL}}, [[Manîla]] – ''1983'' * {{PAK}}, [[Keraçî]] – ''1984'' * {{TUR}}, [[Stenbol]] – ''1989'' * {{KOR}}, [[Busan]] – ''1993'' * {{ISR}}, [[Haifa]] – ''1993'' * {{UZB}}, [[Taşkent]] – ''1994'' * {{YEM}}, [[Aden]] – ''1995'' * {{THA}}, [[Chiang Mai]] – ''2000'' * {{UAE}}, [[Dubaî]] – ''2000'' * {{LKA}}, [[Colombo]] – ''2003'' * {{CAM}}, [[Phnom Penh]] – ''2005'' * {{Ru îkon}}, [[Nizhnevartovsk]] – ''2007'' * {{AFG}}, [[Herat]] – ''2008'' | ==== Bakurê Amerîka ==== * {{DYA}}, [[San Francisco]] – ''1979'' * {{DYA}}, [[Chicago]] – ''1985'' * {{CAN}}, [[Montreal]] – ''1985'' * {{MEX}}, [[Guadalajara (Jalisco)]] – ''1998'' * {{DYA}}, [[Winston-Salem]] – ''2006'' ==== Okyanûsya ==== * {{NZL}}, [[Dunedin]] – ''1994'' * {{NZL}}, [[Hauraki]] – ''2003'' ==== Başûrê Amerîka ==== * {{BRA}}, [[São Paulo]] – ''1988'' * {{COL}}, [[Bogota]] – ''1992'' * {{ARG}}, [[Rozarîyo]] – ''1997'' * {{ECU}}, [[Guayaquil]] – ''2001'' * {{CHL}}, [[Valparaíso]] – ''2001'' * {{BRA}}, [[Manaus]] – ''2009'' * {{PER}}, [[Lîma]] – ''2010'' |} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Dabeşbûna îdarî ya Çînê li ser asta parêzgehê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|12|N|121|30|E|type:city(23019148)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 10an li Çînê]] [[Kategorî:Bajarên Çînê]] [[Kategorî:Çîn]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1927an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Şanghay| ]] g0rwax4whxgd09lzxvxa4x2z9y6u14f 0 47888 2083196 1833372 2026-08-02T17:58:00Z Penaber49 39672 /* */ 2083196 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên Bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] p3mp42l1u3oz00ijfyvybfbjyu00qj7 2083197 2083196 2026-08-02T18:08:39Z Penaber49 39672 /* */ 2083197 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] ha7nqcix0tuff0r1x9ssey31i1vcd99 2083198 2083197 2026-08-02T18:11:56Z Penaber49 39672 /* */ 2083198 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêya bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] lvwomhnqrfcvu1hlv0yewv31o5ullcw 2083199 2083198 2026-08-02T18:13:14Z Penaber49 39672 /* */ 2083199 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêya bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 0sh1k8j9sbz6spo0udcrsq7rsnem0bc 2083200 2083199 2026-08-02T18:15:39Z Penaber49 39672 /* */ 2083200 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêya bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] hyhpeuxxvxau47wqipf7ka0c72hn56g 2083201 2083200 2026-08-02T18:17:30Z Penaber49 39672 2083201 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêya bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] hr1nfvkptulim3mtueo84i8txedr9zo 2083203 2083201 2026-08-02T19:28:28Z Penaber49 39672 /* */ 2083203 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 136ed9gr889fvifwb8goxp2hlwy3afy 2083493 2083203 2026-08-03T07:42:47Z Penaber49 39672 2083493 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne. Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] a6xkgafpdsr832ncz396bhjfu8ysa2y 2083494 2083493 2026-08-03T07:44:53Z Penaber49 39672 2083494 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne. Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 0nravc1dts07ueasf2p3eckeeqp9dh6 2083495 2083494 2026-08-03T07:46:09Z Penaber49 39672 2083495 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne. Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin. == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 687wumx02etu3mezwxqpblg6mjkkn6a 2083496 2083495 2026-08-03T07:48:18Z Penaber49 39672 /* Tektonîk */ 2083496 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî (îng.) == * Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004). * Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains. * Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908. * Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906. * Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910. * Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] brway24a8f07s7yrgkt5ripjh8tqrdm 2083497 2083496 2026-08-03T07:49:30Z Penaber49 39672 2083497 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê Kalîforniyayê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li San Franciscoyê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreas derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de Erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya Los Angelesê û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 8qc87zfeur4z7vepeil3lqc7d3l7l6b 2083498 2083497 2026-08-03T07:51:07Z Penaber49 39672 /* */ 2083498 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya|Kalîforniyayê]] qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco|San Franciscoyê]] agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles|Los Angelesê]] û heta navenda Nevadayê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] qred5q743a0qpkuo6y7lohqe7xq1te3 2083499 2083498 2026-08-03T07:51:50Z Penaber49 39672 /* */ 2083499 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya|Kalîforniyayê]] qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco|San Franciscoyê]] agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles|Los Angelesê]] û heta navenda [[Nevada|Nevadayê]] ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmê erdhejê == * Fîlmê [[Clark Gable]] ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (1936) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 35vi2lg4lc85xb394llhd5qdwm74jai 2083501 2083499 2026-08-03T08:37:23Z MikaelF 935 /* Filmê erdhejê */ 2083501 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya|Kalîforniyayê]] qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco|San Franciscoyê]] agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles|Los Angelesê]] û heta navenda [[Nevada|Nevadayê]] ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (bi [[Clark Gable]] re) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] tiqchrhlzoulxj8kupmpq7dxpkneij8 2083504 2083501 2026-08-03T08:40:43Z MikaelF 935 /* Filmên erdhejê */ 2083504 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya|Kalîforniyayê]] qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco|San Franciscoyê]] agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles|Los Angelesê]] û heta navenda [[Nevada|Nevadayê]] ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] t625f360q9rsmvqsrzpgzdr5tg8cm05 2083507 2083504 2026-08-03T09:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2083507 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 2nl9j2ss0zctdyp3xxmr7cr42c6zjh0 2083515 2083507 2026-08-03T11:34:20Z Penaber49 39672 /* Tektonîk */ 2083515 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] kt0na5pj3109nb88th01ssg51a0xewa 2083516 2083515 2026-08-03T11:37:17Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083516 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] r0w243hc6svqcdwq3fz29uifo7z44ie 2083517 2083516 2026-08-03T11:39:39Z Penaber49 39672 2083517 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina pîvana Richter bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî 7,7 heta 8,3. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] rxg5ws0k5ig69nwol4tsznh9hsqhjjb 2083518 2083517 2026-08-03T11:42:07Z Penaber49 39672 2083518 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina pîvana Richter bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texmin kirin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] a61of29m9jdl05wv4bdd4ssb2cd9eus 2083519 2083518 2026-08-03T11:44:04Z Penaber49 39672 2083519 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina pîvana Richter bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texmin kirin. Hem berî û hem jî piştê bandora erdhejê deformasyonên giran di qalikê Erdê de çêbûn. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] nuy3fql66c8ol1jfy53d3yljnqlc4e1 0 48765 2083427 1975741 2026-08-03T00:42:24Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Komkujiya Zîlan | parçeyekî = | wêne = Zilanmassacre.jpg | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Sernivîsa rojnameya [[Cumhuriyet]]ê di [[13ê tîrmehê]] [[1930]]an de wiha dinivîse: ''Qirrkirin destpêkir, xelkê Geliyê Zîlanê bi giştî hatin qirrkirin. | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | alt_nexşe = | sernavê_nexşeyê = | cih = [[Geliyê Zîlan]], [[Erdîş]], [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | hedef = Kurdên sivîl | koordînat = | dîrok = Tîrmeha sala 1930an | dem = | saet = | cure = Êrîşên çekdarî | kuştî = 15.000 – 47.000 | birîndar = | qurbanî = | fail = | êrîşkar = Artêşa Tirkiyeyê | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | lêpirsîn = Bi dawî bûye | fermanberê_kelişînê = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = | biryara_dadgehê = | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | modul = }} '''Komkujiya Geliyê Zîlan''' yan jî '''Birîna Geliyê Zîlan''' komkujiyeke mezin e ku li Geliyê Zîlan a bakurê [[Erdîş]]ê û li gundên deverê geliyê pêk hatiye. Komkujî di 12 an 13ê tîrmeha sala 1930an de destpêkiriye û bi şêwazên cihêreng ên ku di nav de bi şewitandin ên komî ya mirovan, bi îşkencekirinan û bi komkujiyên komî bi hezaran [[kurd]] ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatine kuştin. Komkujiya herî mezin li [[Geliyê Zîlan 1930|Geliyê Zîlan]] pêk hatiye ku kurdên ji gundên geliyê û ji gundên deverê hatine komkirin ku di nav wan de zarok û jin jî hebûn li Geliyê Zîlan bi awayeke girseyî hatine kuştin. Rojnameya [[Cumhuriyet (rojname)|''Cumhuriyetê'']] di dema komkujiyê de hejmara kurdên ku li geliyê Zîlan hatine kuştin 15.000 ragihandin. Li gorî rojnameyê kurdên li geliyê Zîlan hatine kom kirin û hemî hatine kuştin. Her çiqas hêjmara temamî ya kurdên ku di komkujyan de hatine kuştin ne diyar be jî lê nivîskarê kurd Hesen Hîşyar Serdî hêjmara qurbaniyên ku li seranserê herêma ku komkujî lê pêk hatiye wekê 47.000 kes diyar kiriye. Komkujiya geliyê Zîlan ji aliyê milên 7em û 9em ê artêşa Tirkiyeyê ve ku di wî demê di bin fermandariya Ferîk Salih Omurtak de bû pêk hatiye.<ref name="Tan2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref name="Selek2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |çap=1.baskı |cih=İstanbul |series=İthaki yayınları Tarih - toplum - kuram }}</ref> Ji ber ku hêjmara kesên ku di van komkujyan de hatine kuştin hatiye veşartin ji aliyê çavkaniyên cihêreng ve hêjmarên cihêreng hatine parvekirin. Hinek çavkaniyan tenê behsa komkujiyên lokal ên ku bi tenê li gundan pêk hatiye dike. Li gorî çavkaniyên ku behsa komkujiyên di nav gundan de dikin kurdên ku ji aliyê Tirkiyeyê ve li gundan hatine kuştin hêjmara wan di navbera 4.500 û 5.000an de ye. Li gorî çavkaniya rojnameya Cumhuriyetê di Geliyê Zilan de 15.000 kurd hebûn û bi temamî hatine qirkirin.<ref name=":0" /> Li gorî nivîskarê kurd [[Hesen Hişyar|Hesen Hîşyar Serdî]] li seranserê herêma ku lê komkujî pêk hatiye 47.000 kurd ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref name="Kalman1997" /> Beriya ku komkujî pêk were ji aliyê artêşa Tirkiyeyê nexşeya topografî ya herêmê hatiye xêzkirin û lêkolîneke erdnîgarî hatiye kirin ku bi vî awayî geliyên kûr ên ji bo komkujiyan hatine tespîtkirin. Ji bo komkujiyan pêk bînin cihê herî guncav milên Geliyê Zîlan hatine diyarkirin.<ref name=":5" /> Komkujî navê xwe ji qirkirinên komî yên li Geliyê Zîlan werdigire ku komkujiya herî girseyî li vir pêk hatiye. Ji xeynî Geliyê Zîlan li gelek gundên deverê komkujî pêk hatine ku di nav wan de jin, zarok û extiyar jî hebûn di dema vê komkujyê de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref name=":5" /> == Komkujî == Beriya ku komkujî pêk were artêşa tirk bi alîkariya hevkarên xwe yên li herêmê bi propagandayên nerast ên wekê "efû ji kurdan re derketiye", "leşker tên li gundiyan şîret dikin" xelkên gundewarî dixapînin û nahêlin ku gel ji gundên ku baweriya xwe bi wan tînin derkevin. Kesek bi navê Mele Mihemed ku ji dewletê re sixûriyê dikir beriya ku here Erdîşê ji gundiyên gundê Bonuzilî re gotiye "Divê kes neçe cihekî. Gava leşkerên Derwiş Beg hatin, çend dewar û pez serjê bikin, goşt û savar çêkin ku leşker bixwin."<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/230920207 |sernav=ESMANÊ SOR - Şahidên dawî yên Komkujiya Geliyê Zîlan çîroka zîlanê vegotin! |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-04-07 }}</ref> Abdurrahman Gürbüz ku yek ji şahidê komkujiyê ye ku ji komkujiyan filitiye di hevpeyvînekê de di derbarê komkujiya Geliyê Zîlan de wiha gotiye:<ref name=":3" /> {{Quote|"Em ji tirsan reviyan û me xwe di nava geniman de veşart. Leşkeran bi xwe re du gundî anîbûn. Gundiyên ku bi leşkeran re hatibûn bang li gel kirin û gotin, "Efû derketiye, ji cihên xwe derkevin werin." Gundiyên ku xwe di nav geniman de veşartibûn derketin û çûn ba leşkerên tirk. Serfermandarê leşkeran pirsî kesên veşartî mane? Gundiyan jê re gotin ku hê hinek kes mane. Piştre careke din dîsa gazî kirin ji xeynî me hemî û kesên din ên ku xwe veşartibûn derketin û diçin ba leşkeran. Gundiyek ji destê leşkerên tirk revî xwe xilaskir û gundiyên din ji aliyê leşkerên ve destên wan bi hev ve hatin girêdan û wan ber bi Erdîşê ve birin"|Şahid Abdurrahman Gürbüz, 2020}} Tirkiyeyê ji bo komkujyê ji 8ê tîrmeha 1930an ve ji bo operasyona qirkirina kurdên li herêmê artêşa 7em û artêşa 9em û 80 balafirên şer bikar aniyê.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://kayaum.politics.ankara.edu.tr/1930.pdf |sernav=78th page of Pdf file |roja-gihiştinê=2025-04-06 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310143944/http://kayaum.politics.ankara.edu.tr/1930.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîroka komkujiyê ji aliyê artêşa tirk ve wekê 13ê tîrmeha sala 1930an hatibû plankirin lê Yusuf Mazhar ku nûçegihanê taybet ê rojnameya ''Cumhuriyetê'' (rojnameya herî zêde ya Tirkiyeyê bû ku di salên 1930 û 1940î de dihat xwendin) di 12ê tîrmeha sala 1930an de bi telefonê ragihandiye ku "qirkirinên li gundên derdora [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]], gundên [[Erdîş]]ê û [[Geliyê Zîlan]]ê temam bûye."<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.halklarindemokratikkongresi.net/zilan-katliamini-unutmadik/1739 |sernav=Me Komkujiya Zîlan Ji bîr nekir! |malper=www.halklarindemokratikkongresi.net |roja-gihiştinê=2025-04-06 |ziman=tr }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi xencerên serê tivingan zarokên dergûş hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Dosyaya Zîlan (Nenasên Serhildana Kurdên Agiriyê) Cild 1: Di serdema Komarê de hemû serhildanên kurdan ji ber rewşên bi vî rengî pêş ketine. |paşnav=İŞLER |pêşnav=İkram |weşanger=Qahır Bateyi |tarîx=2015-06-10 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books?id=myZBEAAAQBAJ&pg=PA590&dq=Zilan+Katliam%C4%B1&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi87KzuhcSMAxVLQ_EDHTipGGkQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Zilan%20Katliam%C4%B1&f=false }}</ref> Li gel komkujyan di heman demê de gundên kurdan ku tê de komkujî qewimîne hatine talan kirin û hatine şewitandin.<ref name="İŞLER2015" /> Li gorî hevpeyvînên bi şahidên komkujiyan re, ji bo gustîleke zîv tiliya keçeke ciwan ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye jêkirin.<ref name="İŞLER2015" /> Ji xeynî komkujyê girseyî ya ku di newala Geliyê Zîlan de pêk hatiye li gundên deverê bi awayeke komî kurd hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015" /> Li seranserê ku komkujî pêk hatiye 44 gund hatine şewitandin<ref name=":3" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://politikahaber.com/asirlik-yara-olan-geliye-zilanin-tanigi-ihaneti-unutmadim/ |sernav=Şahidê Geliyê Zîlan: Min xiyantê ji bîr nekir. |malper=Politika Haber |tarîx=2021-07-12 |roja-gihiştinê=2025-04-08 |ziman=tr |paşnav=Haber |pêşnav=Politika }}</ref> û li hinek gundên deverê kurd di nav avahiyên wan de bi saxî têne şewitandin.<ref name=":3" /> Li gorî şahidekî komkujyê Abdulbaki Çelebi li Birhanê gelek gundî di nav avahiyên xwe de bi saxesaxî hatine şewitandin. Şahidê komkujiya gundê Birhanê Abdulbaki Çelebi wiha dibêje:<ref name=":3" /> {{Quote|"Leşkerên tirk agir berdabûn gundê Birhanê. Ji gundê me Hecî Hamît di wê demê de reviyaye û xwe di nava zeviyan de vedişêre û digihîje gundê Bîrhanê. Ew dibîne ku hemî gundî dixin nav avahiyên wan û piştre agir berdidin wan û wan bi saxî şewitandin. Hecî Hamît sond xwar û got; "Min di ber deriyê mala Mehmed Salihê Xelê nêrî, di hundir de 4-5 cinaze hebûn ku şewatî bûn. Yek ji wan Qasoyê kurê Feqî Mehemed bû û yek ji wan jî jina bi navê Baran bû. Rewşa avahiyên din jî wisa bû, min di nav wan de 9-10 kesên di nav avahiyan de hatibûn şewitandin nas kir. Hinek cinazeyên gundiyan ewqas şewitîbûn ku bêhna goştê şewitî li gund belav bibû."|Şahid Abdulbaki Çelebi, 2020}} Geliyê Zîlan ji du milan wekê Geliyê Zîlan û Geliyê Hacîderê pêk tê. Gundên Geliyê Zîlan ev in; Komir, Zorava, Kaşesor, Eqis, Bazengê, Xarxus, Îlanî, Hacikaş, Çakirbey, Hesenabdal û Qerekîlîs e. Gundiyên di van gundan de gundan kom bi kom girtine, wan bi werîsan girêdane û bi çekên giran gulebaran kirine û kuştine. Gundiyên ku li vir hatine kuştin bi piranî ji eşîrên Bekirî û [[Hemoyî]]yan bûn. Li Geliyê Haciderê jî ji gundên wekî Bonizlî, Konduk, Sicalî, Ardoxan, Mixarê, Soqitlî, Kerx pêk tên. Piraniya wan jî ji eşîra Haciderê bûn ku di nav wan de jin, zarok û extiyar jî hebûn bi temamî ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin û hemî gund hatine şewitandin. Kesên din ên ku ji herêmê hatine kom kirin di Geliyê Zîlan de hatine qetilkirin. Li gorî Mele Heyder Varli hejmara kesên hatine qetilkirin 15 hezar û 170ê kes bûn. Di rojnameya Cumhuriyetê ya di roja 16ê tîrmeha sala 1930an de bi sernavê ‘kesên hatine qirkirin’ wiha gotiye: “Gund û gundiyên ku alîkariya eşqiyayan kirine bi temamî hatine şewitandin û gundî jî hinek hatine qirkirin û hinek ji wan jî sewqî Erdîşê tê kirin. Komkujî ji aliyê artêşan 9em ve ku di wî demê di bin fermandariya Salih Omurtak de bû pêk hatiye.<ref name="Tan2011"/><ref name="Selek2004"/> Li gorî rojnameya Cumhuriyetê ku di 16ê tîrmeha 1930an de ragihandiye 15.000 kurd hatine kuştin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/haber/osmanlidan-bugune-kurtler-ve-devlet-4.htm |sernav=Nûçe: Kurd û Dewlet ji osmanî heta îro-4 - Rojnameya Taraf |malper=www.taraf.com.tr |roja-gihiştinê=2025-04-05 }}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |sernav="Ev serhildan çendan e, ev operasyona çendan e?" |malper=web.archive.org |tarîx=2012-09-18 |roja-gihiştinê=2025-04-06 |roja-arşîvê=2012-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120918174801/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî nivîskarê kurd [[Hesen Hîşyar Serdî]] ku di serhildanên Agiriyê de jî cih girtibû, ji 18 gundên ku ji eşîrên Ademan, Sipkan, Zîlan û Hesenan pêk tên 47.000 hezar gundî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê hatine kuştin.<ref name="Kalman1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Di heman demê de li gorî lêkolînerê ermenî [[Garo Sasûnî]] 5.000 jin, zarok û extiyar ku di gundan de mabûn ji aliyê artêşa tirk ve hatine kuştin. Rojnameya ''Berliner Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye, di hejmara xwe ya di 3ê cotmeha sala 1930an de wiha behsa komkujiyê kiriye: “Tirkan li herêma Zîlanê 220 gundên kurdan tunekirin û 4 hezar û 500 jin û extiyar qetil kirin."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=von Harnack |pêşnav=Agnes |tarîx=1915 |sernav=Der Krieg und die Frauen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-662-26424-9 |kovar=Berliner Tageblatt |doi=10.1007/978-3-662-26424-9 }}</ref> [[Akademiya Zanistê ya Yekîtiya Sovyetê]] wiha behsa gundên ku hatine şewitandin û komeke kurd ku di komkujiyan de hatine kuştin dike: "Di newaleke li herêma Zîlanê 1.550 kes hatin qetilkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê jî gundek ku nehatibe şewitandin û nehatibe hilweşandin nemaye."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Wezareta karên derve ya Îngilîstanê di derbarê komkujiyê de wiha gotiye: "Di derbarê vê bûyerê de qeneet me ew e ku 'serketina' Tirkiyeyê ya li deverên Erdîş û Zîlanê li hemberê çend kesên çekdarî û li hemberê rêjeyeke zêde ya kesên sivîl pêk hatiye."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British documents on foreign affairs. Vol. 35: Part 2. From the First to the Second World War Series B. Turkey, Iran, and the Middle East, 1918 - 1939 Turkey, January 1938 - December 1939 / ed. Bülent Gökay |weşanger=Univ. Publ. of America |tarîx=1997 |isbn=978-0-89093-603-0 |cih=Frederick, Md |paşnavê-edîtor=Gökay |pêşnavê-edîtor=Bülent }}</ref> == Piştê komkujyê == Leşkerên Tirkiyeyê hemî sewal û milkên gundiyan desteser dikin.<ref name=":4" /><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/bir-katliamin-anatomisi-1930-zilan-297649 |sernav=Anatomiya komkujiyekê: Zîlan 1930 |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=tr }}</ref> Bi hezaran kurdên ku ji ber komkujiyan filitîne ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine sirgûnkirin û çûnûhatina herêmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gundiyên piştî ku bi salan li sirgûnê dijîn, piştî ku qedexeya herêmê radibe, vedigerin gundên xwe û bi erdên xwe vala re rû bi rû dimînin. Gelek gundiyên li Erdîşê bi cih bûne û bi salan di bin şert û mercên zehmet de jiyan kirine. Bîst sal piştê komkujyê ji aliyê gundiyên herêmê ve doz hatiye vekirin. Gundiyên ku di sala 1950an de serî li Dadgeha Cezayê Esliye ya Erdîşê dane û daxwaza erdên di serdema tabûyên xwe wergirtine wekê delîl pêşkêşî dadgehê kirine. Gundî dixwazin Komkujiya Zîlan bê ronîkirin daxwaz dikin ku vegerin gundê xwe yên ku sewqî xezîneyê hatiye kirin û herêma qedexe hatiye ragihandine. Piştê 50 salan di sala 2006an de bi hinceta ku tapûyên gundiyan nederbasdar in, doza ku gundiyan vekiribû, hatiye girtin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/27726/zilan-deresi-katliami-aihmde |sernav=Komkujiya Çemê Zîlan a li DMME - Evrensel |malper=www.evrensel.net |roja-gihiştinê=2025-04-09 |ziman=tr-TR }}</ref> === Bandora çandî ya di çanda dengbêjiyê de === Di derbarê komkujiyê de gelek kilamên dengbêjî û stiranên nûjen ji aliyê dengbêj û hunermendên kurd ve hatiye gotin.<ref>{{Jêder |paşnav=Aydın Müzik |sernav=Mizgîn - Gelye Zîlan (2021 © Aydın Müzik) |tarîx=2021-10-16 |url=https://www.youtube.com/watch?si=Jjpd18BEjMIX7Auq&v=KkL_L6dUvks&feature=youtu.be |roja-gihiştinê=2025-04-10 }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Maruf - Topic |sernav=Geliyê Zîlan |tarîx=2015-08-26 |url=https://www.youtube.com/watch?si=z9J_d0DAKP_OP5UC&v=4ihhFTLNWpY&feature=youtu.be |roja-gihiştinê=2025-04-10 }}</ref> Repertuareke berfireh a kilaman li ser Zîlanê ava bûye. Kilamên li ser serhildana Agiriyê û Zîlanê qewî zêde ne. Folklornasê kurd Ordîxanê Celîl destnîşan dike ku wî di navbera salên 1951-1973yê de 14 stran li ser Serhildana Araratê û lehengên wê ji devê heşt dengbêjên başqe başqe tomar kiriye ku ji dewletên cihê yên wekî Sûriye, Ermenistan, Qazaxistan û Qirgizîstanê bûne <ref>Celîl, O. (2023 [1985]). Serhildana Araratê ya Kurdan a sala 1930yî û salixdana wê di stranên dîrokî de (Amadekar: Mustafa Kilicaslan), Nûbihar, 27 (163), 36-42.</ref>. Wêjevanê kurd [[Yaşar Kemal]] di hevpeyvînên xwe yên salên 1950î de diyar kiriye ku dema ku wî ji Komkujiya Geliyê Zîlan agahiyê hildaye gelekî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=RadikalYazarYazisi&Date=31.07.2009&ArticleID=947443 |sernav=Radîkal / Dema li eksena Ararat-Sîpan "pêvajoya pirsgirêka kurdan" dişopînin... / Siyaset / CENGÎZ ÇANDAR |malper=web.archive.org |tarîx=2009-08-04 |roja-gihiştinê=2025-04-10 |roja-arşîvê=2009-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090804124928/http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=RadikalYazarYazisi&Date=31.07.2009&ArticleID=947443 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre di romana xwe ya bi navê ''Deryaya xeyidî'' de behsa komkujiyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The sea-crossed fisherman |url=https://archive.org/details/seacrossedfisher0000yaar |paşnav=Yaşar Kemal |weşanger=Braziller |tarîx=1985 |isbn=978-0-8076-1122-7 |cih=New York }}</ref> == Sansûra li dijî komkujyê == Di sala 2007an de nûçegîhanên DÎHAyê ya Wanê Oktay Candemir û Ercan Öksuz hevpeyvînek bi serenavê "Şahidê Komkujiya Zîlanê Diaxive" weşandibû û di derbarê komkujiyan de yek ji şahidên Komkujiya Zîlanê Kakil Erdem ê 94 salî şahidî di hevpeyvînê de axivîbû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tuerkeiforum.net/trw/index.php/2008_Raporu:_TCK_madde_125_-_220_Davalar%C4%B1 |sernav=Rapora 2008: QCT Bend 125 - 220 Doz - RaporTIHV |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2025-04-10 |roja-arşîvê=2012-03-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120311213214/http://www.tuerkeiforum.net/trw/index.php/2008_Raporu:_TCK_madde_125_-_220_Davalar%C4%B1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî hevpeyvînê di derbarê her du nûçegihanan de ji aliyê dewleta tirk ve doz hat vekirin. Di encama doza ku di 9ê îlona sala 2008an de li 2yem Dadgeha Cezayê Esliye ya Wanê dest pê kiriye de, ji bo her du nûçegihanan re sal û nîv cezayê girtîgehê hatiye birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/bianet/ifade-ozgurlugu/118078-yargi-acilim-tanimiyor-uc-ayda-190-dusunce-suclusu |sernav=Dadwerî pêvajoya çareseriyê nas nekir: Di sê mehan de 190 girtiyên siyasî! - Bianet |malper=web.archive.org |tarîx=2011-07-28 |roja-gihiştinê=2025-04-14 |roja-arşîvê=2011-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110728123209/http://bianet.org/bianet/ifade-ozgurlugu/118078-yargi-acilim-tanimiyor-uc-ayda-190-dusunce-suclusu |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Geliyê Zîlan]] * [[Serhildanên Agiriyê]] * [[Dîroka Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Komkujiyên li dijî sivîlan]] [[Kategorî:Komkujî]] [[Kategorî:Komkujî li Kurdistanê]] [[Kategorî:Komkujî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1930]] a5tueyjrc6ew1lfwkkxn3er5wss79jz 0 49635 2083348 2024079 2026-08-02T23:29:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083348 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mahmut Celâleddin Bey''', ji Qanûna Paşnavan a 1934an ve '''Bayar''' (jdb. 16ê gulana 1883an li Umurbeyê, parêzgeha [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] - m. 22ê tebaxa 1986an li [[Stembol]]ê) siyasetmedar û seyêm serokkomarê Tirkiyeyê bû. == Jiyan == Di 1908an de Mahmut Celâl tevlî rêxistina rastgîr a [[Jön Türkler|Ciwanên Tirk]] dibe. Di 1914an de wekî nûnerê herêmî yê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] ya [[Îzmîr]]ê û endamekî pêşeng ê rêxistina taybet a herêmî Teşkilât-ı Mahsusa, Celal piştgirî da paqijiya etnîkî û bêmilkkirina yewnanên peravên [[Deryaya Egeyê|Egeyê]].<ref name="Akçam2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Young Turks' Crime against Humanity: The Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/youngturkscrimea0000akca |paşnav=Akçam |pêşnav=Taner |lînka-nivîskar= |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2012 |rûpel=[https://archive.org/details/youngturkscrimea0000akca/page/68 68] |isbn=978-0-691-15333-9 |lînka-sernav= }}</ref> Di nîsana sala 1919an de Mahmut Celal daxuyaniya eşkere ya Cemal Paşa di çapemeniya tirk de li ser rastiya [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirina ermeniyan]] şermezar dike. Di 1919an de, Celal, bi navê kod ''Galip Hoca'', beşdarî paqijkirina etnîkî ya yewnaniyan li herêma Îzmîrê û [[tirkkirin]]a bazirganî û karsaziyan dibe.<ref name="Akçam2012" /> Ji sala 1921 heta sala 1922an Celâl Bayar di dema desthildariya [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikûmeta Enqereyê]] ya bi serokatiya [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] re Wezîrê Karûbarên Aboriyê bû.<ref name=":2">Celal Bayar, ''Kayseri Cezaevi Günlüğü'', [[Yapı Kredi Yayınları]], 1999. {{ISBN|975-363-952-X}}.</ref> Ji 1922 heta 1923an, ew wekî endamek şandeya tirk beşdarî danûstandinên aştiyê yên li [[Peymana Lozanê|Lozanê]] bûye.<ref name=":2" /> Di 1924an de Celâl Bayar bûye Wezîrê Nifûs, Nûavakirin û Vegerandinê.<ref name=":2" /> Ji 1932 heta 1937an, ew Wezîrê Karûbarên Aborî yê Tirkiyeyê bû û ji 1937 heta 1939an de jî bûye serokwezîr.<ref name=":2" /> Piştî ku serokkomar [[İsmet İnönü]] di gulana 1945an de dawiya sîstema yek-partî li Tirkiyeyê ragihand, Bayar û kesên ku ji hêla siyasî ve nêzîkî wî bûn, wekî [[Adnan Menderes]], ji [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) derketin û di sala 1946an de Partiya Demokratîk (DP) damezrandine.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Fifty Years of Turkish Political development 1919–1969 |paşnav=Giritli |pêşnav=Dr. Ismet |weşanger=Fakültler Matbaasi |rr=68 |cih=Istanbul }}</ref> DP di hilbijartinên 1946an de tu serkevtinên mezin bi dest nexist lê di hilbijartinên 1950an de, piraniya parlamenterên meclîsê bi dest xistiye.<ref name=":1" /> Bayar di 22ê gulana 1950an de bûye serokkomarê Tirkiyeyê û Menderes jî dibe serokwezîr. Di dema serokatiya wî de, di 6-7ê îlona sala 1955an de li Stembolê komkujiya li dijî yewnanan pêk hatiye.<ref name=":1" /> Di nîvê nîsana 1960an de pêşî li [[Enqere]] û paşê li bajarên din xwepêşandanên li dijî hikûmetê dest pê kirin. Hikûmetê di dawiyê de li Stembol û Enqereyê rewşa dorpêçê îlan kir lê leşkeran red kir ku destwerdanê bike. Di cihê wî de, di 27ê gulana 1960an de, leşkeran di bin serokatiya fermandar [[Cemal Gürsel]] de darbeyek pêk anîn ku serokwezîr Menderes vê dawiyê ji ber neguhdariyê ji fermandariya xwe hatibû dûrxistin.<ref name="turkishstudies">{{Jêder-malper |url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf |sernav=Celal Bayar ve Eski Demokrat Partililerin Türk Siyasi Hayatına Etkileri |malper=www.turkishstudies.net |roja-gihiştinê=1 gulan 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160509055109/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf |roja-arşîvê=9 gulan 2016 }}</ref> Bayar, Menderes û siyasetmedarên din ên hikûmetê hatin girtin û anîn ber dadgeheke awarte. Di 1961an de Bayar û Menderes di dozên li Yassıada de cezayê darvekirinê li wan hat birîn - lê her çend Menderes di heman salê de li [[Îmralî|Îmraliyê]] hat îdamkirin jî, Bayar heta sala 1966an hat efû kirin û di girtîgehê de girtî dimîne.<ref name="turkishstudies" /> == Wêje == * Camilla Dawletschin-Linder: ''Diener seines Staates. Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei - Xulamê welatê xwe''. ''Celal Bayar û avabûna Tirkiyeya nûjen''. Harrassowitz (2003), ISBN 3-447-04740-2 (almanî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Bayar, Celal}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 9an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kesên ji Bursayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên dewlet û hikûmetan yên ku dûre hatine hefskirin]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 5wxpbluzq3umr0twfv0otno4d2wmbam 0 51232 2083292 1766314 2026-08-02T22:22:35Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083292 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kangrû | temporal_range = [[Miyosen]]a destpêkî - Îro | image = Kangaroo and joey03.jpg | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | infraclassis = [[Marsupialia]] | ordo = [[Diprotodontia]] | familia = [[Macropodidae]] | genus = ''[[Macropus]]'' | subgenus = ''[[Macropus]]'' û ''[[Osphranter]]'' }} '''Kangrû''' yan jî '''cirdîxezal''' giyanewereke [[humbanî]] (marsupiyal) e ji famîleya ''Macropodidae'' ye. ''Macropod'' bi [[grekî]] tê maneya "piye fireh, linge fireh". Kangrû cureyekî [[endemîk]] î Awistralyayê ye. Kangrû xweyî lingepaşne fireh û xurt, lingna fireh [[adapte]]yi hilpekînena, dûvekî direj bimasulkê (bihencav) jibo [[balans]]ê, û serekî biçûk. Kangrû semboleke neteweyî ya Awistralyayê ye. Kangrû giring e jibo kultura Awistralya û wêneye neteweyî. == Her wiha bibînin == * [[Wallaroo]] * [[Wallaby]] == Çavkanî == * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Dawson, Terence J. |sernav=Kangaroos: Biology of the Largest Marsupials |weşanger=Cornell University Press |cih=Ithaca NY |sal=1995 }} Second printing: ISBN 0-8014-8262-3. * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Flannery, Timothy Fridtjof, ''et al.'' |sernav=Tree Kangaroos: A Curious Natural History |weşanger=Reed Books |cih=Melbourne |sal=1996 |isbn=0-7301-0492-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=McCullough |pêşnav1=Dale R. |paşnav2=McCullough |pêşnav2=Yvette |sernav=Kangaroos in Outback Australia |url=https://archive.org/details/kangaroosinoutba0000mccu |weşanger=Columbia University Press |sal=2000 |isbn=023111916X |ref={{SfnRef|McCullough|2000}} }} * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Underhill D. |sernav=Australia's Dangerous Creatures |url=https://archive.org/details/australiasdanger0000unde |weşanger=Reader's Digest |cih=Sydney NSW |sal=1993 |isbn=0-86438-018-6 }} * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Weldon, Kevin |sernav=The Kangaroo |url=https://archive.org/details/kangaroo0000arch |weşanger=Weldons |cih=Sydney NSW |sal=1985 |isbn=0-949708-22-4 }} == Gotar == {{Kontrola otorîteyê}} {{Heywan-şitil}} [[Kategorî:Heywan]] gp3p8t1dbputt8thjw6ey1fq4yxsjp3 0 52568 2083142 1809426 2026-08-02T12:32:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083142 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Tablet_of_Shulgi.JPG|thumb|Depa axsorkê ku serkeftin wê li ser gelê [[Lolo]] pîroz dike . ]] '''Şulgî''', ( bi [[sumer]]î 𒀭𒂄𒄀 Sul-ge(-r) bi wateya cîwanê sumer ) keyekî sumerî ye. Bi navê "dungî" jî tê nasîn. Berî zayinê di navbera 2029 –1982 de desthilatdarî kir. 8 salî li desthilatdariyê ma. Şulgî, kurê Ur-nammu bû. Ur-nammu, keyê Xanadana [[Ur]]ê ya sêuemin bû. Bavê Şulgî, çûbû bi ser [[Gûtî]]yan de. Di serê bi Gûtîyan de miribû. Piştre, kurê wî, Şulgî, xwestibû ku tola wî hilde. Bi vê yekê, wî gelek şerên ku bi Gûtîyan re kiribûn bûn. Lê Gûtî, serdestîya wan hebû. Li parastgahê navê xwe da nîvîsandin û xwe weke xwûdê danedenzand. Perestgeha wî, heta deme babiliyan bi bandor hebûna xwe doma. Şulgî bi navî xwe parastgah çêkirin û rêyên wan xweşkirin. Bajerên ku ew çû wan, li wan deran perestgeh bi navê xwe li wanderan vekir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Keyên sumerî]] [[Kategorî:Mirin sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Sumer]] 4wqd06oy6ex88iplbucm73bjgfrt1f1 0 52946 2083210 2050241 2026-08-02T20:34:39Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083210 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Gabelek | image = Lanius nubicus.jpg | range_map =Lanius nubicus distr.png | range_map_caption ='''Pirteqalî''':Havîn<br/> '''Şîn''':Zivistan<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shrikes and Bush-Shrikes |url=https://archive.org/details/shrikesbushshrik0000tony |sal=2000 |weşanger=Helm |isbn=0-7136-3861-3 |nivîskar=Tony Harris & Kim Franklin }}</ref> | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Balinde|Aves]] | ordo = [[Fîkar|Passeriformes]] | familia = [[Kêzxwer|Laniidae]] | genus = ''[[Lanius]]'' | species = '''''L. nubicus''''' | binomial = ''Lanius nubicus'' | binomial_authority = [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1823 }} '''Gabelek''' (bi soranî: ''perrbellekey qeşan'', bi [[latînî]]: ''Lanius nubicus''), cureyek e [[balinde]]yên [[kêzxwer]] e ji [[cinsa]] [[Lanius]] e. == Şayîs == Gabelek çûkekî 17 [[cm]] dirêj û koçber e. Serserê wî, paşstiyê wî û pişta wî reş, enî û bin zikê wî spî ye. Neksa wî sor e û boçika wî reş e. == Ciyên belavbûn û jiyanê == Li nav daristanan û gezikên ku pirrtir li ciyê şilorek in dijîn. Hêlîna xwe li ser darê biyan û çinaran çêdikin. == Xwarin == Bi [[kêz]]ên mezin, [[marmarok]]ên biçûk, [[kulî]] û carinan jî bi çûkên biçûk xwedî dibin. Weke kêzxwurên din ew jî nêçîra xwe di striyek yan jî guliyekî tûj re radike û bi werê dixwe. === Pirbûn === Bi qasî 16 rojan qurp dikeve û di navbera 4 û 7 hêkan dike. Tenê a mê li hêkan rûdinê. Lê çêl ji aliyê dê û bav tevde dihên xwedîkirin. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Lanius nubicus juvenile2.jpg|Gabeleka mê Wêne:Lanius nubicus-3.jpg|Gabelekê nêr Wêne:Lanius nubicus MHNT.ZOO.2010.11.213.Djezzin Liban.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kêzxwer]] [[Kategorî:Teyrên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1823an de hatine tarîfkirin]] p4wgs8b4h4r4g1ydxawzzmf1sgdbml2 0 52973 2083367 2015044 2026-08-02T23:52:34Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083367 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Gasor | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106005548 |title=''Lanius senator'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Lanius_senator01_new.jpg | range_map =Lanius senator distr.png | range_map_caption = <br/>{{Legend0|#FF8000|Summer|border=solid 1px black}} {{Legend0|#0000FF|Winter|border=solid 1px black}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shrikes and Bush-Shrikes |url=https://archive.org/details/shrikesbushshrik0000tony |sal=2000 |weşanger=Helm |isbn=0-7136-3861-3 |nivîskar=Tony Harris & Kim Franklin }}</ref> | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Fîkar|Passeriformes]] | familia = [[Laniidae]] | genus = '' [[Lanius]] '' | species = '''''L. senator''''' | binomial = ''Lanius senator'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} [[Wêne:Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|thumb|''Lanius senator'' - [[MHNT]]]] [[Wêne:Sersor.jpg|thumb||Sersor]] '''Gasor''' an jî '''sersorê serhijikan''' (''Lanius senator''), cureyekî çûkên ku koçber e. == Şayes == Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye. == Reftar û Parêzî == [[Koçber]] e, di buharê de dihê û di meha [[îlon]]ê de dîsa vedigere. Bi pirranî havînan li ciyê darînî dihê dîtin. Bi [[kêz]]ên mezin, [[çûk]]ên biçûk, [[kulî]] û [[marmarok]] û [[gumgumok]]ên biçûk xwedî dibe. == Pêşangeh == <gallery> Lanius senator-2.jpg|Gasor Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.youtube.com/watch?v=qzSDZBgR8bI Vîdeo li ser youtube] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kêzxwer]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Teyrên Asyaya Rojava]] i1fiqqe4ma10pgbpyo3igzlmi6r420x 2083471 2083367 2026-08-03T01:34:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083471 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Gasor | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106005548 |title=''Lanius senator'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Lanius_senator01_new.jpg | range_map =Lanius senator distr.png | range_map_caption = <br/>{{Legend0|#FF8000|Summer|border=solid 1px black}} {{Legend0|#0000FF|Winter|border=solid 1px black}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shrikes and Bush-Shrikes |url=https://archive.org/details/shrikesbushshrik0000tony |sal=2000 |weşanger=Helm |isbn=0-7136-3861-3 |nivîskar=Tony Harris & Kim Franklin }}</ref> | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Fîkar|Passeriformes]] | familia = [[Laniidae]] | genus = '' [[Lanius]] '' | species = '''''L. senator''''' | binomial = ''Lanius senator'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} [[Wêne:Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|thumb|''Lanius senator'' - [[MHNT]]]] [[Wêne:Sersor.jpg|thumb||Sersor]] '''Gasor''' an jî '''sersorê serhijikan''' (''Lanius senator''), cureyekî çûkên ku koçber e. == Şayes == Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye. == Reftar û Parêzî == [[Koçber]] e, di buharê de dihê û di meha [[îlon]]ê de dîsa vedigere. Bi pirranî havînan li ciyê darînî dihê dîtin. Bi [[kêz]]ên mezin, [[çûk]]ên biçûk, [[kulî]] û [[marmarok]] û [[gumgumok]]ên biçûk xwedî dibe. == Pêşangeh == <gallery> Lanius senator-2.jpg|Gasor Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.youtube.com/watch?v=qzSDZBgR8bI Vîdeo li ser youtube] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kêzxwer]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] l5poqw260960aqrdgsffzpqnvwmgobn 14 55814 2083271 1642117 2026-08-02T22:01:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083271 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Countries of Oceania}} [[Kategorî:Dewlet li gorî parzemînan|Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Okyanûsya]] [[Kategorî:Welatên giravî]] p2pg16xfxr9u7fkwx3hal6mim8zxh10 0 56971 2083403 2056024 2026-08-03T00:25:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083403 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Ti-Grace Atkinson''' (jdb. [[9ê çiriya paşîn]] a [[1938]] [[Baton Rouge]]) nivîskareke femînîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heterosexuality: a feminism and psychology reader |url=https://archive.org/details/heterosexualityf0000unse |nivîskar=Sue Wilkinson, Celia Kitzinger |sal=1993 |weşanger=Sage Publications |isbn=0-8039-8823-0 }}</ref> a [[amerîkî]] ye. Di sala [[1938]]an de li federedewleta [[Louisiana]]yê ji dayik bûye. == Berhemên wê == * ''The Institution of Sexual Intercourse'' (Saziyên têkiliyên zayendî) (pamphlet, 1968, published by The Feminists) * ''Vaginal orgasm as a mass hysterical survival response'' (pamphlet, 1968, published by The Feminists) * ''Radical Feminism'' (Femînîzma Radîkal) (pamphlet, 1969, published by The Feminists) * ''Radical Feminism and Love'' (Femînîzma Radîkal û Evîn) (pamphlet, 1969, published by The Feminists) * ''Amazon Odyssey'' (Odîseya Amazon) (1974) * ''Why I'm against S/M liberation'', in ''[[Against Sadomasochism: A Radical Feminist Analysis]]'', ed. Robin Ruth Linden (East Palo Alto, Calif. : Frog in the Well, 1982.), pp. 90–92 {{Jêder-kitêb |sernav= |isbn=0-960-36283-5 |oclc=7877113 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] 8iepm36tilhwl4ws847ihfz2vikxi1c 0 58299 2083396 2057456 2026-08-03T00:18:27Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083396 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Vahram Papazyan.jpg|thumb|Atletê ermen Vahram Papazyan ku di 1912'an de li lîstikên olîmpiyadê dewleta Osmanî nimand]] '''Vahram Papazyan''' (bi [[zimanê ermenî]]: Վահրամ Փափազեան) yek ji du [[atlet]]ên ermen e ku di sala [[1912|1912'an]] de li [[Stockholm]]ê paytexta [[Swêd]]ê cara ewil [[împeratoriya Osmanî]] di [[Lîstikên Olîmpiyadê]] de temsîl kiriye<ref name="basimevi">{{Jêder-kovar |sernav=Vahram Papazyan |kovar=Türk ansiklopedisi |sal=1946 |cild=25 |url=http://books.google.com/books?id=UfjNAAAAMAAJ&q |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rûpel=417 |weşanger=Milli Eǧitim Basımevi |ziman=tr |jêgirtin=Bunlardan Vahram Papazyan, Stokholm sefirimizin eşi tarafından kırmızı atlet fanilesinin üzerine dikilen beyaz Ay - yıldız altında yarışan ilk atletimiz oldu. Türkiye'nin ilk defa bir O. O.'nda devletçe gönderilen resmî bir sporcu kafilesiyle temsili }}</ref><ref name="TCspor">{{Jêder-malper |sernav=Olimpiyat Stadyumlarında İlk Türk Bayrakları |url=https://www.sgm.gov.tr/Sayfalar/OlimpiyatDetay.aspx?OlimpiyatID=10 |weşanger=T.C. Genclik ve Spor Bakanligi (Republic of Turkey Youth and Sport Ministry) |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |ziman=tr |jêgirtin=Osmanlı Olimpiyat Cemiyeti artık kurulmuştu ve bu iki sporcu bu derneğin verdiği belgelerle resmen bir Olimpiyat Oyunları'na ilk kez katılıyorlardı. Bu sporcularımız Vahram Papazyan ve Mırgırdıç Mıgıryan Efendiler idi. |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130418172914/https://www.sgm.gov.tr/Sayfalar/OlimpiyatDetay.aspx?OlimpiyatID=10 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Soner">{{Jêder-kitêb |paşnav=Yalçın |pêşnav=Soner |sernav=Siz kimi kandırıyorsunuz! |sal=2008 |weşanger=Doğan Kitap |cih=Şişli, İstanbul |isbn=9789759917098 |url=http://books.google.com/books?id=-2MMAQAAMAAJ&q |çap=1. baskı. |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rûpel=138 |jêgirtin=Peki: kendi paralarıyla 1912 Stockholm Olimpiyatlarına giden ve Ay Yıldızlı bayrağımızı uluslararası turnuvada ilk dalgalandıranlar Vahram Papazyan ve Mıgırdiç Mıgıryan adını hiç duydunuz mu? }}</ref><ref name="dictionary">{{Jêder-kitêb |paşnav=Heijmans |pêşnav=Bill Mallon, Jeroen |sernav=Historical dictionary of the Olympic movement |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Md. |isbn=9780810875227 |çap=4th ed. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Osmanlı’da Ermeni Sporu |url=http://www.genocide-museum.am/trk/online_exhibition_1.php |weşanger=Armenian Genocide Museum |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |ziman=tr |jêgirtin=Osmanlı ilk defa 1912 Olimpiyatlarında iki Ermeni sporcu olan Vahram Papazyan ve Mkrtich Mkryan tarafından Stokholmda temsil edildi. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Olimpiyat tarihinin gayrı resmi sayfası |url=http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rojname=Agos |tarîx=26 tîrmeh 2012 |ziman=tr |jêgirtin=“Türkiye’den Olimpiyatlara ilk resmi katılımın 100. yıldönümü. Bundan tam yüz yıl önce, 1912’de, Osmanlı vatandaşı iki Ermeni sporcu, Mıgırdiç Mıgıryan ve Vahram Papazyan, Stockholm’de düzenlenen 5. Olimpiyat Oyunları’nda, atletizm alanında ülkemizi temsil etmişti.” |tarîxa-arşîvê=16 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140116111537/http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Demoyan">{{Jêder-kitêb |paşnav=Demoyan |pêşnav=Hayk |sernav=Armenian Sport in Ottoman Empire |sal=2009 |weşanger=Tigran Mets |cih=Yerevan |rr=220 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=1912 Stockholm Olympiyatlari |kovar=Bilgi ve bellek: türk devrim tarihi çalışmaları dergisi |sal=2006 |hejmar=4-5 |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |weşanger=İstanbul Bilgi Üniversitesi |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Ahmad |pêşnav=Feroz |sernav=The making of modern Turkey |url=https://archive.org/details/makingofmoderntu00ahma |sal=1994 |weşanger=Routledge |cih=London |isbn=9780415078368 |çap=1. publ. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Mouradian |pêşnav=George |sernav=Armenian infotext |url=https://archive.org/details/armenianinfotext0000mour |sal=1995 |weşanger=Bookshelf Publishers |cih=Southgate, Mich. |isbn=9780963450920 |çap=1st ed. }}</ref>. Papazyan tevlî [[beza mêran a 800 metran]] û [[beza mêran a 1500 metran]] bûbû<ref name="Stockholm">{{Jêder-kitêb |pêşnav=The fifth Olympiad: the official report of the Olympic games of Stockholm, 1912 |sernav=The fifth Olympiad: the official report of the Olympic games of Stockholm, 1912 |weşanger=Swedish Olympic Committee |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1912/1912.pdf |edîtor=Erik Bergvall |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080410231505/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1912/1912.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Demoyan"/>. Vahran Papatyan û [[Migirdîç Migiryan]] ew du [[werzişvan]]ên tenê bûn ên ku li ser navê împeratoriya Osmanî tevlî yekemîn lîstikên Olîmpiyadê bûbûn. == Kurtejiyan == Vahram Papazyan weke zarokê malbatekî ermenî (ku bavê wî xwediyê dikanekê bû) hate dinyayê<ref name="TCspor"/>. Di zarokatiya xwe de ew her berbanga sibê ji qada xwe ya bi navê [[Bebekli]] ya li [[Stenbol]]ê dibeziya heta [[Babiali]] ji bo ku nûçeyan werbigire û bigihîne dikanê bavê xwe<ref name="TCspor"/>. Piştî ku Papazyan ew karê xwe diqedand, ew diçû [[Koleja Robert]], li cihê ku perwerdehiya we didît<ref name="TCspor"/>. Di sala [[1906|1906'an]] de Vahran Papazyan cara ewil tevlî [[lîstikên sporê yên Atînayê]] bû, beza 800 metran û ya 1500 metran kir lê tenê xwe gihande raya 8'em<ref>{{Jêder-malper |sernav=Coubertin / Selim Sırı ve Türkiye- Uluslararası Olimpiyad Komitesi (IOC) İlişkileri |url=http://www.olimpiyatkomitesi.org.tr/olimpiyat-oyunlari/olimpiyat-oyunlari-tarihi/coubertin-selim-siri-ve-turkiye-uluslararasi-olimpiyad-komitesi-ioc-iliskileri |weşanger=Turkish National Olympic Committee |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |ziman=tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130129231251/http://www.olimpiyatkomitesi.org.tr/olimpiyat-oyunlari/olimpiyat-oyunlari-tarihi/coubertin-selim-siri-ve-turkiye-uluslararasi-olimpiyad-komitesi-ioc-iliskileri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Gava [[împeratoriya Osmanî]] di sala [[1911|1911'an]] de bû endamê [[Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyadê]], serokê komîteyê ya împeratoriya osmanî daxuyanî li rojnameyên [[Ikdam]] û [[Sabah]]ê belav kir ku atletan ji bo [[lîstikên Olîmpiyadê yên 1912'an ên li Stockholmê]] bibîne<ref name="TCspor"/>. Papazyan jî hema serlêxist û daxwaza xwe ya ji bo tevlîbûna yariyan diyar kir<ref name="TCspor"/>. Ji bo ku karibe xercên seyahetê bigire, Vahram Papazyan weke endam daxwaza aborî li navenda sporê ya ermenî [[Ardavast]] kir<ref name="TCspor"/>. Li ser vê yekê navenda sporê Ardavast şanoyek di [[Tiyatroya yewnanî ya Arnavutköyê]] de amade kir û bi vî havî pere hate komkirin. Hêjayî gotinê ye ku Papazyan bi xwe jî roleke biçûk di sanoyê de lîst<ref name="TCspor"/>. Bi serkeftina şanoyê, xercên seyahata Papazyanê ji bo Olîmpiyayê hatin girtin<ref name="TCspor"/>. Piştî ku tevlî yariyên Olîmpiyadê bû, Papazyan vegeriya welatê xwe. Dema ku [[Komkujiya Ermeniyan|komkujî li dijî ermeniyan]] dihat kirin Papazyan jê filitî û xwe li [[Beyrût]]ê bi cih kir<ref name="agos">{{Jêder-nûçe |paşnav=Koptas |pêşnav=Rober |sernav=Olimpiyat tarihinin gayrı resmi sayfası |url=http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rojname=Agos |tarîx=26 tîrmeh 2012 |ziman=tr |jêgirtin=1915’te yaşanan katliamlar sırasında hayatta kalabilen ve daha sonra Beyrut’a yerleşen Vahram Papazyan |tarîxa-arşîvê=16 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140116111537/http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Piştre Vahram Papatyan koçî [[DYA|DYA'yê]] kir û li wir çavên xwe ji jiyanê re girt<ref name="TCspor"/>. == Lîstikên olîmpiyadê yên 1912'an == Di olîmpiyada havînî ya 1912'an de Vahram Papazyan tevlî revên mêran a 800 metran û ya 1500 metran bûbê jî, her duyan jî nikaribû bi dawî bikira<ref name="Stockholm"/>. Li gorî wezareta ciwantî û werzîşê ya tirk, di her du revan de Vahram Papazyan reveke lezgîn û rewşedar pêşkêş kir û xwe gihande raya yekemîn, lê piştî 20-25 metran serê xwe viz bû û hişê xwe winda kir<ref name="TCspor"/>. Herwiha, li gorî neviyê Vahram Papazyan sedema neqedandina revan ji ya fermî pir cuda ye. Nevî di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Stories of my Grandfather |kovar=AIM: Armenian International Magazine |sal=1993 |cild=4 |url=http://books.google.com/books?id=iym8AAAAIAAJ&q |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rûpel=XLVII |weşanger=AIM |cih=Glendale, CA |jêgirtin=I remember stories about my grandfather, Vahram Papazian, who ran the Decathlon in the 1912 Olympics in Stockholm. Grandpa would tell us how, suddenly, two lengths ahead of the nearest contender, it dawned on him that if he won, the Turkish flag would be raised. So he stopped. }}</ref>: {{Jêgirtin |Gotinên derheqê bapîrê min Vahram Papazyan, yê ku [[dekatlon]]a olîmpiyada 1912'an li Stockholmê reviya, têne bîra min. Bapîrê min ji me re behs dikir, ew çawa kete pêşiya hemû werzişvanên din ên revê, û çawa ji nişka ve hate bîra wî ku heger ew qezenc bike wê [[ala]]ya romiyan bê bilindkirin. Lewra ew sekinî.}} Ji aliyeke din ve, rojnameya [[Agos]] derxiste holê ku Vahram Papazyan, dema ku li Beyrûtê bû di [[name]]yekê de xemgîniya xwe tîne ziman, ji çi re ku alaya romî ji bo xemilandinên olîmpîk ên Stockholmê nehatiye bikaranîn<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Olimpiyat tarihinin gayrı resmi sayfası |url=http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |tarîxa-gihiştinê=4 sibat 2013 |rojname=Agos |tarîx=26 tîrmeh 2012 |ziman=tr |jêgirtin=“Sabah Stockholm’e vardığımda, sokakların ve büyük binaların olimpiyatlara katılan irili ufaklı ülkelerin bayraklarıyla donatıldığını gördüm. Ama hiçbir yerde Türk bayrağı yoktu. Bu durum beni çok üzdü. Nihayetinde vatanımın, Türkiye’nin temsilcisiydim ve ülkeme karşı gösterilen bu çirkin tavır, benim için bir aşağılamaydı. Barınmam için bana ayrılan mekâna varmadan, bir araba tuttum ve doğrudan Türk elçiliğine gittim. Öfkemi anlatacak ve hemen bir çare bulunmasını rica edecektim.” |tarîxa-arşîvê=16 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140116111537/http://www.agos.com.tr/yazdir.php?detay=2143 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Li gorî nameyê, Papazyan çûye [[balyozxane]]ya romî û li wir nerazîbûna xwe ji vê yekê re aniye ziman. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Vahram Papazyan (athlete)|oldid=537466655}} {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Atletên ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1892]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Werzişvanên ermenî]] 8kpkjicygixfxjzo1muqia4f2gc5b8q 0 59609 2083230 1987613 2026-08-02T21:13:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083230 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gustave Doré - The Holy Bible - Plate I, The Deluge.jpg|thumb|The Deluge", li pêşçapa Gustave Doré ya nîşankirî ya Încîlê.]] '''Tofan''', '''tofana mezin''' yan jî bi forma ku herî zêde hatiye binavkirin '''tofana Nûh''' [[Mîtolojî|mîtolojiya]] tofanekê ye ku li gorî pirtûkên pîroz û li gorî efsaneyên cihêreng [[lehî]] û tofaneke mezin e ku li [[Mezopotamya]]yê yan jî li herêmeke berfireha li herêmê pêk hatiye. Mîtolojiya tofana Nûh bi gelemperî wekê kiryareke tolhildana Xwedayek hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya tofanê, tofana mezin ji ber xerabiya li ser rûyê erdê ku ji aliyê mirovan derketiye holê ji aliyê xwedayekê ve hatiye şandin ku [[Şaristanî|şaristaniyê]] hilweşîne. Her çend hurgiliyên tofanê di [[çand]]ên cihêreng de cuda bin jî forma herî naskirî wekê Tofana Nûh hatiye binavkirin. Tofan di gelek çandan de derbas dibe ku di nav wan de Manvantara hinduîzmê, Dekalyon û Pîra ya [[mîtolojiya yewnanî]], vegotina tofan a [[Destpêkirin]] a îbranî, çîrokên tofanên Mezopotamyayê û çîroka tofana Şayenê hene. Li gel mîtolojiyan tofan wekê tofana [[Nûh]] di gelek [[Dînên îbrahîmî|baweriyên îbrahîmî]] yên wekê [[cihûtî]], [[xirîstiyanî]] û [[îslam]]î de jî hatiye vegotin ku ji aliyê baweriyên îbrahîmî ve tofan wekê karesateke mezin hatiye pênaskirin. Li gorî baweriyên îbrahîmî ji xeynî kesên ku baweriya xwe bi Nûh anîne hemî mirovên herêmê ji aliyê Xwedê ve hatine cezakirin û hatine tinekirin. Tê texmînkirin tofan zêdetirî 4 hezar sal berê niha li Mezopotamyayê ku di mîtolojiyan de hatiye destnîşankirin qewimiye. Li gorî efsaneyan dema ku Nûh bawerî bi Xweda tîne qewmê wî di rêya rast de ne bûne. Gelên herêmê bi rêya çewt ve diçin, nîzama rûyê erdê xera dikin û li hember gotinên Nûh derdikevin. Piştî têkoşîneke demdirêj Nûh hêviya xwe winda dike Xwedê biryar dîde ku wan kesên li hemberê hişyariyên Nûh derketine bide ceza kirin. Di peyama xwedayî ya ku ji Nûh re tê de ji Nûh re dibêje ku ji xwe re û ji kesên ku baweriya bi wî anîne keştiyeke çêbike. Dema ku Nûh dest bi çêkirina keştiya xwe dike, qewmên wî henekên xwe bi wî dikirin û ji felaketa ku di pêşerojê de were serê wan bawer ne dikirin. Paşê çêkirina Keştiya Nuh qediya. Nûh li gorî peyama xwedayî ji hemî mexlûqên li ser rûyê erdê cotek nêr û mê û kesên ku baweriya xwe bi wî anîne barê keştiya xwe dike. Kurekî wî baweriya xwe bi Nûh naîne li keştiyê siwar nabe. Li li hemberê hemî banga Nûh disekine ji bavê xwe re dibêje “Heger lehî çêbibe ezê derdikevin çiyayekî bilind xwe ji lehiyê xelas bikim”. Piştî ku hemî kesên ku baweriya xwe bi wî anîne û hemî ajalên ku ji Nûh hatiye xwestin ku bi xwe re bibe siwarê keştiye dibin baranek giran despê dike. Barana giran çil roj û çil şev berdewam dike û lehiyeke nedîtî radibe ku çiyayan û bi deryayan re yek dike. Mirovên ku siwarê keştiyê nabin ji ber xezeba Xwedê hatine tinekirin û kesên ku baweriya xwe bi Nûh tînin û siwarê keştiyê dibin xelas dibin. Li ser tofanê, ku ji dema [[sumer]]iyan de ye, bineterek jî bi nivîskî bi rengê [[Nivîsa mîxî|nivîsên bizmarî]] hatiye dîtin. Di nivîsarê de jî behsa bûyîna tofanê dike. Lê tê bawerkirin ku ji wê bineterê jî, pirraniya agahiyên ku di pirtûkên pîroz de ye hatiye hildan. == Di mîtolojiyan de tofan == === Mîtolojiyên Mezopotamyayê === [[Wêne:Mr. George Smith, the man who transliterated and read the so-called the Babylonian Flood Story of Tablet XI.jpg|thumb|çep|[[George Smith]] asûrologê îngilîz e ku Destana Gilgamêşê kefş kiriye.]] Mînakeke efsaneya tofanê di [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] de hatiye nivîsandin. Gelek lêkolîner bawer dikin ku ev nivîs ji [[Atra-Hasisê]] ya akadî hatiye kopî kirin, [a] ku di sedsala 18an a {{bz}} de hatiye dîrokkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Gilgamesh Epic |paşnav=Tigay |pêşnav=Jeffrey H. |weşanger=Bolchazy-Carducci Publishers |tarîx=2002 |isbn=978-0-86516-546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cxjuHTH6I2sC }}</ref> Di efsaneya tofana gilgamêşê de xwedawenda herî bilind [[Enlîl]], ji ber ku mirov pir dengê qerebalixiyê çêdike, biryar dide ku cîhanê bi lehiyeke xera bike. Xwedawend [[Ea]] ku mirov ji ax û xwîna xwedayî afirandiye bi dizî leheng Utnapishtim ji lehiya nêzîk hişyar dike û ji bo ku jiyan bijî, telîmatên berfireh dide wî ku dest bi çêkirina keştiyeke bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament |url=https://books.google.com/books/about/Ancient_Near_Eastern_Texts_Relating_to_t.html?id=885iAAAAMAAJ }}</ref> Hem beriya [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] û hem jî beriya Atra-Hasîs ku mîtolojiyên afirandinê ya sumerî yan e (nêz. 1600 {{bz}}), mînaka herî kevn a mayî ya çîrokeke efsaneya tofanê di tabletên ku li bermahiyên [[Nîppur]]ê di dawiya salên 1890an de hatiye dîtin û ji aliyê asûrolog Arno Poebel ve hatiye wergerandin û hatiye nivîsandin. Akademîsyen Yi Samuel Chen nivîsarên cihêrengên ji [[Serdema Xanedaniya Destpêka III]] heya [[Serdema Babîliya Kevin]] analîz kiriye û amaje dike ku vegotina tofanê tenê di nivîsandinên ku di Serdema Babîliya Kevin de hatine nivîsandin de hatine zêdekirin. Di derbarê Lîsteya Qiralên Sumeran de, çavdêriyên pisporan her gav destnîşan dikin ku beşa Lîsteya Qralê Sumeran a ku berî tofanê li ser tê axaftin, ji hêla şêwazê ve ji Lîsteya Qralê Rêkûpêk cûda dibe. Di bingeh de kopiyên Babîla Kevin ji xeynî Lîsteya Padîşah a rastîn, kevneşopiyek beriya tofanê ninam (temsîl) dikin, di heman demê de nusxeya Ur III ya Lîsteya Qiral û dubareya ji berhevoka Brockmon destnîşan dike ku Lîsteya Qiral a Rêkûpêk yek carî serbixwe ji behskirina lehiyê û kevneşopiya beriya lehiyê de jî hebûn. Di bingeh de, Chen delîlan dide ku îspat bike ku beşa berî lehiyê û referansên lehiyê di Lîsteya Qralê Sumeran de hemî paşê lêzêdekirinên paşîn di Serdema Kevin Babîlê de hatine zêdekirin, ji ber ku [[Lîsteya Qiralê Sumerî]] di nav nûvekirin û guherandinan de derbas bûne. Lehî di destpêka dîroka cîhanê de dibe ku têgehek dîroknasî ya nû ye ku di kevneşopiyên edebiyata (wêje) Mezopotamyayê de, di serdema Babîliya Kevin de derketiye holê. Ji ber vê yekê diyar dibe ku motîfa tofanê di nusxeya [[Ûr III]] de xuya nebûye û çavkaniyên kronografiyê yên pêşîn ên têkildarî lehiyê di [[Serdema Babîlê ya Kevin]] de xuya dibin. Dema ku agahiyên nivîsara dîdaktîk bi agahiyên ji kevneşopiya berê tofanê hatiye rojanekirin, Chen destnîşan kiriye ku navê "Ziusudra" wekî lehengek lehiyê û ramana lehiyê ku bi wî navî di versiyonek Babîla Kevin a "Rêbernameyên Shuruppak" de hatiye destnîşan kirin ku tenê ev yek bûyerên di Serdema Babîla Kevin de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Primeval Flood Catastrophe: Origins and Early Development in Mesopotamian Traditions |paşnav=Chen |pêşnav=Y. S. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013-12-12 |isbn=978-0-19-175560-6 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/8443 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199676200.001.0001 }}</ref> Di [[Destpêkirin]]a Îbranî de hatiye destnîşan kirin ku Xwedayê Yawe ku mirov ji toza axê afirandiye, biryar dide ku ji ber rewşa xerab a mirovahiyê dinyayê di bin avê de bihêle. Paşê Yawe ferman dide leheng Nûh ku keştiyeke ava bike ku ji ber lehiyê jiyana mirov û ajalan biparêze. Dema ku keştî temam dibe, ji Nûh, malbata wî û nûnerên hemû ajalên dinyayê tê xwestin ku bikevin keştiyê. Dema ku lehiya wêrankar dest pê dike, hemî jiyana li derveyî keştiyê dimîne winda dibe. Piştî ku av kêm dibin, hemû kesên ku li keştiyê siwar dibin ji keştiyê têne erdê û soz ji Yawe distînin ku ewê êdî careke din dîsa bi tofanê erdê û mirovan ceza neke. Yawe bi nîşandana keskesorekî vê sozê qebul dike ku nîşana keskesorê wekê qebûlkirina Yawe tê dîtin. === Mîtolojiyên hindî === Di mîtolojiya hîndû de, nivîsarên wekê Satapatha Brahmana (nêz: sedsala 6an a {{bz}}) û Pûranas çîroka lehiyeke bi navê "manvantara-sandhya" vedihewîne<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units |paşnav=Gupta |pêşnav=S. V. |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2010 |isbn=978-3-642-00737-8 |cih=Berlin, Heidelberg |series=Springer Series in Materials Science}}</ref> ku di çîrokê de Avatarê Matsyaya Vîşnû mirovê yekem Manu ji bo lehiya nêzîk hişyar dike û her weha jê re şîret dike ku keştiyeke mezin çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Matsya-Hinduism |sernav=Matsya {{!}} Avatar, Fish God & Incarnation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-03-02 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A survey of Hinduism |paşnav=Klostermaier |pêşnav=Klaus K. |weşanger=State University of New York Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7914-7081-7 |çap=3 |cih=Albany |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70251175 |oclc=ocm70251175}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Hinduism. 5: T-Z / Sunil Sehgal |paşnav=Sehgal |pêşnav=Sunil |weşanger=Sarup and Sons |tarîx=1999 |isbn=978-81-7625-064-1 |cih=New Delhi}}</ref> Mazdaîzma Zerdeştî jî behsa lehiyeke wiha dike: "Ehrîman hewl dide ku cîhanê bi ziwa bûnekî xera bike. Mîtra bi avêtina tîrê li zinarekî dide û aveke zêde ji zinarê derdikeve û ziwahî diqede; ji ber vê lehiyê mirovekî bi dewarên xwe re di keştiyê de dijîn." == Dîrok == [[Wêne:Martin, John - Christ Stilleth the Tempest - 1852.jpg|thumb|''Tofan'', tabloya wênekarê amerîkî [[John Martin]] de (1834)]] Lehiyên li pey [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] (nêzîkî 115.000 - nêzikî 11.700 sal berê) tê texmîn kirin ku efsaneyên wî serdemê heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/biblical-type-floods-are-real-and-theyre-absolutely-enormous |sernav=Biblical-Type Floods Are Real, and They're Absolutely Enormous |malper=Discover Magazine |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Bingeha ku çîroka tofanê çêdike, Alegoriya Platon a [[Atlantîs]]ê ye ku heya 9000 sal berê diçe, rê dide hinek zanyaran ku pêşniyar bikin ku civakeke ji [[Serdema kevirî|Serdema Kevirî]] yên li nêzîkî [[Deryaya Navîn]] jiyan kirine, bi bilind bûna asta deryayê dikare ji holê rabin. Arkeolog Bruce Masse diyar kiriye ku hinek vegotinên lehiyeke mezin ku di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de hatine keşif kirin dibe ku bi bandora asteroîdekî okyanûsê di dema girtina rojê de ku di navbera [[Afrîka]] û [[Antarktîka]]yê de qewimiye ku bûye sedema tsûnamiyê ve girêdayî be.<ref>{{Jêder-malper |url=http://msnbc.msn.com/id/3077868/ |sernav=Adding up the risks of cosmic impact - Space News - MSNBC.com |malper=web.archive.org |tarîx=2006-02-03 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |tarîxa-arşîvê=2006-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060203130446/http://msnbc.msn.com/id/3077868/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Mezopotamya === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|çep|Tablet XI, Destana Gilgamêşê]] [[Şaristaniyên Mezopotamyayê]] wekê cihên din ên destpêkê yên şaristaniyên çeman, li ser herêmên li deverên çeman hatibûn avakirin; ev yek jî ji bo kesên ku li bin deverên ku di bin metirsiya lehiyê de bûn dibe ku lehiyên ku biqewimin dikare tevahiya cîhana wan a naskirî bi temamî hilweşîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Select Notes on the International Sabbath School Lessons32044136873007 |paşnav=Peloubet |pêşnav=Francis Nathan |weşanger=Henry Hoyt |tarîx=1880 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4TAXAAAAYAAJ }}</ref> Li gorî rapora kolandinê ya sala 1930an a li Shuruppak (Tell Fara ya Iraq a îro), tebeqeyên erdên di serdemên [[Jemdet Nasr]] û Xanedaniyên Destpêkê ya li vê deverê bi qatek zer a nêzîkî 60 santîmêtre ku ji sêla aluviyal û heriyê pêk tê, ji hev veqetandiye hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.penn.museum/sites/journal/9356/ |sernav=The Museum Journal {{!}} Excavations at Fara, 1931 |malper=The Museum Journal |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Tê bawerkirin ev tebeqeya ku ji sêlê û heriyê pêk tê ji ber lehiyeke mezinê ku li herêmê pêk hatiye, derketiye holê. Tebeqeyên bi vî rengî li deverên din jî hatine dîtin ku hemî bi serdemên cihêreng ve hatine veqetandin ku bi xwezaya avulsiyonên çem re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Morozova |pêşnav=Galina S. |tarîx=2005 |sernav=A review of Holocene avulsions of the Tigris and Euphrates rivers and possible effects on the evolution of civilizations in lower Mesopotamia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.20057 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=20 |hejmar=4 |rr=401–423 |doi=10.1002/gea.20057 |issn=0883-6353 }}</ref> Di efsaneya Mezopotamyayê de Shuruppak bajarê Utnapîştim e padîşah ji ber lehiya ku tê rizgar bibe ji xwe re keştiyeke çêkiriye. Tebeqeya aluviyal a ku li [[Shuruppak]]ê ye li dor 2900 {{bz}} de ye. Erdnîgariya herêma [[Mezopotamya]]yê bi tijebûna Kendava Farisî piştî ku avên deryayê piştî serdema cemedê ya dawîn bilind dibin, gelek guhertin pêk hatine. Dema ku asta deryayê ya gerdûnî bi qasî 120 mêtre (390 ft) li dora 18.000 BN (berê niha) kêm dibe û heya 8.000 BN zêde dibe piştî dema ku gihîşte asta heyî ku niha bi navînî 40 mêtre bi ser asta erdê Kendavê ve ye ku li [[Mezopotamya]]yê herêmek mezin (800×200 km) nizm û herêmeke bi bereket bû ku tê texmîn kirin ku rûniştina mirovan li dora 100.000 sal li dora kendavê bihêz bûye. Zêdebûnek ji nişka ve li niştecihên li cihên bi ser asta avê ya îro li dora 7.500 sal BN (berê niha) hatiye tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101208151609.htm |sernav=Lost civilization under Persian Gulf? |malper=ScienceDaily |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar|sernav=New Light on Human Prehistory in the Arabo-Persian Gulf Oasis |url=https://zenodo.org/records/896327 |kovar=New Light on Human Prehistory in the Arabo-Persian Gulf Oasis |ziman=en |doi=10.1086/657397 }}</ref> === Deryaya navîn === Dîroknas [[Adrienne Mayor]] teorîze dike ku çîrokên lehiyê yên gerdûnî dibe ku ji çavdêriyên kevnar ên qalikên deryayî û fosîlên masiyên li deverên hindur û çiyayî hatine dîtin, îlham werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The first fossil hunters: paleontology in Greek and Roman times |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVP-442 |paşnav=Mayor |pêşnav=Adrienne |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-691-05863-4 |çap=7. printing and 1st paperback printing |cih=Princeton, NJ |series=Princeton paperbacks }}</ref> Yewnaniyên kevnar, misirî û romayiyan hemî vedîtina bermahiyên bi vî rengî li cihên wiha belge kirine ku yewnaniyan hîpotez kiriye ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] gelek caran bi avê hatiye nixumandin, kelûpelên deryayê û fosîlên masî yên ku li serê çiyayan hatine dîtin wekê delîlên vê ramanê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The first fossil hunters: paleontology in Greek and Roman times |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVP-442 |paşnav=Mayor |pêşnav=Adrienne |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-691-05863-4 |çap=7. printing and 1st paperback printing |cih=Princeton, NJ |series=Princeton paperbacks}}</ref> Spekulasyona di derbarê efsaneya [[Dekalyon]] de tsûnamîyek mezin a li [[Deryaya Navîn]] ku ji ber teqîna Tera (bi dîrokek jeolojîkî ya texmînî 1630–1600 {{bz}}) re pêk hatiye, wekî bingeha dîrokî ya efsaneyê hatiye destnîşan kirin. Her çend ev tsûnamî li [[Deryaya Egeya Başûr]] û [[Girît]]ê xistibe jî lê bandor li bajarên li bejahiya Yewnanîstanê wekî [[Mycenae]], [[Atîna]] û [[Thebes]]ê nekiriye ku ev bajar pêşkevtina xwe berdewam kirine. Ev jî nîşan dide ku tsûnamiyê li cihê bandorek herêmî bandorek lokal pêk aniye. === Hîpoteza tofana Deryaya Reş === Hîpoteza tofana [[Deryaya Reş]] nakokyek diyarkirina lehiyek demdirêj pêşniyar dike ku hîpotez ji bo herikîna avekî gur ku wekê felaket tê binavkirin li dor 5600 {{bz}} ji [[Deryaya Navîn]] ber bi hewza Deryaya Reş ve herikiye, nîqaş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |sernav="Noah's Flood" Not Rooted in Reality, After All? |malper=web.archive.org |tarîx=2009-02-08 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |tarîxa-arşîvê=2009-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090208061257/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/778356 |sernav='Noah's flood' kick-started European farming |malper=EurekAlert! |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Ev hîpotez bûye mijarek giring a nîqaşên berbiçav. Hîpoteza Bandora Ciwan Dryas ji bo efsaneyên lehiyê ravekirinek xwezayî ya din a pêşniyarkirî pêşkêş dike. Lêbelê ev raman bi heman rengî nakok bû ku niha hatiye red kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.skeptic.com/reading_room/graham-hancocks-ancient-apocalypse-hypothesis-put-to-test/ |sernav=Apocalypse! Why Graham Hancock’s Use of the Younger Dryas Impact Hypothesis in His Netflix Series Ancient Apocalypse Is All Wet |malper=Skeptic |tarîx=2023-04-21 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en |paşnav=Skeptic }}</ref><ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Holliday |pêşnav=Vance T. |paşnav2=Daulton |pêşnav2=Tyrone L. |paşnav3=Bartlein |pêşnav3=Patrick J. |paşnav4=Boslough |pêşnav4=Mark B. |paşnav5=Breslawski |pêşnav5=Ryan P. |paşnav6=Fisher |pêşnav6=Abigail E. |paşnav7=Jorgeson |pêşnav7=Ian A. |paşnav8=Scott |pêşnav8=Andrew C. |paşnav9=Koeberl |pêşnav9=Christian |tarîx=2023-12-01 |sernav=Comprehensive refutation of the Younger Dryas Impact Hypothesis (YDIH) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825223001915 |kovar=Earth-Science Reviews |cild=247 |rr=104502 |doi=10.1016/j.earscirev.2023.104502 |issn=0012-8252 }}</ref> == Di kurdî de gotina ''tofanê'' == Di kurdî de bi nav û wate [[baûbahoz]]. Baûbahoz, dema ku bi hatina ba re ku baran jî barî û hemû tişt û jîyan di bin xwe de hişt, ji wê re tê gotin. Lê ev gotin, bi gelek wateyên din jî hatiye bi navkirin û hatiye ser ziman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojiya miqayeseyî]] [[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mîtolojiya Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Tofan]] 05x8oglaautj8ownkid4kqc81cm8krc 2083303 2083230 2026-08-02T22:33:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083303 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gustave Doré - The Holy Bible - Plate I, The Deluge.jpg|thumb|The Deluge", li pêşçapa Gustave Doré ya nîşankirî ya Încîlê.]] '''Tofan''', '''tofana mezin''' yan jî bi forma ku herî zêde hatiye binavkirin '''tofana Nûh''' [[Mîtolojî|mîtolojiya]] tofanekê ye ku li gorî pirtûkên pîroz û li gorî efsaneyên cihêreng [[lehî]] û tofaneke mezin e ku li [[Mezopotamya]]yê yan jî li herêmeke berfireha li herêmê pêk hatiye. Mîtolojiya tofana Nûh bi gelemperî wekê kiryareke tolhildana Xwedayek hatiye binavkirin. Li gorî mîtolojiya tofanê, tofana mezin ji ber xerabiya li ser rûyê erdê ku ji aliyê mirovan derketiye holê ji aliyê xwedayekê ve hatiye şandin ku [[Şaristanî|şaristaniyê]] hilweşîne. Her çend hurgiliyên tofanê di [[çand]]ên cihêreng de cuda bin jî forma herî naskirî wekê Tofana Nûh hatiye binavkirin. Tofan di gelek çandan de derbas dibe ku di nav wan de Manvantara hinduîzmê, Dekalyon û Pîra ya [[mîtolojiya yewnanî]], vegotina tofan a [[Destpêkirin]] a îbranî, çîrokên tofanên Mezopotamyayê û çîroka tofana Şayenê hene. Li gel mîtolojiyan tofan wekê tofana [[Nûh]] di gelek [[Dînên îbrahîmî|baweriyên îbrahîmî]] yên wekê [[cihûtî]], [[xirîstiyanî]] û [[îslam]]î de jî hatiye vegotin ku ji aliyê baweriyên îbrahîmî ve tofan wekê karesateke mezin hatiye pênaskirin. Li gorî baweriyên îbrahîmî ji xeynî kesên ku baweriya xwe bi Nûh anîne hemî mirovên herêmê ji aliyê Xwedê ve hatine cezakirin û hatine tinekirin. Tê texmînkirin tofan zêdetirî 4 hezar sal berê niha li Mezopotamyayê ku di mîtolojiyan de hatiye destnîşankirin qewimiye. Li gorî efsaneyan dema ku Nûh bawerî bi Xweda tîne qewmê wî di rêya rast de ne bûne. Gelên herêmê bi rêya çewt ve diçin, nîzama rûyê erdê xera dikin û li hember gotinên Nûh derdikevin. Piştî têkoşîneke demdirêj Nûh hêviya xwe winda dike Xwedê biryar dîde ku wan kesên li hemberê hişyariyên Nûh derketine bide ceza kirin. Di peyama xwedayî ya ku ji Nûh re tê de ji Nûh re dibêje ku ji xwe re û ji kesên ku baweriya bi wî anîne keştiyeke çêbike. Dema ku Nûh dest bi çêkirina keştiya xwe dike, qewmên wî henekên xwe bi wî dikirin û ji felaketa ku di pêşerojê de were serê wan bawer ne dikirin. Paşê çêkirina Keştiya Nuh qediya. Nûh li gorî peyama xwedayî ji hemî mexlûqên li ser rûyê erdê cotek nêr û mê û kesên ku baweriya xwe bi wî anîne barê keştiya xwe dike. Kurekî wî baweriya xwe bi Nûh naîne li keştiyê siwar nabe. Li li hemberê hemî banga Nûh disekine ji bavê xwe re dibêje “Heger lehî çêbibe ezê derdikevin çiyayekî bilind xwe ji lehiyê xelas bikim”. Piştî ku hemî kesên ku baweriya xwe bi wî anîne û hemî ajalên ku ji Nûh hatiye xwestin ku bi xwe re bibe siwarê keştiye dibin baranek giran despê dike. Barana giran çil roj û çil şev berdewam dike û lehiyeke nedîtî radibe ku çiyayan û bi deryayan re yek dike. Mirovên ku siwarê keştiyê nabin ji ber xezeba Xwedê hatine tinekirin û kesên ku baweriya xwe bi Nûh tînin û siwarê keştiyê dibin xelas dibin. Li ser tofanê, ku ji dema [[sumer]]iyan de ye, bineterek jî bi nivîskî bi rengê [[Nivîsa mîxî|nivîsên bizmarî]] hatiye dîtin. Di nivîsarê de jî behsa bûyîna tofanê dike. Lê tê bawerkirin ku ji wê bineterê jî, pirraniya agahiyên ku di pirtûkên pîroz de ye hatiye hildan. == Di mîtolojiyan de tofan == === Mîtolojiyên Mezopotamyayê === [[Wêne:Mr. George Smith, the man who transliterated and read the so-called the Babylonian Flood Story of Tablet XI.jpg|thumb|çep|[[George Smith]] asûrologê îngilîz e ku Destana Gilgamêşê kefş kiriye.]] Mînakeke efsaneya tofanê di [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] de hatiye nivîsandin. Gelek lêkolîner bawer dikin ku ev nivîs ji [[Atra-Hasisê]] ya akadî hatiye kopî kirin, [a] ku di sedsala 18an a {{bz}} de hatiye dîrokkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Gilgamesh Epic |paşnav=Tigay |pêşnav=Jeffrey H. |weşanger=Bolchazy-Carducci Publishers |tarîx=2002 |isbn=978-0-86516-546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cxjuHTH6I2sC }}</ref> Di efsaneya tofana gilgamêşê de xwedawenda herî bilind [[Enlîl]], ji ber ku mirov pir dengê qerebalixiyê çêdike, biryar dide ku cîhanê bi lehiyeke xera bike. Xwedawend [[Ea]] ku mirov ji ax û xwîna xwedayî afirandiye bi dizî leheng Utnapishtim ji lehiya nêzîk hişyar dike û ji bo ku jiyan bijî, telîmatên berfireh dide wî ku dest bi çêkirina keştiyeke bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament |url=https://books.google.com/books/about/Ancient_Near_Eastern_Texts_Relating_to_t.html?id=885iAAAAMAAJ }}</ref> Hem beriya [[Gilgamêş (destan)|Destana Gilgamêş]] û hem jî beriya Atra-Hasîs ku mîtolojiyên afirandinê ya sumerî yan e (nêz. 1600 {{bz}}), mînaka herî kevn a mayî ya çîrokeke efsaneya tofanê di tabletên ku li bermahiyên [[Nîppur]]ê di dawiya salên 1890an de hatiye dîtin û ji aliyê asûrolog Arno Poebel ve hatiye wergerandin û hatiye nivîsandin. Akademîsyen Yi Samuel Chen nivîsarên cihêrengên ji [[Serdema Xanedaniya Destpêka III]] heya [[Serdema Babîliya Kevin]] analîz kiriye û amaje dike ku vegotina tofanê tenê di nivîsandinên ku di Serdema Babîliya Kevin de hatine nivîsandin de hatine zêdekirin. Di derbarê Lîsteya Qiralên Sumeran de, çavdêriyên pisporan her gav destnîşan dikin ku beşa Lîsteya Qralê Sumeran a ku berî tofanê li ser tê axaftin, ji hêla şêwazê ve ji Lîsteya Qralê Rêkûpêk cûda dibe. Di bingeh de kopiyên Babîla Kevin ji xeynî Lîsteya Padîşah a rastîn, kevneşopiyek beriya tofanê ninam (temsîl) dikin, di heman demê de nusxeya Ur III ya Lîsteya Qiral û dubareya ji berhevoka Brockmon destnîşan dike ku Lîsteya Qiral a Rêkûpêk yek carî serbixwe ji behskirina lehiyê û kevneşopiya beriya lehiyê de jî hebûn. Di bingeh de, Chen delîlan dide ku îspat bike ku beşa berî lehiyê û referansên lehiyê di Lîsteya Qralê Sumeran de hemî paşê lêzêdekirinên paşîn di Serdema Kevin Babîlê de hatine zêdekirin, ji ber ku [[Lîsteya Qiralê Sumerî]] di nav nûvekirin û guherandinan de derbas bûne. Lehî di destpêka dîroka cîhanê de dibe ku têgehek dîroknasî ya nû ye ku di kevneşopiyên edebiyata (wêje) Mezopotamyayê de, di serdema Babîliya Kevin de derketiye holê. Ji ber vê yekê diyar dibe ku motîfa tofanê di nusxeya [[Ûr III]] de xuya nebûye û çavkaniyên kronografiyê yên pêşîn ên têkildarî lehiyê di [[Serdema Babîlê ya Kevin]] de xuya dibin. Dema ku agahiyên nivîsara dîdaktîk bi agahiyên ji kevneşopiya berê tofanê hatiye rojanekirin, Chen destnîşan kiriye ku navê "Ziusudra" wekî lehengek lehiyê û ramana lehiyê ku bi wî navî di versiyonek Babîla Kevin a "Rêbernameyên Shuruppak" de hatiye destnîşan kirin ku tenê ev yek bûyerên di Serdema Babîla Kevin de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Primeval Flood Catastrophe: Origins and Early Development in Mesopotamian Traditions |paşnav=Chen |pêşnav=Y. S. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013-12-12 |isbn=978-0-19-175560-6 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/8443 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199676200.001.0001 }}</ref> Di [[Destpêkirin]]a Îbranî de hatiye destnîşan kirin ku Xwedayê Yawe ku mirov ji toza axê afirandiye, biryar dide ku ji ber rewşa xerab a mirovahiyê dinyayê di bin avê de bihêle. Paşê Yawe ferman dide leheng Nûh ku keştiyeke ava bike ku ji ber lehiyê jiyana mirov û ajalan biparêze. Dema ku keştî temam dibe, ji Nûh, malbata wî û nûnerên hemû ajalên dinyayê tê xwestin ku bikevin keştiyê. Dema ku lehiya wêrankar dest pê dike, hemî jiyana li derveyî keştiyê dimîne winda dibe. Piştî ku av kêm dibin, hemû kesên ku li keştiyê siwar dibin ji keştiyê têne erdê û soz ji Yawe distînin ku ewê êdî careke din dîsa bi tofanê erdê û mirovan ceza neke. Yawe bi nîşandana keskesorekî vê sozê qebul dike ku nîşana keskesorê wekê qebûlkirina Yawe tê dîtin. === Mîtolojiyên hindî === Di mîtolojiya hîndû de, nivîsarên wekê Satapatha Brahmana (nêz: sedsala 6an a {{bz}}) û Pûranas çîroka lehiyeke bi navê "manvantara-sandhya" vedihewîne<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units |paşnav=Gupta |pêşnav=S. V. |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2010 |isbn=978-3-642-00737-8 |cih=Berlin, Heidelberg |series=Springer Series in Materials Science}}</ref> ku di çîrokê de Avatarê Matsyaya Vîşnû mirovê yekem Manu ji bo lehiya nêzîk hişyar dike û her weha jê re şîret dike ku keştiyeke mezin çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Matsya-Hinduism |sernav=Matsya {{!}} Avatar, Fish God & Incarnation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-03-02 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A survey of Hinduism |paşnav=Klostermaier |pêşnav=Klaus K. |weşanger=State University of New York Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7914-7081-7 |çap=3 |cih=Albany |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70251175 |oclc=ocm70251175}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Hinduism. 5: T-Z / Sunil Sehgal |paşnav=Sehgal |pêşnav=Sunil |weşanger=Sarup and Sons |tarîx=1999 |isbn=978-81-7625-064-1 |cih=New Delhi}}</ref> Mazdaîzma Zerdeştî jî behsa lehiyeke wiha dike: "Ehrîman hewl dide ku cîhanê bi ziwa bûnekî xera bike. Mîtra bi avêtina tîrê li zinarekî dide û aveke zêde ji zinarê derdikeve û ziwahî diqede; ji ber vê lehiyê mirovekî bi dewarên xwe re di keştiyê de dijîn." == Dîrok == [[Wêne:Martin, John - Christ Stilleth the Tempest - 1852.jpg|thumb|''Tofan'', tabloya wênekarê amerîkî [[John Martin]] de (1834)]] Lehiyên li pey [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] (nêzîkî 115.000 - nêzikî 11.700 sal berê) tê texmîn kirin ku efsaneyên wî serdemê heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/biblical-type-floods-are-real-and-theyre-absolutely-enormous |sernav=Biblical-Type Floods Are Real, and They're Absolutely Enormous |malper=Discover Magazine |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Bingeha ku çîroka tofanê çêdike, Alegoriya Platon a [[Atlantîs]]ê ye ku heya 9000 sal berê diçe, rê dide hinek zanyaran ku pêşniyar bikin ku civakeke ji [[Serdema kevirî|Serdema Kevirî]] yên li nêzîkî [[Deryaya Navîn]] jiyan kirine, bi bilind bûna asta deryayê dikare ji holê rabin. Arkeolog Bruce Masse diyar kiriye ku hinek vegotinên lehiyeke mezin ku di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de hatine keşif kirin dibe ku bi bandora asteroîdekî okyanûsê di dema girtina rojê de ku di navbera [[Afrîka]] û [[Antarktîka]]yê de qewimiye ku bûye sedema tsûnamiyê ve girêdayî be.<ref>{{Jêder-malper |url=http://msnbc.msn.com/id/3077868/ |sernav=Adding up the risks of cosmic impact - Space News - MSNBC.com |malper=web.archive.org |tarîx=2006-02-03 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |tarîxa-arşîvê=2006-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060203130446/http://msnbc.msn.com/id/3077868/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Mezopotamya === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|çep|Tablet XI, Destana Gilgamêşê]] [[Şaristaniyên Mezopotamyayê]] wekê cihên din ên destpêkê yên şaristaniyên çeman, li ser herêmên li deverên çeman hatibûn avakirin; ev yek jî ji bo kesên ku li bin deverên ku di bin metirsiya lehiyê de bûn dibe ku lehiyên ku biqewimin dikare tevahiya cîhana wan a naskirî bi temamî hilweşîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Select Notes on the International Sabbath School Lessons32044136873007 |paşnav=Peloubet |pêşnav=Francis Nathan |weşanger=Henry Hoyt |tarîx=1880 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4TAXAAAAYAAJ }}</ref> Li gorî rapora kolandinê ya sala 1930an a li Shuruppak (Tell Fara ya Iraq a îro), tebeqeyên erdên di serdemên [[Jemdet Nasr]] û Xanedaniyên Destpêkê ya li vê deverê bi qatek zer a nêzîkî 60 santîmêtre ku ji sêla aluviyal û heriyê pêk tê, ji hev veqetandiye hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.penn.museum/sites/journal/9356/ |sernav=The Museum Journal {{!}} Excavations at Fara, 1931 |malper=The Museum Journal |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Tê bawerkirin ev tebeqeya ku ji sêlê û heriyê pêk tê ji ber lehiyeke mezinê ku li herêmê pêk hatiye, derketiye holê. Tebeqeyên bi vî rengî li deverên din jî hatine dîtin ku hemî bi serdemên cihêreng ve hatine veqetandin ku bi xwezaya avulsiyonên çem re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Morozova |pêşnav=Galina S. |tarîx=2005 |sernav=A review of Holocene avulsions of the Tigris and Euphrates rivers and possible effects on the evolution of civilizations in lower Mesopotamia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.20057 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=20 |hejmar=4 |rr=401–423 |doi=10.1002/gea.20057 |issn=0883-6353 }}</ref> Di efsaneya Mezopotamyayê de Shuruppak bajarê Utnapîştim e padîşah ji ber lehiya ku tê rizgar bibe ji xwe re keştiyeke çêkiriye. Tebeqeya aluviyal a ku li [[Shuruppak]]ê ye li dor 2900 {{bz}} de ye. Erdnîgariya herêma [[Mezopotamya]]yê bi tijebûna Kendava Farisî piştî ku avên deryayê piştî serdema cemedê ya dawîn bilind dibin, gelek guhertin pêk hatine. Dema ku asta deryayê ya gerdûnî bi qasî 120 mêtre (390 ft) li dora 18.000 BN (berê niha) kêm dibe û heya 8.000 BN zêde dibe piştî dema ku gihîşte asta heyî ku niha bi navînî 40 mêtre bi ser asta erdê Kendavê ve ye ku li [[Mezopotamya]]yê herêmek mezin (800×200 km) nizm û herêmeke bi bereket bû ku tê texmîn kirin ku rûniştina mirovan li dora 100.000 sal li dora kendavê bihêz bûye. Zêdebûnek ji nişka ve li niştecihên li cihên bi ser asta avê ya îro li dora 7.500 sal BN (berê niha) hatiye tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101208151609.htm |sernav=Lost civilization under Persian Gulf? |malper=ScienceDaily |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar|sernav=New Light on Human Prehistory in the Arabo-Persian Gulf Oasis |url=https://zenodo.org/records/896327 |kovar=New Light on Human Prehistory in the Arabo-Persian Gulf Oasis |ziman=en |doi=10.1086/657397 }}</ref> === Deryaya navîn === Dîroknas [[Adrienne Mayor]] teorîze dike ku çîrokên lehiyê yên gerdûnî dibe ku ji çavdêriyên kevnar ên qalikên deryayî û fosîlên masiyên li deverên hindur û çiyayî hatine dîtin, îlham werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The first fossil hunters: paleontology in Greek and Roman times |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVP-442 |paşnav=Mayor |pêşnav=Adrienne |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-691-05863-4 |çap=7. printing and 1st paperback printing |cih=Princeton, NJ |series=Princeton paperbacks }}</ref> Yewnaniyên kevnar, misirî û romayiyan hemî vedîtina bermahiyên bi vî rengî li cihên wiha belge kirine ku yewnaniyan hîpotez kiriye ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] gelek caran bi avê hatiye nixumandin, kelûpelên deryayê û fosîlên masî yên ku li serê çiyayan hatine dîtin wekê delîlên vê ramanê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The first fossil hunters: paleontology in Greek and Roman times |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVP-442 |paşnav=Mayor |pêşnav=Adrienne |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-691-05863-4 |çap=7. printing and 1st paperback printing |cih=Princeton, NJ |series=Princeton paperbacks}}</ref> Spekulasyona di derbarê efsaneya [[Dekalyon]] de tsûnamîyek mezin a li [[Deryaya Navîn]] ku ji ber teqîna Tera (bi dîrokek jeolojîkî ya texmînî 1630–1600 {{bz}}) re pêk hatiye, wekî bingeha dîrokî ya efsaneyê hatiye destnîşan kirin. Her çend ev tsûnamî li [[Deryaya Egeya Başûr]] û [[Girît]]ê xistibe jî lê bandor li bajarên li bejahiya Yewnanîstanê wekî [[Mycenae]], [[Atîna]] û [[Thebes]]ê nekiriye ku ev bajar pêşkevtina xwe berdewam kirine. Ev jî nîşan dide ku tsûnamiyê li cihê bandorek herêmî bandorek lokal pêk aniye. === Hîpoteza tofana Deryaya Reş === Hîpoteza tofana [[Deryaya Reş]] nakokyek diyarkirina lehiyek demdirêj pêşniyar dike ku hîpotez ji bo herikîna avekî gur ku wekê felaket tê binavkirin li dor 5600 {{bz}} ji [[Deryaya Navîn]] ber bi hewza Deryaya Reş ve herikiye, nîqaş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |sernav="Noah's Flood" Not Rooted in Reality, After All? |malper=web.archive.org |tarîx=2009-02-08 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |tarîxa-arşîvê=2009-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090208061257/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/778356 |sernav='Noah's flood' kick-started European farming |malper=EurekAlert! |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en }}</ref> Ev hîpotez bûye mijarek giring a nîqaşên berbiçav. Hîpoteza Bandora Ciwan Dryas ji bo efsaneyên lehiyê ravekirinek xwezayî ya din a pêşniyarkirî pêşkêş dike. Lêbelê ev raman bi heman rengî nakok bû ku niha hatiye red kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.skeptic.com/reading_room/graham-hancocks-ancient-apocalypse-hypothesis-put-to-test/ |sernav=Apocalypse! Why Graham Hancock’s Use of the Younger Dryas Impact Hypothesis in His Netflix Series Ancient Apocalypse Is All Wet |malper=Skeptic |tarîx=2023-04-21 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-21 |ziman=en |paşnav=Skeptic }}</ref><ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Holliday |pêşnav=Vance T. |paşnav2=Daulton |pêşnav2=Tyrone L. |paşnav3=Bartlein |pêşnav3=Patrick J. |paşnav4=Boslough |pêşnav4=Mark B. |paşnav5=Breslawski |pêşnav5=Ryan P. |paşnav6=Fisher |pêşnav6=Abigail E. |paşnav7=Jorgeson |pêşnav7=Ian A. |paşnav8=Scott |pêşnav8=Andrew C. |paşnav9=Koeberl |pêşnav9=Christian |tarîx=2023-12-01 |sernav=Comprehensive refutation of the Younger Dryas Impact Hypothesis (YDIH) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825223001915 |kovar=Earth-Science Reviews |cild=247 |rr=104502 |doi=10.1016/j.earscirev.2023.104502 |issn=0012-8252 }}</ref> == Di kurdî de gotina ''tofanê'' == Di kurdî de bi nav û wate [[baûbahoz]]. Baûbahoz, dema ku bi hatina ba re ku baran jî barî û hemû tişt û jîyan di bin xwe de hişt, ji wê re tê gotin. Lê ev gotin, bi gelek wateyên din jî hatiye bi navkirin û hatiye ser ziman. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mîtolojiya Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Mîtolojiya miqayeseyî]] [[Kategorî:Tofan]] e39vqolxrwlbvucxjalv77qm6r5zide 0 59763 2083314 2030444 2026-08-02T22:48:08Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Frîgya | nav xwemalî = | nav kurdî = | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gordiyas | serokA2 = [[Mîdas]] | serokA1 sal = Sedsala 8an–740 {{bz}} | serokA2 sal = 740–675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavayê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariya rêveberiyên wekê Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |url=https://archive.org/details/ancientpersiacon0000wate |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|240px|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref name=":1"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] d71aphypme9uvqwpoy5yida894vuhy4 0 60320 2083306 1776915 2026-08-02T22:38:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083306 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Qazên qîjîner | image = Chauna torquata -Diergaarde Blijdorp -head-8a.jpg | image_width = 250px | image_caption = (''Chauna torquata'') | image2 = Arauco.JPG | image2_width = 250px | image2_caption = (''Anhima cornuta'') | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Kordat|Chordata]] | classis = [[Balinde|Aves]] | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Galloanserae]] | ordo = [[Firindeyên dirûvê qazan|Anseriformes]] | familia = '''Anhimidae''' | familia_authority = [[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1885 | subdivision_ranks = [[Cins]]an | subdivision = ''[[Anhima]]''<br /> ''[[Chauna]]'' | range_map = World Screamer Range.png | range_map_caption = Belavbûna qazên qîjîner li Amerîkayê Başûr. }} '''Anhimidae''' yan '''qazên qîjîner''', [[famîle]]yek e [[Firinde]]yan ji [[kom]]a [[Firindeyên dirûvê qazan|Anseriformes]] li [[parzemîn]]a [[Amerîkaya Başûr]] dijî. Ji mêj ve,ev balinde ji [[kom]]a [[Galliformes]] dihate hesibandin ji ber ku nikulê wê wekî [[nikul]]ê [[mirîşk]]an,lê bêtir nêzî famîleya qazan e bi rastî.Sedema navkirina qazê qîjîner (bi [[îngilîzî]] ''screamer'') ku dema ev Firinde dikeve xeterê û tên herrêşkirin,qîjîniyek e Firinde pê dikeve û direve. == Cins û Cure == Du [[cins]]ên û sê [[cure]]yên qazê qîjîner hene: * Cinsê ''[[Anhima]]'' * Cinsê ''[[Chauna]]'' * [[Qaza qîjînerê şaxdar]] (''Anhima cornuta''), * [[Qaza qîjînerê başûrî]] (''Chauna torquata'') * Qaza qîjînerê bakurî yan [[qaza qîjînerê qirik reş]] (''Chauna chavaria'') == Çavkanî == * '''Carboneras''', C. (1992). Family Anhimidae (Screamers). pp.&nbsp;528–535 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. ''Handbook of the Birds of the World, Vol 1, Ostrich to Ducks'' Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-09-1 * {{Jêder-kitêb |edîtor=Forshaw, Joseph |nivîskar='''Todd''', Frank S. |sal=1991 |sernav=Encyclopaedia of Animals: Birds |url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose |weşanger=Merehurst Press |cih=London |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/87 87] |isbn=1-85391-186-0 }} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Anhimidae}} * [http://ibc.lynxeds.com/family/screamers-anhimidae Screamer videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314004517/http://ibc.lynxeds.com/family/screamers-anhimidae |date=2016-03-14 }} on the Internet Bird Collection {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleyên balindeyan]] [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Qaza qîjîner| ]] 0myhn4ds5zf51sdd7vsrbhtfk9o4kms 2083318 2083306 2026-08-02T22:54:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083318 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Qazên qîjîner | image = Chauna torquata -Diergaarde Blijdorp -head-8a.jpg | image_width = 250px | image_caption = (''Chauna torquata'') | image2 = Arauco.JPG | image2_width = 250px | image2_caption = (''Anhima cornuta'') | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Kordat|Chordata]] | classis = [[Balinde|Aves]] | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Galloanserae]] | ordo = [[Firindeyên dirûvê qazan|Anseriformes]] | familia = '''Anhimidae''' | familia_authority = [[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1885 | subdivision_ranks = [[Cins]]an | subdivision = ''[[Anhima]]''<br /> ''[[Chauna]]'' | range_map = World Screamer Range.png | range_map_caption = Belavbûna qazên qîjîner li Amerîkayê Başûr. }} '''Anhimidae''' yan '''qazên qîjîner''', [[famîle]]yek e [[Firinde]]yan ji [[kom]]a [[Firindeyên dirûvê qazan|Anseriformes]] li [[parzemîn]]a [[Amerîkaya Başûr]] dijî. Ji mêj ve,ev balinde ji [[kom]]a [[Galliformes]] dihate hesibandin ji ber ku nikulê wê wekî [[nikul]]ê [[mirîşk]]an,lê bêtir nêzî famîleya qazan e bi rastî.Sedema navkirina qazê qîjîner (bi [[îngilîzî]] ''screamer'') ku dema ev Firinde dikeve xeterê û tên herrêşkirin,qîjîniyek e Firinde pê dikeve û direve. == Cins û Cure == Du [[cins]]ên û sê [[cure]]yên qazê qîjîner hene: * Cinsê ''[[Anhima]]'' * Cinsê ''[[Chauna]]'' * [[Qaza qîjînerê şaxdar]] (''Anhima cornuta''), * [[Qaza qîjînerê başûrî]] (''Chauna torquata'') * Qaza qîjînerê bakurî yan [[qaza qîjînerê qirik reş]] (''Chauna chavaria'') == Çavkanî == * '''Carboneras''', C. (1992). Family Anhimidae (Screamers). pp.&nbsp;528–535 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. ''Handbook of the Birds of the World, Vol 1, Ostrich to Ducks'' Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-09-1 * {{Jêder-kitêb |edîtor=Forshaw, Joseph |nivîskar='''Todd''', Frank S. |sal=1991 |sernav=Encyclopaedia of Animals: Birds |url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose |weşanger=Merehurst Press |cih=London |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/87 87] |isbn=1-85391-186-0 }} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Anhimidae}} * [http://ibc.lynxeds.com/family/screamers-anhimidae Screamer videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314004517/http://ibc.lynxeds.com/family/screamers-anhimidae |date=2016-03-14 }} on the Internet Bird Collection {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleyên balindeyan]] [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Qaza qîjîner| ]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkaya Başûr]] jl1e4b3ox1tlqrz55lgg3jaa0rig56x 0 60755 2083205 2081600 2026-08-02T20:28:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083205 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Pezmijok | image = Monitor lizard in Kalahari.JPG | image_caption = [[Pezmijoka latan]] (''Varanus albigularis'') | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Stûnpiştdaran|Chordata]] | subphylum = [[Movikdar|Vertebrata]] | classis = [[Xijende|Reptilia]] | ordo = [[Pelikdar|Squamata]] | subordo = [[Zimanreq|Scleroglossa]] | infraordo = [[Qirtîşên dirûvê mara|Anguimorpha]] | superfamilia = [[Varanoidea]] | familia = [[Famîleya pezmijokan|Varanidae]] | genus = '''''Varanus''''' | genus_authority = [[Blasius Merrem|Merrem]], 1820 | subdivision_ranks = [[Cure]] | subdivision = <center>Over 70,dabeşandinê binêre. }} [[Wêne:Nile Monitor, Lake Manyara.jpg|thumb|rast|[[Pezmijoka çemê Nîlê]]]] [[Wêne:Varanus niloticus ornatus.jpg|thumb|rast|Varanus niloticus ornatus]] [[Wêne:Monitor lizard in Kalahari.JPG|thumb|rast| [[Pezmijoka latan]] (''Varanus albigularis albigularis'')]] [[Wêne:Asian water monitor (Varanus salvator salvator).JPG|rast|thumb|Pezmijoka avê ya Asyayê (''Varanus salvator salvator'')]] [[Wêne:Monitor lizard in sydney 1.jpg|thumb|rast|(''[[Varanus giganteus]]'')]] [[Wêne:Varanus mertensi.jpg|thumb|rast|''Varanus mertensi'']] '''Pezmijok''', '''mangemij''' an '''bizinmij''' (''Varanus''), [[cins]]ekî [[qirtîş]]ên goştxwer û mezin in . == Şayes == Pezmijok , qirtîşek goştxwer e bi kulabê tûj, stû dirêj, dûvika xurt e, lê pirraniya cureyan [[goştxwer]]in, lê hinek ji wan meywexwerin wek: ''Varanus olivaceus'', ''Varanus mabitang'' û ''Varanus olivaceus''.<ref name = "Greene">{{Jêder-kitêb |paşnav=Greene |pêşnav=Harry W. |sernav=Diet and Arboreality in the Emerald Monitor, Varanus Prasinus, With Comments on the Study of Adaptation | url =https://archive.org/details/dietarborealityi31gree |weşanger=Field Museum of Natural History |sal=1986 | isbn =9998057760 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Zipcodezoo.com |url=http://zipcodezoo.com/Key/Animalia/Varanus_Genus.asp |roja-gihiştinê=2013-06-26 |roja-arşîvê=2010-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100206015042/http://zipcodezoo.com/Key/Animalia/Varanus_Genus.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Eslê bêjeya ''Varanus'' ji peyva '''''ورل''''' ya erebî hatiye, ku wateya wê [[qirtîş]]e.<ref name="Sprackland">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Robert George Sprackland |sernav=Giant lizards |url=https://archive.org/details/giantlizards0000spra |weşanger=T.F.H. Publications |cih=Neptune, NJ |sal=1992 |rr=[https://archive.org/details/giantlizards0000spra/page/61 61] |isbn=0-86622-634-6 }}</ref> == Dabeşandin == '''Cinsê pezmijok ''Varanus''''' Binecinsê '''''Empagusia''''': [[Wêne:SL Bundala NP asv2020-01 img22.jpg|thumb|''V. bengalensis'', [[Pezmijoka Bengalî]]]] * ''[[Bengal Monitor|V. bengalensis]]'' ** ''[[Bengal Monitor|V. b. bengalensis]]'' ** ''[[Clouded Monitor|V. b. nebulosus]]'' * ''[[Varanus dumerilii|V. dumerilii]]'' * ''[[Yellow Monitor|V. flavescens]]'' * ''[[Varanus rudicollis|V. rudicollis]]'' Binecinsê '''''Euprepiosaurus''''': * ''[[Varanus beccarii|V. beccarii]]'' * ''[[Varanus boehmei|V. boehmei]]'' * ''[[Varanus bogerti|V. bogerti]]'' * ''[[Varanus caerulivirens|V. caerulivirens]]'' * ''[[Varanus cerambonensis|V. cerambonensis]]'' * ''[[Varanus doreanus|V. doreanus]]'' * ''[[Varanus finschi|V. finschi]]'' * ''[[Varanus indicus|V. indicus]]'' * ''[[Varanus jobiensis|V. jobiensis]]'' * ''[[Varanus juxtindicus|V. juxtindicus]]'' * ''[[Varanus keithhornei|V. keithhornei]]'' <ref>[http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=keithhornei&search_param=%28%28genus%3D%27Varanus%27%2Cexact%29%29 ''Varanus keithhornei''], The Reptile Database</ref> * ''[[Varanus kordensis|V. kordensis]]'' * ''[[Varanus macraei|V. macraei]]'' [[Wêne:Varanus macraei - Reptilium Landau 01.jpg|thumb|''Varanus macraei'']] * ''[[Varanus melinus|V. melinus]]'' <ref>[http://www.mapress.com/zootaxa/2010/f/z02434p032f.pdf Mappress.com]</ref> * ''[[Varanus lirungensis|V. lirungensis]]'' * ''[[Varanus obor|V. obor]]'' * ''[[Varanus prasinus|V. prasinus]]'' <ref>[http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=prasinus&search_param=%28%28genus%3D%27Varanus%27%2Cexact%29%29 ''Varanus prasinus''], The Reptile Database</ref> * ''[[Varanus rainerguentheri|V. rainerguentheri]]'' * ''[[Varanus reisingeri|V. reisingeri]]'' * ''[[Varanus telenesetes|V. telenesetes]]'' * ''[[Varanus yuwonoi|V. yuwonoi]]'' * ''[[Varanus zugorum|V. zugorum]]'' Binecinsa '''''Odatria''''': [[Wêne:Varanus timorensis.jpg|thumb|upright|''V. timorensis'']] * ''[[Varanus acanthurus|V. acanthurus]]'' ** ''V. a. acanthurus'' ** ''V. a. brachyurus'' ** ''V. a. insulanicus'' * ''[[Varanus auffenbergi|V. auffenbergi]]'' * ''[[Varanus baritji|V. baritji]]'' <ref>[http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=baritji&search_param=%28%28genus%3D%27Varanus%27%2Cexact%29%29 ''Varanus baritji''], The Reptile Database</ref> * ''[[Varanus brevicauda|V. brevicauda]]' * ''[[Varanus bushi|V. bushi]]'' * ''[[Varanus caudolineatus|V. caudolineatus]]'' * ''[[Varanus eremius|V. eremius]]'' * ''[[Varanus gilleni|V. gilleni]]'' * ''[[Varanus glauerti|V. glauerti]]'' * ''[[Varanus glebopalma|V. glebopalma]]'' * ''[[Varanus kingorum|V. kingorum]]'' * ''[[Varanus mitchelli|V. mitchelli]]'' * ''[[Varanus pilbarensis|V. pilbarensis]]'' * ''[[Varanus primoridus|V. primordius]]'' * ''[[Varanus scalaris|V. scalaris]]'' * ''[[Varanus semiremex|V. semiremex]]'' * ''[[Varanus similis|V. similis]]'' * ''[[Varanus storri|V. storri]]'' ** ''[[Varanus storri storri|V. s. storri]]'' ** ''[[Varanus storri ocreatus|V. s. ocreatus]]'' * ''[[Varanus timorensis|V. timorensis]]'' * ''[[Varanus tristis|V. tristis]]'' ** ''[[Varanus tristis orientalis|V. t. orientalis]]'' Binecinsê '''''Papusaurus''''': [[Wêne:Crocodile Monitor.jpg|thumb|''V. salvadorii'']] * ''[[Crocodile Monitor|V. salvadorii]]'' Binecinsê '''''Philippinosaurus''''': * ''[[Varanus bitatawa|V. bitatawa]]'' * ''[[Varanus mabitang|V. mabitang]]'' * ''[[Gray's monitor|V. olivaceus]]'' Binecinsê '''''Polydaedalus''''': * ''[[Pezmijoka latan|V. albigularis]]'' ** ''[[Varanus albigularis albigularis|V. a. albigularis]]'' ** ''[[Varanus albigularis angolensis|V. a. angolensis]]'' ** ''[[Varanus albigularis ionidesi|V. a. microstictus]]'' * ''[[Varanus exanthematicus|V. exanthematicus]]'' * ''[[Pezmijoka Nîlê|V. niloticus]]'' * ''[[Varanus ornatus|V. ornatus]]'' * ''[[Varanus yemenensis|V. yemenensis]]'' Binecinsê '''''Psammosaurus''''': * [[Nemabûyî|†]]''[[Varanus darevskii|V. darevskii]]'' ([[nemabûyî]]) * ''[[Pezmijoka çol û deştan|V. griseus]]'' ** ''[[Pezmijoka çolê boz|V. g. griseus]]'' ** ''[[Varanus griseus caspius|V. g. caspius]]'' ** ''[[Varanus griseus koniecznyi|V. g. koniecznyi]]'' Binecinsa '''''Soterosaurus''''': * ''[[Varanus cumingi|V. cumingi]]'' * ''[[Marbled Water Monitor|V. marmoratus]]'' * ''[[Varanus nuchalis|V. nuchalis]]'' * ''[[Varanus palawanensis|V. palawanensis]]'' * ''[[Varanus rasmusseni|V. rasmusseni]]'' * ''[[Pezmijoka avê|V. salvator]]'' ** ''[[Varanus salvator salvator|V. s. salvator]]'' ** ''[[Varanus salvator andamanensis|V. s. andamanensis]]'', ** ''[[Varanus salvator bivittatus|V. s. bivittatus]]'' ** ''[[Varanus salvator macromaculatus|V. s. macromaculatus]]'' ** ''[[Varanus salvator ziegleri|V. s. ziegleri]]'' * ''[[Varanus togianus|V. togianus]]'' Binecinsa [[Nemabûyî|†]]'''''Varaneades''''': * [[Nemabûyî|†]]''[[Varanus amnhophilis|V. amnhophilis]]'' Binecinsê '''''Varanus''''': * ''[[Perentie|V. giganteus]]'' * ''[[Sand Goanna|V. gouldii]]'' * ''[[Ejdehaya Komodoyê|V. komodoensis]]'' * ''[[Mertens' Water Monitor|V. mertensi]]'' * ''[[Argus monitor|V. panoptes]]'' ** ''[[Argus monitor|V. p. panoptes]]'' ** ''[[Varanus panoptes horni|V. p. horni]]'' ** ''[[Varanus panoptes rubidus|V. p. rubidus]]'' * [[Nemabûyî|†]]''[[Megalania|V. priscus]]'' ([[Nemabûyî]]) * ''[[Varanus rosenbergi|V. rosenbergi]]'' * ''[[Varanus spenceri|V. spenceri]]'' * ''[[Lace Monitor|V. varius]]'' Cureyên nespartin: * ''[[Varanus spinulosus|V. spinulosus]]'' Varana stûndûvik ya giravê Silêmanê <ref>[http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Varanus&species=spinulosus&search_param=%28%28genus%3D%27Varanus%27%2Cexact%29%29 ''Varanus spinulosus''], The Reptile Database</ref>. == Reftar == == Herwiha binêre == * [[Varanidae]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîcure-b|Varanus}} {{Commons-biçûk|Varanus}} * [http://www.museum.wa.gov.au/faunabase/_asp_bin/ByFamilyCommonNamecx.asp?d=Reptiles&f=Varanidae Western Australian Museum photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060603044734/http://www.museum.wa.gov.au/faunabase/_asp_bin/ByFamilyCommonNamecx.asp?d=Reptiles&f=Varanidae |date=2006-06-03 }} * [http://www.komodonationalpark.org/downloads/ciofi%201999.pdf Scientific American article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714153407/http://www.komodonationalpark.org/downloads/ciofi%201999.pdf |date=2010-07-14 }} {{Varanoidea}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya pezmijokan]] [[Kategorî:Qirtîşên jehrî]] 987upfj9h4kb7q1ohg6fup7z4defhzv 0 60951 2083344 2051653 2026-08-02T23:26:18Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083344 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Pezmijoka avê | image = Varanus salvator - 01.jpg | image_width = 290px | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Stûnpiştdaran|Chordata]] | classis = [[Xijende|Reptilia]] | ordo = [[Pelikdar|Squamata]] | subordo = [[Xijende|Sauria]]/[[Qirtîş|Lacertilia]] | familia = [[Famîleya pezmijokan|Varanidae]] | genus = ''[[Pezmijok|Varanus]]'' | species = '''''V. salvator''''' | binomial = ''Varanus salvator'' | binomial_authority = ([[Josephus Nicolaus Laurenti|Laurenti]], 1768) }} '''Pezmijoka avê''' (''Varanus salvator''), [[cure]]yekî pezmijokên mezin ku xwecîyê başûrê Asyayê. == Şayes == Pezmijoka avê, cureyekî mezin ê, ku digihîje 40&nbsp;cm di dirêjî da û 1&nbsp;kg di giranî da li ba pezmijokê biçûkê nêr. Pezmijoka biçûka mê dighêje 50&nbsp;cm di dirêjî da. Çawan be jî, herdu zayenda yên pezmijoka avê mezin dibe sercemê jiyanê û nêr ji mê mestir dibe.<ref name="Shine_1996">{{Jêder-kovar |nivîskar=Shine, R.; Harlow, P. S.; Keogh, J. S. |sernav=Commercial harvesting of giant lizards: The biology of water monitors ''Varanus salvator'' in southern Sumatra |kovar=Biological Conservation |cild=77 |hejmar=2-3 |rr=125–134 |sal=1996 | url =http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0006320796000080 | doi =10.1016/0006-3207(96)00008-0 |roja-gihiştinê=2013-06-09 }}</ref> == Etîmolojî == == Binecure == * Pezmojoka avê reş (''Varanus salvatori komani'') == Xwarin == Pezmijoka avê dikane [[kojer]], [[beq]], [[masî]], [[mar]], [[balinde]], çêlikên [[cirnîs]]an, [[kîsel]] û [[kevjal]]an dixwe.<ref>Whitaker, Rom (1981) "Bangladesh – Monitors and turtles". ''Hamadryad''. '''6''' (3): 7–9</ref> Pezmijoka avê dikane candekên mirî jî weke [[ejdehaya Komodoyê]] bixwe.<ref name="Sprackland">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Robert George Sprackland |sernav=Giant lizards |url=https://archive.org/details/giantlizards0000spra |weşanger=T.F.H. Publications |cih=Neptune, NJ |sal=1992 |rr= |isbn=0-86622-634-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |url=http://varanidae.org/4-4_Stanner.pdf |kovar=Biawak |cild=4 |hejmar=4 |rr=128–131 |sal=2010 |sernav=Mammal-like Feeding Behavior of Varanus salvator and its Conservational Implications |nivîskar=Stanner, Michael }}</ref> == Reftar == Pezmijoka avê parastvan e ku pençîr, çene û dûvikê xwe di şerê lawirên din bikaranîn dike. Pezmijoka avê, malavaniyek e gelekî baş e. == Rewşa parastinê == Rewşa parastina vê pezmijokê baş e.Wek mînak, pezmijoka avê di bin parastinek e xurt ji aliyê dewleta Taylendê.<ref name="chula">{{Jêder-kovar |nivîskar=KOMSORN LAUPRASERT and KUMTHORN THIRAKHUPT |tarîx=tebax 2001 |sernav=Species Diversity, Distribution and Proposed Status of Monitor Lizards (Family Varanidae) in Southern Thailand |kovar=The Natural History Journal of Chulalongkorn University |weşanger=Chulalongkorn University |cild=1 |hejmar=1 |rr=39–46 |url=http://www2.biology.sc.chula.ac.th/web%20of%20NHJCU%20PDF/1-1,%2039-46.pdf |roja-gihiştinê=2009-06-28 |roja-arşîvê=2011-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111006013747/http://www2.biology.sc.chula.ac.th/web%20of%20NHJCU%20PDF/1-1,%2039-46.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Bindenwaran-101.jpg Wêne:Flickr - don macauley - Varanus salvator.jpg Wêne: Water monitor.jpg Wêne: Varan0022.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Varanus salvator}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Varanus_salvator.html Animal Diversity Web] * [http://reptile-database.reptarium.cz/species.php?genus=Varanus&species=salvator JCVI.org] * [http://www.reptile-database.org/ The New Reptile Database] {{Varanoidea}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya pezmijokan]] [[Kategorî:Faunayên ku di lîsteya CITES Appendix II de ne]] [[Kategorî:Xijendeyên Asyayê]] [[Kategorî:Xijendeyên Bengladeşê]] [[Kategorî:Xijendeyên Brûneyê]] [[Kategorî:Xijendeyên Kambocayê]] [[Kategorî:Xijendeyên Laosê]] [[Kategorî:Xijendeyên Myanmarê]] [[Kategorî:Xijendeyên Srî Lanka]] rdpctwapu99zhw1kak0e5y9s9e4uhgl 0 62078 2083335 2070422 2026-08-02T23:09:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083335 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Darwin's finches.jpeg|thumb| Veqetandina erdnîgarî ya teyrê Darwîn ên li Giravên Galapagosê ku zêdetirî deh cureyên nû derxistiye holê.]] '''Peresan'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1367|jêgirtin=peresan}}</ref>, '''peresendin''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} '''peresandin'''<ref>https://ferhengkurdi.org/peyv/peresandin-m</ref>, '''peresîn'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1367|jêgirtin=peresîn}}</ref> an '''werar'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1963|jêgirtin=werar}}</ref> guhertina taybetmendiyên [[genetîk]]î yên [[Gelhe|populasyonan]] e ku bi zexta hilbijartî, bi demê re pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strickberger's evolution: the integration of genes, organisms and populations |url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall |paşnav=Hall |pêşnav=Brian K. |weşanger=Jones and Bartlett publ |tarîx=2008 |isbn=978-0-7637-0066-9 |çap=4 |cih=Sudbury, Mass |paşnav2=Hallgrímsson |pêşnav2=Benedikt }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |sernav=Evolution Resources from the National Academies |malper=www.nas.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pêvajoyên peresînan bi pêvajoyên wekê kişandina genetîkî û hilbijartina xwezayî ya ku li ser [[guherîna genetîkî]] bandor dikin derdikeve holê ku di encama vê bûyerê de hinek taybetmendî di nav populasyona di nifşên li pey hev de kêmtir an zêdetir gelemperî dibin. Pêvajoya pêşveçûnê di her asta rêxistina [[biyolojî]]k de bûye sedema biyolojîkbûna curbicur. Li gorî vê teoriyê, [[Heywan|ajal]], [[nebat]] û hemî zindiyên din ên li ser erdê kokên xwe ji cureyên ku beriya wan jiyane digirin ku cudahiyên cihêreng encama guhertinên genetîkî ne ku di nifşên li pey hev de çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/evolution-scientific-theory |sernav=Evolution {{!}} Definition, History, Types, & Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en }}</ref> Ji ber vê yekê di nifşên li pey hev de, îhtimaleke mezintir heye ku endamên nifûsê ji aliyê zarokên dêûbavên xwedî taybetmendiyên guncaw ji bo wê jîngehê ve werin guhertin. Teoriya zanistî ya peresînê bi rêya hilbijartina xwezayî ya ku ji hêla du xwezayînasên brîtanî, [[Charles Darwin]] û [[Alfred Russel Wallace|Alfred Russel Wallaca]] ve di nîvê sedsala 19an de wekê ravekirineke ji bo çima organîzma li gorî jîngehên xwe yên fizîkî û biyolojîkî hatine adaptekirin, hatiye diyar kirin. Ev teorî cara yekem bi hûrgilî di pirtûka Darwin a bi navê ''[[On the Origin of Species]]'' de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |sernav=Wayback Machine |malper=darwin-online.org.uk |roja-gihiştinê=2025-10-02 }}</ref> Peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî bi rastiyên çavdêrîkirî yên li ser organîzmayên zindî ve hatiye îsbat kirin: (1) gelek caran ji nifşekî zêdetir zarok çêdibin ji yên ku dikarin bijîn; (2) taybetmendî di navbera kesan de ji hêla morfolojî, fîzyolojî û tevgerên wan ve diguherin; (3) taybetmendiyên cûda rêjeyên cûda yên jiyan û hilberandinê didin (guncawbûna cûda); (4) taybetmendî dikarin ji nifşeke ji bo nifşekî din werin veguhastin (mîratgiriya guncawbûnê).<ref name="Lewontin1970">{{Jêder-kovar |paşnav=Lewontin |pêşnav=R. C. |tarîx=1970-11-01 |sernav=The Units of Selection |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |kovar=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 1970 |rr=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |issn=1543-592X }}</ref> Di destpêka sedsala 20an de ramanên li dijî peresîn hatine pûçkirin û peresîn bi [[Bomaweya Mendelî]] û genetîka nifûsê re hatiye berhevkirin ku teoriya peresîn a nûjen derkeve holê.<ref name="Futuyma2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |paşnav=Futuyma |pêşnav=Douglas J. |weşanger=Sinauer Associates, Inc., Publishers |tarîx=2017 |isbn=978-1-60535-605-1 |çap= |cih=Sunderland, Massachusetts |paşnav2=Kirkpatrick |pêşnav2=Mark }}</ref> Di vê sentezê de bingeha mîrasgirtinê di molekulên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADNyê]] (asîda deoksîrîbonukleyî) de ye ku agahdariyê ji nifşekî ji bo nifşekî din vediguhezînin. Pêvajoyên ku [[Asîda deoksîrîbonukleyî|DNAyê]] di nifûsê de diguherînin hilbijartina xwezayî, kişandina genetîkî, mutasyon û herikîna genan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott-Phillips |pêşnav=Thomas C. |paşnav2=Laland |pêşnav2=Kevin N. |paşnav3=Shuker |pêşnav3=David M. |paşnav4=Dickins |pêşnav4=Thomas E. |paşnav5=West |pêşnav5=Stuart A. |tarîx=2014 |sernav=THE NICHE CONSTRUCTION PERSPECTIVE: A CRITICAL APPRAISAL: PERSPECTIVE |url=https://academic.oup.com/evolut/article/68/5/1231/6851729 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=68 |hejmar=5 |rr=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |pmc=4261998 |pmid=24325256 }}</ref> Hemî jiyana li ser erdê, tevî mirovahiyê, bav û kalekî hevpar ê gerdûnî ya dawîn (LUCA) parve dikin ku bi qasî 3,5–3,8 milyar sal berê jiyaye.<ref name="Doolittle2000">{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/uprooting-the-tree-of-life/ |sernav=Uprooting the Tree of Life |malper=Scientific American |tarîx=2000-02-01 |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en |paşnav=Doolittle |pêşnav=W. Ford |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 }}</ref><ref name="Doolittle2000"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glansdorff |pêşnav=Nicolas |paşnav2=Xu |pêşnav2=Ying |paşnav3=Labedan |pêşnav3=Bernard |tarîx=2008-07-09 |sernav=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |url=https://doi.org/10.1186/1745-6150-3-29 |kovar=Biology Direct |cild=3 |hejmar=1 |rr=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schopf |pêşnav=J. William |paşnav2=Kudryavtsev |pêşnav2=Anatoliy B. |paşnav3=Czaja |pêşnav3=Andrew D. |paşnav4=Tripathi |pêşnav4=Abhishek B. |tarîx=2007-10-05 |sernav=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301926807001209 |kovar=Precambrian Research |series=Earliest Evidence of Life on Earth |cild=158 |hejmar=3 |rr=141–155 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268 }}</ref> Tomara fosîlan pêşveçûnek ji [[grafîta biyojenîk]] a destpêkê ber bi fosîlên mîkrobial mat û heta organîzmayên firexaneyî yên fosîlkirî vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ohtomo |pêşnav=Yoko |paşnav2=Kakegawa |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Ishida |pêşnav3=Akizumi |paşnav4=Nagase |pêşnav4=Toshiro |paşnav5=Rosing |pêşnav5=Minik T. |tarîx=2014 |sernav=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |url=https://www.nature.com/articles/ngeo2025 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=25–28 |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0908 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |sernav=Excite News - Oldest fossil found: Meet your microbial mom |malper=apnews.excite.com |roja-gihiştinê=2025-10-02 |roja-arşîvê=2015-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav='Oldest signs of life on Earth found' - Telegraph |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |roja-gihiştinê=2025-10-02 |xebat=Telegraph.co.uk |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Noffke |pêşnav=Nora |paşnav2=Christian |pêşnav2=Daniel |paşnav3=Wacey |pêşnav3=David |paşnav4=Hazen |pêşnav4=Robert M. |tarîx=2013 |sernav=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ast.2013.1030 |kovar=Astrobiology |cild=13 |hejmar=12 |rr=1103–1124 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812 }}</ref> Şêweyên heyî yên biyolojîk cihêrengiyê bi rêya dubarebûna çêbûna cureyên nû (cûreçêbûn), guhertinên di nav cureyan de (anagenez) û windabûna cureyan (tunebûn) di seranserê dîroka pêşketinî ya jiyanê li ser erdê de hatine şikil kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assembling the tree of life |url=https://archive.org/details/assemblingtreeof0000unse |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-517234-8 |cih=Oxford New York |paşnavê-edîtor=Cracraft |pêşnavê-edîtor=Joel |paşnavê-edîtor2=Donoghue |pêşnavê-edîtor2=Michael J. }}</ref> Her çiqas berawirdkirina rasterast a rêzikên genetîkî îro rêbazek gelemperîtir bê jî taybetmendiyên [[morfolojî]]k û [[biyokîmya]]yî di nav cureyên ku bav û kalekî hevpar ê nûtir parve dikin de ku di dîrokê de ji bo ji nû ve avakirina darên fîlojenetîk hatiye bikar anîn, zêdetir dişibin hev.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The cell: evolution of the first organism |paşnav=Panno |pêşnav=Joseph |weşanger=Facts On File |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-4946-2 |cih=New York, NY |series=Facts on File science library }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17 |sernav=Science, Evolution, and Creationism |malper=www.nap.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en }}</ref> Biyologên peresînê bi rêya çêkirin û ceribandina hîpotezan û her wiha avakirina teoriyan li ser bingeha delîlên ji meydanê an laboratûarê û li ser daneyên ku bi rêbazên biyolojiya matematîkî û teorîk hatine çêkirin, lêkolînên curbicur ên peresînê berdewam kirine. Vedîtinên wan ne tenê bandor li ser pêşketina biyolojiyê kirine. Di heman demê de bandoran li ser xebatên din ên wekê çandinî, bijîşkî û zanista komputerê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |sernav=rutgers.edu |malper=www.rci.rutgers.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |roja-arşîvê=2012-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Mirasgirtin == [[Wêne:ADN static.png|thumb|çep| Pêkhateya ADNyê ku bingeh di navendê de ne ku bi zincîrên fosfatşekir di helîksek ducarî de dorpêçkirî ne.]] Pêşveçûna di [[organîzm]]ayan de bi rêya guhertinên di taybetmendiyên mîrasî de, di guhertina taybetmendiyên mîrasî yên organîzmayên nû de çêdibe. Wek mînak rengê çavên mirovan taybetmendiyeke mîrasî ye ku kesek dikare "taybetmendiya çavê qehweyî" ji yek ji dêûbavên xwe mîras bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sturm |pêşnav=Richard A. |paşnav2=Frudakis |pêşnav2=Tony N. |tarîx=2004-08-01 |sernav=Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url=https://www.cell.com/trends/genetics/abstract/S0168-9525(04)00159-3 |kovar=Trends in Genetics |ziman=en |cild=20 |hejmar=8 |rr=327–332 |doi=10.1016/j.tig.2004.06.010 |issn=0168-9525 |pmid=15262401 }}</ref> Taybetmendiyên mîrasî ji aliyê genan ve têne kontrol kirin û komek tevahî ya genên di nav genoma (materyalê genetîkî) ya organîzmayekê de wekê genotîp tê binavkirin. Ji tevahiya taybetmendiyên ku têne dîtin ku awa û tevgerîna organîzmayekê pêk tînin re fenotîp tê gotin.<ref name="Pearson2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Helen |tarîx=2006-05-01 |sernav=What is a gene? |url=https://www.nature.com/articles/441398a |kovar=Nature |ziman=en |cild=441 |hejmar=7092 |rr=398–401 |doi=10.1038/441398a |issn=1476-4687 }}</ref> Hinek ji van taybetmendiyan ji ber têkiliya genotîpa bi jîngehê re çêdibin û hinekên din jî bêalî ne. Hinek taybetmendiyên ku têne dîtin jî mîrasgirtî nînin. Wek mînak çermê sorbûyî ku ji ber têkiliya di navbera genotîpa mirov û tîrêjên rojê de çêdibe; bi vî awayî, çermê sorbûyî ji bo zarokên mirovan nayê veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Visscher |pêşnav=Peter M. |paşnav2=Hill |pêşnav2=William G. |paşnav3=Wray |pêşnav3=Naomi R. |tarîx=2008 |sernav=Heritability in the genomics era — concepts and misconceptions |url=https://www.nature.com/articles/nrg2322 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |rr=255–266 |doi=10.1038/nrg2322 |issn=1471-0064 }}</ref> Fenotip şiyana çermê ye ku dema di bin tîrêjên rojê de ye, rengê çermê diguhere. Lêbelê hinek kes ji ber cudahiyên di guherîna [[genotîp]]îk de ji yên din hêsantir rengê wan diguhere; mînakek berbiçav mirovên bi taybetmendiya mîratî ya [[albînîzm]]ê ne ku qet rengê zer nagirin û ji şewitandina rojê re pir hesas in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oetting |pêşnav=William S. |paşnav2=Brilliant |pêşnav2=Murray H. |paşnav3=King |pêşnav3=Richard A. |tarîx=1996-08-01 |sernav=The clinical spectrum of albinism in humans |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/1357431096817989 |kovar=Molecular Medicine Today |cild=2 |hejmar=8 |rr=330–335 |doi=10.1016/1357-4310(96)81798-9 |issn=1357-4310 }}</ref> Taybetmendiyên mîrasî bi rêya ADNyê ku molekuleke ku agahiyên genetîkî kod dike û ji nifşekî ji bo nifşekî din veduguhestine.<ref name="Pearson2006"/> ADN [[biyopolîmer]]ek dirêj e ku ji çar celeb bingehan pêk tê. Rêza bingehan li ser molekulek ADNya taybetî agahdariya genetîkî diyar dike ku bi awayekî dişibihe rêza tîpan ku hevokek dinivîsin. Berî [[xane]]yekê were [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşkirin]], ADN tê kopî kirin ku bi vê awayê her yek ji du xaneyên ku çêdibin ji rêza ADNyê mîras werdigirin. Beşên molekuleke ADNyê ku yekîneyeke fonksiyonel a yekane diyar dikin, wekê [[gen]] têne binavkirin; genên cuda xwedî rêzên bingehên cuda ne. Di nav xaneyan de, her zincîra dirêj a ADNyê wekê [[kromozom]] tê binavkirin. Cihê taybetî yê rêza ADNyê di nav kromozomekê de wekê lokus tê zanîn. Eger rêza ADNyê li cihekî di navbera takekesan de biguhere, formên cuda yên vê rêzê wekî alel tê binavkirin. Rêzên ADN dikarin bi rêya mutasyonan (ji nû ve xwe guhert in) biguherin û alelên nû çêbikin. Ger [[mutasyon]]ek di nav genekê de çêbibe, alela nû dikare bandorê li taybetmendiya ku genê kontrol dike, bike û fenotipa organîzmayê biguherîne. Lêbelê her çend ev hevahengiya hêsan a di navbera alelek û taybetmendiyekê de di hinek rewşan de dixebite jî, piraniya taybetmendiyan ji aliyê gelek genan ve bi awayekî hejmarî an epîstatîk têne tesîr kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Phillips |pêşnav=Patrick C. |tarîx=2008 |sernav=Epistasis — the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |url=https://www.nature.com/articles/nrg2452 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=9 |hejmar=11 |rr=855–867 |doi=10.1038/nrg2452 |issn=1471-0064 |pmc=2689140 |pmid=18852697 }}</ref><ref name="Wu2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Wu |pêşnav=Rongling |paşnav2=Lin |pêşnav2=Min |tarîx=2006 |sernav=Functional mapping — how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |url=https://www.nature.com/articles/nrg1804 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=7 |hejmar=3 |rr=229–237 |doi=10.1038/nrg1804 |issn=1471-0064 }}</ref> == Çavkaniyên guhertoyan == {{multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Biston.betularia.7200.jpg |image2=Biston.betularia.f.carbonaria.7209.jpg|width=200|caption1=Perperoka spî (''Biston betularia'') berê peresînê|caption2=Heman cureya perperokê ku peresînê derbas kiriye û veguhestiye rengê reş.}} Ger di nav populasyonê de guherîna genetîkî hebe, pêşveçûn dikare çêbibe. Guherto (varyasyon) ji mutasyonên di genomê de, ji nû ve komkirina genan bi rêya hilberîna zayendî û koçberiya di navbera nifûsan de (herikîna genan) çêdibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Butlin |pêşnav=R. K. |paşnav2=Tregenza |pêşnav2=T. |tarîx=2000-12-29 |sernav=Correction for Butlin and Tregenza, Levels of genetic polymorphism: marker loci versus quantitative traits |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2000.2000 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences |cild=355 |hejmar=1404 |rr=1865–1865 |doi=10.1098/rstb.2000.2000 }}</ref> Tevî danasîna berdewam a guhertoyên nû bi rêya mutasyon û herikîna genan, piraniya genoma cureyekî di navbera hemî endamên wî cureyî de pir dişibihe hev. Lêbelê vedîtinên di warê biyolojiya pêşketina peresînî de nîşan dane ku tewra cudahiyên hinek piçûk ên di genotîpê de jî dikarin bibin sedema cudahiyên dramatîk a di fenotipê de ku hem di nav cureyan de û hem jî di navbera cureyan de pêk tên. Fenotipa organîzmayê hem ji genotipa organîzmayê û hem jî ji bandora jîngeha ku ew tê de jiyaye çêdibe.<ref name="Wu2006"/> Senteza peresînî ya nûjen pêşveçûnê wekê guhertina bi demê re di vê guherîna genetîkî de rave dike. Dema ku alelek digihîje asta sekanê guherto (varyasyon) winda dibe. === Mutasyon === [[Wêne:Gene-duplication.svg|thumb| Dubarebûna beşek ji kromozomê]] Mutasyon guhertinên di rêza ADN ya genoma xaneyekê de ne û çavkaniya dawî ya guherîna genetîkî di hemî organîzmayan de ne.<ref name="Futuyma2017"/> Dema ku mutasyon çêdibin, ew dikarin berhema genekê biguherînin an jî rê li ber fonksiyona genê bigirin an jî bandorekê li ser wê nekin. Nêzîkî nîvê mutasyonên di herêmên kodkirinê yên genên kodkirina proteînê de bi zirar in û nîvê din jî bêalî ne. Ji rêjeyek piçûk ji tevahî mutasyonên di vê herêmê de feydeyek ji bo tenduristiyê dide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=Peter D |tarîx=2012-02-01 |sernav=Rates and Fitness Consequences of New Mutations in Humans |url=https://academic.oup.com/genetics/article/190/2/295/6064058 |kovar=Genetics |ziman=en |cild=190 |hejmar=2 |rr=295–304 |doi=10.1534/genetics.111.134668 |issn=1943-2631 |pmc=3276617 |pmid=22345605 }}</ref> Hinek ji mutasyonên di beşên din ên genomê de bi zirar in lê piraniya wan bêalî ne û çend ji wan ji bi feyde ne. Mutasyon dikarin bibin sedema dubarebûna beşên mezin ên kromozomê (bi gelemperî bi rekombînasyona genetîkî) ku dikare kopiyên zêde yên genekê bixe nav genomekê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hastings |pêşnav=P. J. |paşnav2=Lupski |pêşnav2=James R. |paşnav3=Rosenberg |pêşnav3=Susan M. |paşnav4=Ira |pêşnav4=Grzegorz |tarîx=2009 |sernav=Mechanisms of change in gene copy number |url=https://www.nature.com/articles/nrg2593 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=10 |hejmar=8 |rr=551–564 |doi=10.1038/nrg2593 |issn=1471-0064 |pmc=2864001 |pmid=19597530 }}</ref> Kopiyên zêde yên genan çavkaniyeke sereke ya pêkhateya sereke ye ku ji bo pêşketina genên nû hewce ye. Ev giring e ji ber ku piraniya genên nû di nav malbatên genan de ji genên berê yên ku bav û kalên hevpar parve dikin, pêş dikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Harrison |pêşnav=Paul M. |paşnav2=Gerstein |pêşnav2=Mark |tarîx=2002-05-17 |sernav=Studying Genomes Through the Aeons: Protein Families, Pseudogenes and Proteome Evolution |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022283602001092 |kovar=Journal of Molecular Biology |cild=318 |hejmar=5 |rr=1155–1174 |doi=10.1016/S0022-2836(02)00109-2 |issn=0022-2836 }}</ref> Wek mînak çavê mirovan çar genan bikar tînin ku avaniyên ku ronahiyê dibînin çêbike: sê gen ji bo dîtina rengan û yek ji bo dîtina şevê ye ku ev her çar gen jî ji yek genekê berê tên.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bowmaker |pêşnav=James K. |tarîx=1998 |sernav=Evolution of colour vision in vertebrates |url=https://www.nature.com/articles/eye1998143 |kovar=Eye |ziman=en |cild=12 |hejmar=3 |rr=541–547 |doi=10.1038/eye.1998.143 |issn=1476-5454 }}</ref> Dema ku kopiyeke dubare mutasyon dibe û fonksiyoneke nû bi dest dixe, genên nû dikarin ji geneke berê werin çêkirin. Ev pêvajo hêsantir dibe gava genek dubare dibe ji ber ku ew dubarebûna pergalê zêde dike; yek gen di cotê de dema ku kopiya din fonksiyona xwe ya orîjînal berdewam dike dikare fonksiyonek nû bi dest bixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gregory |pêşnav=T. Ryan |paşnav2=Hebert |pêşnav2=Paul D. N. |tarîx=1999-04-01 |sernav=The Modulation of DNA Content: Proximate Causes and Ultimate Consequences |url=http://genome.cshlp.org/content/9/4/317 |kovar=Genome Research |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |rr=317–324 |doi=10.1101/gr.9.4.317 |issn=1088-9051 |pmid=10207154 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurles |pêşnav=Matthew |tarîx=2004 |sernav=Gene Duplication: The Genomic Trade in Spare Parts |url=https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0020206 |kovar=PLOS Biology |ziman=en |cild=2 |hejmar=7 |rr=e206 |doi=10.1371/journal.pbio.0020206 |issn=1545-7885 |pmc=449868 |pmid=15252449 }}</ref> Cureyên din ên mutasyonan dikarin ji ADNya berê ya nekodkar jî genên bi tevahî nû çêbikin ku ev diyarde wekê jidayikbûna genê ya de novo tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Na |paşnav2=Okamura |pêşnav2=Katsutomo |paşnav3=Tyler |pêşnav3=David M. |paşnav4=Phillips |pêşnav4=Michael D. |paşnav5=Chung |pêşnav5=Wei-Jen |paşnav6=Lai |pêşnav6=Eric C. |tarîx=2008 |sernav=The evolution and functional diversification of animal microRNA genes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2712117/ |kovar=Cell Research |cild=18 |hejmar=10 |rr=985–996 |doi=10.1038/cr.2008.278 |issn=1748-7838 |pmc=2712117 |pmid=18711447 }}</ref> Çêbûna genên nû dikare beşên piçûk ên çend genan jî dubare bike û piştre ev perçe ji nû ve têne hevgirtin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû çêbikin (ev hevgirtin wekê tevlihevkirina eksonan tê binavkirin).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orengo |pêşnav=Christine A. |paşnav2=Thornton |pêşnav2=Janet M. |tarîx=2005-07-07 |sernav=PROTEIN FAMILIES AND THEIR EVOLUTION—A STRUCTURAL PERSPECTIVE |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |kovar=Annual Review of Biochemistry |ziman=en |cild=74 |hejmar=Volume 74, 2005 |rr=867–900 |doi=10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |issn=0066-4154 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Long |pêşnav=Manyuan |paşnav2=Betrán |pêşnav2=Esther |paşnav3=Thornton |pêşnav3=Kevin |paşnav4=Wang |pêşnav4=Wen |tarîx=2003 |sernav=The origin of new genes: glimpses from the young and old |url=https://www.nature.com/articles/nrg1204 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=4 |hejmar=11 |rr=865–875 |doi=10.1038/nrg1204 |issn=1471-0064 }}</ref> Dema ku genên nû ji tevlihevkirina beşên berê têne kom kirin, qadên proteîn ên wekê modulên bi fonksiyonên serbixwe yên hêsan tevdigerin ku dikarin bi hev re werin tevlihev kirin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû û tevlihev çêbikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Minglei |paşnav2=Caetano-Anollés |pêşnav2=Gustavo |tarîx=2009-01-14 |sernav=The Evolutionary Mechanics of Domain Organization in Proteomes and the Rise of Modularity in the Protein World |url=https://www.cell.com/structure/abstract/S0969-2126(08)00456-5 |kovar=Structure |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rr=66–78 |doi=10.1016/j.str.2008.11.008 |issn=0969-2126 |pmid=19141283 }}</ref> Wek mînak, polîketîd sîntaz enzîmên mezin in ku antîbiyotîkan çêdikin; ew heta 100 qadên proteîn ên serbixwe vedihewînin ku her yek gavek di pêvajoya giştî de katalîze dike, mîna gaveke di xeta bihev ve girêdanê de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weissman |pêşnav=Kira J. |paşnav2=Müller |pêşnav2=Rolf |tarîx=2008 |sernav=Protein–Protein Interactions in Multienzyme Megasynthetases |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/cbic.200700751 |kovar=ChemBioChem |ziman=en |cild=9 |hejmar=6 |rr=826–848 |doi=10.1002/cbic.200700751 |issn=1439-7633 }}</ref> Mînakeke ji mutasyonan têjikên berazên kovî ne ku dema hê têjikin rengê wan kamuflaj e û xwedî xêzên dirêj ên tarî û ronî ne. Lêbelê piştre mutasyonên di wergirê melanokortîn 1 (MC1R) de vê şêwaza rengê tek dibin. Piraniya nijadên berazan mutasyonên MC1R hildigirin ku piştre rengê têk dibin û mutasyonên cuda yên ku dibin sedema rengê reş ê serdest bi berazên kovî re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andersson |pêşnav=Leif |tarîx=2020-05-13 |sernav=Mutations in Domestic Animals Disrupting or Creating Pigmentation Patterns |url=https://www.frontiersin.org/journals/ecology-and-evolution/articles/10.3389/fevo.2020.00116/full |kovar=Frontiers in Ecology and Evolution |ziman=en |cild=8 |doi=10.3389/fevo.2020.00116 |issn=2296-701X }}</ref> === Zayendî û ji nû ve komkirin (rekombînasyon) === Di organîzmayên bêzeyend de, gen bi hev re têne mîrasgirtin, an jî girêdayî ne, ji ber ku ew di dema hilberandinê de nikarin bi genên organîzmayên din re tevlihev bibin. Berevajî vê, nifşên organîzmayên zeyendî tevliheviyên rasthatî yên kromozomên dê û bavên xwe vedihewînin ku bi rêya berhevkirina serbixwe têne hilberandin. Di pêvajoyek têkildar de ku jê re ji nû ve komkirin (rekombînasyon) homolog tê gotin, organîzmayên zeyendî ADNyê di navbera du kromozomên hevber de diguhezînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radding |pêşnav=Charles M. |tarîx=1982-12-01 |sernav=HOMOLOGOUS PAIRING AND STRAND EXCHANGE IN GENETIC RECOMBINATION |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 |kovar=Annual Review of Genetics |ziman=en |cild=16 |hejmar=Volume 16, 1982 |rr=405–437 |doi=10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 |issn=0066-4197 }}</ref> Ji nû ve komkirin û ji nû ve curebûyîna frekansên alelan naguherîne lê di cihê wê de ka kîjan alel bi hev ve girêdayî ne û nifşên bi komkirinên nû yên alelan çêdikin diguherîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Agrawal |pêşnav=Aneil F. |tarîx=2006-09-05 |sernav=Evolution of Sex: Why Do Organisms Shuffle Their Genotypes? |url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(06)01918-X |kovar=Current Biology |ziman=en |cild=16 |hejmar=17 |rr=R696–R704 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.063 |issn=0960-9822 |pmid=16950096 }}</ref> Zayend bi gelemperî guherîna genetîkî zêde dike û dibe ku rêjeya peresînê zêde bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peters |pêşnav=Andrew D. |paşnav2=Otto |pêşnav2=Sarah P. |tarîx=2003 |sernav=Liberating genetic variance through sex |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bies.10291 |kovar=BioEssays |ziman=en |cild=25 |hejmar=6 |rr=533–537 |doi=10.1002/bies.10291 |issn=1521-1878 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nature 2005-03-31: Vol 434 Iss 7033 |weşanger=Nature Publishing Group |tarîx=2005-03-31 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-03-31_434_7033 }}</ref> [[Wêne:Evolsex-dia1a.svg|thumb| Ev diyagram lêçûna duqatî ya zeyendî nîşan dide. Ger her takekes bi heman hejmarê zarokan (2) re rû bi rû bimîne, nifûsa zeyendî di her nifşî de bi heman mezinahî dimîne ku li wir Mezinahiya nifûsa hilberîna nezeyendî di her nifşî de du qat zêde dibe.]] Du qat lêçûna zeyendî yekem car ji aliyê John Maynard Smith ve hate vegotin. Lêçûna yekem ew e ku di cureyên bi dimorfiya zayendî de tenê yek ji her du zayendan dikare zarokan bîne dinyayê. Ev lêçûn ji bo cureyên hermafrodît, mîna piraniya nebatan û gelek bêwertebriyan, derbas nabe. Lêçûna duyem jî ew e ku her ferdekî ku bi awayekî zeyendî zêde dibe dikare tenê ji %50yê genên xwe veguhezîne zarokên xwe û bi her nifşekî nû re veguhestina genan her ku diçe kêmtir dibe.<ref name="Ridley2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution |paşnav=Ridley |pêşnav=Mark |weşanger=Blackwell |tarîx=2011 |isbn=978-1-4051-0345-9 |çap=3. ed., [Nachdr.] |cih=Malden, Mass. }}</ref> Lê dîsa jî, di nav êkaryotan û organîzmayên firexaneyî de, hilberîna zeyendî rêbaza herî gelemper a hilberînê ye. Hîpoteza Şahbanûya Sor ji bo ravekirina giringiya hilberîna zeyendî wekê amûrek ji bo gengazkirina peresînê û adaptebûna berdewam a li hember peresînê bi cureyên din re di hawîrdoreke her tim diguhere de hatiye bikar anîn.<ref name="Ridley2011"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://dl.dropboxusercontent.com/u/18310184/evolutionary-theory/vol-01/Vol.1,No.1,1-30,L.%20Van%20Valen,%20A%20new%20evolutionary%20law..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dl.dropboxusercontent.com |roja-gihiştinê=2025-10-07 |roja-arşîvê=2016-11-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161104105134/https://dl.dropboxusercontent.com/u/18310184/evolutionary-theory/vol-01/Vol.1%2CNo.1%2C1-30%2CL.%20Van%20Valen%2C%20A%20new%20evolutionary%20law..pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamilton |pêşnav=W. D. |paşnav2=Axelrod |pêşnav2=R. |paşnav3=Tanese |pêşnav3=R. |tarîx=1990 |sernav=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review) |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC53943/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=87 |hejmar=9 |rr=3566–3573 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |issn=0027-8424 |pmc=53943 |pmid=2185476 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evolutionary biology: Volume 33 |weşanger=Springer Science+Business Media |tarîx=2003 |isbn=978-1-4419-3385-0 |cih=New York, [New York] |paşnavê-edîtor=MacIntyre |pêşnavê-edîtor=Ross J. |series=Evolutionary Biology |paşnavê-edîtor2=Clegg |pêşnavê-edîtor2=Michael T. }}</ref> Hîpotezek din jî ew e ku hilberîna zayendî di serî de adaptaptebûneke ji bo pêşvebirina tamîrkirina rast a ji nû ve komkirinê (rekombinasyon) ya zirara di ADNya xeta germ de û zêdebûna cihêrengiyê berhemeke alîgir a vê pêvajoyê ye carinan dibe ku ji aliyê adaptabûnê ve bi feyde be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bernstein |pêşnav=Harris |paşnav2=Byerly |pêşnav2=Henry C. |paşnav3=Hopf |pêşnav3=Frederic A. |paşnav4=Michod |pêşnav4=Richard E. |tarîx=1985-09-20 |sernav=Genetic Damage, Mutation, and the Evolution of Sex |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.3898363 |kovar=Science |cild=229 |hejmar=4719 |rr=1277–1281 |doi=10.1126/science.3898363 }}</ref> === Herikîna genan === Herikîna genan danûstandina genan e ku di navbera nifûsan û di navbera cureyan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morjan |pêşnav=Carrie L. |paşnav2=Rieseberg |pêşnav2=Loren H. |tarîx=2004 |sernav=How species evolve collectively: implications of gene flow and selection for the spread of advantageous alleles |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-294X.2004.02164.x |kovar=Molecular Ecology |ziman=en |cild=13 |hejmar=6 |rr=1341–1356 |doi=10.1111/j.1365-294X.2004.02164.x |issn=1365-294X }}</ref> Ji ber vê yekê ev dikare bibe çavkaniyek guherbariyê ku ji bo nifûs an jî ji bo cureyekî nû ye. Herikîna genan dikare ji ber tevgera takekesî di navbera nifûsên cuda yên organîzmayan de çêbibe, wekî ku dibe ku ji ber tevgera mişkan di navbera nifûsên hundirîn û peravê de, an jî tevgera polenê di navbera nifûsên giyayên ku li hember metalên giran tehemûl dikin û hesasiya wan ên li hember metalên giran de çêbibe. Veguhestina genan di navbera cureyan de pêkhatina organîzmayên hîbrîd û veguhastina genan a berrast (horizontal) vedihewîne. Veguhestina genê ya berrast veguhestina materyalê genetîkî ji organîzmayek bo organîzmayek din e ku ne nifşa wê ye; ev di nav bakteriyan de herî gelemper e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boucher |pêşnav=Yan |paşnav2=Douady |pêşnav2=Christophe J. |paşnav3=Papke |pêşnav3=R. Thane |paşnav4=Walsh |pêşnav4=David A. |paşnav5=Boudreau |pêşnav5=Mary Ellen R. |paşnav6=Nesbø |pêşnav6=Camilla L. |paşnav7=Case |pêşnav7=Rebecca J. |paşnav8=Doolittle |pêşnav8=W. Ford |tarîx=2003-12-01 |sernav=Lateral Gene Transfer and the Origins of Prokaryotic Groups |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |kovar=Annual Review of Genetics |ziman=en |cild=37 |hejmar=Volume 37, 2003 |rr=283–328 |doi=10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |issn=0066-4197 }}</ref> Ji ber ku dema bakteriyeke genên berxwedanê bi dest dixe, ew dikare wan bi lez veguhezîne cureyên din ku di bijîşkiyê de, ev yek dibe sedema belavbûna berxwedana antîbiyotîkê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Walsh |pêşnav=Timothy R |tarîx=2006-10-01 |sernav=Combinatorial genetic evolution of multiresistance |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527406001305 |kovar=Current Opinion in Microbiology |series=Antimicrobials/Genomics |cild=9 |hejmar=5 |rr=476–482 |doi=10.1016/j.mib.2006.08.009 |issn=1369-5274 }}</ref> Veguhestina genan bi awayekî berrast ji [[Bakterî|bakteriyan]] ber bi êkaryotan ve wekê mayaya ''Saccharomyces cerevisiae'' û kêzika fasûlyeya adzuki ''Callosobruchus chinensis'' pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kondo |pêşnav=Natsuko |paşnav2=Nikoh |pêşnav2=Naruo |paşnav3=Ijichi |pêşnav3=Nobuyuki |paşnav4=Shimada |pêşnav4=Masakazu |paşnav5=Fukatsu |pêşnav5=Takema |tarîx=2002-10-29 |sernav=Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.222228199 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=99 |hejmar=22 |rr=14280–14285 |doi=10.1073/pnas.222228199 |pmc=137875 |pmid=12386340 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sprague |pêşnav=George F. |tarîx=1991-12-01 |sernav=Genetic exchange between kingdoms |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959437X05802035 |kovar=Current Opinion in Genetics & Development |cild=1 |hejmar=4 |rr=530–533 |doi=10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |issn=0959-437X }}</ref> Mînakek ji veguhestinên di asta mezintir de rotiferên bdelloîd ên êkaryotî in ku rêzek gen ji bakteriyan, [[karok]]î û nebatan wergirtine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gladyshev |pêşnav=Eugene A. |paşnav2=Meselson |pêşnav2=Matthew |paşnav3=Arkhipova |pêşnav3=Irina R. |tarîx=2008-05-30 |sernav=Massive Horizontal Gene Transfer in Bdelloid Rotifers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1156407 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5880 |rr=1210–1213 |doi=10.1126/science.1156407 }}</ref> [[Vîrus]] dikarin ADNyê di navbera organîzmayan de jî hilbgirin ku heta di nav deverên biyolojîkî de jî rê dide veguhestina genan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Baldo |pêşnav=Angela M. |paşnav2=McClure |pêşnav2=Marcella A. |tarîx=1999 |sernav=Evolution and Horizontal Transfer of dUTPase-Encoding Genes in Viruses and Their Hosts |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.73.9.7710-7721.1999 |kovar=Journal of Virology |cild=73 |hejmar=9 |rr=7710–7721 |doi=10.1128/jvi.73.9.7710-7721.1999 |pmc=104298 |pmid=10438861 }}</ref> Veguhestina genan a rêjeya zêde di navbera bav û kalên xaneyên êkaryotî û bakteriyan de, di dema bidestxistina [[kloroplast]] û [[Mîtokondrî|mîtokondriyan]] de jî çêbûye. Dibe ku êkaryot bi xwe ji veguhestina genên berrast (horizontî) di navbera bakterî û arkeyan de çêbûne. === Epîgenetîk === Hinek guhertinên mîrasî nikarin bi guhertinên di rêza [[nukleotîd]]an de di ADNyê de werin ravekirin. Ev diyarde wekê pergalên mîrasgirtina epîgenetîk têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=compgen.unc.edu |roja-gihiştinê=2025-10-10 |roja-arşîvê=2011-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kromatîna nîşankirina metîlasyona ADNyê, xelekên metabolîk ên xwedomdar, bêdengkirina genan bi destwerdana [[Asîda rîbonukleyî|ARNyê]] û şêwaza sêalî ya proteînan (wekê prîon) deverên ku pergalên mîrasgirtina epîgenetîk di asta organîzmayî de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bossdorf |pêşnav=Oliver |paşnav2=Arcuri |pêşnav2=Davide |paşnav3=Richards |pêşnav3=Christina L. |paşnav4=Pigliucci |pêşnav4=Massimo |tarîx=2010-05-01 |sernav=Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in Arabidopsis thaliana |url=https://doi.org/10.1007/s10682-010-9372-7 |kovar=Evolutionary Ecology |ziman=en |cild=24 |hejmar=3 |rr=541–553 |doi=10.1007/s10682-010-9372-7 |issn=1573-8477 }}</ref> Biyologên geşepêdanê pêşniyaz dikin ku têkiliyên tevlihev di torên genetîkî de û pêwendiyên di navbera xaneyan de dikarin bibin sedema guherînên mîrasî û dibe ku bingeha hinek mekanîkên plastîkîbûn û kanalîzasyona geşepêdanê bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jablonka |pêşnav=Eva |paşnav2=Lamb |pêşnav2=Marion J. |tarîx=2002 |sernav=The Changing Concept of Epigenetics |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x |kovar=Annals of the New York Academy of Sciences |ziman=en |cild=981 |hejmar=1 |rr=82–96 |doi=10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x |issn=1749-6632 }}</ref> Mîrasgirtin dikare di pîvanên mezintir de jî çêbibe. Wek mînak, mîrasgirtina ekolojîk bi rêya pêvajoya avakirina nişê bi çalakiyên birêkûpêk û dubarekirî yên organîzmayan di hawîrdora wan de tê pênasekirin. Ev yek mîrateyek ji bandoran diafirîne ku rejîma hilbijartinê ya nifşên paşîn diguherîne û vedigere nav wê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laland |pêşnav=Kevin N. |paşnav2=Sterelny |pêşnav2=Kim |tarîx=2006 |sernav=PERSPECTIVE: SEVEN REASONS (NOT) TO NEGLECT NICHE CONSTRUCTION |url=https://academic.oup.com/evolut/article/60/9/1751/6756542 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=60 |hejmar=9 |rr=1751–1762 |doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x |issn=0014-3820 }}</ref> Mînakên din ên mîrasgirtinê di pêşveçûnê de ku di bin kontrola rasterast a genan de nînin, mîrasgirtina taybetmendiyên çandî û sîmbiyogenezê ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2007 |sernav=Rethinking the Theoretical Foundation of Sociobiology |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/522809 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=82 |hejmar=4 |rr=327–348 |doi=10.1086/522809 |issn=0033-5770 }}</ref> == Hêza peresînî == Li gorî perspektîfeke neo-Darwînîst dema ku di nav nifûseke organîzma bi têkilê çêdibin guhertin di frekansên alelan de çêdibin, peresîn pêk tê. Wek mînak, alela rengê reş di nifûseke perperokan de gelemperîtir dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mathematical population genetics. 1: Theoretical introduction |url=https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |paşnav=Ewens |pêşnav=W. J. |weşanger=Springer |tarîx=2004 |isbn=978-0-387-20191-7 |çap=2 |cih=Berlin Heidelberg |series=Interdisciplinary applied mathematics }}</ref> Mekanîzmayên ku dikarin bibin sedema guhertinên di frekansên alelan de hilbijartina xwezayî, kaşbûna genetîkî û meyla mutasyonê ne. === Hilbijartina xwezayî === Di heman demê de peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî jî pêk tê ku ev yek pêvajoyeke ku tê de taybetmendiyên ku mayîna li jiyanê û zayîn zêde dibin û di nifşên li pey hev ên nifûsê de berbelav dibin. Ev yek sê prensîban vedihewîne:<ref name="Lewontin1970"/> * Di nav nifûsên organîzmayan de ji aliyê morfolojî, fîzyolojî û tevgerê ve guherbarî heye (guherbarîya fenotipîk). * Taybetmendiyên cuda û rêjeyên cuda yên jiyanê û zêdebûnê (lihevhatina bedenparêzî). * Taybetmendî dikarin ji nifşekî ji bo nifşekî din werin veguhestin (mîrasgirtina bedenparêzî). Ji populasyona ku dikarin bijîn zêdetir nifş tên hilberandin û ev şert û merc di navbera organîzmayan de ji bo jiyan û zayînê pêşbaziyê diafirînin. Ji ber vê yekê, organîzmayên xwedî taybetmendiyên ku avantajek didin wan li ser reqîbên xwe, li gorî wan organîzmayên ku avantajek nadin wan, îhtîmalek mezintir heye ku taybetmendiyên xwe veguhezînin nifşê din.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurst |pêşnav=Laurence D. |tarîx=2009 |sernav=Genetics and the understanding of selection |url=https://www.nature.com/articles/nrg2506 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=83–93 |doi=10.1038/nrg2506 |issn=1471-0064 }}</ref> Ev teleonomî ew taybetmendî ye ku bi wê pêvajoya hilbijartina xwezayî taybetmendiyên ku ji bo rolên fonksiyonel ên ku ew dilîzin guncaw in, diafirîne û diparêze. Encamên hilbijartinê têkiliyên hevjînî ya netasadûf û otosekinîn a genetîkî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Otto |pêşnav=Sarah P |paşnav2=Servedio |pêşnav2=Maria R |paşnav3=Nuismer |pêşnav3=Scott L |tarîx=2008-08-01 |sernav=Frequency-Dependent Selection and the Evolution of Assortative Mating |url=https://academic.oup.com/genetics/article/179/4/2091/6064670 |kovar=Genetics |ziman=en |cild=179 |hejmar=4 |rr=2091–2112 |doi=10.1534/genetics.107.084418 |issn=1943-2631 |pmc=2516082 |pmid=18660541 }}</ref> Têgeha navendî ya hilbijartina xwezayî guncawbûna pêşketinî ya organîzmayekê ye.<ref name="Orr2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Orr |pêşnav=H. Allen |tarîx=2009 |sernav=Fitness and its role in evolutionary genetics |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2753274/ |kovar=Nature Reviews. Genetics |cild=10 |hejmar=8 |rr=531–539 |doi=10.1038/nrg2603 |issn=1471-0064 |pmc=2753274 |pmid=19546856 }}</ref> Guncawbûn bi şiyana zindîmanî û zayînê ya organîzmayekê tê pîvandin ku ev jî mezinahiya beşdariya wê ya genetîkî ji bo nifşê din diyar dike.<ref name="Orr2009" /> Lêbelê guncawbûn ne wekî jimara giştî ya nifşan e: li şûna wê, guncawbûn bi rêjeya nifşên paşîn ên ku genên organîzmayek hildigirin tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nature 1959-03-14: Vol 183 Iss 4663 |weşanger=Nature Publishing Group |tarîx=1959-03-14 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663 }}</ref> Wek mînak ger organîzmayek bikaribe baş bijî û zû zêde bibe dibe ku nifşên wê pir piçûk û lawaz bin ku bijîn, dibe ku ev organîzma beşdariyeke genetîkî ya hindik ji bo nifşên pêşerojê bike û dibe ku ji ber vê yekê xwedî guncawbûneke kêm be.<ref name="Orr2009" /> Ger alelek ji alelên din ên wî genî zêdetir guncawbûna xwe zêde bike, wê demê bi her nifşî re îhtîmaleke mezintir heye ku ev alel di nav nifûsê de bibe hevpar. Ji van taybetmendiyan re tê gotin ku di dema hilbijartinan tê pêk anîn. Mînakên taybetmendiyên ku dikarin guncawbûnê zêde bikin, zêdebûna jiyanê û zêdebûna berhemdariyê ne. Berevajî vê yekê, kêmbûna guncawbûnê ji ber hebûna alelek kêmtir sûdmend an bi zirar dibe sedema ku ev alel kêm bibe - ew li dijî wan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lande |pêşnav=Russell |paşnav2=Arnold |pêşnav2=Stevan J. |tarîx=1983 |sernav=THE MEASUREMENT OF SELECTION ON CORRELATED CHARACTERS |url=https://academic.oup.com/evolut/article/37/6/1210/6871923 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=37 |hejmar=6 |rr=1210–1226 |doi=10.1111/j.1558-5646.1983.tb00236.x |issn=0014-3820 }}</ref> Ya giring ew e ku guncawbûna alelek taybetmendiyek sabît nîne. Ger jîngeh biguhere, taybetmendiyên berê bêalî an zirarî dikarin bibin sûdmend û taybetmendiyên berê sûdmend jî dikarin bibin zirarî. Lêbelê her çiqas rêça hilbijartinê bi vî rengî berevajî bibe jî, dibe ku taybetmendiyên ku di demên berê de winda bûne bi heman şêweyî ji nû ve pêş nekevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goldberg |pêşnav=Emma E. |paşnav2=Igić |pêşnav2=Boris |tarîx=2008 |sernav=ON PHYLOGENETIC TESTS OF IRREVERSIBLE EVOLUTION |url=https://academic.oup.com/evolut/article/62/11/2727/6853293 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=62 |hejmar=11 |rr=2727–2741 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collin |pêşnav=Rachel |paşnav2=Miglietta |pêşnav2=Maria Pia |tarîx=2008-11-01 |sernav=Reversing opinions on Dollo’s Law |url=https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/abstract/S0169-5347(08)00273-5 |kovar=Trends in Ecology & Evolution |ziman=en |cild=23 |hejmar=11 |rr=602–609 |doi=10.1016/j.tree.2008.06.013 |issn=0169-5347 |pmid=18814933 }}</ref> Lêbelê ji nû ve çalakkirina genên bêçalak, heya ku ew ji genomê nehatibin derxistin û dibe ku tenê ji bo sedan nifşan hatine tepeserkirin, dikare bibe sedema ji nû ve çêbûna taybetmendiyên ku tê texmînkirin ku di nav de winda bêna wekî lingên paşîn ên delfînan, diranên mirîşkan, bask ên kêzikên bêbask ên çîp, dûv û memikên zêde yên mirovan û hwd. "Vegerên paşve" yên bi vê rengî wekî atavîzm têne zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives in Biology and Medicine Summer 2011: Vol 54 Iss 3 |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=Summer 2011 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_summer-2011_54_3 }}</ref> == Dîroka ramanê peresînê == [[Wêne:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|Charles Darwin nîgarek kir ser pirtûkê xwe ku pê re bi navê [[Orîjin an Jêdera Cureyan]] ku hatibû nasîn''.<ref name="Darwin09">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Darwin |pêşnav1=F. |sernav=The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |sal=1909 |weşanger=Cambridge University Press |rûpel=53 |url =http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |tarîxa-gihiştinê=2013-09-26 |tarîxa-arşîvê=2012-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>]] {{Paqij|left}} [[Bîrdoza peresînê]] ya ku behsa [[bijareya siruştî]] an xwezayî dike cara ewil bi awayeke berfireh ji aliyê [[Charles Darwin]] ve di pirtûka xwe ya ji sala 1859an de tê qalkirin. Di salên 1930î de bijareya xwezayî ya Darwin bi rêzikên mendelî yên irsîtiyê ve hatin girêdan. Bi vê yekê bîrdoza sentetîk a peresîn derket holê. == Genetîk == Li gorî vê, [[gen]] rastî guhertinan tên û bi rêya çiftbûnê ([[yekbûn]]ê) derbasî nijadên nû dibin. Bi riya [[mutasyon]]ê [[guharto]]yên cuda yên wan genan derdikevin holê û ew dikarin bibin sedema derketina taybetiyên nû. Fermo, ew [[guharto|varyant]] û [[Nûyekbûn|rekombînasyon]] an nûyekbûn dibin sedema cudahiyên [[genetîk]] di nava kit an ferdan de. Gava bi vî awayî guraniya van taybetiyan di nava gelheyekî de pirtir an kêmtir dibin, [[mirov|meriv]] qala peresînê dike. Guranî yan ji ber [[bijareya siruştî]] an xwezayî pêk tê (şansên cuda yên mucadeleya jiyanê û rêjeya [[yekbûn]]ê) yan jî rasthatinî bi rêya cihêbûn û guherandina genetîkê. == Mijarên têkildar == * [[Teoriya peresanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng|peresîn}} * {{Jêder-malper |url =http://www.newscientist.com/topic/evolution |sernav=Evolution |weşanger=New Scientist |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 }} * {{Jêder-malper |url =http://science.howstuffworks.com/evolution/evolution.htm |sernav=Çito peresîn kar dibe |weşanger=Howstuffworks.com |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 }} * {{Jêder-malper |url=http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |sernav=Pêşveçûna peresînê – 150 salên ku ser pirtûka Darwin derbas bûne ser ''Orîjin an Jêdera Cureyan'' |weşanger=[[National Science Foundation]] |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 |tarîxa-arşîvê=27 gulan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130527130449/http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Peresîn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya peresînê]] [[Kategorî:Bîrdozên biyolojîk]] [[Kategorî:Peresîn]] [[Kategorî:Peresîna biyolojîk| ]] o16mqq39380o3xhptrdrpz7fwysz9l7 0 62164 2083440 1711793 2026-08-03T00:53:31Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083440 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2022}} [[Wêne:BonsaiTridentMaple.jpg|thumb|Bonsai, harmoniya di nava xwezaya zindî (dar), hêzên xwezayê (av û kevir) û mirov (guldank)]] [[Wêne:Bonsai1.jpg|thumb|Bonsai]] {{Audio|Ja-Bonsai.oga|'''Bonsai'''}} (bi [[japonî]] 盆栽, ''bon-sai'')<ref name="Miniature Bonsai">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Gustafson, Herbert L. |sernav=Miniature Bonsai | url=https://archive.org/details/miniaturebonsai00gust |weşanger=Sterling Publishing Company, Inc. |sal=1995 | isbn=0-8069-0982-X |rûpel=[https://archive.org/details/miniaturebonsai00gust/page/9 9] }}</ref> hunereke baxçeyan a [[rojhelata dûr]] e ku bi rêya wê bejn û talên dar û deviyan di amanên biçûk de bi awayekî estetîk têne şeklkirin, da ku biçûk bimînin û hêja werin xuya. Ev huner di çandên din ên rojhilata dûr de jî hene: wek mînak, li [[Çîn]]ê kevneşopa ''penjing'' heye, ku kevneşopa bonsai ji wê derketiye holê. Ji bilî wê, li [[Viyetnam]]ê ''Hòn Non Bộ'' nêzika wan e, lê ev kevneşop hewl dide "welat û xwezayên mînyatûr" ên jiyandinê avabike. == Bi nav kirin == Peyva japonî 盆栽, ''bonsai'' (bi kurdî: "çandina di hindurê guldankê de") ji peyva çînî 盆景, [[pinyin]] ''pénjĭng'' pêk hatiye ku tê wateya "dîmena nebatan a di hundirê guldankê de" (盆, pinyin ''pén'', "guldank", 景, pinyin ''jĭng''‚ "dîmen").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In a Chinese garden |url=https://archive.org/details/inchinesegardena0000kesw |sal=1990 |weşanger=Dr. Sun Yat-Sen Garden Society of Vancouver |cih=Vancouver | isbn=978-0-9694573-0-5 |rûpel=[https://archive.org/details/inchinesegardena0000kesw/page/59 59] |nivîskar=Oberlander, Judy; Wai, Joe;Keswick, Maggie }}</ref> Fermo, bonsai ji peyvên "guldank" û "nebat" pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.phoenixbonsai.com/Terms/Bonsai.html |sernav=bonsai |weşanger=Phoenixbonsai.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2009-04-28 |tarîxa-arşîvê=2009-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090802172456/http://www.phoenixbonsai.com/Terms/Bonsai.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kevneşopa bonsai li gorî çanda çînî hewl dide ku bi awayekî minyatûr harmoniyek di nava du elemantên xwezayê - xwezaya zindî û mirov - çêbike: Dar an devî xwezaya zindî nîşan dide. Kevir û av hêzên xwezayê zindî dikin. Mirov bi xwe jî bi esera xwe - bi guldankê - tê zindî kirin.<ref name="Classic Bonsai of Japan">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nippon Bonsai Association |sernav=Classic Bonsai of Japan |weşanger=Kodansha International |sal=1989 |rûpel=140 }}</ref> == Dara bonsai == Li derveyî rojhilata dûr pirr li ser felsefeya bonsai nayê sekinandin û ev felsefe lewra tenê wek dareke estetîk tê nasîn. Dara bonsai di guldankeke biçûk de tê çandin û ji bo ku dar biçûk û hêja were xuya, şekla wê bi awayeke hişyar tê guhertin. Wek mînak: [[tal]], [[kok]] û [[belg]]ên darê tên qutkirin da ku dar meztir nebe. Yek caran bi alîkariya têlan xuyabûna wê tê şeklkirin, da ku dar xweşik xuya bibe. Şekl kirina darê li gorî [[wênekariya çînî ya klasîk]] tê kirin: Ev wênekarî li gorî prensîbên [[wabî û sabî]] ya [[çanda zen]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.artofbonsai.org/feature_articles/mudman.php |nivîskar=Redding, Myron |sernav=Art of the Mud Man |weşanger=Art of Bonsai |tarîxa-gihiştinê=2010-04-07 |tarîxa-arşîvê=2010-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100225032423/http://www.artofbonsai.org/feature_articles/mudman.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> tê kirin, ku koka wê di [[Konfusyus|konfusyuîzm]] û [[taoîzmê]] de ye. Li Japonyayê bonsai li baxçeyan an jî li ''tokohoma'' (quncikeke taybet a di hindurê malê de) tên bicihkirin. Darên bonsai, gava meriv baş xwedî bike, karin sedan salî bên. == Guldank == [[Wêne:Assorted bonsai pots.jpg|thumb|Çend guldankên cuda ji bo darên bonsai]] Ji bo wêneyan çarçove çi ye, ji bo bonsai jî guldank ev e. Fermo, guldank beşeke girîng a estetîk a bonsai ye û divê ji her darekê re bi hişyarî bê hilbijartin. Carinan guldank bi taybetî ji bo darên hilbijartî bi karê destê têne çêkirin. Wek mînak: ji çamên kevn ên tîk re guldankên çarkenar ên ne boyaxkirî (bi rengê erdê) xweş lê tên. Ji bo darên zirav ên ku çîçek didin guldankên gilower tên hilbijartin. Ji darên kaskad re (darên ku talên wan ber bi jêr ve dirêj dibin) guldankên kûr pêwîst in, ji ber ku dengeya optîk girîng e û ger guldank ne kûr be, wê çaxê dar kare biqulibe. Ji darên bi şeklê lîterat (darên ku ber bi jor ve dizivirin) guldankên gilawer rind in. == Xwedîkirin == Gava meriv xwedîkirina dara bonsai û riwekên din ên dekoratîf bîne ber hev, wê meriv bibîne ku xwedîkirina darên bonsai hinkî cudatir e. === Erd û kok === Ji ber ku cihê koka darên bonsai bi guldana wê sînorkirî ye, dar nikare kokên nu çêbike. Fermo, dar nikare bi awayeke xwezayî pêş bikeve. Sewa ku dîsa şîn û xweşik bimîne, divê (ji riwekên din zêdetir) bê gubre kirin. Berê erdên klasîk en gubre kirinê dihatin bikaranîn, lê ji ber ku ew dibin sedema zêdebûna xwê ya di hindurê guldankê de, gubre kirina nujên (bi avên mîneralkirî) her ku dibe zêdetir tê bikaranîn.<ref>[http://walter-pall-bonsai.blogspot.de/2012/01/new-version-of-substrat-wassern-dungen.html Walter-pall.de: Substrat, Wasser, Düngen (derheqê xwedîkirina darên bonsai, bi elmanî)]</ref> === Tal û pelg === [[Wêne:Sargent Juniper, 1905-2007.jpg|thumb|Bonsai bi talên hişk û tazî, ji sala 1905an û pê ve hatiye xwedîkirin (dareke bonsai ji famîleya juniper, li ''National Bonsai & Benjing Museum'' a arbonetuma neteweyî ya DYAyê]] Bonsai darên gelek hesas in, lewra divê meriv rind lê binêre. Heger na, pelgên darê wê bikevin. Herwiha, meriv kare talên hişk û bê pelg wek taybetiyeke estetîk jî bikarbîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bonsai| ]] [[Kategorî:Çanda Japonê]] [[Kategorî:Dar]] 2ey5vzpt2c0agpo2g1co5n090fhvtty 2083477 2083440 2026-08-03T01:59:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2083477 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2022}} [[Wêne:BonsaiTridentMaple.jpg|thumb|Bonsai, harmoniya di nava xwezaya zindî (dar), hêzên xwezayê (av û kevir) û mirov (guldank)]] [[Wêne:Bonsai1.jpg|thumb|Bonsai]] {{Audio|Ja-Bonsai.oga|'''Bonsai'''}} (bi [[japonî]] 盆栽, ''bon-sai'')<ref name="Miniature Bonsai">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Gustafson, Herbert L. |sernav=Miniature Bonsai | url=https://archive.org/details/miniaturebonsai00gust |weşanger=Sterling Publishing Company, Inc. |sal=1995 | isbn=0-8069-0982-X |rûpel=[https://archive.org/details/miniaturebonsai00gust/page/9 9] }}</ref> hunereke baxçeyan a [[rojhelata dûr]] e ku bi rêya wê bejn û talên dar û deviyan di amanên biçûk de bi awayekî estetîk têne şeklkirin, da ku biçûk bimînin û hêja werin xuya. Ev huner di çandên din ên rojhilata dûr de jî hene: wek mînak, li [[Çîn]]ê kevneşopa ''penjing'' heye, ku kevneşopa bonsai ji wê derketiye holê. Ji bilî wê, li [[Viyetnam]]ê ''Hòn Non Bộ'' nêzika wan e, lê ev kevneşop hewl dide "welat û xwezayên mînyatûr" ên jiyandinê avabike. == Bi nav kirin == Peyva japonî 盆栽, ''bonsai'' (bi kurdî: "çandina di hindurê guldankê de") ji peyva çînî 盆景, [[pinyin]] ''pénjĭng'' pêk hatiye ku tê wateya "dîmena nebatan a di hundirê guldankê de" (盆, pinyin ''pén'', "guldank", 景, pinyin ''jĭng''‚ "dîmen").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In a Chinese garden |url=https://archive.org/details/inchinesegardena0000kesw |sal=1990 |weşanger=Dr. Sun Yat-Sen Garden Society of Vancouver |cih=Vancouver | isbn=978-0-9694573-0-5 |rûpel=[https://archive.org/details/inchinesegardena0000kesw/page/59 59] |nivîskar=Oberlander, Judy; Wai, Joe;Keswick, Maggie }}</ref> Fermo, bonsai ji peyvên "guldank" û "nebat" pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.phoenixbonsai.com/Terms/Bonsai.html |sernav=bonsai |weşanger=Phoenixbonsai.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2009-04-28 |tarîxa-arşîvê=2009-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090802172456/http://www.phoenixbonsai.com/Terms/Bonsai.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kevneşopa bonsai li gorî çanda çînî hewl dide ku bi awayekî minyatûr harmoniyek di nava du elemantên xwezayê - xwezaya zindî û mirov - çêbike: Dar an devî xwezaya zindî nîşan dide. Kevir û av hêzên xwezayê zindî dikin. Mirov bi xwe jî bi esera xwe - bi guldankê - tê zindî kirin.<ref name="Classic Bonsai of Japan">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nippon Bonsai Association |sernav=Classic Bonsai of Japan |weşanger=Kodansha International |sal=1989 |rûpel=140 }}</ref> == Dara bonsai == Li derveyî rojhilata dûr pirr li ser felsefeya bonsai nayê sekinandin û ev felsefe lewra tenê wek dareke estetîk tê nasîn. Dara bonsai di guldankeke biçûk de tê çandin û ji bo ku dar biçûk û hêja were xuya, şekla wê bi awayeke hişyar tê guhertin. Wek mînak: [[tal]], [[kok]] û [[belg]]ên darê tên qutkirin da ku dar meztir nebe. Yek caran bi alîkariya têlan xuyabûna wê tê şeklkirin, da ku dar xweşik xuya bibe. Şekl kirina darê li gorî [[wênekariya çînî ya klasîk]] tê kirin: Ev wênekarî li gorî prensîbên [[wabî û sabî]] ya [[çanda zen]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.artofbonsai.org/feature_articles/mudman.php |nivîskar=Redding, Myron |sernav=Art of the Mud Man |weşanger=Art of Bonsai |tarîxa-gihiştinê=2010-04-07 |tarîxa-arşîvê=2010-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100225032423/http://www.artofbonsai.org/feature_articles/mudman.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> tê kirin, ku koka wê di [[Konfusyus|konfusyuîzm]] û [[taoîzmê]] de ye. Li Japonyayê bonsai li baxçeyan an jî li ''tokohoma'' (quncikeke taybet a di hindurê malê de) tên bicihkirin. Darên bonsai, gava meriv baş xwedî bike, karin sedan salî bên. == Guldank == [[Wêne:Assorted bonsai pots.jpg|thumb|Çend guldankên cuda ji bo darên bonsai]] Ji bo wêneyan çarçove çi ye, ji bo bonsai jî guldank ev e. Fermo, guldank beşeke girîng a estetîk a bonsai ye û divê ji her darekê re bi hişyarî bê hilbijartin. Carinan guldank bi taybetî ji bo darên hilbijartî bi karê destê têne çêkirin. Wek mînak: ji çamên kevn ên tîk re guldankên çarkenar ên ne boyaxkirî (bi rengê erdê) xweş lê tên. Ji bo darên zirav ên ku çîçek didin guldankên gilower tên hilbijartin. Ji darên kaskad re (darên ku talên wan ber bi jêr ve dirêj dibin) guldankên kûr pêwîst in, ji ber ku dengeya optîk girîng e û ger guldank ne kûr be, wê çaxê dar kare biqulibe. Ji darên bi şeklê lîterat (darên ku ber bi jor ve dizivirin) guldankên gilawer rind in. == Xwedîkirin == Gava meriv xwedîkirina dara bonsai û riwekên din ên dekoratîf bîne ber hev, wê meriv bibîne ku xwedîkirina darên bonsai hinkî cudatir e. === Erd û kok === Ji ber ku cihê koka darên bonsai bi guldana wê sînorkirî ye, dar nikare kokên nu çêbike. Fermo, dar nikare bi awayeke xwezayî pêş bikeve. Sewa ku dîsa şîn û xweşik bimîne, divê (ji riwekên din zêdetir) bê gubre kirin. Berê erdên klasîk en gubre kirinê dihatin bikaranîn, lê ji ber ku ew dibin sedema zêdebûna xwê ya di hindurê guldankê de, gubre kirina nujên (bi avên mîneralkirî) her ku dibe zêdetir tê bikaranîn.<ref>[http://walter-pall-bonsai.blogspot.de/2012/01/new-version-of-substrat-wassern-dungen.html Walter-pall.de: Substrat, Wasser, Düngen (derheqê xwedîkirina darên bonsai, bi elmanî)]</ref> === Tal û pelg === [[Wêne:Sargent Juniper, 1905-2007.jpg|thumb|Bonsai bi talên hişk û tazî, ji sala 1905an û pê ve hatiye xwedîkirin (dareke bonsai ji famîleya juniper, li ''National Bonsai & Benjing Museum'' a arbonetuma neteweyî ya DYAyê]] Bonsai darên gelek hesas in, lewra divê meriv rind lê binêre. Heger na, pelgên darê wê bikevin. Herwiha, meriv kare talên hişk û bê pelg wek taybetiyeke estetîk jî bikarbîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bonsai| ]] [[Kategorî:Çanda Japonê]] [[Kategorî:Dar]] [[Kategorî:Estetîk]] ab06hbgyuwipaeabks8h1j5lyz35mh0 3 62212 2083164 2082955 2026-08-02T14:23:10Z Pathoschild 968 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 2083164 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 63350 2083492 2082894 2026-08-03T07:27:58Z MikaelF 935 2083492 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Montserrat Caballé | navê_rastî = Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch | wêne = | sernavê_wêne = Montserrat Caballé (1969) | roja_jidayikbûnê = [[12ê nîsanê|12ê nîsana]] [[1933]] | cihê_jidayikbûnê = [[Barselona]], [[Ketelonya]], [[Spanya]] | roja_mirinê = [[6ê çiriya pêşîn]] [[2018]] | cureyê_muzîkê = [[opera]] | pîşe = [[soprano]] | amûr = [[deng]] }} '''Montserrat Caballé''' (wek ''Munserrat Kewelyê'' bixwîne), anku '''Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch''' (jdb. 12ê nîsana 1933an li [[Barselona]], [[Ketelonya]], [[Spanya]] - m. 6ê çiriya pêşîn a 2018an), [[soprano]]yeke [[Ketelanî|ketelan]] bû. Ew yek ji operabêjên herî girîng ên sedsala 20em bû. == Kurtejiyan == Caballé li Barselonayê stranbêjiyê xwend û di sala 1956an de bi operaya ''La Bohème'' a [[Puccini]] li [[Basel]]ê dest bi kariyera xwe ya hunerî kir. Ji bilî vê, wê li [[tiyatroya Saarbrückenê]] stranan xwend. Ji sala 1959an heta 1962an wê li tiyatroya [[Freie Hansestadt Bremen]] kar kir. Di sala 1965an ew li [[Carnegie Hall]] li şûna [[Marilyn Horne]] çû ser dikê ji bo pêşkêş kirina operaya [[Dozinetti]] ya bi navê ''Lucrezia Borgia'' û gelek rastî ecibandina guhdarvanan hat. Di heman salê de wê li [[Metropolitan Opera]] ya New Yorkê debuya xwe bi rola Margarethe bo [[Faust]] a [[Gounoud]] kir û li hemû cîhanê deng veda. Caballé pirr caran bû mêvana mihrîcanên wek li [[Glyndzbourne]] û ji sala 1971ê pê de li Operaya Neteweyî ya Hamburgî ([[Hamburgische Staatsoper]]) derkete ser dikê. Ji bilî vê yekê, ew pirr caran wek dengbêj tevlî konsertan bû. Lê reperûwara wê ya fireh bi giranî ji operayên [[Rossini]], Donizetti, [[Bellini]], [[Verdi]] û Puccini pêk tê. Di sala 1997an de [[Mike Moran]] albûma xwe ya bi navê "Friends For Life" amade kir ku ji [[duet]]ên digel Caballé û stranbêjên cur bi cur pêk tê, wek [[Bruce Dickinson]], [[Johnny Hallyday]], [[Johnny Logan]], [[Gino Vannelli]] û [[Helmut Lotti]]. Di sala 1998an de Caballé [[xelata Bambi]] û di sala 2007an de jî xelata muzîkê Bambi bo beşa klasîk wergirt. Dîsa di 1ê nîsana 2007an de Montserrat Caballé piştî 18 salan ji nu ve derket ser dikê [[Operaya Neteweyî ya Viyanayê]]. Saya Caballé tenorê bi navê [[Josep Carreras]] bi nav û deng bû. == Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992) == Di sala 1992an de Caballé ji bo [[Lîstikên Olîmpîk ên Barselonayê]] digel [[Freddie Mercury]] kilama bi navê "Barcelona" pêşkêş kirin ku [[fuzyon]]ek ji [[muzîka klasîk]] û [[rock]]ê ye. Kilam di albuma wan a hevpar "Barcelona" ya ji sala 1987an de cih digire. Ev albûm saya înîsiyatîva Freddie Mercury ku hezkiriyekî muzîka Caballé bû pêk hat. Mercury vê kilamê li ser daxwaza Caballé amade kiribû; wê dixwest bila ew stranek li derheqê welatê wê Barselona amade bike. Kilam cara ewil di 29ê gulana 1987an de li [[Eivissa]] (Ibiza) hate pêşkêşkirin. === Ji jiyana wê ya taybet === Caballé di sala 1964an de digel tenor [[Bernabé Martí]] zewicî. Keça wan [[Montserrat Martí Caballé]] ("Montsita"){{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} jî [[sopranîst]] e. Di sala 1986an de [[tumor]]eke mêjiyê yê bêzerar hatibû dîtin ku Caballé wek "hevalê biçûk" bi nav dike. Montserrat Caballé di 6ê çiriya pêşîn a 2018an de çû ber dilovaniya Xwedê. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Kesên ji Barselonayê]] [[Kategorî:Ketelan]] [[Kategorî:Mirin 2018]] [[Kategorî:Operabêjên ketelan]] [[Kategorî:Sopranoyên ketelan]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Grammyê]] 3likwkvzd8wgbaclpxvl1ug7wpkzjjz 0 64273 2083268 2081780 2026-08-02T21:59:37Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083268 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Seyîd Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Seyyid Abdulkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Seyîd Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] awh30273lpew3xscoeulklkmhcbzj36 0 64641 2083407 1976428 2026-08-03T00:32:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083407 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Francisco de Vitoria.jpg|thumb|Teologê spanî Francisco de Vitoria yek ji kesyatên pêşîn ên hiquqa navneweyî ye ku li hemberê kolonîzekirina Spanyayê mafê xwemaliyên amerîkî parastiye]] '''Dada navneteweyî''' an jî '''dada gelemper a navneteweyî''' komek ji rêgez, [[Norm (civaknasî)|norm]], [[kevneşopî]] û pîvanên standard ên dadî ye ku dewlet û aktorên din mecbûr in ku wan bi kar bînin û bi gelemperî di têkiliyên xwe yên hevbeş de pabendê van norman bibin. Di têkiliyên [[navneteweyî]] de, aktor kes û dewlet, rêxistinên navneteweyî û komên nedewletî û nesazî kolektîv in ku dikarin hilbijartinên tevgerî yên qanûnî an neqanûnî bikin. Qanûn bendewariyên fermî ne ku bi gelemperî nivîskî ne ku tevgera pêwîst ên civakan destnîşan dikin. Ji aliyê din ve jî norm, rêbernameyên nefermî ne ku ji bo tevgera guncaw ên civakan, bi gelemperî nenivîsandî ye ku ji aliyê edet û pratîkên civakî ve hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding international law |url=https://archive.org/details/understandingint0000hend |paşnav=Henderson |pêşnav=Conway W. |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2010 |isbn=978-1-4051-9764-9 |cih=Chichester, West Sussex, U.K. ; Malden, MA }}</ref> Hiquqa navnetewyî ji bo dewletan di qadên cihêreng de ku di nav de şer û dîplomasî, têkiliyên aborî û mafên mirovan heye, norman saz dike. Ji ber ku desthilatek gerdûnî ya pejirandî tune ku hiqûqa navneteweyî li ser dewletên serwer bicîh bîne, hiqûqa navneteweyî ji sîstemên hiqûqî yên navxweyî yên dewletan ku bi gelemperî bi pejirandin an razîbûnê dixebite, cuda ye. Dewlet û aktorên nedewletî dikarin hilbijêrin ku pabendî qanûna navneteweyî nebin û heta peymanekê binpê bikin lê binpêkirinên bi vê awayê, nemaze binpêkirinên normên fermanî, dikarin ji aliyê yên din ve bi nerazîbûnê û di hinek rewşan de bi çalakiyên bi zorê yên wekê dîplomasî, ambargoyên aborî û şer re rû bi rû bimînin. Nebûna desthilateke mayindeyê di hiqûqa navneteweyî de dikare bibe sedema nakokiyên pir berfireh ê li herêman. Ev bi qismî bandora wê yekê ye ku dewlet dikarin hiqûqa navneteweyî bi awayekî ku ew guncav dibînin şîrove bikin. Ev yek jî dikare bibe sedema helwestên pirsgirêkdar ku dikarin bandorên neyînî li ser herêmên mezin çêbikin.<ref name="Erakat2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Justice for some: law and the question of Palestine |paşnav=Erakat |pêşnav=Noura |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8047-9825-9 |cih=Stanford (Calif.) }}</ref> Çavkaniyên hiqûqa navneteweyî edetên navneteweyî (pratîka giştî ya dewletê ku wekî qanûn tê qebûlkirin), peyman û prensîbên giştî yên hiqûqê yên ku ji aliyê piraniya pergalên hiqûqî yên neteweyî ve têne nas kirin ev in. Her çiqas hiqûqa navneteweyî di nav civaka navneteweyî de bikare were bikaranîn jî, pratîkên ku ji aliyê dewletan ve têne pejirandin ku têkiliyên baş û naskirina hevbeş biparêzin, kevneşopiyên bi vî rengî ji aliyê qanûnî ve ne girêdayî ne. Ji ber ku parastina têkiliyên baş bi dewletên bihêztir re girîngtir e, ew dikarin di mijarên qanûn û bêqanûniyê de bandorek mezintir li ser dewletên din bikin. Ji ber ku ew dikarin encamên giran li ser dewletên din ferz bikin, bi vî awayî gotina dawî di destê wan de ye.<ref name="Erakat2019"/> Têkilî û têkiliya di navbera pergaleke hiqûqî ya neteweyî û hiqûqa navneteweyî de aloz û guherbar e. Hiqûqa neteweyî dikare bibe hiqûqa navneteweyî dema ku peyman destûrê didin dadgehên ser neteweyî yên wekî Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê an Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî. Peymanên wekî Peymanên Cenevreyê hewce dikin ku hiqûqa neteweyî li gorî bendên peymanan be. Qanûn an destûrên neteweyî dikarin ji bo pêkanîn an entegrekirina erkên hiqûqî yên navneteweyî di hiqûqa navxweyî de jî peyda bikin. == Bêjenasî == Peyva nûjen "qanûna navneteweyî" di destpêkê de ji aliyê [[Jeremy Bentham]] ve di pirtûka wî ya sala 1789an de bi navê ''Introduction to the Principles of Morals and Legislation'' (Danasîna Prensîbên Exlaq û Qanûndanînê) hatiye afirandin ku li cihê qanûna kevintir a neteweyan bigire ku wergera rasterast a têgehên dawiya serdema navîn ên ''ius gentium'' e ku ji aliyê [[Hugo Grotius]] ve hatiye bikar anîn û ''droits des gens'' ku ji aliyê [[Emer de Vattel]] ve hatiye bikar anîn, bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Principles of Morals and Legislation |paşnav=Bentham |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1789-01-01 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00077240 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Brownlie, Sir Ian (1932–2010), jurist |paşnav=Crawford |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2014-01-09 |url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/102553 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1984 |sernav=Corrections |url=https://doi.org/10.1088/0031-9112/35/10/006 |kovar=Physics Bulletin |cild=35 |hejmar=10 |rr=408–408 |doi=10.1088/0031-9112/35/10/006 |issn=0031-9112 }}</ref> Pênaseya qanûna navneteweyî hatiye nîqaşkirin ku Bentham bi taybetî behsa têkiliyên di navbera dewletan de kiriye ku ji ber çarçoveya wê ya teng rexne lê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Papermaking |paşnav=Anderson |pêşnav=Janis |weşanger=Elsevier |tarîx=1996 |rr=161–196 |isbn=978-0-8155-1408-4 |url=https://doi.org/10.1016/b978-081551408-4.50006-5 }}</ref> Lassa Oppenheim di gotara xwe de wê wekî "qanûnek di navbera dewletên serwer û wekhev de li ser bingeha razîbûna hevpar a van dewletan" pênase kiriye û ev pênase bi piranî ji aliyê zanyarên hiqûqa navneteweyî ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Onuma |pêşnav=Yasuaki |tarîx=2000 |sernav=[No title found] |url=http://www.kluweronline.com/article.asp?PIPS=271468 |kovar=Journal of the History of International Law |cild=2 |hejmar=1 |rr=1–66 |doi=10.1023/A:1010045223652 }}</ref> Cûdahiyek di navbera hiqûqa navneteweyî ya giştî û hiqûqa taybet de heye ku cudahiya dawî bi vê yekê ve girêdayî ye ka dadgehên neteweyî dikarin li ser dozên bi hêmanek biyanî û bikar anîna biryarên biyanî di hiqûqa navxweyî de desthilatdariyê îdîa bikin, lê hiqûqa navneteweyî ya giştî qaîdeyên bi koka navneteweyî vedihewîne.<ref name="Stevenson1952">{{Jêder-kovar |paşnav=Stevenson |pêşnav=John R. |tarîx=1952 |sernav=The Relationship of Private International Law to Public International Law |url=https://www.jstor.org/stable/1118800 |kovar=Columbia Law Review |cild=52 |hejmar=5 |rr=561–588 |doi=10.2307/1118800 |issn=0010-1958 }}</ref> Ji ber ku zanyar li ser cewhera têkiliya wan li hev nakin, cudahiya di navbera her du cureyên hiqûqê de hatiye nîqaşkirin. Joseph Story ku têgîna "qanûna navneteweyî ya taybet" derxistiye holê, tekez kiriye ku divê ew ji aliyê prensîbên qanûna navneteweyî ya giştî ve were birêvebirin lê akademîsyenên din van têgînan wekî rêzikên cuda yên qanûnî dibînin.<ref name="Stevenson1952"/> Her çiqas hinek akademîsyen tekez dikin ku ew ji her du cureyên hiqûqê cuda ye, peyveke din, qanûna navneteweyî, carinan ji bo behsa komek qaîdeyên hem neteweyî û hem jî navneteweyî tê bikar anîn ku ji dewleta neteweyî derbas dibin. Ew ji aliyê Philip Jessup ve wekî "hemû hiqûqên ku kiryar an bûyerên ku ji sinorên neteweyî derbas dibin" hatiye pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cotterrell |pêşnav=Roger |tarîx=2012 |sernav=What Is Transnational Law? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-social-inquiry/article/abs/what-is-transnational-law/309FD036D73C69269ABA6DF98EEF06D1 |kovar=Law & Social Inquiry |ziman=en |cild=37 |hejmar=2 |rr=500–524 |doi=10.1111/j.1747-4469.2012.01306.x |issn=0897-6546 }}</ref> Têgeha qanûna serneteweyî ku hê têgeheke nû ye di gotareke sala 1969an de wekî "peyveke nisbeten nû yê di ferhenga siyasetê de" hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Head |pêşnav=John W. |tarîx=1994 |sernav=Supranational Law - How the Move Toward Multilateral Solutions Is Changing the Character of "International" Law |url=https://hdl.handle.net/1808/943 |kovar=handle |ziman=en-US }}</ref> Sîstemên hiqûqa serneteweyî di wî demê derketine holê ku netewe bi eşkere mafê xwe yê dayîna biryaran didin, dadwerî û qanûndanîna vê sîstemê ku piştre xwediyê mafê çêkirina qanûnan e ku rasterast li her dewletek endam bandorkar in.<ref name="Degan1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Sources of International Law |url=https://archive.org/details/sourcesofinterna0000dega |paşnav=Degan |pêşnav=V. D. |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1997 |isbn=978-90-411-0421-2 |cih=Leiden Boston |series=Developments in International Law }}</ref> Ev wekî "asteke entegrasyona navneteweyî wêdetir ê ji navbera hikûmetan lê dîsa jî ji pergaleke federal kêmtir" hatiye binavkirin. Mînaka herî gelemperî ya sîstemek serneteweyî ku di salên dawî de derketiye holê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref name="Degan1997" /> == Dîrok == === Serdema kevnare === [[Wêne:Treaty of Kadesh.jpg|thumb| Versiyona hîtîtî ya Peymana Kadeşê ye ku di nav mînakên herî kevin ên peymanek navneteweyî de ye ku heta niha hatine nivîsandin.]] Hinek dewletên dîrokî hene ku kokên wan heya demên kevnar diçe,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International law in antiquity |url=https://archive.org/details/internationallaw0000bede_z0c1 |paşnav=Baderman |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-79197-7 |çap=1st paperback vers |cih=Cambridge |series=Cambridge studies in international and comparative law }}</ref> di navbera wan de dadanûstandinên li ser peymanan hatiye kirin Çarçoveyek destpêkê ku ji aliyê romayiyên kevnar ve hatiye konseptualîzekirin û ev fikra ius gentium bû ku ji aliyê akademîsyenên cûrbecûr ve ji bo damezrandina têgeha nûjen a hiqûqa navneteweyî hatiye bikar anîn. Di nav mînakên herî kevin ên tomarkirî de peymanên aştiyê yên di navbera bajardewletên Mezopotamyayê Lagaş û Umma ({{Nêzîkî}} 3100 {{bz}}) de û peymanek di navbera fîrawnê Misrê, Ramesses II û padîşahê hîtîtan, Ḫattušili III hebûn ku di sala 1279ê {{bz}} de hatiye çêkirin.<ref name=":1"/> Peyman û rêkevtinên di navbera dewletan de ji aliyê dewletên li çaraliyê cîhanê ve, ji rojhilatê Deryaya Navîn bigire heta rojhilatê Asyayê, hatine danûstandin û li ser wan li hev kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bederman |pêşnav=David J. |tarîx=2001 |sernav=Journal of the History of International Law |url=https://doi.org/10.1023/a:1011430218593 |kovar=Journal of the History of International Law |cild=3 |hejmar=1 |rr=18–37 |doi=10.1023/a:1011430218593 |issn=1388-199X }}</ref> Li Yewnana Kevnare gelek peymanên aştiyê ya destpêkê di navbera bajardewletên wê û carinan jî bi dewletên cîran re hatine danûstandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sterk |pêşnav=M.J. |paşnav2=Nussbaum |pêşnav2=R.H. |paşnav3=Wapstra |pêşnav3=A.H. |tarîx=1954 |sernav=The decay of 15Ti and the nuclear levels in 51V |url=https://doi.org/10.1016/s0031-8914(54)92322-8 |kovar=Physica |cild=21 |hejmar=1-5 |rr=441–445 |doi=10.1016/s0031-8914(54)92322-8 |issn=0031-8914 }}</ref> Împeratoriya Romayê çarçoveyeke têgehî ya pêşîn ji bo qanûna navneteweyî, jus gentium, ava kiriye ku rewşa biyaniyên li Romayê dijîn û têkiliyên di navbera biyaniyan û welatiyên Romayê de birêve biriye.<ref name="Nussbaum1954">{{Jêder-kovar |paşnav=Nussbaum |pêşnav=I.R. |tarîx=1954 |sernav=DAMAGES AND REFUSAL OF TREATMENT |url=https://doi.org/10.1016/s0140-6736(54)90033-1 |kovar=The Lancet |cild=264 |hejmar=6827 |rr=41 |doi=10.1016/s0140-6736(54)90033-1 |issn=0140-6736 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law in Antiquity |paşnav=Bederman |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001-03-05 |isbn=978-0-521-79197-7 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511494130 }}</ref> Bi pejirandina têgeha yewnanî ya qanûna xwezayî, romayiyan jus gentiumê wekî gerdûnî dihesibandin.<ref name="Nussbaum1954"/> Lêbelê berevajî qanûna navneteweyî ya nûjen, qanûna neteweyan a Romayê li ser têkiliyên bi kesên biyanî re û di navbera wan de zêdetir di navbera yekîneyên siyasî yên wekî dewletan de dihat bikar anîn.<ref name="Nussbaum1954"/> Ji destpêka bihar û payîzê ya sedsala heştem a berî zayînê ve, Çîn di nav gelek dewletan de parçe bibû ku gelek caran bi hev re di nav şeran de bûn. Piştre li vir rêgezên dîplomasî û çêkirina peymanan derketin holê ku di nav de têgehên derbarê bingehên sedem ên şer ya heqanî, mafên aliyên bêalî û yekbûn û dabeşkirina dewletan ku ev têgeh carinan ji bo têkiliyên bi barbarên li seranserê derdora rojavayê Çînê li pişt Deşta Navendî dihatin bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Neff Newitt |pêşnav=Valerie |tarîx=2022-10-05 |sernav=Exploring New Platforms to Fight Small Cell Lung Cancer |url=https://doi.org/10.1097/01.cot.0000891820.76605.35 |kovar=Oncology Times |cild=44 |hejmar=19 |rr=17–18 |doi=10.1097/01.cot.0000891820.76605.35 |issn=0276-2234 }}</ref><ref name="Brosch2000">{{Jêder-kitêb |sernav=Halbwertszeit |paşnav=Brosch |pêşnav=Werner |weşanger=Springer Vienna |tarîx=2000 |rr=268–269 |isbn=978-3-211-99130-5 |cih=Vienna |url=https://doi.org/10.1007/978-3-211-99131-2_718 }}</ref> Serdema Dewletên Şer ên piştî wê bûye sedema pêşketina du dibistanên sereke yên ramanê ya Konfuçyusîzm û Legalîzm ku her du jî di wê baweriyê de bûn ku qadên hiqûqî yên navxweyî û navneteweyî bi hev ve girêdayî ne û hewl dane ku prensîbên normatîv ên reqabetê (dijberî) ava bikin ku têkiliyên derve birêve bibin.<ref name="Brosch2000"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haladyna |pêşnav=Jessica |paşnav2=Yamauchi |pêşnav2=Taylor |paşnav3=Neff |pêşnav3=Tobias |paşnav4=Bernt |pêşnav4=Kathrin M |tarîx=2014-12-06 |sernav=MDR1 Mediated Drug Resistance to a Histone Methyltansferase Inhibitor (KMT) |url=https://doi.org/10.1182/blood.v124.21.3622.3622 |kovar=Blood |cild=124 |hejmar=21 |rr=3622–3622 |doi=10.1182/blood.v124.21.3622.3622 |issn=0006-4971 }}</ref> Bi heman awayî nîvgirava Hindistanê di nav çend dewletan de hatibû dabeş kirin ku bi demê re qaîdeyên bêalîbûnê, qanûna peymanan û qaîdeyên tevgerê ya navneteweyî hatiye pêş xistin û hem balyozxaneyên demkî û hem jî balyozxaneyên mayî hatine ava kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alexander |pêşnav=C. H. |tarîx=1952 |sernav=International Law in India |url=https://doi.org/10.1093/iclqaj/1.pt3.289 |kovar=International and Comparative Law Quarterly |cild=1 |hejmar=3 |rr=289–300 |doi=10.1093/iclqaj/1.pt3.289 |issn=0020-5893 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Noninvasive Cardiac Monitoring: The Edwards Vigileo System |paşnav=Dalaly |pêşnav=Dawood G. |weşanger=Springer New York |tarîx=2016 |rr=35–38 |isbn=978-1-4939-2506-3 |cih=New York, NY |url=https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2507-0_5 |paşnav2=Patel |pêşnav2=Rohit Pravin }}</ref> === Serdema navîn === Piştî hilweşîna Împeratoriya Romayê ya rojava ku di sedsala pêncemîn a {{pz}} de hilweşiyaye, Ewropa di piraniya pênc sedsalên pêş de veguheriye gelek dewletên ku pir caran bi hev re di nav şer de bûn. Desthilata siyasî li ser rêzek pêkhateyan belav bûye ku di nav wan de dêr, bajardewletên bazirganî û padîşahî hebûn ku piraniya wan xwedî desthilatên hevbeş û her tim diguherîn bûn. Wekî li Çîn û Hindistanê, ev dabeşbûnan dibin sedema pêşxistina qaîdeyên ku armanc dikin têkiliyên stabîl û pêşbînîkirî peyda bikin. Mînakên destpêkê qanûna kanonîk in ku sazîyên dêrî û keşîşan li seranserê Ewropayê birêve dibir; lex mercatoria ("qanûna bazirganî") ku bazirgan û bazirganiyê eleqedar dikir û cûrbecûr rêziknameyên qanûna deryayî, wekî Rolls of Oléron ku armanc dikir ku keştîvaniyê li bakurê rojavayê Ewropayê birêkûpêk bike û Qanûnên Wisby yên paşê ku di navbera Yekîtiya Hanseatîk a bazirganî ya bakurê Ewropayê û herêma Baltîk de hatibûn pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communities in European history: representation, jurisdictions, conflicts |weşanger=Ed. PLUS-Pisa University Press |tarîx=2007 |isbn=978-88-8492-462-9 |cih=Pisa |paşnavê-edîtor=Pan-Montojo |pêşnavê-edîtor=Juan |series=Creating links and innovative overviews for a New History Research Agenda for the citizens of a growing Europe Thematic work group 1, States, legislation, institutions |paşnavê-edîtor2=Pedersen |pêşnavê-edîtor2=Frederik |paşnavê-edîtor3=Europäische Kommission }}</ref> Di serdema navîn a Ewropayê de hiqûqa navneteweyî bi giranî li ser armanc û rewatiya şer disekinî û hewl dida ku diyar bike ka çi "şerekî dadmend" pêk tîne.<ref name="Nussbaum1954"/> Têgeha yewnanî-romanî ya qanûna xwezayî ya ku ji aliyê fîlozofê cihû Maimonides (1135–1204) û teologê xiristiyan Thomas Aquinas (1225–1274) ve bi prensîbên dînî re hatiye ber hev kirin ku dîsîplîna nû ya "qanûna neteweyan" biafirînin ku berevajî pêşiyê xwe yê romayî yê bi heman navî ku qanûna xwezayî li ser têkiliyên di navbera dewletan de bikar dianî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chapman |pêşnav=Sydney |tarîx=1954 |sernav=Tides in the Atmosphere |url=https://doi.org/10.1038/scientificamerican0554-36 |kovar=Scientific American |cild=190 |hejmar=5 |rr=36–39 |doi=10.1038/scientificamerican0554-36 |issn=0036-8733 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ethics of War |paşnav=Sorabji |pêşnav=Richard |weşanger=Routledge |tarîx=2020-09-10 |isbn=978-1-315-23988-0 |url=https://doi.org/10.4324/9781315239880 |paşnav2=Rodin |pêşnav2=David }}</ref> Di dînê îslamê de, çarçoveyek bi heman rengî hate pêşxistin ku tê de qanûna neteweyan, bi qismî, ji prensîp û qaîdeyên ku di peymanên bi civakên nemisilman re hatine destnîşankirin, hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=H. Kröll — Designagöes portuguesas para ,embriaguez' |weşanger=De Gruyter |tarîx=1956-12-31 |rr=360–361 |url=https://doi.org/10.1515/9783112315088-048 }}</ref> === Ronesans û derketina holê ya hiqûqa navneteweyî ya nûjen === Sedsala 15an şahidiya tevliheviya faktoran kiriye ku beşdarî li pêşveçûna bilez a hiqûqa navneteweyî bûn. Hiqûqnasê îtalî [[Bartolus de Saxoferrato]] (1313–1357) wekê damezrînerê hiqûqa navneteweyî ya taybet dihat hesibandin. Hiqûqnasekî din îtalî Baldus de Ubaldis (1327–1400) şîrove û berhevokên qanûnên romayî, dêrî û feodal pêşkêş kiriye û çavkaniyek rêxistinkirî ya qanûnê ava kiriye ku ji aliyê neteweyên cûda ve dikare wekê çavkanî were bikar anîn. [[Francisco de Vitoria]] (1486–1546) ku bi tevgerê [[Spanya]]yê ya bi gelên xwemalî re eleqedar bûye, qanûna neteweyan wekê bingehek ji bo rûmet û mafên wan ên xwemalî bi kar aniye û guhertoyek destpêkê ya wekheviya serwerî di navbera gelan de diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law among nations: an introduction to public international law |url=https://archive.org/details/lawamongnationsi0000vong |paşnav=Von Glahn |pêşnav=Gerhard |weşanger=Macmillan Pub. Co. ; Maxwell Macmillan Canada |tarîx=1992 |isbn=978-0-02-423175-8 |çap=6 |cih=New York : Toronto }}</ref> Ji ber xebata wî ya berfireh û bingehîn ên li ser mijarê, ew wekê damezrînerê hiqûqa navneteweyî ya nûjen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spanish origin of international law: Francisco De Vitoria and his law of nations |paşnav=Scott |pêşnav=James Brown |weşanger=Law Book Exchange |tarîx=2000 |isbn=978-1-58477-110-4 |çap=Reprint of the ed. Oxford, Clarendon Press, 1934 |cih=Union, NJ }}</ref> [[Francisco Suárez]] (1548–1617) ya ji Dibistana Salamancayê ku ji aliyê Vitoria ve hatiye damezrandin, tekez kiriye ku hiqûqa navneteweyî li ser bingeha hiqûqa xwezayî û hiqûqa erênî ya mirovî hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=W. |pêşnav=Head, John |tarîx=1994 |sernav=Supranational Law - How the Move Toward Multilateral Solutions Is Changing the Character of "International" Law |url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |kovar=W., Head, John |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2025-12-28 |roja-arşîvê=2024-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240708162615/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Alberico Gentili]] (1552–1608) nêrînek laîk li ser qanûna navneteweyî girtiye û gelek pirtûk li ser mijarên di qanûna navneteweyî de nivîsandiye ku bi taybetî Qanûna Şer ku şîroveyên berfireh li ser qanûnên şer û peymanan rave kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nussbaum |pêşnav=Allen |tarîx=1954-04-15 |sernav=Electrical Properties of Pure Tellurium and Tellurium-Selenium Alloys |url=https://doi.org/10.1103/physrev.94.337 |kovar=Physical Review |cild=94 |hejmar=2 |rr=337–342 |doi=10.1103/physrev.94.337 |issn=0031-899X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hahn |pêşnav=Hans |tarîx=1954 |sernav=Geometry and Intuition |url=https://doi.org/10.1038/scientificamerican0454-84 |kovar=Scientific American |cild=190 |hejmar=4 |rr=84–91 |doi=10.1038/scientificamerican0454-84 |issn=0036-8733 }}</ref> Hiqûqnasê holendî [[Hugo Grotius]] (1583–1645) bi berfirehî wekê bavê hiqûqa navneteweyî tê hesibandin<ref name="W1994">{{Jêder-kovar |paşnav=W. |pêşnav=Head, John |tarîx=1994 |sernav=Supranational Law - How the Move Toward Multilateral Solutions Is Changing the Character of "International" Law |url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |kovar=kuscholarworks |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2025-12-28 |roja-arşîvê=2024-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240708162615/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û yek ji zanyarên pêşîn e ku rêziknameyek navneteweyî ya ku ji "civakek dewletan" pêk tê, ne bi zorê an şer, lê bi qanûnên rastîn ku ji aliyê peymanên hevbeş û adetan ve tê rêvebirin, diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-01-03 |sernav=JEIH Journal of European Integration History |url=https://www.inlibra.com/de/document/view/detail/uuid/b340ae92-6160-351f-98fc-3e29915474c5 |kovar=JEIH Journal of European Integration History |ziman=de |cild=27 |hejmar=27 |doi=10.5771/0947-9511-2021-2 |issn=0947-9511 }}</ref> Grotius qanûna navneteweyî sekularîze kiriye;<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Research handbook on the theory and history of international law |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2022 |isbn=978-1-78811-671-8 |çap= |cih=Cheltenham Northampton |paşnavê-edîtor=Orakhelashvili |pêşnavê-edîtor=Alexander |series=Research handbooks in international law }}</ref> xebata wî ya sala 1625an, De Jure Belli ac Pacis, sîstemek ji prensîbên qanûna xwezayî daniye bêyî ku li adet an qanûnên herêmî binêrin, hemî neteweyan eleqedar dike.<ref name="W1994" /> Ew bûye îlhama her du dibistanên nû yên fikrî naturalîstan û pozîtîvîstan ku dibistanên fikrî yên hiqûqa navneteweyî bûn.<ref name="W1994"/> Di koma berê de hiqûqnasê almanî Samuel von Pufendorf (1632–1694) hebû ku serdestiya qanûna xwezayê li ser dewletan tekez dikir.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the law of nations |paşnav=Nussbaum |pêşnav=Arthur |weşanger=New York, Macmillan |tarîx=1954 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/concisehistoryof00nussrich }}</ref> Xebata wî ya sala 1672an, Of the Law of Nature and Nations (Zanyariya Xwezayê û Neteweyan), li ser teoriyên Grotius berfireh kiriye û qanûna xwezayî bi aqil û cîhana sekuler ve girêdaye û îdia kiriye ku ew tenê kiryarên derveyî yên dewletan bi rêkûpêk dike.<ref name=":1" /> Pufendorf li dijî wê ramana Hobbesê ya ku digot rewşa xwezayî rewşa şer û pevçûnê ye, derket û îdia kiriye ku rewşa xwezayî ya cîhanê di rastiyê de aştîxwaz e lê bêyî pabendbûna bi qanûna neteweyan qels û ne diyar e. Kirinên dewletekê ji berhevkirina kiryarên takekesan di nav wê dewletê de tiştek din nîne; ji ber vê yekê, divê dewlet qanûnek bingehîn a aqil bicîh bîne ku bingeha qanûna xwezayî ye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/162499/SH052_opt.pdf?sequence=1 |sernav=doria.fi }}</ref> Ew di nav zanyarên pêşîn de bû ku qanûna navneteweyî ji neteweyên xiristiyan ên ewropî wêdetir berfireh kiriye û wî xwestiye ku bikaranîn û naskirina qanûnê di nav hemî gelan de li ser bingeha mirovahiya hevpar, were bikar anîn.<ref name=":3"/> Berevajî vê nivîskarên pozîtîvîst ên wekê Richard Zouche (1590–1661) li Îngilîstanê û Cornelis van Bynkershoek (1673–1743) li Holendayê, diyar kirine ku divê qanûna navneteweyî ji pratîka rastîn a dewletan derkeve, ne ji çavkaniyên xiristiyan an yewnanî-romanî. Lêkolîna hiqûqa navneteweyî ji fikara xwe ya bingehîn a li ser hiqûqa şer dûr ketiye û ber bi warên wekî hiqûqa deryayê û peymanên bazirganî ve çûye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00nussrich |sernav=archive.org }}</ref> Dibistana fikrî ya pozîtîvîst populertir bûye ji ber ku ew nerînên pejirandî yên serweriya dewletê nîşan dida û bi nêzîkatiya empîrîst a felsefeyê re lihevhatî bû ku wê demê li [[Ewropa]]yê pejirandin bi dest xistibû.<ref name="W1994"/> === Damezrandina pergala Westfalyayê === Pêşketinên sedsala 17an bi encamdana Peymana Westfalyayê di sala 1648an de gihîştin sertarê ku di hiqûqa navneteweyî de wekî bûyera bingehîn tê hesibandin.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Research handbook on the theory and history of international law |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2020 |isbn=978-1-78811-670-1 |çap= |cih=Cheltenham, UK ; Northampton, MA, USA |paşnavê-edîtor=Orakhelashvili |pêşnavê-edîtor=Alexander |series=Research handbooks in international law }}</ref> Her çiqas dîroknasan vê vegotinê red kiribin jî, hatiye diyar kirin ku serweriya Westfalyayê ya ku ji vê encamê derketiye holê, rêziknameya hiqûqî ya navneteweyî ya heyî ya ku bi dewletên netewe yên serbixwe ve hatiye karakterîze kirin, ava kiriye ku xwedî serweriyeke wekhev in bêyî ku mezinahî û hêza wan li ber çavan were girtin ku bi giranî bi destwerdana ne di karûbarên navxweyî yên dewletên serwer de tê destnîşankirin.<ref name="Osiander2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Osiander |pêşnav=Andreas |tarîx=2001 |sernav=Sovereignty, International Relations, and the Westphalian Myth |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/sovereignty-international-relations-and-the-westphalian-myth/33B6B7773432BE494F31518952ABE881 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=55 |hejmar=2 |rr=251–287 |doi=10.1162/00208180151140577 |issn=1531-5088 }}</ref> Fikra neteweperweriyê têgeh û avakirina dewletên neteweyî zêdetir xurt kiriye.<ref name="Osiander2001"/> Hêmanên dibistanên xwezayvan û pozîtîvîst hatin sentezkirin, bi taybetî ji aliyê fîlozofê alman Christian Wolff (1679–1754) û hiqûqnasê swîsreyî Emer de Vattel (1714–1767) ve ku her duyan jî li rêbazek rêya navendî digeriyan.<ref name=":5"/><ref name=":4"/> Her çiqas têgeha mafên xwezayî di siyaseta navneteweyî de bi bandor maye, nemaze bi rêya şoreşên komarparêz ên Dewletên Yekbûyî û Fransayê, di sedsala 18an de kevneşopiya pozîtîvîst pejirandineke berfirehtir bi dest xistiye. Heta nîvê sedsala 19an têkiliyên di navbera dewletan de bi piranî bi peymanan dihatin destnîşankirin, lihevkirinên di navbera dewletan de ku bi awayekî diyarkirî tevbigerin ku ji xeynî bi zorê nayên bicîhanîn û ji xeynî mijarên şeref û dilsoziyê ku li derveyê peymanan dimaniya, dihate lihev kirin. Yek ji amûrên pêşîn ên qanûna pevçûnên çekdarî ya nûjen Qanûna Lieber a sala 1863an bû ku di dema Şerê Navxweyî yê Amerîkayê de rêvebirina şer birêve dibir û bi kodkirina qaîde û bendên şer ên ku ji aliyê neteweyên li çaraliyê cîhanê ve têne şopandin tê zanîn ku di nav de Keyaniya Yekbûyî, Prusya, Serbistan û Arjantîn hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of armed conflict: international humanitarian law in war |paşnav=Solis |pêşnav=Gary D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-13560-4 |çap=Second edition, reprinted |cih=New York, NY }}</ref> Di salên piştre de, gelek peyman û dezgehên din hatin afirandin ku tevgera dewletan li hember hev bi rêkûpêk bikin ku di nav wan de Dadgeha Daîmî ya Hakemtiyê ya 1899an û Peymanên Laheyê û Cenevreyê, ku ya yekem car di sala 1864an de hatiyr pejirandin.<ref name="Nortedge1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The League of Nations: its life and times 1920-1946 |url=https://archive.org/details/leagueofnationsi0000fsno |paşnav=Nortedge |pêşnav=F. S. |weşanger=Leicester Univ. Pr |tarîx=1989 |isbn=978-0-7185-1316-0 |cih=Leicester }}</ref><ref name=":2"/> === Bûyerên sedsalên 20 û 21an === [[Wêne:De president van het Gerechtshof Sir Humphrey Waldock (r), naast hem de vice-pre, Bestanddeelnr 930-5783.jpg|thumb|Di sala 1979an de Dadwerên Dadgeha Navneteweyî ya Dadê.]] Berfirehbûna kolonyalîzma ku ji aliyê hêzên ewropî ve ku di dawiya sedsala 19an de gihîştiye asta herî bilind û bandora kolonyalîzmê piştî rijandina xwîna bêhempa ya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê kiriye ku bû sedema avakirina rêxistinên navneteweyî. Mafê dagirkirinê bi gelemperî berî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] wekê hiqûqa navneteweyî dihate nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Korman |pêşnav=Sharon |tarîx=2001-06-14 |sernav=The Right of Conquest |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780198280071.001.0001 |kovar=The Right of Conquest |doi=10.1093/oso/9780198280071.001.0001 }}</ref> Yekîtiya neteweyan ji bo parastina aştî û ewlehiyê hatiye damezrandin.<ref name="Nortedge1989"/> Hiqûqa navneteweyî dest pê kir ku têgehên wekê hilbijartina qedera xwe û mafên mirovan, digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elgaronline.com/edcollbook/edcoll/9781848443549/9781848443549.xml |sernav=elgaronline.com |malper=www.elgaronline.com |roja-gihiştinê=2025-12-28 }}</ref> [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) di sala 1945an de ji bo ku li cihê Yekîtiye neteweyan (NY) were damezrandin, bi armanca parastina ewlehiya kolektîv hatiye damezrandin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.elgaronline.com/edcollbook/edcoll/9781848443549/9781848443549.xml |sernav=elgaronline.com/ |malper=www.elgaronline.com |roja-gihiştinê=2025-12-28 }}</ref> Sîstemeke dadwerî ya navneteweyî ya bihêztir li pey vê yekê hatiye ku ji aliyê saziyên wekî Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê (ICJ) û Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (NY) ve hatiye piştgirîkirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=International law |url=https://archive.org/details/internationallaw0000unse_z9r0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-19-965467-3 |çap= |cih=Oxford, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Evans |pêşnavê-edîtor=Malcolm D. }}</ref> Komîsyona Hiqûqa Navneteweyî (ILC) di sala 1947an de ji bo pêşxistin û kodkirina hiqûqa navneteweyî hatiye damezrandin.<ref name=":0"/> Di navbera salên 1940 û 1970an de hilweşîna bloka Sovyetê û kolonîzekirina li seranserê cîhanê bûye sedema avakirina bi dehan dewletên nû yên serbixwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Research handbook on the theory and history of international law |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-0-85793-308-9 |cih=Cheltenham, UK Northampton, MA, USA |paşnavê-edîtor=Orakhelashvili |pêşnavê-edîtor=Alexander |series=Research handbooks in international law series |paşnavê-edîtor2=Edward Elgar Publishing }}</ref> Gava ku ev koloniyên berê dibin dewlet, dewletên wan, nerînên ewropî yên li ser hiqûqa navneteweyî pejirandine.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |paşnav=W. |pêşnav=Head, John |tarîx=1994 |sernav=Supranational Law - How the Move Toward Multilateral Solutions Is Changing the Character of "International" Law |url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |kovar=kuscholarworks |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2025-12-28 |roja-arşîvê=2024-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240708162615/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/943 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gelek sazî, ji Fona Pereyan a Navneteweyî (IMF) û Banka Navneteweyî ya ji bo Nûavakirin û Geşepêdanê (Banka Cîhanê) bigire heya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê, ji ber ku dewletan ji bo sûdwergirtina ji hevkariya navneteweyî li ser serweriyê tawîz dan, pêşxistina nêzîkatiyek piralî bidest xistin.<ref name=":7"/> Ji salên 1980an vir ve, li ser diyardeya globalîzasyonê û parastina mafên mirovan di asta gerdûnî de, nemaze dema ku kêmnetewe an civakên xwemalî tê de beşdar dibin, baldariyek zêde heye, ji ber ku fikar hene ku globalîzasyon dibe ku newekheviyê di pergala hiqûqî ya navneteweyî de zêde bike.<ref name=":6"/> == Mijarên têkildar == * [[Jus Cogens]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] [[Kategorî:Dadweriya giştî]] [[Kategorî:Dadweriya navneteweyî| ]] [[Kategorî:Têkiliyên navneteweyî]] iqxpyeql4cp6t0vh9qt4wjwygxq5j1w 0 64825 2083432 2013471 2026-08-03T00:45:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083432 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Quintus Horatius Flaccus.jpg|185px|rast|thumb|Quintus Horatius Flaccus]] '''Quintus Horatius Flaccus''' ([[8ê kanûna pêşîn]] B.Z. 65<ref>''The year is given in Odes 3.21.1 ("Consule Manlio"), the month in Epistles 1.20.27, the day in Suetonius' biography Vita (R. Nisbet, Horace: life and chronology, 7)''</ref> - [[27ê çiriya paşîn]] B.Z. 8<ref name=":0">''Brill's Companion to Horace'', edited by Hans-Christian Günther, Brill, 2012, p.7, Google Book</ref>), helbestvanê [[romayî]] yê herî girîng ê serdema [[Augustus]] e. == Jiyan == Horatius, li bajarokekî ku wê demê bi navê [[Venosa]] yan jî [[Venusia]] dihat zanîn û di navbera [[Apulia]] û [[Lucania]] de bû, ji dayik bû.<ref name=":0" /> Wekî layê zilamekî xulam ku dawiyê azadiya xwe bi dest xistibû, hatibû dinyê, lê ew wekî kesekî azad hatibû hesibandin. Bavê wî bi mezadê mijûl dibû. Horatius bavê xwe wekî cotkarekî hejar û birûmet bi bîr aniye. lê tu carî qala dayîka xwe nekiriye ku ibe ku ew xulam bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Horace: Poetics and Politics |paşnav=Kiernan |pêşnav=V. |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr=24 }}</ref> Bavê wî ji bo perwerdekirina Horatius ked û kespa xwe xerakiribû û wî ji bo dibistanê şandibû [[Roma]]yê. Piştî jî ji bo perwerdeya [[yewnanî]] û [[felsefe]]yê şandibû [[Atîna]]yê. Helbestvan hurmeta xwe ya ji bo bavê xwe dihisî, di helbestên xwe de xuya kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Satires of Horace and Persius |sal=1973 |url=https://archive.org/details/satiresofhoracep0000nial |paşnav=Rudd |pêşnav=N. |weşanger= |isbn= |cih= |rr= }}</ref> Piştî kuştina [[Julius Caesar]], Horatius ket artêşê û ji bo [[Brutus]] di [[Şerê Philippi]] de şer kir. Brutus hat xwarê û dawiya vê şerê Horatius qala berdana mertal û revîna xwe kiriye. Dema Augustus efuya giştî weşand, Horatius vegeriya [[Îtalya]]yê. Her tiştê wî ji destê wî çûbû û xizan bûbû. Lê ji ber ku li qada helbestê serkeftî bû, cardin ji aliyê dewletê destek li berê hat xistin.<ref name="Fraenkel1957">{{Jêder-kitêb |sernav=Horace |paşnav=Fraenkel |pêşnav=Eduard |weşanger=Oxford |sal=1957 |isbn= |cih= |rr=1 }}</ref> Horatius bi [[Virgil]] û [[Lucius Varius Rufus]] re xebitî û bi riya wan bi [[Maecenas]] re ku hevalê Augustus bû, hev û din nas kirin. Piştî nasînê, Maecenas him bû hevalê wî him jî bû patronê wî û jê re axeke li ser girên [[Sabine]] dabû. Ji ber ku berî mirina wî merivekî wî tunebû, mîrata xwe ji Maecenas û împarator Augustus re hişt.<ref name="Fraenkel1957" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Mirin 8 b.z.]] [[Kategorî:Romayî]] [[Kategorî:Wêje]] omfquzvbovskxkum34a7hycznfypamf 0 65675 2083435 1944323 2026-08-03T00:49:54Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083435 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Biweyhiyan | nav = الدولة البويهية | nav ziman = [[Zimanê erebî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 934 | sal dawî = 1062<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 154.</ref> | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = | nîşan = | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Buyids_970.png | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Şîraz]] | sernav paytext = | ziman = [[Erebî]] <br> [[Farisî]] <br> [[Deylemî]] | ol = [[Şiîtî]] | rûerd sal = | rûerd = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | sernav serokE = [[Mîr]]/[[Şah]]enşah | serokE1 sal = 934-949 | serokE1 = Îmad al dawla | serokE2 sal = 1048-1062 | serokE2 = Abu Mansur Fulad Sutun | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Samaniyan]] | berê1_rûpel = Samaniyan | berê1 al = Samanid dynasty (819–999).GIF | berê2 = [[Xanedana Ziyariyan]] | berê2_rûpel = Ziyariyan | berê2 al = Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG | berê3 = [[Banû Îlyas]] | berê3_rûpel = Banû Îlyas | berê3 al = BanuIlyasMapHistoryofIran.png | paşê1 = [[Xeznewîyan]] | paşê1_rûpel = Xeznewî | paşê1 al = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | paşê2 = [[Selçûqî]] | paşê2_rûpel = Selçûqî | paşê2 al = Seljuk Empire locator map.svg | paşê3 = [[Kakûyî]] | paşê3_rûpel = | paşê3 al = Flag of Kurdistan.svg | paşê4 = [[Ûqeylî]] | paşê4_rûpel = Ûqeylî | paşê4 al = Uqaylid Dynasty 990 - 1096 (AD).PNG | paşê5 = [[Merwanî]] | paşê5 al = Flag of Kurdistan.svg }} '''Xanedana Biweyhiyan''' (bi erebî : الدولة البويهية ''al-Dawla al-Buwayhīya''), dewleteke şiî ya [[deylem]]iyan<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Felix |pêşnav1=Wolfgang |paşnav2=Madelung |pêşnav2=Wilferd |sernav=Deylamites |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites |malper=Encyclopaedia Iranica, VII/4 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2016 |rr=342–347 }}The most successful actors in the Deylamite expansion were the Buyids. The ancestor of the house, Abū Šojāʿ Būya, was a fisherman from Līāhej, the later region of Lāhījān.</ref> bû, di 932an de li [[Îran]] û [[Îraq]]a îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/buyids</ref> [[Wêne:Carte Iran 1000.png|thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [[kesk]] e.<br>Dewleta Ziyariyan nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] cihê lacîwerd e. <br>Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. <br>Cihê samaniyan renge zer e.]] Paytexta vê dewletê [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] bû. Dînê dewletê [[îslam]] û ziman jî bi piranî [[Zimanê farisî|farisî]] û [[erebî]] bûye. Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye. == eslê xanedaniyê == Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryof07edgold |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur |weşanger=Westview Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-8133-3885-9 |çap=7. ed., 25. anniversary ed |cih=Boulder, Colo.}}</ref> Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of stateless nations: ethnic and national groups around the world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |weşanger=Greenwood, an imprint of ABC-CLIO, LLC |tarîx=2016 |isbn=978-1-61069-953-2 |çap=Second edition |cih=Santa Barbara, California}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 5: The Saljuq and Mongol periods / ed. by J. A. Boyle |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1968 |isbn=978-0-521-06936-6 |çap=7. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=John Andrew}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wahhabism and the rise of the House of Saud |paşnav=Firro |pêşnav=Tarik K. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-84519-934-0 |cih=Brighton ; Chicago}}</ref> "Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire De Yahya D' Antioche 1 Et 2 |paşnav=Albocicade |url=http://archive.org/details/HistoireDeYahyaDAntioche1Et2}}</ref> Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gantenbein |pêşnav=Urs Leo |tarîx=1996-11-27 |sernav=Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio: Abu Ma’sar “The abhre' iation of the introduction fo astrology” together with the niedieval Latin translation of Adelard of liatli. Ed. and transl. by Ch. Burnett... Leiden etc., Brill, 1994. VIII, 170 p. (Islamic philosopby, theology and Science, XV), Hfl. 100.-; $ 57.50. ISBN 90-04-09997-2; ISSN 0169-8729. |url=https://doi.org/10.1163/22977953-0530102038 |kovar=Gesnerus |cild=53 |hejmar=1-2 |rr=128–129 |doi=10.1163/22977953-0530102038 |issn=0016-9161}}</ref> û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: a concise handbook |url=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Crane Russak |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1729-3 |cih=Washington}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilâd-ı Ekrâd: Kürdistan |paşnav=Arslan |pêşnav=Faruk |url=https://www.academia.edu/37366978/Bil%C3%A2d_%C4%B1_Ekr%C3%A2d_K%C3%BCrdistan}}</ref> "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bakır |pêşnav=Abdulhalik |paşnav2=Dündar |pêşnav2=Abdulhamit |tarîx=2021-07-29 |sernav=Büveyhîlerin Kökeni Üzerine Tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/issue/64294/937796 |kovar=Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi |ziman=tr |cild=5 |hejmar=1 |rr=10–44 |issn=2618-6543}}</ref> == Dîrok == Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî]] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama [[Mongolî]] de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li [[Bexda]]yê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi]] Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî [[Kaim Abassi]], ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. [[Tuğrul Bey]] di dema gera xwe ya [[Bexda]] di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên [[Îran]], [[Iraq]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkiye]] serdest bû. == Hikûmdar == [[Wêne: Bazaar vakeel.jpg |thumb| rast | Sûkek li [[Şîraz (Îran)]]. Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]] === Serwerên Mezin === Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji [[Fars (parêzgeh)]], Jibal û [[Iraq]] dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin. Farisî şax * Imadüddevle 934-949 * Adudüddevle 949-983 * Erefüddevle 983-989 * Samsâmüddevle 989-998 * Behâuddevle 998-1012 * Sultanüddevle 1012-1024 * Ebû Kalicar 1024-1048 * Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. [[Wêne: Plate Buwayhid.JPG | rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh]] Rey lever * Ruknüddevle 935-976 * Fahruddevle 976-980 * Muayyadüddevle 980-983 * Fahruddevle (dîsa) 984-997 * Mecdüddevle 997-1029 Ew beşdarî [[Xeznewîyan]] bû. Branchaxê Iraqiraqî * Muizzuddevle 945-967 * İzzüddevle 966-978 * Adudüddevle 978-983 * Samsâmüddevle 983-987 * Şerefüddevle 987-989 * Behâuddevle 989-1012 * Sultanüddevle 1012-1021 * Musharrafuddaw 1021-1025 * Celâlüddevle 1025-1044 * Ebû Kalicar 1044-1048 * Al-Malik al-Rahim 1048-1055 Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. === Serwerên Biçûk === Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin. Besra Buyids * 980-an Diyaüddevle [[Zimanê farisî]] beşdarî Buyidan bû. Buyîdên Hemedanê * Muayyadüddevle 976-983 * Shamsudevle 997-1021 * Samauddevle 1021-1024 Kerman Buyids * Kavamüddevle 1012-1028 Farisî beşdarî Buyidan bû. Buwehî [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]] * Tacüddevle 980-an Farisî beşdarî Buyidan bû. == Xanedan == Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê [[Deylem]] yan si [[Kurd]] ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, [[V. Behrâm]] ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.<ref>TDV, [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|İslam Ansiklopedisi]], cild: 6, rûpel: 496</ref> Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek [[Şiîtî]], ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li [[Farisî]] -yê Prensîbiya Buwayh, li [[Rey (şaristan)]]ê de Hasan û [[Kirman (Îran)|Kirman]] -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û [[Bexda]] xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha [[Xanedana Ebasiyan]] bûne dîkên Biweyhiyan. == Binerê == * [[Dewletên kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 934an]] [[Kategorî:Biweyhî| ]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan]] szq7yi4nav18ugnju11gnxzde4rwj05 0 65686 2083333 1995784 2026-08-02T23:07:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bazê Dostikî | wêne = Coin of Badh ibn-Dustak.jpg | sernavê_wêne = Zilekî ji Bazê Dostikî di sala 984an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sedsala 10an | cihê_jidayikbûnê = [[Xîzan]], [[Xanedana Hemdaniyan|Dewleta Hemdaniyan]] | roja_mirinê = 991an | cihê_mirinê = [[Mûsil]], [[Xanedana Merwaniyan|Dewleta Merwaniyan]] | cihê_goristanê = [[Sûra Amedê|Sûr]], [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]] | bav = Dostik yê Hamidî | pîşe = Serokeşîr û damezrînerê [[Merwanî (xanedan)|xanedana merwaniyan]] | paşê = | dewr = 983-991 | meqam1 = Hikumdarê [[Merwanî (xanedan)|Dewleta Merwaniyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Hesenê Merwan]] }} '''Bazê Dostikî'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurtîyek ji Mêjûwa Kurd û Kurdistan |paşnav=Zekî Beg |pêşnav=Mohemed Emîn |weşanger=Rêza Barzanî ji Nivîsên Kurdî |rr=143 |url=https://en.calameo.com/read/005071515de04876ef5be }}</ref>'''{{Efn|Bi navê temanî: '''Ebû Ebdûllah yê Huseyînê Dostak yê Çêharbuxtî'''}} '''an jî têne '''Baz'''<ref name="Narozî1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Narozî |pêşnav=Emîn |tarîx=1997 |sernav=Kurd di kitêba Ibn El-Esîr de-II |url=http://www.arsivakurd.org/images/arsiva_kurd/kovar/cira/cira_11.pdf |kovar=Çira |cild=11 |rr=18 }}</ref> (jdb. {{Derdora}} sedsala 10an - m. 991an) serokeşîr û damezrînerê dewleta kurdan yê [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]] di sala 983an de bû<ref name=":1"> Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press. r. 15. ISBN 9780815630937.</ref> ku di dawiya sedsala 10an û destpêka sedsala 11an de li hin deverên [[Bakurê Kurdistanê]], di nav de herêmên li dora [[Farqîn]] û [[Amed]], [[Riha]], [[Ûrmiye]] û [[Mûsil]] hikum kir.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Baz, ku ji axên çiyayî yên nêzîkî [[Xîzan]]ê rabû, çend eşîrên kurd di bin serokatiya xwe de kir yek û di nav parçebûna siyasî ya [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] û serdestiya [[Xanedana Biweyhiyan|biweyhiyan]] a li ser [[Bexda]]yê de mîrektiyek serbixwe ya kurd ava kir. Serdestiya wî ya kurt ({{Derdora}} 983–991 {{Pz}}) destpêka dewletbûna kurd a rêxistinkirî li herêmê nîşan da û bingeha nêzîkî sedsalek serdestiya merwaniyan danî.{{Sfn|Amedroz|1903|p=10-11}} == Jiyana berê == Baz di sedsala 9an li nêzikî [[Xîzan]]ê jidayikbû ye. Bavê wî Dostek yê Hemidî bû.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Derbarê jiyana wî ya kesane de zêde tişt nayê zanîn. Dema ew mezin bû, Baz di destpêkê de serokê komeke çekdar bû, dibe ku komeke şer.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Tê gotin ku wî milkên bavê xwe mîras girtiye ku ew federasyoneke eşîrî ya kurd bû ku li dora bajarên [[Sêrt]] û [[Bidlîs]]ê bû û bi fermî wekî xweser di bin [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] tevdigeriya. Ew ji eşîra [[hemidî]] bû ku şaxek ji eşîra çêharbuxtî (çar Botan) bû.<ref name=":1" />{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Lêbelê, mîrata wî ji hêla eşîra hemidî û dostikî ve jî hatiye îdîakirin.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Navê ''Dostikî'' ji Dustak di navê wî de tê wateya ku îro wekî eşîra doskî li herêma [[Behdînan]] têne zanîn.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Xwişkek wî bi navê Fehm û birayek wî bi navê Ebû 'l-Fawaris Hesen hebû. Yê paşîn di şerekî li dijî xanedana [[Xanedana Biweyhiyan|biweyhiyan]] di salên 987-988an de hate kuştin.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}}<ref name="Yaz2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Yaz |pêşnav=Arafat |tarîx=2020 |sernav=Mervânî Devleti'nin Kurucusu Bâd b. Dostık |url=https://turkishstudies.net/history?mod=tammetin&makaleadi=&makaleurl=ed2b3c4a-3c06-4d7c-85e3-dc2550ff25b2.pdf&key=42699 |kovar=Turkish Studies |ziman=tr |cild=15 |hejmar=2 |rr=724–726 }}</ref> Baz di serdemeke parçebûna siyasî û guherîna hêzê di navbera hêzên kurd, [[ereb]] û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] de mezin bû û bi rêya hevpeymaniyên eşîrî û êrîşan ezmûna leşkerî û bandora herêmî bi dest xist.{{Sfn|Amedroz|1903|p=10-11}} Navûdengê wî wekî rêber û şervanekî jêhatî hişt ku ew çend eşîrên kurd di bin fermandariya xwe de bike yek.{{Sfn|Amedroz|1903|p=10-11}} Berî damezrandina xanedana Merwaniyan, ew wekî fermandarekî herêmî xizmet kir û hêdî hêdî kontrola xwe li ser deverên derdora Meyafeqerîn (îro [[Farqîn]]) û Amîd (îro [[Amed]]) berfireh kir û bingehên mîrektiya bihêz a kurdî a ku ew ê paşê hikum bike danî.{{Sfn|Amedroz|1903|p=10-11}} == Desthildarî (983-991) == Baz di rewşa siyasî ya aloz a dawiya sedsala 10an de, dema ku lawazbûna kontrola [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] rê da hêzên herêmî ku li seranserê [[Bakurê Kurdistanê]] serxwebûnê îspat bikin, wek rêberekî girîng ê kurd derket holê.<ref name="Seibt1976">{{Jêder-kitêb |sernav=Die Skleroi: eine prosopographisch-sigillographische Studie |paşnav=Seibt |pêşnav=Werner |weşanger=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften |sal=1976 |rr=46 |isbn=9783700101802 |cih=[[Vienna]] |ziman=de }}</ref> Eşîrên kurd ên herêmê ku demek dirêj ji hev cuda bûbûn û pir caran ji aliyê hikumdarên cîran ên ereb û faris ve dihatin manîpulekirin, dest bi yekbûnê di bin kesayetiyên leşkerî yên bihêz de kirin.<ref name="Seibt1976" /> Di nav van de Bazê Dostikî jî hebû. Di destpêka salên 980an {{Pz}} de, wî berê wekî fermandar û rêxistinvanek jêhatî di nav eşîrên kurd ên ku li dora Xîzan, Farqîn û li Amedê dijîn de navûdengek bi dest xistibû.<ref name="Tekin2000">{{Jêder-kitêb |sernav=Ahlat tarihi |paşnav=Tekin |pêşnav=Rahimi |weşanger=Osmanlı Araştırmaları Vakfı |sal=2000 |rr=35 |isbn=9789757268307 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/yazarlar/mervani-kurt-beyliginin-hazin-sonu-2197/ |sernav=Mervani Kürt beyliğinin hazin sonu |tarîx=23 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> [[Wêne:Gains of Baz during the rebellion of Bardas Skleros.png|thumb|Axayên desthildarî yê Baz di destpêka 983an {{Pz}}]] Serhildana wî li dora sala 983an {{Pz}} dest pê kir, dema ku wî ji kêmbûna bandora [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] li ser axên ebasiyan sûd wergirt.<ref name="KLL2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Ibn al-Aṯīr, ʿIzz ad-Dīn ʿAlī ibn Muḥammad: al-Kitāb al-kāmil fī t-tārīḫ |paşnav=KLL |weşanger=J.B. Metzler |tarîx=2020 |rr=370-374 |isbn=978-3-476-05728-0 |cih=Stuttgart |url=https://doi.org/10.1007/978-3-476-05728-0_7445-1 |paşnav2=Müller |pêşnav2=Christian }}</ref> Biweyhî, xanedaneke [[Şiîtî|şiî]] ya farisî ku kontrola [[Bexda]]yê û piraniya rêveberiya ebasiyan bi dest xistibû, ji bo parastina rêkûpêkiyê li parêzgehên sinor têkoşiyan.<ref name="KLL2020" /> Ev valahiya siyasî rê da rêberên herêmî yên azwer ên wekî Baz ku alîgirên xwe ji bo xweseriyê bicivînin. Di destpêkê de, tevgera wî dibe ku wekî serhildanek herêmî li dijî bacên zêde an destwerdana derve dest pê kiribe, lê ew zû veguherî kampanyayek berfirehtir ji bo serxwebûn û yekîtiya kurdan.<ref name="KLL2020" /> Ev fetih bûn sedema damezrandina [[Merwanî (xanedan)|dewleta merwaniyan]] ku navê xwe ji neviyê wî ''Merwan'' girtiye ku piştî mirina Baz dê xanedaniyê bidomîne. Xaka mîrektiyê li seranserê Amed, [[Cizîr]] û hin deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] dirêj dibû û di navbera ebasiyan, biweyhiyan û bîzansan de herêmeke stratejîk çêdikir.<ref name=":4">History, University of Minnesota Center for Early Modern (2000-09-25). ''City Walls: The Urban Enceinte in Global Perspective''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-65221-6}}.</ref> === Sîstema siyasî û rêveberî === [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|Axayê desthildarî yê merwaniyan, piştî dagirkerên Baz {{Derdora}} 990an]] Desthildariya Bazê Dostikî rêveberiya eşîrî bi hêmanên pratîka rêveberiya [[Îslamîzm li Kurdistanê|îslamî]] ya ji ebasiyan mîras girtibû re hev. Her çend hêza wî bi kûrahî di dilsoziya eşîrî de kok girtibû jî, wî pêwîstiya bi amûrek dewletê ya birêkûpêk ji bo parastina aramiyê fêm dikir.<ref name=":4" /> Çavkaniyên dîrokî destnîşan dikin ku wî parêzgarên herêmî (walî) û berhevkarên bacgir ava kirin da ku navendên sereke yên bajarî çavdêrî bikin, di heman demê de deverên gundewarî di bin çavdêriya serokên eşîrî yên dilsozê wî de man.<ref name=":4" /> Wî rêbazek pragmatîk ji bo rêveberiyê pejirand ku giraniyê da ewlehî, aramiya bazirganiyê û edaletê.<ref name=":4" /> Rêyên karwanan ên di navbera [[Dîcle]] û [[Firat]]ê de - ku ji bo bazirganiya di navbera cîhana îslamî û bîzansê de girîng in - di bin desthilatdariya wî de hatin parastin ku ev yek alîkariya geşedana aborî ya herêmê kir.<ref name=":5">Ashtiany, Julia; Bray, Julia; Smith, Gerald Rex; Johnstone, T. M.; Latham, J. D.; Serjeant, R. B.; Menocal, María Rosa; Cambridge, University of; Scheindlin, Raymond P. (1990-03-30). ''Abbasid Belles Lettres''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-24016-1}}.</ref> Dadgeha wî ya li Farqînê bû navendeke danûstandina pirçandî, ku rayedarên ereb, faris, kurd û [[ermenî]] di bin sîstemek de ku xweseriya eşîrî bi çavdêriya navendî re hevseng dikir, bi hev re têkilî danîn.<ref name=":5" /> Baz herwiha bi rêya olê li pey rewatiyê digeriya. Her çend di derbarê xwedaparêziya wî ya şexsî de zêde tiştek nayê zanîn jî, wî bi [[alim]]ên olî yên [[Sunîtî|sunî]] yên herêmê re têkiliyên germ diparast, xwe wekî parêzvanê îslamê û berjewendiyên kurdan bi cih dianî.<ref name=":5" /> Bi vî awayî desthilatdariya wî pirek di navbera desthilatdariya eşîrî û rêveberiya îslamî de çêkir, hevsengiyek ku cîgirên wî dê nêzîkî sedsalekê biparêzin.<ref name="KLL2020" /> Di dema serweriya wî de, li Farqînê pereyên ku navên hem xelîfeyê ebasî û hem jî desthilatdariya merwanî li xwe kirine hatine kolandin - peyamek siyasî ya nazik ku dilsoziya fermî ya bi xelîfetiyê re nîşan dide di heman demê de serxwebûna fiîlî îspat dike.<ref name="KLL2020" /> Ev sembolîzma dualî hevsengiya siyasî ya baldar a Badh nîşan dide: ji derve desthilatdariya xelîfeyê ebasî ji bo dûrketina ji pevçûnê nas dike, di heman demê de di pratîkê de bi awayekî xweser hikum dike.<ref name="KLL2020" /><ref name=":5" /> [[Wêne:Marwanids coins.png|thumb|Zilekên Baz]] Tevî ku Baz hikumdarekî misilman bû jî, nêzîkatiyek pragmatîk li hember kêmneteweyên olî, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Êzdîtî|êzidiyên]] ku li axa wî dijîn, pejirand. Kronîkvanên ermenî û suryanî yên hevdem, wekî Mîxaîlê Suryanî, paşê serdema merwaniyan wekî serdema toleransa nisbî li gorî rejîmên cîran bi nav kirin. Dêrên xiristiyan ne tenê destûr hatin dayîn, lê di hin rewşan de jî hatin sererast kirin, ji ber ku Baz rola wan di rêveberiya herêmî, bazirganî û xwendin û nivîsandinê de dinirxand. Baz alim û helbestvanên ku ji deverên biweyhî û hemdaniyan reviyabûn vexwendine dadgeha xwe. Van rewşenbîran li Farqînê penageh dîtin û dibe ku bingehên vejîna çandî ya merwaniyan a paşê di bin desthilata cîgirên wî de, dema ku derdorên wêjeyî yên [[Wêjeya kurdî|kurdî]], erebî û [[Wêjeya farisî|farisî]] dest bi tevlîhevbûnê kirin, danîne.<ref>Mulder, Stephennie (2019-08-06). ''Shrines of the 'Alids in Medieval Syria: Sunnis, Shi'is and the Architecture of Coexistence''. Edinburgh University Press. {{ISBN|978-1-4744-7116-9}}.</ref> Her çiqas serdema serweriya Bazê Dostikî kurt bû jî, delîlên arkeolojîk û nivîsî nîşan didin ku wî li Farqîn û Amedê projeyên ji nû ve avakirina bajaran û xurtkirinê dest pê kirine.<ref name="ElAzhari2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Zengi and the Muslim Response to the Crusades: The Politics of Jihad |paşnav=El-Azhari |pêşnav=Taef |weşanger=Routledge |sal=2016 |rr=42 |isbn=9781317589396 }}</ref> Di nav wan de sererastkirina sûrên bajêr û başkirina pergalên avdanê li kêleka çemên [[Êlih]] û Dîcleyê hebûn. Armanca polîtîkayên wî vejandina bazirganî û çandiniyê piştî dehsalan bêîstîqrariyê li Mezopotamyaya Jorîn bû. Wî her wiha bazirganên ermenî û suryanî teşwîq kir ku li bajarokên di bin kontrola merwaniyan de bi cih bibin ku ev yek alîkarî da avakirina aboriyek bajarî ya piretnîkî û pirzimanî.<ref name="ElAzhari2016" /> === Rêxistin û Stratejiya Leşkerî === [[Wêne:Marwanids siljuq war.jpg|thumb|Leşkerên Baz li ber deriyên [[Riha]]yê li dijî parastinên bîzansî]] Hêza leşkerî ya Bazê Dostikî di şiyana wî ya seferberkirina hêzên eşîrî bi lez û bez û bicihkirina wan bi stratejîkî li ser erdên asê de bû. Artêşa wî bi piranî ji siwarî û piyadeyên sivik ên kurd pêk dihat ku di şerê çiyayî û taktîkên [[Şerê gerîlayî|gerîla]] de jêhatî bûn. Vegotinên hemdem behsa karanîna êrîşên siwarî yên bilez ji hêla wî ve dikin da ku hêzên dijmin ên mezintir tacîz bike - stratejiyek ku hem li dijî garnîzonên biweyhî û hem jî li dijî leşkerên hemdanî yên [[Mûsil]]ê pir bi bandor derket. Baz ji rûbirûbûna rasterast bi xîlafeta ebasiyan re li Bexdayê dûr ket. Di şûna wê de, wî "teslîmiyeta sembolîk" pratîk kir - carinan diyariyan an xasan dişand dema ku bi serbixwe hikum dikir. Vê dîplomasiya hişyar hişt ku ew di kronîkên fermî de wekî serhildêr neyê binavkirin ku ev yek jî beşek ji sedema wê ye ku hin dîroknasên paşîn bi zimanekî bêalî an jî bi rêzdarî behsa wî dikin, ne wekî serhildêr.<ref name="ElAzhari2016" /> Baz herwiha ji bo ewlekirina rêyên bazirganiyê û parastina li dijî êrîşên bîzansî yên ji rojava ve, keleh û bircên çavdêriyê bi kar anî. Wî li kelehên sereke yên wekî Farqîn, Amed û [[Heskîf]] garnîzonan ava kir. Şîyana wî ya hevrêzkirinê di navbera gelek komên eşîrî de, ku her yek bi rêberê xwe ve girêdayî bû, astek berbiçav a jêhatîbûna rêxistinî nîşan da ku di nav hikumdarên kurd ên sedsala 10an de ne asayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Seljūq History: A New Interpretation |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew C. S. |weşanger=Routledge |sal=2010 |rr=154 |isbn=9780415548533 }}</ref> Ji ber ku deverên wî bi çend mîrektiyên ermenî ve sinordar bûn, Baz peymanên ne-êrîşkar ên hevbeş bi hikumdarên ermenî yên herêmê re, di nav de artsuruniyên [[Vaspurakan]], domand.<ref name="Ashtiany1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Abbasid Belles Lettres |url=https://archive.org/details/abbasidbelleslet0000unse |paşnav=Ashtiany |pêşnav=J. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1990 |rr=[https://archive.org/details/abbasidbelleslet0000unse/page/15 15] |isbn=9780521240161 }}</ref> Ev têkilî rê da tevgera azad a esnaf, keviran û bazirganan. Hin mîmariyên serdema merwaniyan bandora kevirên ermenî nîşan didin, ku dibe ku vedigere projeyên avakirina destpêkê yên Baz. Tevî federasyona sist a eşîrên di bin fermandariya wî de jî, serokatiya wî bi rêya nasname û armanca hevpar îlhama dilsoziyê da û eşîrên kurd ên parçebûyî veguherand hêzek leşkerî ya yekgirtî ku dikare bi hêzên herêmî re rûbirû bibe. === Têkiliyên bi bîzansê û dewletên cîran re === Têkiliyên Bazê Dostikî bi [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] re tevlihev û pragmatîk bûn. Bîzansî, di bin împerator [[Basil II]] de, di lûtkeya hêza xwe ya leşkerî de bûn û pir caran destwerdan li [[Bakurê Kurdistanê]] dikirin. Baz dîplomasiyeke bi baldarî bi wan re domand - carinan tevlî pevçûnan dibû, lê pir caran ji bo ewlekirina sinorên xwe yên rojava li agirbestan digeriya. Mîrektiya wî wekî dewletek aramî di navbera bîzansê û axên îslamî de xizmet dikir, pozîsyonek ku dihêle ew ji cihekî bihêz danûstandinan bike.<ref name="Ashtiany1990"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |sernav=Buyids |malper=Iranica Online |tarîx=15 kanûna pêşîn 1990 |roja-gihiştinê=30 gulan 2017 |paşnav=Tilman |pêşnav=Nagle }}</ref> Li başûr, berfirehbûna wî ya ber bi herêma [[Mûsil]]ê ve ew rasterast bi [[Xanedana Hemdaniyan|xanedana hemdaniyan]] re anî pevçûnê ku hîn jî di bin serweriya ebasiyan de hin deverên [[Başûrê Kurdistanê]] kontrol dikirin.<ref name="Bosworth2011">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/aklat-or-greek-khliat-khleat-armenian-khlat-a-town-and-medieval-islamic-fortress-in-eastern-anatolia-in-the-former- |sernav=AḴLĀṬ |malper=Iranica Online |tarîx=19 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=30 gulan 2017 |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. }}</ref> Hin çavkaniyên erebî yên ku kêm naskirî ne (bi taybetî [[Îbn Esîr]] û Meqdisî) destnîşan dikin ku nûnerên Baz bi [[Fatimî|fatimiyan]] re li [[Misira kevnare|Misirê]] name û peyamên sinorkirî domandin, bi îhtîmaleke mezin li pey naskirina hevbeş an rêkeftinên bazirganiyê bûn. Her çend ti hevpeymaniyek fermî nehatiye belgekirin jî, ev yek haydariya wî ya ji rewşa jeopolîtîk a mezintir û hewldana wî ya ji bo bicihkirina merwaniyan wekî hêzek rewa di nav dewletên îslamî yên reqabetkar ên wê serdemê de nîşan dide.<ref name="Ashtiany1990"/><ref>Catherine Holmes, ''Basil II And the Governance of Empire, 976-1025'', (Oxford University Press, 2005), 309.</ref> ==== Mirin ==== Di sala 991an {{Pz}} de, Baz kampanyayek mezin li dijî hemdaniyan birêve bir, bi armanca ku bandora xwe bêtir ber bi geliyê Dîcleyê ve berfireh bike. Lêbelê, kampanya bi awayekî trajîk bi dawî bû - Baz di şerê nêzîkî Mûsilê de hat kuştin, tê gotin ku ji hêla hin hevalbendên wî ve hat xiyanetkirin. Mirina wî berfirehbûna mîrektiya wî rawestand lê ew hilweşand; cîgirên wî mîrata wî di bin xanedana merwaniyan de berdewam kirin. Beriya mirina xwe, Baz dest bi teşwîqkirina xizmekî xwe yê ciwan - dibe ku kur an biraziyê wî Hesenê Merwan - kir da ku polîtîkayên xwe bidomîne.{{Sfn|Amedroz|1903|p=8-9}} Tê gotin ku gorra wî li [[Sûra Amedê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=15 kanûna pêşîn 2020 |sernav=Scholar seeks recognition for tomb of Kurdish dynastic ruler |url=https://www.rudaw.net/english/people-places/15122020 |roja-gihiştinê=5 gulan 2021 |xebat=[[Rûdaw]] }}</ref> == Mîrasê wî == [[Wêne:Malabadi Bridge.jpg|thumb|[[Pira Malabadê]]]] Di rojnameya [[Kurdistan (rojname)|Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî]] û [[Bedirxan Beg]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> Her çend serweriya wî kêmtir ji deh salan dom kir jî, bandora Bazê Dostikî mayînde bû. Ew yekem serwerê kurd bû ku bi serkeftî [[Kurdistan|dewletek kurd]] a aram û seribixwe li Mezopotamyaya Jorîn ava kir. Bi xurtkirina hêza eşîrî, reformên îdarî û hevsengiya dîplomatîk a di navbera ebasî û bîzansan de bingeha nêzîkî sedsalek serweriya [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]] (983–1085 {{Pz}}) danî.{{Sfn|Jwaideh|2006|p=16}} Di bin desthilata cîgirên wî de, merwaniyan serdemeke aramiya nisbeten baş, geşbûna çandî û pêşketina mîmarî bi dest xistin, di nav de geşbûna Farqînê wekî navendeke herêmî ya bazirganî û zanînê. Baz bi xwe bû sembola yekîtî û berxwedana kurdan, ne tenê wekî fetihkarek, lê wekî dewletparêzek ku konfederasyona eşîran veguherand rêveberiyeke rêxistinkirî tê bîranîn.{{Sfn|Jwaideh|2006|p=16}} Bi vîzyon û serokatiya xwe, Bazê Dostikî mîrektiyek hişt ku demek dirêj piştî mirina wî jî nasnameya siyasî ya kurd şekil da, û ew kir yek ji kesayetiyên herî kevin û girîng di [[dîroka Kurdistanê]] de. [[Pira Malabadê]] li Farqînê, navê xwe ji Bazdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/malabadi-koprusu-yillara-meydan-okuyor/1223679 |sernav=Malabadi Köprüsü yıllara meydan okuyor }}</ref> == Binerê == * [[Pira Malabadê]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw|sernav=The New Islamic Dynasties |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |isbn=978-0-231-10714-3 |cih= |rr=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/89 89] }} * [[Bar Hebraeus]], ''Chronique universelle'', Mukhtassar al-Duwal, Beirut. * ''Chronography'' of Elias bar Shinaya, Metropolitan of Nisibe, edited and translated into French by L .J. Delaporte, Paris, 1910. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Merwanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 10an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 990î]] [[Kategorî:Mirin 1090î]] r3tyloax8nl6p4qpgbofnhqtvcqqwrd 0 67023 2083350 1983588 2026-08-02T23:31:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083350 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov | nav = Erwin Rommel | bernav = "Rovî yê Çolistanê" | şanenav = Erwin Rommel Signature.svg | roja_jidayikbûnê = 15ê çiriya paşîn a 2015an | cihê_jidayikbûnê = [[Stuttgart]], [[Almanya]] | roja_mirinê = 14ê çiriya pêşîn 1944an | cihê_mirinê = [[Ulm]], [[Almanya]] | hevwelatî = [[Almanyaya Nazî]] | netewe = [[Alman]] | destûrname = Generalfeldmarschall | pîşe = Fermandar ([[Almanyaya Nazî]]) }} '''Erwin Johannes Eugen Rommel''' fermandar û stratejê leşkeriyê [[alman]] bû û pir navdar bû. Gelek şer qezenç kir. Serkeftinên herî mezin li [[Afrîkaya Bakur]] standî bû. Rommel sala 1910 tevlî arteşa alman bû û ji bo wêrekiya xwe ya taybet di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|şerê cîhanî yê yekem]] de nîşankirî bû. Piştre ew veguhestin Reichswehr û Wehrmacht. Di sala 1937an de ew pirtûka xwe [[Infanterie greift an]] (Piyade êrîş dike) weşand, di wî de ezmûnên şer û stratejiyên xwe yên leşkerî pêvajoy kir. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|şerê cîhanî yê duyem]] de, ew ji sibatê 1940ê de fermandarê beşa 7-yê tankan li Fransayê bû. Cîgirê wî wek fermandarê yekîneya afrîkî ya almanyayê û Artêşa tankan li Afrîkaya Bakur, ku digel leşkerên wî ew di tîrmeha 1942an de heta El Alamein pêşve çû, wî li navmalî û serbilindiya mezin li derveyî welate qezenc kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World War II: People, Politics and Power |url=https://archive.org/details/worldwariipeople00hosc |paşnav=Hosch |pêşnav=William L. |weşanger=Rosen Publishing |sal=2010 |isbn=978-1-61530-008-2 |cih=Nû York |rr=[https://archive.org/details/worldwariipeople00hosc/page/224 224] }}</ref> Piştre jî ew wek fermandarê serekî yê koma artêşa B li fransayê xebitî. , li vir cihê ku ew birîndar bû sebeba êrîşeke hewayî de di 17ê tîrmeha 1944 de. Piştî hewla êrîşa di 20ê tîrmeha sala 1944 de li ser [[Adolf Hitler|Hitler]], ew ji aliyê Hitler ve bi beşdarbûnê ve hat tawanbar kirin û neçar ma ku xwekujî bike. Rommel bi [[Nasyonalsosyalîzm]] û berxwedanê re têkiliyek ambîvalent bû. Dema ku guhartina wî ya dijberê Hitler di lêkolînê de hatiye pejirandin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Stauffenberg und das Attentat vom 20. Juli 1944. |url=https://archive.org/details/stauffenbergundd0000gerd |paşnav=Ueberschär |pêşnav=Gerd R. |weşanger=Fischer Verlag |sal=2006 |isbn=978-3-596-16278-9 |cih=Frankfurt am Main |rr=[https://archive.org/details/stauffenbergundd0000gerd/page/204 204] }}</ref> tevlêbûna wî di êrîşa 20ê tîrmeha 1944an de gengeşeyî dimîne. Lêkolînên nû radigihînin ku Rommel "ne tenê di derbarê derbeya 20ê tîrmehê de dizanibû, lê di heman demê de piştgirî da wî û ji wargeha komplogeran re veguhastibû." == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erwin Rommel| ]] [[Kategorî:Fermandar]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1891]] [[Kategorî:Mirin 1944]] i3mywslbvsp3cmr3dpwylzet961biko 0 67548 2083309 1838155 2026-08-02T22:42:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083309 wikitext text/x-wiki '''Şerê sar'''  rewşeke dubendiyê ye ku di navbera neteweyan de pêk dihê û bi giştî rasterast şer nakin lê bi awayekî giştî û sereke b rêya kiryarên polîtîk, [[propoganda]], [[sîxurî]] û [[şerên bi weklatê]] tên meşandin. Ew şer bi destê cîgiran tên kirin. Wekîl dewlet in ku dibin "[[dewletên girêdayî]]"ên neteweyên dijber wek mînak, neteweyên piştgiriya wan dikin yan jî bandora wan ya siyasî li ser heye. Dijberên di şerê sar de, dê, bi piranî, alîkariya leşkerî û aborî yên wek çek û piştgiriya taktîkî û şêwirmendên leşkerî dide wan ta ku alîgirên welatên dijber yên şerî kêm bikin. == Jêdera têgehê == Derbirîna "şerê sar" ji aliyê dîrokî ve xwedan çend wateyên cuda ye. Di sedsala 14an de, [[Don Juan Manuel]] dubendiya di navbera [[Xiristiyanî]]yê û [[Îslam]]ê de bi kar anî û cudahiya şerê sar û germ jî diyar kir. "Şerê ku gelek dijwar, tund û germ yan bi mirin yan jî bi aştiyê bi dawî dibe lê belê şerekî sar, ne aştiyê tîne û jî serfiraziyê dide kesên piştgiriya wî dikin." <ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=McCauley, Martin |sernav=Russia, America and the Cold War |url=https://archive.org/details/russiaamericacol00mccarich |roja-gihiştinê=2010-03-27 |weşanger=Pearson Education Limited |sal=2004 }}</ref> Dûre piştî [[şerê cîhanê yê duyem]] [[George Orwell]] ev têgeh di gotareke bi navê "“You and the Atomic Bomb”" anku "tu û bombeya atomî" de bi kar anî ku ew gotar di 19ê cotmehê ya sala 1945an de di rojnameya Birîtanî ''[[Tribune]]''ê de derket.Di cîhaneke ku di nav tirsa [[şerê nûklear]] de dijî, wî wisa got " aştiya ku ne aştî" ku wî ev nav lê kir "şerê sar" yê berdewam. Orwell rasterast got ku ev rûbirûbûna îdeolojiyan di navbera Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û hêzên Rojavayî de ye..<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kort |pêşnav=Michael |sernav=The Columbia Guide to the Cold War |weşanger=Columbia University Press |sal=2001 |rr=3 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Geiger |pêşnav=Till |sernav=Britain and the Economic Problem of the Cold War |url=https://archive.org/details/britaineconomicp0000geig |weşanger=Ashgate Publishing |sal=2004 |rr=[https://archive.org/details/britaineconomicp0000geig/page/7 7] }}</ref> Herwiha, dûra Orwell nivîsî ku "Piştî konferansa Moskovayê de, Rûsiya dest bi şerê sar li ser Birîtanya û împeratoriya Birîtanî kir."”<ref>Orwell, George, ''The Observer'', March 10, 1946</ref> Pênasîn êdî wisa bûye ku ji bo wan şeran tên gotin yên ku rasterast nayên kirin. Bikaranîna pêşî ya di vê wateyê de ya şêwirmnedê serokatiyyê û aboriyê yê Amerîkayî [[Bernard Baruch]] e ta ku rewşa cîhanê piştî şerê cîhanê yê duyem û nakokiyên wê yên [[jeopolîtîk]] di navbera Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û dewletên girêdayî wê û Dewletên yekbûyî û hevalbendên wê yên Ewropaya rojavayî vebêje.<ref>Gaddis 2005<span>, p.</span>&nbsp;<span>54</span></ref> 16ê nîsana 1947an li Kalîfornya başûrî, axaftineke wisa çêbû (Ji aliyê rojnamevan [[Herbert Bayard Swope]])<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav=William |paşnav=Safire |url =http://www.iht.com/articles/2006/10/01/news/edsafire.php |sernav=Islamofascism Anyone? |xebat=[[The New York Times]] |weşanger=[[The New York Times Company]] |tarîx=1 çiriya pêşîn 2006 |roja-gihiştinê=25 kanûna pêşîn 2008 }}</ref> û got" Bila em xwe nexapînin, em îro di nava şerekî sar de ne" û peyamnêrê rojnameyê û nivîskar [[Walter Lippmann]] ev têgeh bi nivîsÎna pirtûka "Şerê Sar"(1947) ev têgeh belavtir kir”<ref>'[http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=2639 Bernard Baruch coins the term "Cold War"]', history.com, April 16, 1947.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url =http://books.google.com/books?id=Ydc3AAAAIAAJ&q=walter+lippmann+cold+war&dq=walter+lippmann+cold+war&pgis=1 |nivîskar=Lippmann, Walter |sernav=Cold War |roja-gihiştinê=2008-09-02 |weşanger=Harper |sal=1947 }}</ref> == Di çanda gelêrî de == '''televizyon û pêlîsokên kompûterê de''' * ''Pax Cybertronia'' yên rewşên  Decepticonsê û  Predacons di ''The Transformers'' û ''Beast Wars''. * Di bûyerên da dû ''Şerê mezin yê Galaktîk yê '' ''Şerê gerestêrkan: Komara kevin''. * Şerê "demkî" yê sar di hersê demsalên pêşî yên rêzefilmê ''Star Trek: Enterprise ''jî diyar dibe.. == Herwiha == * [[Şerê sarê yê duyem]] == Çavkanî == '''Nîşe'''{{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cureyên şer]] [[Kategorî:Şer li gorî şêwazan]] [[Kategorî:Têkiliyên navneteweyî]] c9mrok0kr9lxgtzovy3dd32m6jume6z 0 67910 2083417 2044936 2026-08-03T00:35:46Z TheWikipedian1250 45628 /* */ 2083417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|Kolonîzasyona gerstêrkên din (bi taybetî [[Mars]]) mijareke populer di çîrokên zanistî-xeyalî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lucian]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] r1tdfqsrauatt41seqtinhz5kscan3y 2083420 2083417 2026-08-03T00:37:21Z TheWikipedian1250 45628 /* */ 2083420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonîzasyon]]a [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên zanistî-xeyalî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lucian]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] bxbfptazzfrqild8vp3mo33d3okn1aw 2083422 2083420 2026-08-03T00:38:29Z TheWikipedian1250 45628 /* */ 2083422 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonîzasyon]]a [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lucian]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] mukkxu1fejrfzfisrtxtqnr7r7hp9h4 2083437 2083422 2026-08-03T00:51:01Z TheWikipedian1250 45628 /* */ 2083437 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lucian]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] dwwqi7k8tw2ez9ep5sfb5b29tvm69yq 1 67923 2083505 1908994 2026-08-03T09:22:37Z Avestaboy 34898 /* Berhema True History */ beşeke nû 2083505 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) iyr8jsz0lq3plwg4xxaso9yu0vohd1t 2083506 2083505 2026-08-03T09:22:50Z Avestaboy 34898 2083506 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) hlrcucck2804u5rlq4ule4hxihnim7i 0 70252 2083315 2003501 2026-08-02T22:49:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê di navbera PKK û Tirkiyê de | perçeyekî = | wêne = [[Wêne:PKK-Turkey flag.svg|300px]]<br />[[Wêne:PKK-Conflict-de.png|300px]] | binnivîs = | dîrok = 27ê Çiriya Paşîn 1978 - 12ê Gulana 2025<ref>http://azadiyawelat.site/?p=31418{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]] <br /> [[Başûrê Kurdistanê]] | koordînat = | sedem = Daxwaziya PKK ji bo xweseriya demokratîk li herêmên Kurdan<ref>http://www.haberler.com/ocalan-in-demokratik-ozerklik-projesi-7603622-haberi/</ref>. | encam = Berdewam dike <br /> *Pêvajoya çareseriyê hate rawestandin. *PKK çend bajaran bi tenêyî xweserî îlan kir. Li ser vê esasiyê şerê mezin meşiyan<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.sabah.com.tr/gundem/2015/08/19/ozerklik-oyununa-agir-darbe |sernav=Özerklik oyununa ağır darbe |nivîskar= |weşanger=Sabah Gazetesi |tarîxa-gihiştinê=19ê tebaxê 2015 }}</ref> . *Li çend herêm qedexe ya derketina derve hate îlankirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bugun.com.tr/son-dakika/licede-sokaga-cikma-yasagi-ilan--haberi/1788976 |sernav=Lice'de sokağa çıkma yasağı ilan edildi |nivîskar= |weşanger=Bugün Gazetesi |tarîxa-gihiştinê=19ê tebaxê 2015 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2021 }}</ref>. | rewş = | şervan1 = {{PKK}} <br /> * {{Rojava}} * {{YPG}} * {{YPJ}} * {{KCK}} * {{HPG}} * {{ARGK}} {{Collapsible list | bullets = yes | title = Hêzên din: | {{YPS}} | {{YDG-H}} | {{MLKP}} | {{TAK}} | {{PJAK}}<ref name="presstv">{{Jêder-malper |url=http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |sernav=PJAK attacks along Iran borders decline |weşanger=PressTV |tarîxa-gihiştinê=13 nîsan 2015 |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402153348/http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br /> | {{KKP}} | {{TKP/M-L}} | {{DHKP-C}} | {{PŞK}} | {{ASALA}} }} ---- {{Collapsible list | bullets = yes | title = Piştgirîdan: | {{RUS}}<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Bilgin |pêşnav=Fevzi |sernav=Understanding Turkey's Kurdish Question |sal=2013 |weşanger=Lexington Books |isbn=9780739184035 |rûpel=96 |nivîskar2=Sarihan. Ali |jêgirtin=The USSR, and then Russia, also supported the PKK for many years. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russian newspaper: Russia provided money for PKK |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=russian-newspaper-russia-provided-money-for-pkk-2000-02-28 |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2012 |rojname=Hurriyet Daily News |tarîx=28 sibat 2000 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019081345/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=russian-newspaper-russia-provided-money-for-pkk-2000-02-28 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey devises action plan to dry up PKK’s foreign support |url=http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |tarîxa-gihiştinê=23 tîrmeh 2013 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=30 îlon 2010 |tarîxa-arşîvê=22 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922170816/http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Verify source|date=November 2015}} | {{FRA}} | {{SWE}} | {{CZE}} | {{CAN}} | {{ARM}} | {{DEU}} | {{IRQ}} | {{IRN}}<ref name="Faucompret"/><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |sernav=From Bullets to Ballots: Violent Muslim Movements in Transition |sal=2009 |weşanger=Transaction Publishers |cih=New Brunswick, N.J. |isbn=9781412812016 |rûpel=129 |jêgirtin=Iran's Revolutionary Guards (Pasdaran) trained the PKK in Lebanon's Beka'a Valley. Iran supported the PKK despite Turkey's strict neutrality during the Iran-Iraq War (1980–1988). }}</ref><ref name="telegraph">{{Jêder-nûçe |sernav=Syria and Iran 'backing Kurdish terrorist group', says Turkey |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/9518194/Syria-and-Iran-backing-Kurdish-terrorist-group-says-Turkey.html |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2012 |rojname=The Telegraph |tarîx=3 îlon 2012 }}</ref> | {{BGR}} | {{GBR}} | {{GRC}}<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ocalan: Greeks supplied Kurdish rebels |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/358115.stm |tarîxa-gihiştinê=21 tîrmeh 2013 |tarîx=2 hezîran 1999 |ajans=[[BBC News]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey says Greece supports PKK |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkey-says-greece-supports-pkk-1997-07-01 |tarîxa-gihiştinê=21 tîrmeh 2013 |rojname=[[Hürriyet Daily News]] |tarîx=1 tîrmeh 1999 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019081333/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkey-says-greece-supports-pkk-1997-07-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{SYR}}<small>(Ji Cotmeha 1998)</small><ref name="Faucompret">{{Jêder-kitêb |paşnav=Faucompret |pêşnav=Erik |sernav=Turkish Accession to the EU: Satisfying the Copenhagen Criteria |url=https://archive.org/details/turkishaccession0000fauc |sal=2008 |weşanger=Taylor & Francis |cih=Hoboken |isbn=9780203928967 |rûpel=[https://archive.org/details/turkishaccession0000fauc/page/168 168] |nivîskar2=Konings, Jozef |jêgirtin=The Turkish establishment considered the Kurds' demand for the recognition of their identity a threat to the territorial integrity of the state, the more so because the PKK was supported by countries hostile to Turkey: Soviet Union, Greece, Cyprus, Iran and especially Syria. Syria hosted the organization and its leader for twenty years, and it provided training facilities in the Beka'a Valley of Syrian-controlled northern Lebanon. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Bal |pêşnav=İdris |sernav=Turkish Foreign Policy In Post Cold War Era |sal=2004 |weşanger=BrownWalker Press |cih=Boca Raton, Fl. |isbn=9781581124231 |rûpel=359 |jêgirtin=With the explicit supports of some Arab countries for the PKK such as Syria... }}</ref><ref name="Mannes">{{Jêder-kitêb |paşnav=Mannes |pêşnav=Aaron |sernav=Profiles In Terror: The Guide To Middle East Terrorist Organizations |url=https://archive.org/details/profilesinterror0000mann |sal=2004 |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780742535251 |rûpel=[https://archive.org/details/profilesinterror0000mann/page/185 185] |jêgirtin=PKK has had substantial operations in northern Iraq, with the support of Iran and Syria. }}</ref> | {{CYP}}<ref name="Faucompret">{{Jêder-kitêb |paşnav=Faucompret |pêşnav=Erik |sernav=Turkish Accession to the EU: Satisfying the Copenhagen Criteria |url=https://archive.org/details/turkishaccession0000fauc |sal=2008 |weşanger=Taylor & Francis |cih=Hoboken |isbn=9780203928967 |rûpel=[https://archive.org/details/turkishaccession0000fauc/page/168 168] |nivîskar2=Konings, Jozef |jêgirtin=The Turkish establishment considered the Kurds' demand for the recognition of their identity a threat to the territorial integrity of the state, the more so because the PKK was supported by countries hostile to Turkey: Soviet Union, Greece, Cyprus, Iran and especially Syria. Syria hosted the organization and its leader for twenty years, and it provided training facilities in the Beka'a Valley of Syrian-controlled northern Lebanon. }}</ref> }} | şervan2 = {{TUR}} <br /> * [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] {{Collapsible list | bullets = yes | title = Hêzên din: | [[JİTEM]] | [[Kontrgerilla]] | [[Türk İntikam Tugayı]] | [[Cerdevan]] | {{Flagicon image|Milliyetçi Hareket Partisi Logo.svg}}[[Bozkurt]] }} ---- {{Collapsible list | bullets = yes | title = Piştgirîdan: | {{NATO}} | {{DYA}} | {{TKM}} | {{AZE}} | {{KKTC}} | {{QAT}} }} | şervan3 = | fermandar1 = {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Murat Karayılan]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Bahoz Erdal]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Cemîl Bayik]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Mustafa Karasu]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Duran Kalkan]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Rıza Altun]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Alî Haydar Kaytan]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Zübeyir Aydar]]<br> ---- '''Fermandarên kevn'''<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Abdullah Öcalan]] [[POW|#]]<br/> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Şemdin Sakık]] [[POW|#]]<br/> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Osman Öcalan]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Kemal Pir]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Mahsum Korkmaz]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Nizamettin Taş]]<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Mazlum Doğan]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Kanî Yilmaz]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Hüseyin Yıldırım (PKK)|Hüseyin Yıldırım]]<br/> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Haki Karer]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /> {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Halil Atac]] | fermandar2 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Recep Tayyip Erdoğan]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Binali Yıldırım]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hulusi Akar]]<br> ---- '''Fermandarên kevn'''<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Abdullah Gül]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Ahmet Necdet Sezer]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Süleyman Demirel]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Turgut Özal]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Kenan Evren]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Ahmet Davutoğlu]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Bülent Ecevit]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mesut Yılmaz]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Necmettin Erbakan]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tansu Çiller]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Işık Koşaner]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[İlker Başbuğ]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Yaşar Büyükanıt]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hilmi Özkök]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hüseyin Kıvrıkoğlu]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[İsmail Hakkı Karadayı]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Doğan Güreş]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Necip Torumtay]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Necdet Üruğ]]<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Nurettin Ersin]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Osman Pamukoğlu]]<br> | fermandar3 = | hêz1 = Gerîlla: 40.000 * Artêşa YPG: 65.000 * Parastina Sivîl (YPS): 10.000 | hêz2 = Artêş: 514.850<ref name="aktifhaber">{{Jêder-malper |sernav=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES |url=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13 |weşanger=Turkish Armed Forces |tarîxa-gihiştinê=November 2015 }}</ref><br /> * Cendirme: 148.700<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey's Paramilitary Forces |xebat=Orbat |rûpel=33 |tarîx=25 tîrmeh 2006 |url=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |format=PDF |tarîxa-gihiştinê=21 hezîran 2016 |tarîxa-arşîvê=27 adar 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Polês: 225.000<br /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mysinchew.com/node/37882 |sernav=Turkey's 'village guards' tired of conflict |weşanger=My Sinchew |tarîx=19 nîsan 2010 |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2010 }}</ref> * Cerdevan: 60.000 | hêz3 = | winda1 = (hêjmara giştî ya gerîllayên PKKê nehatiye diyarkirin) | winda2 = 10.000+ endamên TSK <br /> * 356+ efserê polîs * 1.341+ cerdevan | winda3 = | nîşe = Zêdeyî 15.828 sivîl di nav şer de jiyana xwe ji dest dan<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Visweswaran |pêşnav1=edited by Kamala |sernav=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East |tarîx=2013 |weşanger=University of Pennsylvania Press |cih=Philadelphia |isbn=0812207831 |rûpel=14 |çap=1st ed. |url=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Romano |pêşnav1=David |sernav=The Kurdish nationalist movement : opportunity, mobilization and identity |tarîx=2005 |weşanger=Cambridge University Press |cih=Cambridge |isbn=0521684269 |rûpel=81 |url=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC }}</ref> }} '''Şerê PKK û Tirkiyê''', nakokî û şerekî ye ku di sala 1984an de di navbera [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) û [[Tirkiye]]yê de dest pê kiriye.<ref name="End of armed struggle 5">{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace/ |sernav=Ocalan's farewell to arms brings Kurds hope for peace |weşanger=Euronews |tarîx=21 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=21 adar 2013 |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105221827/https://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Paşbingeh == <!-- Refer to ref FAS for this paragraph --> [[Wêne:Kurdish places renamed.svg|thumb|çep|300px|Guhertoyên navê bajarên li Kurdistanê]] Serhildanên Kurd ên li dijî [[Împeratoriya Osmanî]] de , ji bo li ser du sed ragihandin, di heman demê de di şerê pişta modern ji bo nexşe ya [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de , ku avakirina dewleteke neteweyî ya tirk li mafên mirovan yên gelê kurd li Tirkiyê tên tepisandin. Di nav bûyerên girîng ên dîrokî de [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920), [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] (1925), [[Serhildana Agiriyê]] (1930), û li [[Serhildana Dêrsimê]] (1938) hene. [[Partiya Karkerên Kurdistan]] (PKK) di sala 1974 de ji aliyê [[Abdullah Ocalan]] ve hate damezirandin. Di destpêkê de rêxistineke [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst-Lenînîst]] e, ew komunîzma ortodoks berda û bernameya mafên siyasî yên mezintir ku otonomîya çandî ji bo Kurdan hate pejirandin. Di navbera 1978 û 1980 de, PKKê ji bo van armancan kete bisînorên [[Şerê bajariyî]] yên Dewleta Tirk. Di navbera salên 1980 û 1984an de, piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î]] rêxistina xwe dubare kirin û bar kirin bo avahiya [[Rêxistina Awayî]] ya Sûrî. Xirabkarî li gundan-di navbera salên 1984 û 1992 an berdewam kir. PKK çalakiyên xwe guhert da ku şerê li bajaran di navbera salên 1993 û 1995 û di navbera salên 1996 û 1999an de. Rêberê Partiya Karkeran li [[Kenya]] di destpêka sala [[1999]]'an de hatibû girtin, piştî kampanyaya navneteweyî ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Îsraêl]], [[Yewnanistan]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Îtalya]]. Piştî di sala 1999an de pêngava ji bo aştiya yekalî îlan kir, PKKê ji nû ve destpêkirina şerê bi darê zorê ji ber êrîşeke leşkerî ya Tirk di sala 2004an de anî. Ji sala 1974an de bikaribin xwe veguherînin û lihevanînê, ku bi rîyên alavan bû faktoreke sereke li ser piyan mayina xwe bû. Ev hêdî hêdî ji komek ji xwendekarên siyasî yên ji bo rêxistineke dînamîk bûye, û beşek ji armanca xwe li ser şerê li dijî terorê bû. Bi çalakiya xwe ya ser neketî di sala 1991an de li serhildanên Iraqê li dijî [[Sedam Huseyn]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] li herêmên ne-firdan li herêmên kurdan ên li Iraqê spasiya wan herêmên de facto serxwebûna avakirin. [71] PKK di demeke nêzîk dîtin qadeka parastî ji ku wan nikaribû êrîşên li dijî destpêkirin Tirkiye, ku bi bersiva [[Operasyona Polayê]] (1995) û [[Operasyona Çekûçê]] (1997) di hewldana ji bo tepeserkirina PKKê. Di sala 1992an de Giştî yê Kemal Yilmaz, da zanîn ku Daîreya Şerê Taybet (kursî yên kontr-gerîla ) hê di şerê li dijî PKK de çalak bû. [[Wezareta Derve ya Amerîkayê]] fikarên tevlêbûna kontr-gerîla, ên di sala 1994an de Rapor xwe li ser Fêlên Mafên Mirovan a ji bo Tirkiyeyê cîbecîkirin. Ocalan, di encama veguhastina li dijî rayedarên Tirk, bi hewandina îdiaya hevkariyên Balyozxaneya Yewnan û Ajanên CIAê re li [[Kenya]]yê di sala 15ê sibatê 1999an de hatibû girtin. Piştî dadgehkirinê ew bi cezayê mirinê hat, di heman demê de vê hevokê bi cezayê miebet û heta hetayê temena di dema ku cezayê darvekirina di tebaxa 2002an de li Tirkiyeyê bû bû hat rakirin. Di sala 2003an de, bi [[Dagirkirina Iraqê]] ya çekên ji aliyê artêşên berê yên Iraqê ket destê milîsên pir Pêşmergeyên Kurd. PKK û PJAKê wek gelek pêşmergeyên bi çekên xwe wek (ku beşek ji kiryarên PKK li dijî Îranê) ew komên din ên Kurd di destên xwe de di riya xwe îdiayê dîtin li bakûra Iraqê û ji çavkaniyên Tirk ên leşkeriyên rastî. Ev bi hinceta ji bo êrîşên Tirk gelek li ser herêmên Kurdistanê ji Iraqê hatine. Di hezîrana 2007an de, Tirkiye texmînkir ku 3,000 şervanên PKK li [[Kurdistana Iraqê]] heye. == Şer == === Çirûska Yekem (1972-1973) === Kongreya PKK’ê ya yekemîn li sala 1978an e lê di sala 1973an li [[Enqere]]yê bingeha xwe digire. Li Enqereyê yekemîn civîna xwe li bendava Çubukê pêktîne. Divê civînê de Rêberê Gelê Kurd û sazûmankarê PKK Abdullah Ocalan bi şiara Kurdistan tê mêtîngerkirin ve derdikevin rê û dibe tevgera gel a azadiyê. Di salê 70î li cihanê rewşeke du alî bi navê durexiya [[NATO]] û [[Sovyet]]an ve hevayeke cuda li gorî rewşê wê demê hebû û her wiha li Tirkiyeyê jî demokrat û çepgir birêxistin dibû û her wiha durexiya dijberiya vê avadibû. Rêberê Gelê Kurd Ocalan di navbera salên 1972 û 1973an de rêxistinên çepgirên Tirkiyeyê nasdike û biryar dide ku pêwîstî bi tevgereke Kurdistanî heye her wiha PKK di qonaxa xwe ya di grubê de di nava saziyên wekî ADYÖD û DDKO de cih digire.Rêberê Gelê Kurd Ocalan wê demê wiha rave dike: “Ez di nava nêvengên tevgerên civanên şoreşger hem ên tirk hem ên kurdan de bûm.Diyar e ku ez ji wan tevgeran bandorbûm. Di salên DDKO û Dev-Genç’an de sempatîzanbûyina van avaniyan ne bûyereke kêm bibandor e. Min navên [[THKP-C]], [[THKO]], [[TKP/ML-TİKKO]] bihitibûm û min şahîdî ji şahadeta rêberên wan ên merxas kiribû.Di serî de berxwedana Rêberê THKP-C [[Mahir Çayan]] a bi [[Hüseyin Cevahir]] li Maltepeyê û piştre jî bi deh hevalên xwe re ji girtîgehê fîrara wan û li Kizildere’yê gihiştina wan a şahadetê pir bi bandor bû.Bandora wan ev çendî bû ku min pêşengtî ji çalakiya boykotê ya yekemîn kir.Min çûyina Rêberê [[THKO]] [[Deniz Gezmiş]] û du hevalên wî ya sêdarê dît. Di heman demê şahadeta Rêberê [[TİKKO]] [[İbrahim Kaypakkaya]] ya li [[Zindana Amedê]] jî bi bandor bû.” === Derketina Kurdistanê (1977-1978) === Gruba Apoî ji tevgerên şoreşger û demokrat bibandorbû û li paytexta Tirkyeyê gava xwe ya yekemîn avet. Gruba Apo’îji sala 1976an de berê xwe de Kurdistanê û li çarperceyê vê belavbû û rêxistinbûyîna xwe kêlî bi kêlî hûnand. Ocalan pêvajoya Enqereyê û derketina ser dika Kurdistanê di daxuyaniyê xwe de wiha diyar dike: “Avêtina esasê PKK’ê li Enqereyê rûdayina polîtîkayên mêtînger a klasîk e. Bi giştî cihanê di girêdana têkîlya mêtîngerî-metropolê de gelek mînakên şiba vê hatiye jiyin. Min hewlda ez diyar bikim ku derketina ji Enqereyê bijan derbasbû. Bi awayekî wekirî pêvajoyek zehmetbû. Zehmetî ne ji hêza tund,ji xwesertiya faşîzma spî ya tirk û ji nêvenga wê ya di warê psîkolojîk û çandî ditengîjîne bû. Ketina wir çiqas bi zehmet be derketina wê jî ew qas bi zehmet bû.Bi kijan ruh û çandî ve wê bê derketin pir girîng bû. Di nêvenga ku qirkirina çandî serfiraziya xwe jiyan dikir vejîna tevgera netewî ya kurd, şiba miri ji mezel sax derxistin e. Ev rewş gotina ‘Canê ku ruh jê dernekeve hêvî jê qut nabe’ tîne bîra mirov. Veguhestina nexweşa ku rêça vejînê dide, ji nêvengekê birina nêvengeke bi tendirûstî pêywira sereke û ya bingehînbû.’’ Gruba ku li Enqereyê destpêkir li Kurdistanê belavbû. Li Kurdistanê bi hewldana bingeha hişmendiyeyeke îdeolojîk avabike û vê yekê belav bike gun gund, bajar bajar xebat meşandin û gelê kurd û ciwanan di vê bingehê de qezenç kirin. Di sala 1977an de Rêberê grubê Ocalan li pênç- şeş bajaran civînê berendamên qaroyan pêk anî. Ev liv û tevger di demekê kin de li hemû Kurdistanê belavbû û kurdên di bin zextên dewletê hatibûn tepisandin bi vê vtevgerê ve teşeyeke nû girt. Her wiha pêşveçûyina Gruba Apoî li Kurdistanê hate dîtîn ev yek bû sedema ku Gruba Apoî bibe hedefa alîgirên xwînxaran. Di vê pêvajoyê de di 18’ê gulana 1977an de ji pêşengê gruba îdeoljîkbûyînê [[Haki Karer]] ji aliyê rêxistineke aligirê dewletê ya bi navê Sterka Sor hate kuştin. Rêberê GelêKurd Ocalan di nirxandinê xwe yê berê de diyar dike ku li gorî hewcedariya girêdana biranîna [[Haki Karer]] û ji bo ku li hemberî zextên mêtîngeran têkoşînek bi hêz bide di havîna 1977an de li [[Dîlok]]ê bername û gelaleya partiyê amadekir û pêvajoya partîbûyînê da destpêkirin.PKK a ku bi awayekî fermî hate damezarandin danezaneya xwe ya yekemîn di sala 1978an de di bexwedana Sîverekê de weşand. === Derbeya 12’ê îlonê === Piştî damezrandina PKK’ê du salan darbeya 12’ê îlonê bi piştgiriya durexiya Nato pêk hat. Bi darbeya 12’ê îlonê ve dewleta tirk û çeteya kûr Gladio plan û dezge dikir ku kurdan û hêzên çepgir û demokrat qir bikin. Ev yek girêdayî rewşa cihanê ya wê demê bû jî Ocalan di daxuyaniyê xwe yê dawî de ev rewşê wisa bi lêv dikir:“Encam 12’ê îlonê bû. Geo pêwîstiyê hûndirîn û derve ev darbe hatibû dezge kirin. Di wateya dîrokî de rastî hîlweşîna pergala faşîst a tirkên spî dihat û dixwest vê hişweşîne rawestîne. Ji bo vê yekê jî dewsa netewperestiya laîk netewperestiya tirk îslam ji xwe re esas girt,di warê aborî xwe hûndir de girtin û her wiha pêşvekirina global a tekel ve girêda, ji burjîvaziya piraniya wê brokrat derbasî pêşengtiya sermayeya taybetdibe, di warê siyaysî de jî derbasî vesayeta leşkerî dibe.Vê sazûmanê jî destûra bingehîn a 12’ê îlonê ku bi darê zorê hatibû qebûlkirin avakir.” PKK li hemberî darbeyê berxweda û berovajî planê dewleta tirk biheztir û xurtir bû. PKK plana darbeyê hiskir û pêvajoyê pêşbinîkir. Beriya darbeyê hin qadroyên xwe derbasî Rojhilata Navîn kir. Kadroyên PKK ji aliyê Ocalan ve li [[Filîstîn]]ê di warê îdeolojî û di warê şerê gerîla ve hatin perwerdekirin. Rêberê gelê Kurd Ocalan vê demê wiha şirove dike:“me ezmûneke serkeftî di şênberiya Kurdistanê pêş dixist. Ji eniya dij şoreşê dengê tep repa darbeya 12’ê îlonê ya leşkerî dihat. Qetlîamên Meraş, [[Komkujiya Çorumê]], [[Komkujiya Bahçelievlerê]] û qetilkirina gelek kes û ciwanên şoreşger û rewşenbîr nîşan dida ku bêyî ku tu derneke ve derveyî welat ne mimkûne ku tu sax bifilite. Ezmûna 12’ê adara 1971’an ji bo derxstina zanebûnê têr û tijîbû. Îmha kirina kadroyên pêşeng ên rêxistina nîşan dida ku êdî zû biz û nikarin di serxwe de werin.Di 2’ê tîrmeha 1979’an de ji ser Suruçê çûyina [[Rojhilata Navîn]] li gorî rûhê têkoşîna demdirêjîbû.Ji bo şerê gel a demdirêjî û piştgiriya dîplomatîk tam di dema xwe de bû û gavek di cih de htibû avêtin.Gava darbeya leşkerî ya 12’ê îlonê pêk hat hemû grûbên çepgir derbeyên stratejîk xarin. Lê PKK’ê dest bi qonaxeke nû û bi hêvîtir dikir. Bi avayekî wekirî gavên tektîkî û serkeftîbû.” === Têkoşîna Çekdarî === Li wê demê kadroyên PKK’ê yên li Tirkiyeyê hatibûn girtin di Zindana Amedê de ji îşkenceyan dihatin derbaskirin li hemberî îşkenceya derveyî mirovahiyê kadroyên PKK berxwedaneke bêhempa nîşanda. Kadroyên PKK di Zindana Amedê de berxwedana 14’ê tîrmehê ve darbea 12’ê îlonê vala derxistin. Ji bo girêdan û bîranîna şehîdên kadroyên pêşeng ên PKK ê ku di berxwedana mezin a 14’ê tîrmehê de rûmeta gelê kurd gihandin lutkeya herî jor pêngava 15’ê tebaxê pêk hat. Bi pêngava [[15’ê tebaxê]] ve PKK yekemîn çalakiya gerîla li Botanêpêk anî.Berbi salên 1990 ve li [[Bakurê Kurdistanê]] êdî raperîna gelan û serhildan gihiştin asta herî jor. Têkoşîna çekdarî gelek guherînên mezin bi xwe re anî Ocalan li ser pêngavê wan nirxandinana kiribû: “di serî de di vê pêvajoyê zor û zahmet de bi pêşengtiya PKK’ê û bi taybetî bi pêngava 15’ê tebaxê ve berxwedaniya hate kirin hew ne tasfiyekirina rastiya kurdan rawestan di heman demê de di riya azadiyê de navbereke girin hate derbas kirin… Pêşwekirina Rojhilata Navîn berêxwedayîneke stratejîkbû. Dê asoyê rastiya me vekira.Vegera sîstematîk a têkoşîna çekdarî rê da ku rastiya me xwe bigihîne zanebûneke pêştir. Rê daku têkiliya Kurdistan û zorê bê lêkolîn kirin. Pêngava 15’ê tebaxê pêvajoyeke di warê dîtbarî de leşkerî di cewherî de jî rastiyeke polîtîk da bû destpêkirin. Têkiliya di navbera polîtîka û şîdetê de her diçû zelaltir dibû. Şexsiyeta ciwakî, afireneriya ferd, hêza rêxistinbûyinê, netewbûyîna ciwakî û azadiya jinê xwe bêhtir rawedikir û derdiket holê.” === Destpêka Şer (1974-1984) === Di sala 1973an de bi rêbertiya Abdullah Ocalan daxuyaniyekê li ser komek ji nasnameya kurdî hat weşandin. [[Alî Haydar Kaytan]], [[Cemîl Bayik]], [[Haki Karer]] û [[Kemal Pir]] xwe kişandin ser vê komê û ji xwe re Şoreşgerên Kurdistanê bi nav kirin. Di sala 1974an de, li ser navê mafên kurdan biryara avakirina tevgerê kirin. Endamên komê ji bo mafên kurdan li gelek bajaran belavbûn û dest bi avakirina rêxistinên xwendekaran kirin. Piştî vê tevgerê karkeran û cotkaran dest bi piştgirîya rêxistina Şoreşgerên Kurdistanê kirin. Di navbera salên 1977an û 1978an de li gelek deverên Kurdistanê rêwîtiyê û civînan pêk anîn. Di vê demê de endamên komê ji aliyê [[Gurên Boz]] ên rastgirên tundrew û çend eşîrên kurd rastî êrîşan hat. Di 27ê çiriya paşîn a 1978an de, li gundê [[Fîs]]ê ya [[Licê]] de PKK bi awayekî fermî hat damezrandin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html |sernav=Abdullah Öcalan en de ontwikkeling van de PKK |weşanger=Xs4all.nl |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070517214403/http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2007 }}</ref>. Li dora heman demê de komkujiya kurdên elewî bi bala nêzî [[Komkujiya Gurgumê]] dan. Hêzên ewlekariyê yên Tirk bi rastgirên tundrew û bi eşîrên kurd re ket pevçûnê. Di şerên rastgir-çepgiran de aliyên çepgir hatin girtin. Di havîna 1979an de Ocalan çû ye [[Libnan]]ê û [[Sûrî]]yê. Li vir bi Rêberên Fîlîstîn û Sûriyê re hevdîtin pêk anî. Endamên PKKê li kampên vir perwerde ditin. Di dema [[Şerê Libnanê ya navxweyî]] de bi rêjîma Sûriyê re şer kirin. Di [[Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î]] de gelek endamên PKKê hatin girtin, li girtîgehên cuda lê danîn, endamên PKKê di mayîna [[Zîndana Amedê]] de gotinên îşkence binav kirin. Dîsa di tebaxa 1982an de PKKê di civîna li bajarê [[Dera]] a Sûriyê peyam da ku bi armanca destpêka şerê gerîlla wê li Tirkiye "dewleteke serbixwe ya kurdan" were avakirin. Di 21ê adarê 1982an de endamê PKKê [[Mazlum Doğan]] bi encama şewitandina bedena xwe ya li girtîgeha amedê de serhildan û grêva birçîbûnê ya endamên PKKê ku çend kes ji wan jiyana xwe ji dest danî bû dest pê kir. === Serhildana Yekem (1984-1999) === [[Wêne:OHAL.png|thumb|rast|300px|Di salên 1987–2002an de bajarên li Kurdistanê (sor) [[OHAL]] hate îlankirin]] PKKê êrîşa xwe ya yekem li [[Eruh]] a [[Şemzînan]]ê pêk anî. Piştî du rojan li [[Sêrt]]ê qereqola polîsê hat hedefkirin. Di sala 1990an dema serokê Komara Tirkiye [[Turgut Özal]] muzakereya bi PKKê re qebûl kir. Çi ye ku li ser Siyasetmedarên Tirk û PKK muzakere nehate germ nirxandin. Di sala 1993an de, bi rêbertiya [[Eşref Bitlis]] û Turgut Özal re di encama hevdîtina aşitiyê de: PKKê 20ê adarê 1993an de agirbest îlan kir. Dema Turgut Özal xebata çareseriyê kir, wefat kir (17ê nîsanê) û ev çareserî tu car neket rewacê. 24ê gulanê de bi êrîşkirina PKKê agirbest dawî lê hat. === Operesyona Polayê dijî PKKê (22 adar 1995) === {{Gotara bingehîn|Operesyona Polayê}} === Kuştina hovane ya 7 şivanan === Di berddewamiya Operesyona Polayê ya Tirkiyeyê de li herêmên leşkerê tirk xistî bin destê xwe 7 şivanên kurd guhên wan hatine birî û kuştî peyda bûn === Kuştina 3 endamên MÎTê === Piştî belavbûna kuştina 7 şivanên kurd li Duhokê dijî hinek efserên tirk êrîş pêk tê. Di encamê de 3 endamên MÎTê, çar pêşmerge û 4 jî xwepêşanderên kurd tên kuştin. Bi dûçûna angaştan li ser termê efserên tirk de ji 150an zêdetir gule hebûn û çavên wan hatibûn derxistin û guhên wan jî hatibûn birîn <ref>CIA Kürtleri, Tuncay Özkan, r:165</ref> == Pirtûk == * Kürt Kapanı, Murat Yetkin * PKK: Ayrılıkçı Şiddetin 20 Yılı, İsmet Giray İmset == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şerê birakujî]] * [[Çeteya Geverê]] * [[Şerê Sofîk û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sedsala 20an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Pêşmergeyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] sj7pvv16sw9hu3z3yxd34wei8muprup 4 70679 2083502 2083085 2026-08-03T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2083502 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111788 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88647 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86144 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81312 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57939 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13443 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3702 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} dojep7bbkf8swydy5g2ng8snaxq4tkz 0 74274 2083468 1938059 2026-08-03T01:13:24Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank leşkeriya neteweyî | welat = Komara Demokratîk a Gel a Koreyê | navê rastî = {{Unbulleted list |조선인민군 |{{Biçûk|{{Noitalic|[[Romaja|wergerandin]]:}}}} {{Biçûktir|Chosŏn inmin'gun}} }} | wêne = Flag of the Korean People's Army (1992–1993).svg{{!}}border | binnivîs = | sernûçe = [[Lîsteya Alayên Koreya Bakur#Leşkerî|Alaya Artêşa Gel a Kore]] | wêne2 = Emblem of the Korean People's Army.svg | binnivîs2 = | sernûçe2 = Emblema Artêşa Gel a Kore. | dirûşm = | damezrandin = 25 nîsan 1932 (mafxwestin)<br>8 sibat 1947 (rewşa niha) | rewşa niha = | hilweşandin = | yekîne = {{Unbulleted list |style=font-size:95%;white-space:nowrap; | {{Artêş|Koreya Bakur}} | {{Behriye|Koreya Bakur}} | {{Hêzên hewayî|Koreya Bakur}} | {{Pad|26px}}[[Hêzên Stratejîk ên Artêşa Gel a Kore]] | {{Pad|26px}}[[Hêzên Operasyona Taybet ên Koreya Bakur]] | {{Flagicon image|Flag of the Worker-Peasant Red Guards.svg}} [[Nobetgirên Sor ên Karker-Gundî]] }} | navend = [[Pyongyang]], [[Koreya Bakur]] | saetên firrînê = | malper = | serfermandar = [[Wonsu|Mareşal]] [[Kim Jong-un]] | sernavê serfermandar = {{Longitem|[[Serfermandarê Artêşa Gel a Kore|Serfermandar]]}} | wezîrê kahînan = | sernavê wezîrê kahînan = | wezîr = [[Daejang|Gelemperî]] [[Ri Yong-gil]] | sernavê wezîr = {{Longitem|[[Wezîrê Hêzên Çekdar ên Gel|Wezîrê Hêzên Çekdar]]}} | fermandar = [[Chasu|Cîgirê Mareşal]] [[Ri Myong-su]] | sernavê fermandar = {{Longitem|[[Serokê Fermandariya Giştî (Koreya Bakur)|Fermandariya Giştî]]}} | temen = 25 nîsan | leşkeriya bêgavî = 17 salî | daneyên agahiyên giştî = {{Biçûk|2010}} | temenên agahiyên giştî = 15-29 | berdeste = 6,515,279 | berdeste jin = 6,418,693 | lêhatin = 4,836,567 | lêhatina jin = 5,230,137 | gihiştin = 207,737 | gihiştina jin = 204,553 | çalak = {{Nowrap|1,190,000 {{Biçûktir|(2012) ([[Lîsteya dewletên hejmara leşkerên xwe|5. birêzkirin]])<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2010 |url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9 |nivîskar=International Institute for Strategic Studies |lînka-nivîskar=International Institute for Strategic Studies |paşnavê-edîtor=Hackett |pêşnavê-edîtor=James |tarîx=2010-02-03 |weşanger=[[Routledge]] |cih=[[London]] |isbn=1-85743-557-5 |ref=IISS2010 }}</ref>}}}} | birêzkirin = | rezerve = {{Nowrap|600,000 rezerve {{Biçûktir|(2012)}}}}<br>{{Nowrap|5,889,000 paramîlîter {{Biçûktir|(2012) (1. birêzkirin)}}}} | bicihkirin = | sermîyan = ~$10 trîlyon<ref>http://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm World Wide Military Expenditures<!--Bot-generated title--></ref> | ji sedî TBH = ~25%<ref>http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/budget.htm</ref><ref>http://news.nationalpost.com/2012/12/06/north-korea-in-financial-trouble-after-blowing-100-million-on-tributes-to-dead-leader-kim-jong-il/</ref> | dabînkerên navxweyî = {{Unbulleted list|[[Kargeha Çekên Chongyul]] |[[Kargeha Tankê ya Ryu Kyong-su]] |[[Kargeha Motoran a Sungri]]}} | dabînkerên derveyî = | hawirde = | hinarde = {{Nowrap|$100 mîlyon<ref>{{Jêder-nûçe | url=https://www.bloomberg.com/news/2010-11-10/north-korea-exports-100-million-of-arms-each-year-in-breach-of-sanctions.html |xebat=Bloomberg |sernav=North Korea Exports $100 Million a Year in Arms, UN Report Says |tarîx=10 çiriya paşîn 2010 }}</ref>}} | dîrok = [[Şerê Koreyê]] <br/> [[Pevçûnên Koreyî DMZ (1966-69)|Pevçûnên Koreyî DMZ]] <br/> [[Şerê Vîetnamê]] <br/> [[Şerê Yom Kippur]] <br/> [[Şerê Navxweyî yên Sûriyê]] | navref = [[Navrefên leşkeriya berawirdî yên Koreyê]] }} '''Artêşa Gel a Kore''' ('''AGK'''; [[Hangul|Chosŏn'gŭl]]: {{ziman|ko|조선인민군}}; ''Chosŏn inmin'gun'') regezekî hêza leşkerî ya [[Koreya Bakur]] û di bin siyaseta [[Songun]], saziya navendî yên civakên Koreya Bakur e. [[Kim Jong-un]] [[Serfermandarê Artêşa Gel a Kore]] ye û Serokê Giştî yê [[Komîsyona Leşkerî ya Navendî ya Partiya Karkerên Koreyê|Komîsyona Leşkerî ya Navendî]] ye. Hêza parastina AGKê ji pênc yekîneyan pêk tê: * [[Hêzên Bejayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Bejayî]] * [[Hêzên Deryayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Deryayî]] * [[Hêzên Hewayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Hewayî]] * [[Hêzên Stratejîk a Roket (Koreya Bakur)|Hêzên Stratejîk a Roket]] * [[Hêzên Operasyona Taybet ên Koreya Bakur|Hêzên Operasyona Taybet]]. Tevî [[Nobetgirên Sor ên Karker-Gundî]] di bin parastina kontrola AGKê de ye. AGKê dijminên xwe yên sereke wek [[Komara Hêzên Çekdar ên Koreyê]] û [[Hêzên Dewletên Yekbûyî yên Koreyê]], li seranserê [[Herêma Parastina Koreyê]] ji ber [[Peymana Agirbesta Koreyê|Peymana Agirbestê]] ya tîrmeha 1953'an de buye, diparêze û hember digre. {{Wekî ku ji|2016}}, bi 5,889,000 personelên [[paramîlîter]], ew [[Lîsteya dewletên hejmara personelên leşkerî û paramîlîter|mezintirîn rêxistina paramîlîter ên li ser erdê]] ne. Ev hejmar nûnertiya ji xelkên 25% e.<ref>{{Jêder-kovar |url=http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=4109686 |skrîpta-sernav=ko:한반도 인구 7천400만명 시대 임박 |weşanger=United Nations |nivîskar=UNFPA |tarîx=1 çiriya pêşîn 2009 |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2012 |ziman=ko }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |tarîxa-gihiştinê=2017-04-26 |tarîxa-arşîvê=2010-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîrok == Koreya Bakur bi awayekî fermî ji dewrana damezrandina AGKê vegeriyan avakirina [[Kim Il-sung]] ya Artêşa gerîlayan a li dijî [[Japon]]ê. Di sala 1978'an de, "Roja Weqfa ya Leşkerî" ji 8ê sibat heta 25ê nîsanê, wek roja binavkirî yê damezirandina vê artêşê di sala 1932'an de guhertin.<ref>See "Puk chuyo’gi’nyŏm’il 5-10 nyŏnmada taegyumo yŏlpyŏngsik" (North Korea Holds Large Military Parades for Anniversaries Every 5-10 years), Chosŏn Ilbo, 25 April 2007; Chang Jun-ik, "Pukhan Inmingundaesa" (History of the North Korean Military), Seoul, Sŏmundang, 1991, pp. 19-88; Kim Kwang-su, "Chosŏninmingun’ŭi ch’angsŏlgwa palchŏn, 1945~1990" (Foundation and Development of the Korean People’s Army, 1945~1990), Chapter Two in Kyŏngnam University North Korean Studies Graduate School, Pukhan’gunsamunje’ŭi chaejomyŏng (The Military of North Korea: A New Look), Seoul, Hanul Academy, 2006, pp. 63-78.</ref> Di sala 1939 de, Artêşa Dilxwaz ên Koreyê (ADK), li [[Yan'an]], [[Çîn]]ê ava bu. Du kesên berpirsyar ji bo Artêşa [[Kim Tu-bong]] û [[Mu Chong]] bûn. Di heman demê de, dibistaneke nêzîkî Yan'an ji bo perwerdeya rêberên leşkerî û siyasî de ji bo paşerojeke serbixwe ya Koreyê hat avakirin. Di sala 1945'an de, ADKê bi piranî ya mêran nêzîkî 1,000 leşkerên Koreyî ji [[Artêşa Împaratoriya Japonî]] mezin bûn. Di vê heyamê de, ADKê li gel [[Hêzên Komunîst ên Çîn]]ê ji ku ew çek û cebilxane yên xwe kişandin, şer kirin. Piştî têkçûna ya Japonî, ADKê ji nav Hêzên Komunîst ên Çînê li rojhilatê [[Jilin]]ê çûn, ku dixwestin leşkerên etnîkî yên ji koreyê li Çînê bi dest bixin, bi taybetî jî ji [[Yanbian]]ê û tevahiya Koreyê.<ref>Elleman, Bruce. ''Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia''. Routledge (2014). pp. 116-117</ref> Hema piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] û di dema dagirkeriya [[Yekîtiya Sovyetê]] ya beşa [[Koreya Bakur]] de, di paralela 38emîn li navenda Artêşa Sovyetê ya 25emîn li [[Pyongyang]]ê daxuyaniyek xetabarê hemû komên berxwedana çekdarî li bakurê nîvgiravê derxistin û di 12ê çiriya pêşîn a 1945'an de hilweşandin. Du hezar Koreyî bi tecrûbeyên berê ya di Artêşa Sovyetê ji bo amadekirina hêzên elimîn bi destûr ji navenda leşkerî ya Sovyetê ji cihên cuda li seranserê welat hatine şandin û hêza li ser 21ê çiriya pêşîn a 1945'an de hatine afirandin. Li navenda pêwîstiya ji bo yekîneyeke cuda ji bo ewlekariyê li dora rêhesin û damezirandina yekîneyê di 11ê kanûna paşîn a 1946an de hate hestkirin. Hat ragihandin, ku yekîne di 15'°e tebaxê de ji heman salê çalak de wek çavdêriya hêzên ewlekariyê û afirandinê ya hêzên çekdar ên neteweyî heyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub771.pdf |sernav=North Korea's Military Threat |paşnav=Scobell |pêşnav=Andrew |nivîskar2=Sandford, John M. |tarîx=April 2007 |weşanger=Strategic Studies Institute |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2014 |roja-arşîvê=2017-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170216085335/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub771.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Peymangehên leşkerî yên wekî Akademiya Pyongyangê û Akademiya Navendî ya Miduriyetê (No. 2 Karmendên Dibistana AGKê di sala 1949an de amade bû) (di Kanûna 1948an de Akademiya Leşkerî ya AGKê bû), di nêzîk de ji bo perwerdeya karmendên leşkerî û siyasî yên ji bo hêzên çekdar ên nû dan pey. Piştî leşkerî pêk hat û dezgehên ji bo hînkirina leşkerên xwe yên nû hatine çêkirin, Midûriyeta Disîplînê ya Kolorduyê ya Artêşa Gel a Koreyê birêxistin kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Koreya Bakur| ]] [[Kategorî:Leşkeriya Korêya Bakur| ]] [[Kategorî:Leşkerî| ]] [[Kategorî:Şer| ]] dguk01t01dvcnwhd06wz43xwesazahm 0 74438 2083311 2052635 2026-08-02T22:43:48Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083311 wikitext text/x-wiki '''[[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]''' ji serê hilbijartinên dewletê û [[serokê hikûmetê]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Rêbertiya serokê rêveberiyê ji aliyê hikûmeta federal û serfermandarê [[Hêzên Çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Serokê bi mane ji bo wezîfeke çar-salî ji aliyê gel ve bi rêya koleja hilbijartinan de hatine hilbijartin (an ji aliyê Meclisa Nûneran, divê ji bo kolêja hilbijartinan nemîne, xelata piraniya mitleq ya dengên ji tu kesî re) ye. Ji ber ku avahiya di sala 1789an de hate sazkirin, 44 kes wek serokê wezîfedar hatine xizmetkirin. Yê pêşî, [[George Washington]], bi ser ketiye û dengan ji kolêja hilbijartinan ve xurt kiriye. [[Grover Cleveland]] ji aliye avahiya du derveyî miştûmir hate wezîfedarkirin û wek 22em serokê netewe û 24emîn serok hate jimartin. Bi vî awayî di hilbjartinên yekûn de, [[Donald Trump]] 45em serokê netewe ye. Bi xwe niha pênc serokên jîndar ên berê hene. Mirina herî dawî serokê berê {{Dîrok|26|01|2006}} de bi mirina [[Gerald Ford]] bû; serokê herî dawî ya di xizmetê de bû, ku ew dê bimiri jî [[Ronald Reagan]] {{dîrok|5|hezîran|2004}} de bû. [[William Henry Harrison]] kêmtirîn dem de li avahiya xwe mezaxt, ku di 31 rojan de piştî li avahiya xwe ya di sala 1841ê de bû, mir. [[Franklin D. Roosevelt]] dirêjtirîn li ser diwanzdeh salan wezîfedar kiriye, berî mirina di dema çaremîna xwe de zûtir di sala 1945an de; ew bi tenê serokê zêdetir ji du warê xizmet kirine ye. Ji ber ku, pejirandina xala bîst û duyê bi destûra Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya di sala 1951ê de, ti kesek dikaribû bibe serokê zêdetirîn du caran û tu kesek tunebû, ku ji du salan zêdetir têgiha wezîfedarê ji bo kesekî din hate hilbijartin, ku zêdetir careke din bên hilbijartin pêk hatiye. == Serok == {{sticky header}} {|class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;margin:0 auto;" |+ {{Screen reader-only|Lîsteya hemû serokên Dewletên Yekbûyî.}} !scope=col |{{Kurtkirin|Hj.|Hejmar}}<!--{{efn|Presidents are numbered according to uninterrupted periods served by the same person. For example, George Washington served two consecutive terms and is counted as the first president, instead of the first and second, but Grover Cleveland and Donald Trump are counted twice because their two terms were not consecutive. A vice president who temporarily becomes {{girêdan|Acting President of the United States|en|lt=acting president}} under the {{girêdan|Twenty-fifth Amendment to the United States Constitution|en|lt=Twenty-fifth Amendment}} to the Constitution is not counted, because the president remains in office during such a period. Citation not required; general note about the table. }}--> !scope=col class=unsortable |Portre !scope=col |Nav<br>{{Biçûk|(jidayikbûn–mirin)}} !scope=col class=unsortable |Dewr{{Sfnmp|1a1=LOC|2a1=whitehouse.gov}} !scope=col colspan=2 |Partî<!--{{efn|Reflects the president's political party at the start of their presidency. Changes during their time in office are noted. Also reflects the vice president's political party unless otherwise noted beside the individual's name. Citation not required; general note about the table. }}-->{{Sfnp |''Guide to U.S. Elections''|2010|pp=257–258}} !scope=col class=unsortable |Hilbijartin !scope=col class=unsortable |Cîgirserok{{Sfnp|LOC}} |- !rowspan=2 scope="row" |1 |rowspan=2 |[[Wêne:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of George Washington]] |rowspan=2 |'''{{sortname|George|Washington}}'''<br>{{Biçûk|(1732–1799)}}<br>{{Sfnp|McDonald|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|30|4|1789}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1797}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Independent (politician)}}" | |rowspan=2 |''Tine'' |1788–89 |rowspan=2|[[John Adams]]<!-- {{efn|Political parties had not been anticipated when the Constitution was drafted, nor did they exist at the time of the first presidential election in 1788–89. When they did develop, during Washington's first term, Adams joined the faction that became the {{girêdan|Federalist Party|en}}. The elections of 1792 were the first ones in the United States that were contested on anything resembling a partisan basis.{{Sfnmp |''Guide to U.S. Elections''|2010|1pp=197, 272|Nardulli|1992|2p=179}}}} --> |- |1792 |- !scope=row |2 |[[Wêne:John Adams A18236 (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of John Adams]] |'''{{sortname|John|Adams}}'''<br>{{Biçûk|(1735–1826)}}<br>{{Sfnp|Pencak|2000}} |{{dîrok|4|3|1797}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1801}} |style="background-color:{{party color|Federalist Party}}" | |{{girêdan|Federalist Party|en|lt=Federalî}} |1796 |[[Thomas Jefferson]]<!-- {{efn|The 1796 presidential election was the first contested American presidential election and the only one in which a president and vice president were elected from opposing political parties. Federalist John Adams was elected president, and Jefferson of the Democratic-Republicans was elected vice president.{{Sfnp |''Guide to U.S. Elections''|2010|p=274}}}} --> |- !rowspan=2 scope=row |3 |rowspan=2 |[[Wêne:Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800) (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of Thomas Jefferson]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Thomas|Jefferson}}'''<br>{{Biçûk|(1743–1826)}}<br>{{Sfnp|Peterson|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1801}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1809}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=2 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |1800 |{{girêdan|Aaron Burr|en}} |- |1804 |{{girêdan|George Clinton (vice president)|en|lt=George Clinton}} |- !rowspan=4 scope=row |4 |rowspan=4 |[[Wêne:James Madison Portrait 1816 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of James Madison]] |rowspan=4 |'''{{sortname|James|Madison}}'''<br>{{Biçûk|(1751–1836)}}<br>{{Sfnp|Banning|2000}} |rowspan=4 |{{dîrok|4|3|1809}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1817}} |rowspan=4 style="background-color:{{party color|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=4 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |rowspan=2 |1808 |{{girêdan|George Clinton (vice president)|en|lt=George Clinton}} |- |''Piştî 20ê nîsana'' ''1812an vala'' |- |rowspan=2 |1812 |{{girêdan|Elbridge Gerry|en}} |- |''Piştî 23ê çiriya paşîn'' ''a 1814an vala'' |- !rowspan=2 scope=row |5 |rowspan=2 |[[Wêne:James Monroe White House portrait 1819 (cropped 3x4 close).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of James Monroe]] |rowspan=2 |'''{{sortname|James|Monroe}}'''<br>{{Biçûk|(1758–1831)}}<br>{{Sfnp|Ammon|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1817}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1825}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=2 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |1816 |rowspan=2 |{{girêdan|Daniel D. Tompkins|en}} |- |1820 |- !rowspan=2 scope=row |6 |rowspan=2 |[[Wêne:John Quincy Adams 1858 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of John Quincy Adams]] |rowspan=2 |'''{{sortname|John Quincy|Adams}}'''<br>{{Biçûk|(1767–1848)}}<br>{{Sfnp|Hargreaves|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1825}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1829}} |style="background: {{party color|Democratic-Republican Party}}" | |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |rowspan=2 |1824 |rowspan=2 |{{girêdan|John C. Calhoun|en}} |- |style="background: {{party color|National Republican Party}};" | |{{girêdan|National Republican Party|en|lt=Cimhûriya Millî}} |- !rowspan=3 scope=row |7 |rowspan=3 |[[Wêne:Andrew jackson head (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of Andrew Jackson]] |rowspan=3 |'''{{sortname|Andrew|Jackson}}'''<br>{{Biçûk|(1767–1845)}}<br>{{Sfnp|Remini|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1829}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1837}} |rowspan=3 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1828 |{{girêdan|John C. Calhoun|en}} |- |''Piştî 28ê kanûna pêşîn'' ''a 1832an vala ye'' |- |1832 |[[Martin Van Buren]] |- !scope=row |8 |[[Wêne:Martin Van Buren circa 1837 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5]] |'''{{sortname|Martin|Van Buren}}'''<br>{{Biçûk|(1782–1862)}}<br>{{Sfnp|Cole|2000}} |{{dîrok|4|3|1837}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1841}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1836 |{{girêdan|Richard Mentor Johnson|en}} |- !scope=row |9 |[[Wêne:William Henry Harrison Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5]] |'''{{sortname|William Henry|Harrison}}'''<br>{{Biçûk|(1773–1841)}}<br>{{Sfnp|Gutzman|2000}} |{{dîrok|4|3|1841}}<br>–<br>{{dîrok|4|4|1841}} |style="background-color:{{party color|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |1840 |[[John Tyler]] |- !rowspan=2 scope=row |10 |rowspan=2 |[[Wêne:John Tyler (cropped 3x4) (cropped)(2).png|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|John|Tyler}}'''<br>{{Biçûk|(1790–1862)}}<br>{{Sfnp|Shade|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|4|1841}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1845}} |style="background: {{party color|Whig Party (United States)}};" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |rowspan=2 |{{gray|{{endash}}}} |rowspan=2 |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- |style="background: {{party color|Independent (politician)}}"; | |''Tine'' |- !scope=row |11 |[[Wêne:James K Polk (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James K. Polk]] |'''{{sortname|James K.|Polk}}'''<br>{{Biçûk|(1795–1849)}}<br>{{Sfnp|Rawley|2000}} |{{dîrok|4|3|1845}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1849}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1844 |{{girêdan|George M. Dallas|en}} |- !scope=row |12 |[[Wêne:Zachary Taylor restored (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Zachary Taylor]] |'''{{sortname|Zachary|Taylor}}'''<br>{{Biçûk|(1784–1850)}}<br>{{Sfnp|Smith|2000}} |{{dîrok|4|3|1849}}<br>–<br>{{dîrok|9|7|1850}} |style="background-color:{{party color|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |1848 |[[Millard Fillmore]] |- !scope=row |13 |[[Wêne:Fillmore (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Millard Fillmore]] |'''{{sortname|Millard|Fillmore}}'''<br>{{Biçûk|(1800–1874)}}<br>{{Sfnp|Anbinder|2000}} |{{dîrok|9|7|1850}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1853}} |style="background-color:{{party color|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |{{gray|{{endash}}}} |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- !rowspan=2 scope=row |14 |rowspan=2 |[[Wêne:Mathew Brady - Franklin Pierce - alternate crop (cropped)(2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Franklin Pierce]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Franklin|Pierce}}'''<br>{{Biçûk|(1804–1869)}}<br>{{Sfnp|Gara|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1853}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1857}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1852 |{{girêdan|William R. King|en}} |- |''Piştî 18ê nîsana'' ''1853an vala ye'' |- !scope=row |15 |[[Wêne:James Buchanan (cropped 3x4).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James Buchanan]] |'''{{sortname|James|Buchanan}}'''<br>{{Biçûk|(1791–1868)}}<br>{{Sfnp|Gienapp|2000}} |{{dîrok|4|3|1857}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1861}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1856 |{{girêdan|John C. Breckinridge|en}} |- !rowspan=2 scope=row |16 |rowspan=2 |[[Wêne:Abraham Lincoln 1863 Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Abraham Lincoln]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Abraham|Lincoln}}'''<br>{{Biçûk|(1809–1865)}}<br>{{Sfnp|McPherson (b)|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1861}}<br>–<br>{{dîrok|15|4|1865}} |style="background: {{party color|Republican Party (United States)}}"; | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1860 |{{girêdan|Hannibal Hamlin|en}} |- |style="background: {{party color|National Union Party (United States)}};" | |{{girêdan|National Union Party (United States)|en|lt=Yekîtiya Millî}} |1864 |[[Andrew Johnson]] |- !rowspan=2 scope=row |17 |rowspan=2 |[[Wêne:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Andrew Johnson]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Andrew|Johnson}}'''<br>{{Biçûk|(1808–1875)}}<br>{{Sfnp|Trefousse|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|15|4|1865}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1869}} |style="background: {{party color|National Union Party (United States)}};" | |{{girêdan|National Union Party (United States)|en|lt=Yekîtiya Millî}} |rowspan=2 |{{gray|{{endash}}}} |rowspan=2 |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- |style="background: {{party color|Democratic Party (United States)}};" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |- !rowspan=3 scope=row |18 |rowspan=3 |[[Wêne:Ulysses S Grant by Brady c1870-restored (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Ulysses S. Grant]] |rowspan=3 |'''{{sortname|Ulysses S.|Grant}}'''<br>{{Biçûk|(1822–1885)}}<br>{{Sfnp|McPherson (a)|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1869}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1877}} |rowspan=3 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1868 |{{girêdan|Schuyler Colfax|en}} |- |rowspan=2 |1872 |{{girêdan|Henry Wilson|en}} |- |''Piştî 22ê çiriya paşîn a'' ''1875an vala'' |- !scope=row |19 |[[Wêne:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Rutherford B. Hayes]] |'''{{sortname|Rutherford B.|Hayes}}'''<br>{{Biçûk|(1822–1893)}}<br>{{Sfnp|Hoogenboom|2000}} |{{dîrok|4|3|1877}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1881}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1876 |{{girêdan|William A. Wheeler|en}} |- !scope=row |20 |[[Wêne:James Abram Garfield, photo portrait seated (3x4 cropped b).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James A. Garfield]] |'''{{sortname|James A.|Garfield}}'''<br>{{Biçûk|(1831–1881)}}<br>{{Sfnp|Peskin|2000}} |{{dîrok|4|3|1881}}<br>–<br>{{dîrok|19|9|1881}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1880 |[[Chester A. Arthur]] |- !scope=row |21 |[[Wêne:Chester A. Arthur by Abraham Bogardus (cropped) (2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Sepia photographic portrait of Chester A. Arthur]] |'''{{sortname|Chester A.|Arthur}}'''<br>{{Biçûk|(1829–1886)}}<br>{{Sfnp|Reeves|2000}} |{{dîrok|19|9|1881}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1885}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{endash}}}} |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- !rowspan=2 scope=row |22 |rowspan=2 |[[Wêne:Grover Cleveland by Charles Milton Bell color change (3x4 cropped b).jpg|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Grover|Cleveland}}'''<br>{{Biçûk|(1837–1908)}}<br>{{Biçûk|''dewra 1ê''}}<br>{{Sfnp|Campbell|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1885}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1889}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1884 |{{girêdan|Thomas A. Hendricks|en}} |- |''Piştî 25ê çiriya paşîn a'' ''1885an vala'' |- !scope=row |23 |[[Wêne:Benjamin Harrison, head and shoulders bw photo, 1896 (4x5 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Benjamin Harrison]] |'''{{sortname|Benjamin|Harrison}}'''<br>{{Biçûk|(1833–1901)}}<br>{{Sfnp|Spetter|2000}} |{{dîrok|4|3|1889}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1893}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1888 |{{girêdan|Levi P. Morton|en}} |- !scope=row |24 |[[Wêne:StephenGroverCleveland.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Grover Cleveland]] |'''{{sortname|Grover|Cleveland}}'''<br>{{Biçûk|(1837–1908)}}<br>{{Biçûk|''dewra 2an''}}<br>{{Sfnp|Campbell|2000}} |{{dîrok|4|3|1893}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1897}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1892 |[[Adlai Stevenson&nbsp;I]] |- !rowspan=3 scope=row |25 |rowspan=3 |[[Wêne:William McKinley Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of William McKinley|]] |rowspan=3 |'''{{sortname|William|McKinley}}'''<br>{{Biçûk|(1843–1901)}}<br>{{Sfnp|Gould (a)|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1897}}<br>–<br>{{dîrok|14|9|1901}} |rowspan=3 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |1896 |{{girêdan|Garret Hobart|en}} |- |''Piştî 21ê çiriya paşîn a'' ''1899an vala'' |- |1900 |[[Theodore Roosevelt]] |- !rowspan=2 scope=row |26 |rowspan=2 |[[Wêne:Theodore Roosevelt by the Pach Bros (4x5 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Theodore Roosevelt]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Theodore|Roosevelt}}'''<br>{{Biçûk|(1858–1919)}}<br>{{Sfnp|Harbaugh|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|14|9|1901}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1909}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{endash}}}} |''Heta 4ê adara'' ''1905an vala'' |- |1904 |{{girêdan|Charles W. Fairbanks|en}} |- !rowspan=2 scope=row |27 |rowspan=2 |[[Wêne:William Howard Taft by Pach Brothers (3x4 ropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of William Howard Taft]] |rowspan=2 |'''{{sortname|William Howard|Taft}}'''<br>{{Biçûk|(1857–1930)}}<br>{{Sfnp|Gould (b)|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1909}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1913}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |1908 |{{girêdan|James S. Sherman|en}} |- |''Piştî 30ê çiriya pêşîn<br>a 1912an vala'' |- !rowspan=2 scope=row |28 |rowspan=2 |[[Wêne:President Woodrow Wilson Harris & Ewing (3x4 cropped c).jpg|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Woodrow|Wilson}}'''<br>{{Biçûk|(1856–1924)}}<br>{{Sfnp|Ambrosius|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1913}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1921}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1912 |rowspan=2 |{{girêdan|Thomas R. Marshall|en}} |- |1916 |- !scope=row |29 |[[Wêne:Warren G Harding-Harris & Ewing (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Warren G. Harding]] |'''{{sortname|Warren G.|Harding}}'''<br>{{Biçûk|(1865–1923)}}<br>{{Sfnp|Hawley|2000}} |{{dîrok|4|3|1921}}<br>–<br>{{dîrok|2|8|1923}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1920 |[[Calvin Coolidge]] |- !rowspan=2 scope=row |30 |rowspan=2 |[[Wêne:President Calvin Coolidge, 1924 head-and-shoulders portrait, facing slightly right (2).jpeg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Calvin Coolidge]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Calvin|Coolidge}}'''<br>{{Biçûk|(1872–1933)}}<br>{{Sfnp|McCoy|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|2|8|1923}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1929}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{endash}}}} |''Heta 4ê adara'' ''1925an vala'' |- |1924 |[[Charles Gates Dawes]] |- !scope=row |31 |[[Wêne:Unsuccessful 1932.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Herbert Hoover]] |'''{{sortname|Herbert|Hoover}}'''<br>{{Biçûk|(1874–1964)}}<br>{{Sfnp|Hoff (a)|2000}} |{{dîrok|4|3|1929}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1933}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1928 |{{girêdan|Charles Curtis|en}} |- !rowspan=4 scope=row |32 |rowspan=4|[[Wêne:FDR-1944-Campaign-Portrait (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Franklin D. Roosevelt]] |rowspan=4 |'''{{sortname|Franklin D.|Roosevelt}}'''<br>{{Biçûk|(1882–1945)}}<br>{{Sfnp|Brinkley|2000}} |rowspan=4|{{dîrok|4|3|1933}}<br>–<br>{{dîrok|12|4|1945}} |rowspan=4 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=4|[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1932 |rowspan=2|{{girêdan|John Nance Garner|en}} |- |1936 |- |1940 |{{girêdan|Henry A. Wallace|en}} |- |1944 |[[Harry S. Truman]] |- !rowspan=2 scope=row |33 |rowspan=2 |[[Wêne:TRUMAN 58-766-06 (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Harry S. Truman]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Harry S.|Truman}}'''<br>{{Biçûk|(1884–1972)}}<br>{{Sfnp|Hamby|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|12|4|1945}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1953}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |{{gray|{{endash}}}} |''Heta 20ê kanûna paşîn<br>''a ''1949an vala'' |- |1948 |{{girêdan|Alben W. Barkley|en}} |- !rowspan=2 scope=row |34 |rowspan=2 |[[Wêne:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959 (cropped)(3).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Dwight D. Eisenhower]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Dwight D.|Eisenhower}}'''<br>{{Biçûk|(1890–1969)}}<br>{{Sfnp|Ambrose|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1953}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1961}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1952 |rowspan=2 |[[Richard Nixon]] |- |1956 |- !scope=row |35 |[[Wêne:John F. Kennedy, White House color photo portrait (3x4) (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of John F. Kennedy]] |'''{{sortname|John F.|Kennedy}}'''<br>{{Biçûk|(1917–1963)}}<br>{{Sfnp|Parmet|2000}} |{{dîrok|20|1|1961}}<br>–<br>{{dîrok|22|11|1963}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1960 |[[Lyndon B. Johnson]] |- !rowspan=2 scope=row |36 |rowspan=2 |[[Wêne:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Lyndon B. Johnson|]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Lyndon B.|Johnson}}'''<br>{{Biçûk|(1908–1973)}}<br>{{Sfnp|Gardner|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|22|11|1963}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1969}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |{{gray|{{endash}}}} |''Heta 20ê kanûna paşîn<br>a 1965an vala'' |- |1964 |{{girêdan|Hubert Humphrey|en}} |- !rowspan=4 scope=row |37 |rowspan=4 |[[Wêne:Richard Nixon presidential portrait (1).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Richard Nixon|]] |rowspan=4 |'''{{sortname|Richard|Nixon}}'''<br>{{Biçûk|(1913–1994)}}<br>{{Sfnp|Hoff (b)|2000}} |rowspan=4 |{{dîrok|20|1|1969}}<br>–<br>{{dîrok|9|8|1974}} |rowspan=4 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=4 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1968 |rowspan=2 |{{girêdan|Spiro Agnew|en}} |- |rowspan=3 |1972 |- |''Vala:<br>10ê çiriya pêşîn – 6ê kanûna pêşîn, 1973an'' |- |[[Gerald Ford]] |- !rowspan=2 scope=row |38 |rowspan=2 |[[Wêne:Gerald Ford presidential portrait (cropped 3).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Gerald Ford]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Gerald|Ford}}'''<br>{{Biçûk|(1913–2006)}}<br>{{Sfnp|Greene|2013}} |rowspan=2 |{{dîrok|9|8|1974}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1977}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |{{gray|{{endash}}}} |''Heta 19ê kanûna pêşîn'' ''a 1974an vala'' |- |{{girêdan|Nelson Rockefeller|en}} |- !scope=row |39 |[[Wêne:Jimmy Carter presidential portrait (cropped 1).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Jimmy Carter]] |'''{{sortname|Jimmy|Carter}}'''<br>{{Biçûk|(1924–2024)}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (a)}} |{{dîrok|20|1|1977}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1981}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1976 |{{girêdan|Walter Mondale|en}} |- !rowspan=2 scope=row |40 |rowspan=2 |[[Wêne:Official Portrait of President Reagan 1981-cropped.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Ronald Reagan]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Ronald|Reagan}}'''<br>{{Biçûk|(1911–2004)}}<br>{{Sfnp|Schaller|2004}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1981}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1989}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1980 |rowspan=2 |[[George H. W. Bush]] |- |1984 |- !scope=row |41 |[[Wêne:George H. W. Bush presidential portrait (cropped 2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of George H. W. Bush]] |'''{{sortname|George H. W.|Bush}}'''<br>{{Biçûk|(1924–2018)}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (b)}} |{{dîrok|20|1|1989}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1993}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1988 |{{girêdan|Dan Quayle|en}} |- !rowspan=2 scope=row |42 |rowspan=2 |[[Wêne:Bill Clinton.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Bill Clinton]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Bill|Clinton}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (c)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1993}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2001}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1992 |rowspan=2 |[[Al Gore]] |- |1996 |- !rowspan=2 scope=row |43 |rowspan=2 |[[Wêne:George-W-Bush.jpeg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of George W. Bush]] |rowspan=2 |'''{{sortname|George W.|Bush}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (d)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|2001}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2009}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |2000 |rowspan=2 |{{girêdan|Dick Cheney|en}} |- |2004 |- !rowspan=2 scope=row |44 |rowspan=2 |[[Wêne:President Barack Obama, 2012 portrait crop.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Barack Obama]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Barack|Obama}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1961}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (e)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|2009}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2017}} |rowspan=2 style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |2008 |rowspan=2 |[[Joe Biden]] |- |2012 |- !scope=row |45 |[[Wêne:Donald Trump official portrait (3x4a).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Donald Trump]] |'''{{sortname|Donald|Trump}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Biçûk|''dewra 1ê''}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (f)}} |{{dîrok|20|1|2017}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2021}} |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |2016 |[[Mike Pence]] |- !scope=row |46 |[[Wêne:Joe Biden presidential portrait (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Joe Biden]] |'''{{sortname|Joe|Biden}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1942}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (g)}} |{{dîrok|20|1|2021}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2025}} |style="background-color:{{party color|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |2020 |[[Kamala Harris]] |- !scope=row |47 |[[Wêne:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Donald Trump]] |'''{{sortname|Donald|Trump}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Biçûk|''dewra 2an''}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (f)}} |{{dîrok|20|1|2025}}<br>–<br>''Di wezîfeyê de'' |style="background-color:{{party color|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |[[Hilbijartina serokatiya DYAyê 2024|2024]] |{{girêdan|JD Vance|en}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|20em}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Guide to U.S. Elections |weşanger=[[SAGE Publications]] |sal=2010 |isbn=978-1-60426-536-1 |ref={{sfnRef|''Guide to U.S. Elections''|2010}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Chronological List of Presidents, First Ladies, and Vice Presidents of the United States |url=https://www.loc.gov/rr/print/list/057_chron.html |roja-gihiştinê=20 sibat 2020 |weşanger=[[Library of Congress]] |ref={{sfnRef|LOC}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Presidents |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] |ref={{sfnRef|whitehouse.gov}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ambrose |pêşnav=Stephen E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Eisenhower, Dwight David |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700094 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700094 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ambrosius |pêşnav=Lloyd E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Wilson, Woodrow |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600726 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600726 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ammon |pêşnav=Harry |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Monroe, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300338 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300338 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Anbinder |pêşnav=Tyler |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Fillmore, Millard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400374 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400374 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Banning |pêşnav=Lance |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Madison, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300303 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300303 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Brinkley |pêşnav=Alan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Roosevelt, Franklin Delano |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600567 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600567 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Campbell |pêşnav=Ballard C. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Cleveland, Grover |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500144 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500144 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Cole |pêşnav=Donald B. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Van Buren, Martin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300507 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300507 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gara |pêşnav=Larry |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Pierce, Franklin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400788 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400788 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gardner |pêşnav=Lloyd |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Johnson, Lyndon Baines |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700147 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700147 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gienapp |pêşnav=William E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Buchanan, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400170 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400170 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gould |pêşnav=Lewis L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=McKinley, William |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500507 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500507 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Gould (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gould |pêşnav=Lewis L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Taft, William Howard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600642 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600642 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Gould (b)|2000}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Greenberger |pêşnav=Scott S. |sernav=The Unexpected President: The Life and Times of Chester A. Arthur |url=https://archive.org/details/unexpectedpresid00scot |tarîx=2017 |weşanger=Da Capo Press |isbn=978-0-306-82390-9 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Greene |pêşnav=John Robert |tarîx=2013 |sernav=Ford, Gerald R., Jr. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-1501345 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1501345 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gutzman |pêşnav=K. R. Constantine |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harrison, William Henry |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300211 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300211 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hamby |pêşnav=Alonzo L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Truman, Harry S. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700307 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700307 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Harbaugh |pêşnav=William H. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Roosevelt, Theodore |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600569 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600569 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hargreaves |pêşnav=Mary W. M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Adams, John Quincy |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300002 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300002 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hawley |pêşnav=Ellis W. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harding, Warren Gamaliel |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600253 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600253 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoff |pêşnav=Joan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Hoover, Herbert Clark |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600287 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600287 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Hoff (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoff |pêşnav=Joan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Nixon, Richard Milhous |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700684 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700684 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Hoff (b)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoogenboom |pêşnav=Ari |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Hayes, Rutherford Birchard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500331 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500331 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McCoy |pêşnav=Donald R. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Coolidge, Calvin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600109 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600109 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McDonald |pêşnav=Forrest |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Washington, George |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200332 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McPherson |pêşnav=James M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Grant, Ulysses S. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500291 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500291 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|McPherson (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=McPherson |pêşnav=James M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Lincoln, Abraham |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400631 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400631 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|McPherson (b)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Parmet |pêşnav=Herbert S. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Kennedy, John Fitzgerald |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700152 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700152 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Pencak |pêşnav=William |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Adams, John |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0100007 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0100007 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Peskin |pêşnav=Allan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Garfield, James Abram |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500264 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500264 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Peterson |pêşnav=Merrill D. |tarîx=2000 |sernav=Jefferson, Thomas |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200196 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200196 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Rawley |pêşnav=James A. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Polk, James Knox |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400795 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400795 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Reeves |pêşnav=Thomas C. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Arthur, Chester Alan |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500033 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500033 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Remini |pêşnav=Robert V. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Jackson, Andrew |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300238 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300238 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Schaller |pêşnav=Michael |tarîx=2004 |sernav=Reagan, Ronald Wilson |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700791 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700791 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Shade |pêşnav=William G. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Tyler, John |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0401004 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0401004 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Smith |pêşnav=Elbert B. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Taylor, Zachary |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400978 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400978 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Spetter |pêşnav=Allan Burton |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harrison, Benjamin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500320 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500320 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Trefousse |pêşnav=Hans L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Johnson, Andrew |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400566 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400566 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |sernav=James Carter |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/james-carter/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (a)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=George H. W. Bush |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/george-h-w-bush/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (b)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=William J. Clinton |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (c)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=George W. Bush |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/george-w-bush/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (d)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Barack Obama |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (e)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Donald Trump |url=https://www.whitehouse.gov/administration/donald-j-trump/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (f)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Joe Biden |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/administration/president-biden/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (g)}} }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * {{Commons-inline|Category:Presidents of the United States|President of the United States}} {{Serokdewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serokdewletên DYAyê|*]] 9epni7yf75kin1qptha1s76hl50j0lm 2083415 2083311 2026-08-03T00:34:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2083415 wikitext text/x-wiki '''[[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]''' ji serê hilbijartinên dewletê û [[serokê hikûmetê]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Rêbertiya serokê rêveberiyê ji aliyê hikûmeta federal û serfermandarê [[Hêzên Çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Serokê bi mane ji bo wezîfeke çar-salî ji aliyê gel ve bi rêya koleja hilbijartinan de hatine hilbijartin (an ji aliyê Meclisa Nûneran, divê ji bo kolêja hilbijartinan nemîne, xelata piraniya mitleq ya dengên ji tu kesî re) ye. Ji ber ku avahiya di sala 1789an de hate sazkirin, 44 kes wek serokê wezîfedar hatine xizmetkirin. Yê pêşî, [[George Washington]], bi ser ketiye û dengan ji kolêja hilbijartinan ve xurt kiriye. [[Grover Cleveland]] ji aliye avahiya du derveyî miştûmir hate wezîfedarkirin û wek 22em serokê netewe û 24emîn serok hate jimartin. Bi vî awayî di hilbjartinên yekûn de, [[Donald Trump]] 45em serokê netewe ye. Bi xwe niha pênc serokên jîndar ên berê hene. Mirina herî dawî serokê berê {{Dîrok|26|01|2006}} de bi mirina [[Gerald Ford]] bû; serokê herî dawî ya di xizmetê de bû, ku ew dê bimiri jî [[Ronald Reagan]] {{dîrok|5|hezîran|2004}} de bû. [[William Henry Harrison]] kêmtirîn dem de li avahiya xwe mezaxt, ku di 31 rojan de piştî li avahiya xwe ya di sala 1841ê de bû, mir. [[Franklin D. Roosevelt]] dirêjtirîn li ser diwanzdeh salan wezîfedar kiriye, berî mirina di dema çaremîna xwe de zûtir di sala 1945an de; ew bi tenê serokê zêdetir ji du warê xizmet kirine ye. Ji ber ku, pejirandina xala bîst û duyê bi destûra Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya di sala 1951ê de, ti kesek dikaribû bibe serokê zêdetirîn du caran û tu kesek tunebû, ku ji du salan zêdetir têgiha wezîfedarê ji bo kesekî din hate hilbijartin, ku zêdetir careke din bên hilbijartin pêk hatiye. == Serok == {{sticky header}} {|class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;margin:0 auto;" |+ {{Screen reader-only|Lîsteya hemû serokên Dewletên Yekbûyî.}} !scope=col |{{Kurtkirin|Hj.|Hejmar}}<!--{{efn|Presidents are numbered according to uninterrupted periods served by the same person. For example, George Washington served two consecutive terms and is counted as the first president, instead of the first and second, but Grover Cleveland and Donald Trump are counted twice because their two terms were not consecutive. A vice president who temporarily becomes {{girêdan|Acting President of the United States|en|lt=acting president}} under the {{girêdan|Twenty-fifth Amendment to the United States Constitution|en|lt=Twenty-fifth Amendment}} to the Constitution is not counted, because the president remains in office during such a period. Citation not required; general note about the table. }}--> !scope=col class=unsortable |Portre !scope=col |Nav<br>{{Biçûk|(jidayikbûn–mirin)}} !scope=col class=unsortable |Dewr{{Sfnmp|1a1=LOC|2a1=whitehouse.gov}} !scope=col colspan=2 |Partî<!--{{efn|Reflects the president's political party at the start of their presidency. Changes during their time in office are noted. Also reflects the vice president's political party unless otherwise noted beside the individual's name. Citation not required; general note about the table. }}-->{{Sfnp |''Guide to U.S. Elections''|2010|pp=257–258}} !scope=col class=unsortable |Hilbijartin !scope=col class=unsortable |Cîgirserok{{Sfnp|LOC}} |- !rowspan=2 scope="row" |1 |rowspan=2 |[[Wêne:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of George Washington]] |rowspan=2 |'''{{sortname|George|Washington}}'''<br>{{Biçûk|(1732–1799)}}<br>{{Sfnp|McDonald|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|30|4|1789}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1797}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Independent (politician)}}" | |rowspan=2 |''Tine'' |1788–89 |rowspan=2|[[John Adams]]<!-- {{efn|Political parties had not been anticipated when the Constitution was drafted, nor did they exist at the time of the first presidential election in 1788–89. When they did develop, during Washington's first term, Adams joined the faction that became the {{girêdan|Federalist Party|en}}. The elections of 1792 were the first ones in the United States that were contested on anything resembling a partisan basis.{{Sfnmp |''Guide to U.S. Elections''|2010|1pp=197, 272|Nardulli|1992|2p=179}}}} --> |- |1792 |- !scope=row |2 |[[Wêne:John Adams A18236 (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of John Adams]] |'''{{sortname|John|Adams}}'''<br>{{Biçûk|(1735–1826)}}<br>{{Sfnp|Pencak|2000}} |{{dîrok|4|3|1797}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1801}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Federalist Party}}" | |{{girêdan|Federalist Party|en|lt=Federalî}} |1796 |[[Thomas Jefferson]]<!-- {{efn|The 1796 presidential election was the first contested American presidential election and the only one in which a president and vice president were elected from opposing political parties. Federalist John Adams was elected president, and Jefferson of the Democratic-Republicans was elected vice president.{{Sfnp |''Guide to U.S. Elections''|2010|p=274}}}} --> |- !rowspan=2 scope=row |3 |rowspan=2 |[[Wêne:Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800) (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of Thomas Jefferson]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Thomas|Jefferson}}'''<br>{{Biçûk|(1743–1826)}}<br>{{Sfnp|Peterson|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1801}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1809}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=2 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |1800 |{{girêdan|Aaron Burr|en}} |- |1804 |{{girêdan|George Clinton (vice president)|en|lt=George Clinton}} |- !rowspan=4 scope=row |4 |rowspan=4 |[[Wêne:James Madison Portrait 1816 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of James Madison]] |rowspan=4 |'''{{sortname|James|Madison}}'''<br>{{Biçûk|(1751–1836)}}<br>{{Sfnp|Banning|2000}} |rowspan=4 |{{dîrok|4|3|1809}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1817}} |rowspan=4 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=4 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |rowspan=2 |1808 |{{girêdan|George Clinton (vice president)|en|lt=George Clinton}} |- |''Piştî 20ê nîsana'' ''1812an vala'' |- |rowspan=2 |1812 |{{girêdan|Elbridge Gerry|en}} |- |''Piştî 23ê çiriya paşîn'' ''a 1814an vala'' |- !rowspan=2 scope=row |5 |rowspan=2 |[[Wêne:James Monroe White House portrait 1819 (cropped 3x4 close).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of James Monroe]] |rowspan=2 |'''{{sortname|James|Monroe}}'''<br>{{Biçûk|(1758–1831)}}<br>{{Sfnp|Ammon|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1817}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1825}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic-Republican Party}}" | |rowspan=2 |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |1816 |rowspan=2 |{{girêdan|Daniel D. Tompkins|en}} |- |1820 |- !rowspan=2 scope=row |6 |rowspan=2 |[[Wêne:John Quincy Adams 1858 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of John Quincy Adams]] |rowspan=2 |'''{{sortname|John Quincy|Adams}}'''<br>{{Biçûk|(1767–1848)}}<br>{{Sfnp|Hargreaves|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1825}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1829}} |style="background: {{Rengê partiyê|Democratic-Republican Party}}" | |{{girêdan|Democratic-Republican Party|en|lt=Demokrat-<br>Cimhûrî}} |rowspan=2 |1824 |rowspan=2 |{{girêdan|John C. Calhoun|en}} |- |style="background: {{Rengê partiyê|National Republican Party}};" | |{{girêdan|National Republican Party|en|lt=Cimhûriya Millî}} |- !rowspan=3 scope=row |7 |rowspan=3 |[[Wêne:Andrew jackson head (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Painting of Andrew Jackson]] |rowspan=3 |'''{{sortname|Andrew|Jackson}}'''<br>{{Biçûk|(1767–1845)}}<br>{{Sfnp|Remini|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1829}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1837}} |rowspan=3 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1828 |{{girêdan|John C. Calhoun|en}} |- |''Piştî 28ê kanûna pêşîn'' ''a 1832an vala ye'' |- |1832 |[[Martin Van Buren]] |- !scope=row |8 |[[Wêne:Martin Van Buren circa 1837 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5]] |'''{{sortname|Martin|Van Buren}}'''<br>{{Biçûk|(1782–1862)}}<br>{{Sfnp|Cole|2000}} |{{dîrok|4|3|1837}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1841}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1836 |{{girêdan|Richard Mentor Johnson|en}} |- !scope=row |9 |[[Wêne:William Henry Harrison Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5]] |'''{{sortname|William Henry|Harrison}}'''<br>{{Biçûk|(1773–1841)}}<br>{{Sfnp|Gutzman|2000}} |{{dîrok|4|3|1841}}<br>–<br>{{dîrok|4|4|1841}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |1840 |[[John Tyler]] |- !rowspan=2 scope=row |10 |rowspan=2 |[[Wêne:John Tyler (cropped 3x4) (cropped)(2).png|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|John|Tyler}}'''<br>{{Biçûk|(1790–1862)}}<br>{{Sfnp|Shade|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|4|1841}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1845}} |style="background: {{Rengê partiyê|Whig Party (United States)}};" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |rowspan=2 |{{gray|{{En dash}}}} |rowspan=2 |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- |style="background: {{Rengê partiyê|Independent (politician)}}"; | |''Tine'' |- !scope=row |11 |[[Wêne:James K Polk (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James K. Polk]] |'''{{sortname|James K.|Polk}}'''<br>{{Biçûk|(1795–1849)}}<br>{{Sfnp|Rawley|2000}} |{{dîrok|4|3|1845}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1849}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1844 |{{girêdan|George M. Dallas|en}} |- !scope=row |12 |[[Wêne:Zachary Taylor restored (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Zachary Taylor]] |'''{{sortname|Zachary|Taylor}}'''<br>{{Biçûk|(1784–1850)}}<br>{{Sfnp|Smith|2000}} |{{dîrok|4|3|1849}}<br>–<br>{{dîrok|9|7|1850}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |1848 |[[Millard Fillmore]] |- !scope=row |13 |[[Wêne:Fillmore (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Millard Fillmore]] |'''{{sortname|Millard|Fillmore}}'''<br>{{Biçûk|(1800–1874)}}<br>{{Sfnp|Anbinder|2000}} |{{dîrok|9|7|1850}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1853}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Whig Party (United States)}}" | |{{girêdan|Whig Party (United States)|en|lt=Whig}} |{{gray|{{En dash}}}} |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- !rowspan=2 scope=row |14 |rowspan=2 |[[Wêne:Mathew Brady - Franklin Pierce - alternate crop (cropped)(2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Franklin Pierce]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Franklin|Pierce}}'''<br>{{Biçûk|(1804–1869)}}<br>{{Sfnp|Gara|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1853}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1857}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1852 |{{girêdan|William R. King|en}} |- |''Piştî 18ê nîsana'' ''1853an vala ye'' |- !scope=row |15 |[[Wêne:James Buchanan (cropped 3x4).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James Buchanan]] |'''{{sortname|James|Buchanan}}'''<br>{{Biçûk|(1791–1868)}}<br>{{Sfnp|Gienapp|2000}} |{{dîrok|4|3|1857}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1861}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1856 |{{girêdan|John C. Breckinridge|en}} |- !rowspan=2 scope=row |16 |rowspan=2 |[[Wêne:Abraham Lincoln 1863 Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Abraham Lincoln]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Abraham|Lincoln}}'''<br>{{Biçûk|(1809–1865)}}<br>{{Sfnp|McPherson (b)|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1861}}<br>–<br>{{dîrok|15|4|1865}} |style="background: {{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}"; | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1860 |{{girêdan|Hannibal Hamlin|en}} |- |style="background: {{Rengê partiyê|National Union Party (United States)}};" | |{{girêdan|National Union Party (United States)|en|lt=Yekîtiya Millî}} |1864 |[[Andrew Johnson]] |- !rowspan=2 scope=row |17 |rowspan=2 |[[Wêne:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Andrew Johnson]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Andrew|Johnson}}'''<br>{{Biçûk|(1808–1875)}}<br>{{Sfnp|Trefousse|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|15|4|1865}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1869}} |style="background: {{Rengê partiyê|National Union Party (United States)}};" | |{{girêdan|National Union Party (United States)|en|lt=Yekîtiya Millî}} |rowspan=2 |{{gray|{{En dash}}}} |rowspan=2 |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- |style="background: {{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}};" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |- !rowspan=3 scope=row |18 |rowspan=3 |[[Wêne:Ulysses S Grant by Brady c1870-restored (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Ulysses S. Grant]] |rowspan=3 |'''{{sortname|Ulysses S.|Grant}}'''<br>{{Biçûk|(1822–1885)}}<br>{{Sfnp|McPherson (a)|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1869}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1877}} |rowspan=3 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1868 |{{girêdan|Schuyler Colfax|en}} |- |rowspan=2 |1872 |{{girêdan|Henry Wilson|en}} |- |''Piştî 22ê çiriya paşîn a'' ''1875an vala'' |- !scope=row |19 |[[Wêne:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Rutherford B. Hayes]] |'''{{sortname|Rutherford B.|Hayes}}'''<br>{{Biçûk|(1822–1893)}}<br>{{Sfnp|Hoogenboom|2000}} |{{dîrok|4|3|1877}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1881}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1876 |{{girêdan|William A. Wheeler|en}} |- !scope=row |20 |[[Wêne:James Abram Garfield, photo portrait seated (3x4 cropped b).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of James A. Garfield]] |'''{{sortname|James A.|Garfield}}'''<br>{{Biçûk|(1831–1881)}}<br>{{Sfnp|Peskin|2000}} |{{dîrok|4|3|1881}}<br>–<br>{{dîrok|19|9|1881}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1880 |[[Chester A. Arthur]] |- !scope=row |21 |[[Wêne:Chester A. Arthur by Abraham Bogardus (cropped) (2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Sepia photographic portrait of Chester A. Arthur]] |'''{{sortname|Chester A.|Arthur}}'''<br>{{Biçûk|(1829–1886)}}<br>{{Sfnp|Reeves|2000}} |{{dîrok|19|9|1881}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1885}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{En dash}}}} |''Di tevahiya serokatiyê de'' ''vala'' |- !rowspan=2 scope=row |22 |rowspan=2 |[[Wêne:Grover Cleveland by Charles Milton Bell color change (3x4 cropped b).jpg|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Grover|Cleveland}}'''<br>{{Biçûk|(1837–1908)}}<br>{{Biçûk|''dewra 1ê''}}<br>{{Sfnp|Campbell|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1885}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1889}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |rowspan=2 |1884 |{{girêdan|Thomas A. Hendricks|en}} |- |''Piştî 25ê çiriya paşîn a'' ''1885an vala'' |- !scope=row |23 |[[Wêne:Benjamin Harrison, head and shoulders bw photo, 1896 (4x5 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Benjamin Harrison]] |'''{{sortname|Benjamin|Harrison}}'''<br>{{Biçûk|(1833–1901)}}<br>{{Sfnp|Spetter|2000}} |{{dîrok|4|3|1889}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1893}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1888 |{{girêdan|Levi P. Morton|en}} |- !scope=row |24 |[[Wêne:StephenGroverCleveland.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Grover Cleveland]] |'''{{sortname|Grover|Cleveland}}'''<br>{{Biçûk|(1837–1908)}}<br>{{Biçûk|''dewra 2an''}}<br>{{Sfnp|Campbell|2000}} |{{dîrok|4|3|1893}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1897}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1892 |[[Adlai Stevenson&nbsp;I]] |- !rowspan=3 scope=row |25 |rowspan=3 |[[Wêne:William McKinley Portrait (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of William McKinley|]] |rowspan=3 |'''{{sortname|William|McKinley}}'''<br>{{Biçûk|(1843–1901)}}<br>{{Sfnp|Gould (a)|2000}} |rowspan=3 |{{dîrok|4|3|1897}}<br>–<br>{{dîrok|14|9|1901}} |rowspan=3 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=3 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |1896 |{{girêdan|Garret Hobart|en}} |- |''Piştî 21ê çiriya paşîn a'' ''1899an vala'' |- |1900 |[[Theodore Roosevelt]] |- !rowspan=2 scope=row |26 |rowspan=2 |[[Wêne:Theodore Roosevelt by the Pach Bros (4x5 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Theodore Roosevelt]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Theodore|Roosevelt}}'''<br>{{Biçûk|(1858–1919)}}<br>{{Sfnp|Harbaugh|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|14|9|1901}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1909}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{En dash}}}} |''Heta 4ê adara'' ''1905an vala'' |- |1904 |{{girêdan|Charles W. Fairbanks|en}} |- !rowspan=2 scope=row |27 |rowspan=2 |[[Wêne:William Howard Taft by Pach Brothers (3x4 ropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of William Howard Taft]] |rowspan=2 |'''{{sortname|William Howard|Taft}}'''<br>{{Biçûk|(1857–1930)}}<br>{{Sfnp|Gould (b)|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1909}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1913}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |1908 |{{girêdan|James S. Sherman|en}} |- |''Piştî 30ê çiriya pêşîn<br>a 1912an vala'' |- !rowspan=2 scope=row |28 |rowspan=2 |[[Wêne:President Woodrow Wilson Harris & Ewing (3x4 cropped c).jpg|frameless|upright=0.5]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Woodrow|Wilson}}'''<br>{{Biçûk|(1856–1924)}}<br>{{Sfnp|Ambrosius|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|4|3|1913}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1921}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1912 |rowspan=2 |{{girêdan|Thomas R. Marshall|en}} |- |1916 |- !scope=row |29 |[[Wêne:Warren G Harding-Harris & Ewing (3x4 cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Warren G. Harding]] |'''{{sortname|Warren G.|Harding}}'''<br>{{Biçûk|(1865–1923)}}<br>{{Sfnp|Hawley|2000}} |{{dîrok|4|3|1921}}<br>–<br>{{dîrok|2|8|1923}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1920 |[[Calvin Coolidge]] |- !rowspan=2 scope=row |30 |rowspan=2 |[[Wêne:President Calvin Coolidge, 1924 head-and-shoulders portrait, facing slightly right (2).jpeg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Calvin Coolidge]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Calvin|Coolidge}}'''<br>{{Biçûk|(1872–1933)}}<br>{{Sfnp|McCoy|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|2|8|1923}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1929}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |{{gray|{{En dash}}}} |''Heta 4ê adara'' ''1925an vala'' |- |1924 |[[Charles Gates Dawes]] |- !scope=row |31 |[[Wêne:Unsuccessful 1932.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Black-and-white photographic portrait of Herbert Hoover]] |'''{{sortname|Herbert|Hoover}}'''<br>{{Biçûk|(1874–1964)}}<br>{{Sfnp|Hoff (a)|2000}} |{{dîrok|4|3|1929}}<br>–<br>{{dîrok|4|3|1933}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1928 |{{girêdan|Charles Curtis|en}} |- !rowspan=4 scope=row |32 |rowspan=4|[[Wêne:FDR-1944-Campaign-Portrait (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Franklin D. Roosevelt]] |rowspan=4 |'''{{sortname|Franklin D.|Roosevelt}}'''<br>{{Biçûk|(1882–1945)}}<br>{{Sfnp|Brinkley|2000}} |rowspan=4|{{dîrok|4|3|1933}}<br>–<br>{{dîrok|12|4|1945}} |rowspan=4 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=4|[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1932 |rowspan=2|{{girêdan|John Nance Garner|en}} |- |1936 |- |1940 |{{girêdan|Henry A. Wallace|en}} |- |1944 |[[Harry S. Truman]] |- !rowspan=2 scope=row |33 |rowspan=2 |[[Wêne:TRUMAN 58-766-06 (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Harry S. Truman]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Harry S.|Truman}}'''<br>{{Biçûk|(1884–1972)}}<br>{{Sfnp|Hamby|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|12|4|1945}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1953}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |{{gray|{{En dash}}}} |''Heta 20ê kanûna paşîn<br>''a ''1949an vala'' |- |1948 |{{girêdan|Alben W. Barkley|en}} |- !rowspan=2 scope=row |34 |rowspan=2 |[[Wêne:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959 (cropped)(3).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Dwight D. Eisenhower]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Dwight D.|Eisenhower}}'''<br>{{Biçûk|(1890–1969)}}<br>{{Sfnp|Ambrose|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1953}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1961}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1952 |rowspan=2 |[[Richard Nixon]] |- |1956 |- !scope=row |35 |[[Wêne:John F. Kennedy, White House color photo portrait (3x4) (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of John F. Kennedy]] |'''{{sortname|John F.|Kennedy}}'''<br>{{Biçûk|(1917–1963)}}<br>{{Sfnp|Parmet|2000}} |{{dîrok|20|1|1961}}<br>–<br>{{dîrok|22|11|1963}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1960 |[[Lyndon B. Johnson]] |- !rowspan=2 scope=row |36 |rowspan=2 |[[Wêne:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Lyndon B. Johnson|]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Lyndon B.|Johnson}}'''<br>{{Biçûk|(1908–1973)}}<br>{{Sfnp|Gardner|2000}} |rowspan=2 |{{dîrok|22|11|1963}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1969}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |{{gray|{{En dash}}}} |''Heta 20ê kanûna paşîn<br>a 1965an vala'' |- |1964 |{{girêdan|Hubert Humphrey|en}} |- !rowspan=4 scope=row |37 |rowspan=4 |[[Wêne:Richard Nixon presidential portrait (1).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Richard Nixon|]] |rowspan=4 |'''{{sortname|Richard|Nixon}}'''<br>{{Biçûk|(1913–1994)}}<br>{{Sfnp|Hoff (b)|2000}} |rowspan=4 |{{dîrok|20|1|1969}}<br>–<br>{{dîrok|9|8|1974}} |rowspan=4 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=4 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1968 |rowspan=2 |{{girêdan|Spiro Agnew|en}} |- |rowspan=3 |1972 |- |''Vala:<br>10ê çiriya pêşîn – 6ê kanûna pêşîn, 1973an'' |- |[[Gerald Ford]] |- !rowspan=2 scope=row |38 |rowspan=2 |[[Wêne:Gerald Ford presidential portrait (cropped 3).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Gerald Ford]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Gerald|Ford}}'''<br>{{Biçûk|(1913–2006)}}<br>{{Sfnp|Greene|2013}} |rowspan=2 |{{dîrok|9|8|1974}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1977}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |rowspan=2 |{{gray|{{En dash}}}} |''Heta 19ê kanûna pêşîn'' ''a 1974an vala'' |- |{{girêdan|Nelson Rockefeller|en}} |- !scope=row |39 |[[Wêne:Jimmy Carter presidential portrait (cropped 1).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Jimmy Carter]] |'''{{sortname|Jimmy|Carter}}'''<br>{{Biçûk|(1924–2024)}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (a)}} |{{dîrok|20|1|1977}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1981}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1976 |{{girêdan|Walter Mondale|en}} |- !rowspan=2 scope=row |40 |rowspan=2 |[[Wêne:Official Portrait of President Reagan 1981-cropped.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Ronald Reagan]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Ronald|Reagan}}'''<br>{{Biçûk|(1911–2004)}}<br>{{Sfnp|Schaller|2004}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1981}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1989}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1980 |rowspan=2 |[[George H. W. Bush]] |- |1984 |- !scope=row |41 |[[Wêne:George H. W. Bush presidential portrait (cropped 2).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of George H. W. Bush]] |'''{{sortname|George H. W.|Bush}}'''<br>{{Biçûk|(1924–2018)}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (b)}} |{{dîrok|20|1|1989}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|1993}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |1988 |{{girêdan|Dan Quayle|en}} |- !rowspan=2 scope=row |42 |rowspan=2 |[[Wêne:Bill Clinton.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Bill Clinton]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Bill|Clinton}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (c)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|1993}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2001}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |1992 |rowspan=2 |[[Al Gore]] |- |1996 |- !rowspan=2 scope=row |43 |rowspan=2 |[[Wêne:George-W-Bush.jpeg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of George W. Bush]] |rowspan=2 |'''{{sortname|George W.|Bush}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (d)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|2001}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2009}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |2000 |rowspan=2 |{{girêdan|Dick Cheney|en}} |- |2004 |- !rowspan=2 scope=row |44 |rowspan=2 |[[Wêne:President Barack Obama, 2012 portrait crop.jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Barack Obama]] |rowspan=2 |'''{{sortname|Barack|Obama}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1961}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (e)}} |rowspan=2 |{{dîrok|20|1|2009}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2017}} |rowspan=2 style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |rowspan=2 |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |2008 |rowspan=2 |[[Joe Biden]] |- |2012 |- !scope=row |45 |[[Wêne:Donald Trump official portrait (3x4a).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Donald Trump]] |'''{{sortname|Donald|Trump}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Biçûk|''dewra 1ê''}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (f)}} |{{dîrok|20|1|2017}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2021}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |2016 |[[Mike Pence]] |- !scope=row |46 |[[Wêne:Joe Biden presidential portrait (cropped).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Joe Biden]] |'''{{sortname|Joe|Biden}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1942}})}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (g)}} |{{dîrok|20|1|2021}}<br>–<br>{{dîrok|20|1|2025}} |style="background-color:{{Rengê partiyê|Democratic Party (United States)}}" | |[[Partiya Demokrat (DYA)|Demokrat]] |2020 |[[Kamala Harris]] |- !scope=row |47 |[[Wêne:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|frameless|upright=0.5|alt=Photographic portrait of Donald Trump]] |'''{{sortname|Donald|Trump}}'''<br>{{Biçûk|({{Born in|1946}})}}<br>{{Biçûk|''dewra 2an''}}<br>{{Sfnp|whitehouse.gov (f)}} |{{dîrok|20|1|2025}}<br>–<br>''Di wezîfeyê de'' |style="background-color:{{Rengê partiyê|Republican Party (United States)}}" | |[[Partiya Komarparêz a DYAyê|Cimhûrî]] |[[Hilbijartina serokatiya DYAyê 2024|2024]] |{{girêdan|JD Vance|en}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|20em}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Guide to U.S. Elections |weşanger=[[SAGE Publications]] |sal=2010 |isbn=978-1-60426-536-1 |ref={{sfnRef|''Guide to U.S. Elections''|2010}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Chronological List of Presidents, First Ladies, and Vice Presidents of the United States |url=https://www.loc.gov/rr/print/list/057_chron.html |roja-gihiştinê=20 sibat 2020 |weşanger=[[Library of Congress]] |ref={{sfnRef|LOC}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Presidents |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] |ref={{sfnRef|whitehouse.gov}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ambrose |pêşnav=Stephen E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Eisenhower, Dwight David |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700094 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700094 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ambrosius |pêşnav=Lloyd E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Wilson, Woodrow |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600726 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600726 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Ammon |pêşnav=Harry |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Monroe, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300338 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300338 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Anbinder |pêşnav=Tyler |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Fillmore, Millard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400374 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400374 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Banning |pêşnav=Lance |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Madison, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300303 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300303 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Brinkley |pêşnav=Alan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Roosevelt, Franklin Delano |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600567 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600567 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Campbell |pêşnav=Ballard C. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Cleveland, Grover |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500144 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500144 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Cole |pêşnav=Donald B. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Van Buren, Martin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300507 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300507 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gara |pêşnav=Larry |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Pierce, Franklin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400788 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400788 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gardner |pêşnav=Lloyd |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Johnson, Lyndon Baines |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700147 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700147 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gienapp |pêşnav=William E. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Buchanan, James |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400170 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400170 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gould |pêşnav=Lewis L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=McKinley, William |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500507 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500507 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Gould (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gould |pêşnav=Lewis L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Taft, William Howard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600642 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600642 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Gould (b)|2000}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Greenberger |pêşnav=Scott S. |sernav=The Unexpected President: The Life and Times of Chester A. Arthur |url=https://archive.org/details/unexpectedpresid00scot |tarîx=2017 |weşanger=Da Capo Press |isbn=978-0-306-82390-9 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Greene |pêşnav=John Robert |tarîx=2013 |sernav=Ford, Gerald R., Jr. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-1501345 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1501345 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gutzman |pêşnav=K. R. Constantine |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harrison, William Henry |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300211 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300211 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hamby |pêşnav=Alonzo L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Truman, Harry S. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700307 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700307 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Harbaugh |pêşnav=William H. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Roosevelt, Theodore |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600569 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600569 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hargreaves |pêşnav=Mary W. M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Adams, John Quincy |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300002 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300002 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hawley |pêşnav=Ellis W. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harding, Warren Gamaliel |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600253 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600253 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoff |pêşnav=Joan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Hoover, Herbert Clark |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600287 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600287 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Hoff (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoff |pêşnav=Joan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Nixon, Richard Milhous |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700684 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700684 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|Hoff (b)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Hoogenboom |pêşnav=Ari |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Hayes, Rutherford Birchard |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500331 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500331 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McCoy |pêşnav=Donald R. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Coolidge, Calvin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600109 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600109 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McDonald |pêşnav=Forrest |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Washington, George |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200332 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=McPherson |pêşnav=James M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Grant, Ulysses S. |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500291 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500291 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|McPherson (a)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=McPherson |pêşnav=James M. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Lincoln, Abraham |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400631 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400631 |isbn=978-0-19-860669-7 |ref={{sfnRef|McPherson (b)|2000}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Parmet |pêşnav=Herbert S. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Kennedy, John Fitzgerald |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700152 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700152 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Pencak |pêşnav=William |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Adams, John |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0100007 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0100007 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Peskin |pêşnav=Allan |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Garfield, James Abram |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500264 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500264 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Peterson |pêşnav=Merrill D. |tarîx=2000 |sernav=Jefferson, Thomas |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200196 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200196 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Rawley |pêşnav=James A. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Polk, James Knox |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400795 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400795 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Reeves |pêşnav=Thomas C. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Arthur, Chester Alan |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500033 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500033 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Remini |pêşnav=Robert V. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Jackson, Andrew |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300238 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300238 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Schaller |pêşnav=Michael |tarîx=2004 |sernav=Reagan, Ronald Wilson |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700791 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700791 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Shade |pêşnav=William G. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Tyler, John |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0401004 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0401004 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Smith |pêşnav=Elbert B. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Taylor, Zachary |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400978 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400978 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Spetter |pêşnav=Allan Burton |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Harrison, Benjamin |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500320 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500320 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Trefousse |pêşnav=Hans L. |tarîx=2000 |sala-orîjînal=1999 |sernav=Johnson, Andrew |url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400566 |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |malper=[[American National Biography]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400566 |isbn=978-0-19-860669-7 }} * {{Jêder-malper |sernav=James Carter |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/james-carter/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (a)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=George H. W. Bush |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/george-h-w-bush/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (b)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=William J. Clinton |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (c)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=George W. Bush |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/george-w-bush/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (d)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Barack Obama |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (e)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Donald Trump |url=https://www.whitehouse.gov/administration/donald-j-trump/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (f)}} }} * {{Jêder-malper |sernav=Joe Biden |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/administration/president-biden/ |roja-gihiştinê=14 gulan 2022 |weşanger=[[whitehouse.gov]] ([[National Archives and Records Administration|NARA]] Archive) |ref={{sfnRef|whitehouse.gov (g)}} }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk|Category:Presidents of the United States|President of the United States}} {{Serokdewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serokdewletên DYAyê|*]] j4owumq3yrag6cwro2vkendpavyhqwp 0 79335 2083398 2082019 2026-08-03T00:19:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083398 wikitext text/x-wiki [[Wêne:One of the masterpieces of the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan. Jewelry wore by Christian people in Sulaymaniyah. Made in the early 18th century CE. Silver and precious stones.jpg|thumb|Xaça kurdî: Yek ji şaheserên Muzexaneya Mîrata Kurdan, Silêmanî, Başûrê Kurdistanê. Zêrên ku ji aliyê kurdên mesîhî ve li Silêmaniyê hatine li xwe kirin, ji destpêka [[sedsala 18an]].]] '''Kurdên mesîhî, kurdên xiristiyan''', ango '''kurdên fileh''', ji Kurdên bi baweriya [[Xiristiyanî|xirîstiyaniyê]] re tê gotin, ên ku baweriyê bi [[Îsa]]yê [[Mesîh]] tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/ku/makale/zerde-t-ezdayet |sernav=Zerde_tî û Ezdayetî - Amîda Kurd |malper=www.amidakurd.net |roja-gihiştinê=2025-09-30 |ziman=ku |roja-arşîvê=2025-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251005073551/https://www.amidakurd.net/ku/makale/zerde-t-ezdayet |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/notfound.html |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-30 }}</ref> Hinek kurd ji demên pêşîn ve xirîstiyaniyê şopandine û wek xirîstiyan mane. Piraniya xirîstiyanên kurd ên nûjen ji dînên xwe yên berê derbasî xiristiyaniyê bûne, di nav de dînên îranî yên kevin, [[zerdeştî]], îslam û [[êzdîtî]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the age of the Caliphates : the Islamic Near East from the sixth to the eleventh century |url=https://archive.org/details/isbn_2900582405256 |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh N. |weşanger=Pearson-Longman |sal=2004 |isbn=0-582-40525-4. OCLC 55792252. |çap=2 |cih=Harlow, England |ziman=en }}</ref> Kurdên mesîhî nasnameya xwe ya kurd diparêzin, [[Încîla kurdî]] dixwînin, ayînên xwe bi kurdî lidardixin û saya [[înternet]] û [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] xwe bi rêxistin dikin. == Etîmolojî == Ji demên islamiyên paşîn û demên [[osmanî]] ve, bi [[kurmancî]] navandina [[fileh]] dihat û ta îro jî tê bikaranîn ji dêla [[mesîhî]]. Sedema vê navandina têkiliya mesîhiyan bikarê [[felahî]] ango çandinê bû, ku bi gelemperî li gund û bajaran rûdiniştin û cotyarî dikirin. Çunku di wan deman de pirraniya êlên kurd [[misilman]] bûn û rengê jiyana wan koçerîtî bû, ku karên felahî nedikirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Dîrok == Ji sedsalên pêşîn ên piştî zayînî ve, [[Misyonerî|mîsyonerên]] xiristiyan li [[Mezopotamya]] û li [[Kurdistan]]ê çalak bûn. Lewma di [[sedsala 4an]] û [[Sedsala 5an|5an]] de, di nav kurdan de alîgirên [[dêra suryanî-ortodoks]] û [[dêra nestûrî]] hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2016/09/02/religion-in-kurdistan/ |sernav=Religion in Kurdistan |malper=History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2025-09-30 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2025-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250911084517/https://historyofkurd.com/english/2016/09/02/religion-in-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/565/christianity/ |sernav=Christianity - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2025-09-30 |ziman=en-US }}</ref> Bi belavbûna îslamê di [[sedsala 7an]] de, beşên mezin ên gelê kurd derbasî îslamê bûn, lê dîsa jî komên biçûk wekî xiristiyan man. [[Dîroknas]]ê [[ereb]] [[Mesûdî]] di [[sedsala 10an]] de behsa xiristiyanên kurd dike, ku wekî beşek ji nestûrî an jakobît dihatin dîtin. Herwiha [[Marco Polo]] di sala [[1272]]an de, di gerên xwe yên li [[Mûsil]]ê de, behsa kurdên xiristiyan ên li herêmên çiyayî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-c-104/V-1/page/0591.html.en |sernav=Notes on Marco Polo : vol.1 / Page 591 (Color Image) |malper=dsr.nii.ac.jp |roja-gihiştinê=2025-10-02 |roja-arşîvê=2026-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260214153515/https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-c-104/V-1/page/0591.html.en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bin desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewî]] ya [[Sedsala 16an|sedsalên 16an]] û [[Sedsala 17an|17an]] de, kurdên xiristiyan li gel xiristiyanên [[Suryanî|asûrî]], [[ermenî]] û [[Suryanî|aramî]] dijiyan. Nasnameya wan a taybet di nav dêrên mezin ên rojhilatî de vejiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishpeople.org/christianity/ |sernav=Christianity |malper=KurdishPeople.Org |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en-US }}</ref> Di [[sedsala 19an]] de, mîsyonerên [[ewropî]], bi taybetî [[Protestanî|protestan]], li herêmê xuya bûn û cara ewil veguherînên kurdan bo xiristiyaniyê tomar kirin. Gelek xiristiyanên li [[bakurê Kurdistanê]] û Mezopotamyaya Bakur, di nav de xiristiyanên kurd jî, bi rûdana [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirina ermeniyan]] û [[Nijadkujiya suryaniyan|asûriyan]] bûn qurbanên komkujiyan. Bi vî havî gelek [[civat]] winda bûn an jî di nav komên din ên xiristiyan de hatin [[Bişavtin|asîmîlekirin]]. Tenê ji nîvê [[sedsala 20an]] û pê ve, bi rêya tevgerên mîsyoneriyê yên [[evangelîk]], civatên nû yên kurd ava bûn, di serî de li [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Tirkiye|Tirkiyê]]. Ji navdarên êlên kurdên mesîhî herdu êlên ku ji alî dîroknasê islamî yê binavê [[Elmesûdî]] hatibûn behskiririn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Navê van herdû êlên kurdên mesîhî [[Yaaqibe]] ango [[Yaqûban]] û [[Cewzeqn]] ango [[Hûrikan]] bûn, û welatê wan çiyayê [[Cûdî]] û derdora wê bû. Di demên paşîn de jî hinek dîroknasan li ser kurdên mesîhî nivîstin, mîna [[rojhilatnas]]ê [[alman]] [[Lerch]], ê ku mijûlê kurdên filehên êla [[tiyarî]] bûbû li herêma [[Hekarî]]. Di dema nûjen de jî hin nivîskaran mesîhiyên kurd zikr kirin, mîna [[Zekeriya Wesfî]] ê sûrî, ku li gor gotinên wî pirraniya êla [[Hevêrkan]] ya li Rojava mesîhî bû. === Sedsala 21ê û vejîna xiristiyanên kurd === [[Wêne:Small church used by Christians and Yezidis together in Nisiriye village near Sheikhan in the Kurdistan Region of Iraq 02.jpg|thumb|Dêreke biçûk a ku kurdên xiristiyan û êzidî bi hev re li gundê Nisiriyê yê nêzîkî Şêxanê li Herêma Kurdistanê bikar tînin (sala 2002an).]] Di [[sedsala 21ê]] de, jiyan û nasnameya xiristiyaniyê di nav kurdan de, bi taybetî li [[Herêma Kurdistanê]], vejînek dît. Li bajarên wekî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Dihok]]ê, civatên evangelîkî hatin damezirandin, yên ku ji aliyê kesên xiristiyaniyê derbas bûn ve têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://christianitymiddleeast.gr/resources/newsfeed/296-the-untold-story-of-syrian-kurdish-christians?utm_source=chatgpt.com |sernav=The Untold Story of Syrian Kurdish Christians |malper=christianitymiddleeast.gr |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en-gb |paşnav=Ilias }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2026 }}</ref> Herwiha li [[rojavaya Kurdistanê]] jî, kurdan li [[Qamişlo]], [[Kobanî]] û [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] [[dêr]]ên biçûk ên malê damezrandin. Di sala [[2019]]an de, li Kobaniyê cara yekem bi awayekî fermî dêrek ji bo xiristiyanên kurd hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://syrianobserver.com/foreign-actors/kurds-embrace-christianity-and-kobani-celebrates-inauguration-of-church.html |sernav=Kurds Embrace Christianity and Kobani Celebrates Inauguration of Church - The Syrian Observer |tarîx=2019-06-26 |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdish Orthodox cross.jpg|thumb|Xaça kurdî ya ortodoks îro bûye sinbula xiristiyanên roja me.]] Îro xiristiyanên kurd hindikahiyeke pir biçûk in, lê endamên wan roj bi roj zêdetir dibin. Piraniya wan girêdayî rêbazên evangelîkî ne. Gelek kes behsa [[cudakarî]] û dûrxistina civakî dikin, nemaze li herêmên gundî yên [[konservatîf]]. Di heman demê de, ew xwe wekî beşek ji vîzyoneke piralî (pluralîst) ya ji bo Kurdistanê dibînin, ku tê de olên cuda dikarin li kêleka hev di aştiyê de bijîn. == Kurdên xiristiyan yên navdar == * [[Îbn el-Dehhak]] * [[Sazan Hendrix]] * [[Zara (hunermend)|Zara]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên xiristiyan| ]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Kurdistanê]] [[Kategorî:Xirîstiyan]] adjuna325ye74hb963hv94f5gl4grzv 0 82318 2083260 1913863 2026-08-02T21:50:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083260 wikitext text/x-wiki Gelek [[Endamwer|organîzmayên]] celeb di celebên nêr û mê de pispor in, her yek wekî '''cins''' tê zanîn.<ref name="Stevenson">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4XycAQAAQBAJ&pg=PA1320 |sernav=Concise Oxford English Dictionary: Book & CD-ROM Set |weşanger=[[OUP Oxford]] |sal=2011 |isbn=978-0-19-960110-3 |rûpel=1302 |jêgirtin=Sex: Either of the two main categories (male and female) into which humans and most other living things are divided on the basis of their reproductive functions. The fact of belonging to one of these categories. The group of all members of either sex. |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2018 |authors=Angus Stevenson, Maurice Waite }}</ref><ref name="Purves">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kS-h84pMJw4C&pg=PA736 |sernav=Life: The Science of Biology |weşanger=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |sal=2000 |isbn=978-0-7167-3873-2 |rûpel=736 |jêgirtin=A single body can function as both male and female. Sexual reproduction requires both male and female haploid gametes. In most species, these gametes are produced by individuals that are either male or female. Species that have male and female members are called dioecious (from the Greek for 'two houses'). In some species, a single individual may possess both female and male reproductive systems. Such species are called monoecious ("one house") or hermaphroditic. |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2018 |authors=William K. Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, H. Craig Heller }}</ref> Riparastina cinsî tevlihev û tevlihevkirina taybetmendiyên [[genetîk]]î dike: [[Xane|hucreyên]] pispor [[Xane|ên]] ku wekî gamet [[Xane|têne]] zanîn ji bo avakirina kurên ku ji her dêûbavan re mêtingeh pêk tê hevber dikin. The gametes produced by organîzmek define sex xwe: qisimê berhemên gametes biçûk (eg spermatozoa, an spermê xwe, li heywanên; polên li [[Riwekên tovdar|diçîne]] ) dema ku jinên berhemên gametes mezin ( ova, an hucreyên egg). Organîzmayên kesane ku gametên nêr û mê jî hilberîne, wekî hermafrodîtîk tête navandin . Gamet dikarin di form û fonksiyonê de bibin yekser (wekî isogamy tê zanîn), lê, di pir rewşan de, asymmetry ev yek derxistiye ku du celeb gamet (heterogamet) di nav xwe de hene (wekî " anisogamy" tê zanîn). Cûdahiyên fîzîkî bi gelemperî bi cinsên cûda yên organîzmayê re têkildar in; ev dimorfîzma cinsî dikare zextên ciyawaz ên cûda nîşan bide ku cinsan tecrûbir dike. Mînakî, tercîha heval û hilbijartina cinsî dikare pêşxistina cûdahiyên fîzîkî di navbera cinsan de zêde bike. Di nav mirovan û [[Şîrmêj|mamosteyên]] din de, mêr bi gelemperî xwedan kromozomek X û Y (XY) ne, di heman demê de jin bi gelemperî du kromozomên X (XX) bi rê ve dibin, ku ew perçeyek ji pergala diyarkirina cinsê XY ne . Dibe ku mirov jî intersex be. Di heywanên din de pergalên diyarkirina cinsê cûda hene, wek pergala ZW di çûkan de, pergala X0 li insanan, û pergalên cuda yên hawîrdorê, mînakî di nav kustikan de. [[Kuv|Fungi]] dibe ku pergalên tevlihevkirinê yên [[Allel|allelîk jî]], digel cinsên ku bi nîgarî wek mêr, jin, an hermaphroditic nehatine şirove kirin jî hebe.<ref name="Watkinson Boddy Money 2015 p. 115">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x8qcBAAAQBAJ&pg=PA115 |sernav=The Fungi |paşnav=Watkinson |pêşnav=S.C. |paşnav2=Boddy |pêşnav2=L. |paşnav3=Money |pêşnav3=N. |weşanger=Elsevier Science |sal=2015 |isbn=978-0-12-382035-8 |rûpel=115 |tarîxa-gihiştinê=18 Feb 2018 }}</ref> [[Wêne:Sperm-egg.jpg|thumb|Gamete ya nêr ( sperm ) fêrbûna gama jinan ( ovum )]] Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên jiyanê nûavkirin, kapasîteya afirandina kesayetên nû ye, û cinsek aliyek vê pêvajoyê ye. Jiyan ji qonaxên hêsan berbi qonaxên tevlihev ve derxistiye, û her weha mekanîzmayên hilberînê jî hene. Di destpêkê de nûavkirin pêvajoyek dubarekirinê bû ku di hilberîna takekesên nû de cih digire ku di heman agahdariya genetîkî de wek ya kesê xwemal an dêûbav pêk tê. Ev şêwaza nûvekirinê wekî ''asexual'' tête navandin, û ew hîn jî ji hêla pir celeban ve tête bikar anîn, nemaze unicellular, lê ew jî di organîzmayên pircellular de pir pir gelemperî ye, di nav de gelek ji wan bi xwedan cinsî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Biology of Plants |sal=2013 |url=https://archive.org/details/biologyofplants0000rave |paşnav=Raven |pêşnav=P.H. |weşanger=Freeman and Company Publishers |çap=7 |cih=NY |nivîskaran-nîşan-bide=etal }}</ref> Di veberhênana cinsî de, materyalê genetîkî ya nifşê du kesayetiyên cûda pêk tê. Gava ku hilberîna zayendî bi riya pêvajoyek dirêj a pêşveçûnê ve hatî pêşve kirin, navbeynkar heye. Mînakî, bakterî, bi rengek aseksîkî vedihewînin, lê pêvajoyek derbas dikin ku tê de, parçeyek ji materyalê genetîkî ya donerek kesek, wergêrek din veguhezîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genetics: Conjugation |paşnav=Holmes |pêşnav=R.K. |tarîx=1996 |weşanger=University of Texas |çap=4 |nivîskaran-nîşan-bide=etal }}</ref> buNakokiyên navbeynkariyê, cûdahiya bingehîn di navbera paşvexistina aseksûelî û cinsî de, awayê ku pêvajoykirina materyalê genetîkî ye. Bi gelemperî, pêşî li dabeşkirina aseksuelî, hucreyek naveroka agahdariya genetîkî ya xwe dubare dike, û dûv re dabeş dike. Ev pêvajoya dabeşa hucreyê tête mitosis . Di veberhênana cinsî de, celebên taybetî yên hucreyan hene ku bêyî dubarekirina materyalên wê ya genetîkî, dabeş dikin, di pêvajoyek bi navê meiosis . Hucreyên ku di encamê bi navê gametes, û, tenê nîv materyalên genetîk ên hucreyên bav. Van gametan hucreyên ku ji bo vesazkirina zayendî ya organîzmayê têne amade kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Biological Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780536912497 |paşnav=Freeman |pêşnav=Scott |tarîx=2005 |weşanger=Pearson Prentice Hall |çap=3 }}</ref> Seks bi peymanên ku vesazkirina cinsî gengaz dike, û li gel pergala paşvekirinê raber kiriye, bi gametên wekhev (isogamy) dest pê dike û ber bi pergalên ku cûreyên gamete yên cûda de pêşve diçin, wek yên ku di nav wan de gamete jinek mezin (ovum) û a gamete ya nêr a piçûk (sperm).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Living at Micro Scale |url=https://archive.org/details/livingatmicrosca0000duse |paşnav=Dusenbery |pêşnav=David B. |tarîx=2009 |weşanger=Harvard University Press |cih=Cambridge, Massachusetts }}</ref> Di organîzmayên tevlihev de, [[Endamên zayendî|organên zayendî]] perçeyên ku di hilberîn û danûstandina gametan de di veberhênana cinsî de hene hene. Pir celeb, hem nebat û hem jî heywan xwedî taybetmendiya cinsî ne, û nifûsa wan jî di mêr û mêran de dabeş dibe. Berevajî vê, di heman demê de cûre jî hene ku pisporiya cinsî tune, û heman kesan hem organên paşvekirî yên nêr û hem jî mê dikin, û jê re dibêjin hermaphrodites . Di nav nebatan de ev pir pir pir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Sex Determination |paşnav=Beukeboom |pêşnav=L., and other |tarîx=2014 |weşanger=Oxford University Press }}</ref> == Pêşveçûnî == Raxistina zayendî yekem carî bi qasî mîlyar sal berê di nav [[Eukariyot|eukaryotesên]] hucreyî yên bav û [[Eukariyot|kal de derket holê]] .<ref>{{Jêder-malper |url=http://jupiterscientific.org/review/life.html |sernav=Book Review for ''Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth'' |weşanger=Jupiter Scientific |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2008 }}</ref> Sedema derxistina cinsê, û sedem (e) ku ew heya îro xelas kiriye, hîn jî mijarên nîqaşê ne. Hin teoriyên pêbawer hene: ew cins di nav dûndan de ciyawaziyê diafirîne, cins di belavkirina taybetmendiyên berjewendî de dibe alîkar, ku cins di rakirina taybetmendiyên neçareser de dibe alîkar, û ew cinsê tamîrkirina DNA-ya germinok dike. Rûnişandina zayendî pêvajoyek taybetî ye ku ji [[Eukariyot|eukaryotes]], organên ku hucreyên wan re nucleus û mitochondria heye. Wekî din ji heywanan, nebatan, û fungusan, eukaryotesên din (mînak [[Lerzeta|mînakê malaria]] ) jî di rehberiya cinsî de digirin. Hinek bakterî bi kar conjugation ji bo şandina materyala genetîk di navbera şaneyên; di heman demê de di heman demê de ji hilberîna zayendî re ne yek in, ev jî di encama tevlîheviya taybetmendiyên genetîkî de pêk tê. Karaktera diyarker a vesazkirina cinsî ya di eukaryotes de ciyawaziya di navbera gamet û cewherê binaryê de fertilîzasyonê de ye. Pirjimarbûna celebên gamete di nav cûreyek de hîn jî wekî rengek nûvekirina cinsî tê hesibandin. Lêbelê, ne celeb gamete ya sêyemîn di nebatên pirjimar an heywanan de nayê zanîn.<ref>Schaffer, Amanda (updated 27 September 2007) [http://www.slate.com/id/2174380/?GT1=10538 "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?"], ''[[Slate (magazine)|Slate]]''.</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurst |pêşnav=Laurence D. |sal=1996 |sernav=Why are There Only Two Sexes? |kovar=Proceedings: Biological Sciences |cild=263 |hejmar=1369 |rr=415–422 |doi=10.1098/rspb.1996.0063 |jstor=50723 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haag |pêşnav=E.S. |sal=2007 |sernav=Why two sexes? Sex determination in multicellular organisms and protistan mating types |url= |kovar=Seminars in Cell and Developmental Biology |cild=18 |hejmar=3 |rr=348–349 |doi=10.1016/j.semcdb.2007.05.009 |pmid=17644371 }}</ref> Digel ku pêşketina zayinê digihîje qonaxa prokaryote an destpêka eukaryote,<ref>Bernstein H and Bernstein C (2013). Evolutionary Origin and Adaptive Function of Meiosis. In Meiosis: Bernstein C and Bernstein H, editors. Chapter 3: pp. 41–75 {{ISBN|978-953-51-1197-9}}, InTech, http://www.intechopen.com/books/meiosis/evolutionary-origin-and-adaptive-function-of-meiosis</ref> ji eslê xwe de destnîşankirina cinsê kromozomal dibe ku di eukaryotî de zûde heba bûya (binihêre evolusiya anisogamy ). Sîstema diyarkirina cinsê ZW ji hêla çûk, hinek [[masî]] û hin [[Qalikdar|kustikan ve]] tê parve kirin. Sazkirina cinsê XY ji hêla piraniya mammalan,<ref name="pmid18581056">{{Jêder-kovar |vauthors=Wallis MC, Waters PD, Graves JA |sal=2008 |sernav=Sex determination in mammals--before and after the evolution of SRY |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-10_65_20/page/3182 |kovar=Cell. Mol. Life Sci. |cild=65 |hejmar=20 |rr=3182–3195 |doi=10.1007/s00018-008-8109-z |pmid=18581056 }}</ref> lê di heman demê de hin insan,<ref name="pmid21047257">{{Jêder-kovar |vauthors=Kaiser VB, Bachtrog D |sal=2010 |sernav=Evolution of sex chromosomes in insects |url= |kovar=Annu. Rev. Genet. |cild=44 |hejmar= |rr=91–112 |doi=10.1146/annurev-genet-102209-163600 |pmc=4105922 |pmid=21047257 }}</ref> û nebatan ( ''Silene latifolia'' ) jî tê bikar anîn.<ref name="pmid9607762">{{Jêder-kovar |vauthors=Guttman DS, Charlesworth D |sal=1998 |sernav=An X-linked gene with a degenerate Y-linked homologue in a dioecious plant |url= |kovar=Nature |cild=393 |hejmar=6682 |rr=263–266 |bibcode=1998Natur.393..263G |doi=10.1038/30492 |pmid=9607762 }}</ref> The X0 sex-determînasyonê ku di herî dîtin arachnids, mêş û wek silverfish ( Apterygota ), [[Serteşî|Dragonflies]] ( Paleoptera ) û cûbiran ( Exopterygota ), û hin nematodes, crustaceans, û gastropods.<ref name="Evolution">Bull, James J.; ''Evolution of sex determining mechanisms''; p. 17 {{ISBN|0-8053-0400-2}}</ref><ref>Thirot-Quiévreux, Catherine; ‘Advances in Chromosomal Studies of Gastropod Molluscs’; ''Journal of Molluscan Studies'', vol. 69 (2003), pp. 187–201</ref> Geu [[genim]] di navbera kromozomên ZW yên avîstan û mammal XY de nehatiye parve kirin,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stiglec |pêşnav=R. |paşnav2=Ezaz |pêşnav2=T. |paşnav3=Graves |pêşnav3=J.A. |sal=2007 |sernav=A new look at the evolution of avian sex chromosomes |kovar=Cytogenet. Genome Res. |cild=117 |hejmar=1–4 |rr=103–109 |doi=10.1159/000103170 |pmid=17675850 }}</ref> û ji berhevberiyek di navbera kûçik û mirovan de, kromozomê Z xuya bû kromozomê [[Otozom|autosomal]] 9 di mirovan de, ji bilî X an Y, ku pêşniyar dike ku ZW û XY. pergalên diyarkirina zayendî bi eslê xwe parve nakin, lê ew e ku kromozomên zayendî ji kromozomên autosomal ên bav û kalên hevbeş ên çûkan digirin. Kaxezek ji 2004-a bi kromozomê [[Pozmişk|Zîpa]] Z re bi kromozomên [[Pozmişk|platypus]] X re hevberî kir û pêşniyar kir ku her du pergal têkildar bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grützner |pêşnav=F. |paşnav2=Rens |pêşnav2=W. |paşnav3=Tsend-Ayush |pêşnav3=E. |paşnav4=El-Mogharbel |pêşnav4=N. |paşnav5=O'Brien |pêşnav5=P.C.M. |paşnav6=Jones |pêşnav6=R.C. |paşnav7=Ferguson-Smith |pêşnav7=M.A. |paşnav8=Marshall |pêşnav8=J.A. |sal=2004 |sernav=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes |kovar=[[Nature (journal)|Nature]] |cild=432 |hejmar=7019 |rr=913–917 |bibcode=2004Natur.432..913G |doi=10.1038/nature03021 |pmid=15502814 }}</ref> == Rizgarkirina cinsî == [[Wêne:Sexual_cycle.svg|thumb|Qonaxa jiyanê ya organîzmayên cinsî yên hilberandina cinsan bi qonaxên haploid û diploid derbas dibe]] Rûnişandina zayendî di eukaryotes de pêvajoyek e ku bi navgîniya organîzmê ji zarokan re çêbibe ku taybetmendiyên genetîkî ji herdu dêûbavan re hevbeş bike. Di vê pêvajoyê de kromozomên ji nifşek gihîştine dinê re derbas dibin. Her hucreyek di kuran de nîvî kromozomên dê û nîvê bavê ne.<ref>Alberts et al. (2002), U.S. National Institutes of Health, "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3678 V. 20. The Benefits of Sex]".</ref> Taybetmendiyên genetîkî di hundurê [[kromozom]]ên [[Asîda deoksirîbonukleîk|deoxyribonucleic]] (DNA) de [[Kromozom|hene]] - ku bi yek ji her celebek kromozomê ji her dêûbav re têkildar dibin, organîzmeyek pêk tê ku kromozomên dubare pêk tîne. Ev qonaxa kromozomê ya dualî " diploid " tête gotin, dema ku qonaxa yek-kromozome " haploid " e. Organîzasyonên diploid dikarin, bixwe, hucreyên haploîd ( gamet ) ava bikin ku bi şêwazî ji her yek ji cotek kromozomê pêk tê, bi rêya meiosis .<ref>Alberts et al. (2002), "V. 20. Meiosis", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ V. 20. Meiosis].</ref> Meiosis di heman demê de qonaxek kromozomê kromozomê jî vedigire, di kîjan deverên DNA de di navbera celebên kromozomên hevbeş de têne guheztin, da ku ji nû ve çareyek kromozomên tevlihev pêk were. Ragihandin û zikavkirin (recombining of single set of chromosomes to make a diploid new) encama encamê organîzma nû ya ku ji dêûbavek yek damezrandina taybetmendiyên cûda yên genetîkî pêk tê. Di gelek organîzmayan de, qonaxa haploîdê bi tenê gametên pispor hatine veqetandin û organîzmayek dîplomasî ya nû ava dikin; li yên din, wek nebat cryptogamic li gametes binavê yên bi serpêyî in perçe bûna ji bo hilberîna multicellular organîzmayên haploid. Di yan doza, gametes Dibe ku ji derve de similar, bi taybetî jî li size ( isogamy ), an jî dibe ku [[Pêşveçûn|hêvînin,]] ku di xizmeta wisa ku gametes li size û aliyên din (cuda ne anisogamy ).<ref>Gilbert (2000), [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031 "1.2. Multicellularity: Evolution of Differentiation". 1.2.Mul], NIH.</ref> Li gorî peymanê, gamete mezin (jê re dibêjin ovum, an hucreya hêk) tê jin tête hesibandin, dema gamete ya piçûktir (jê re spermatozoon, an hucreya sperm tê gotin) mêr e. Kesek ku gametên bêkêmasî yên mezin hilberîne, jin e, û yê ku gametên berbiçav ên piçûk hilberîne, mêr e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |sernav=Size and the single sex cell |paşnav=Gee |pêşnav=Henry |tarîx=22 çiriya paşîn 1999 |malper=Nature |tarîxa-gihiştinê=4 hezîran 2018 |ref=10.1038/news991125-4 }}</ref> Kesek ku her du celeb gamet hilberîne, hermaphrodite ye ; Di hin rewşan de hermafrodît karibin bi organîzmek duyemîn xwe bixwe çêdikin û li ser xwe zîrvekî çêbikin.<ref>Alberts ''et al.'' (2002), "V. 21. Caenorhabditis Elegans: Development as Indiv. Cell", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26861 V. 21. Caenorhabditis].</ref> === Heywan === [[Wêne:Hoverflies_mating_midair.jpg|thumb|Heval Hoverflî]] Piraniya heywanên xwedan cinsî jiyana xwe wekî diploid derbas dikin, digel ku qonaxa haploid bi gametên yek-hucreyî re kêm dibe.<ref>Alberts et al. (2002), "3. Mendelian genetics in eukaryotic life cycles", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836 3. Mendelian/eukaryotic].</ref> Gametên heywanan formên nêr û mê hene - spermatozoa û hucreyên hêk. Van gametan bihevra avakirina embarên ku di organîzmek nû de pêşve diçin. Gamete nêr, spermatozoon (di nav vertebrates de di nav [[Batî|testes de]] ) tête çêkirin, hucreyek piçûk heye ku xwedan yek flagellumek dirêj dirêj e, ku ew pê lê dike.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Sperm", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3729 V.20. Sperm].</ref> Spermatozoa hucreyên zehf kêm têne, nebûna pir hêmanên hucreyî yên ku ji bo pêşveçûna embryonic hewce ne. Ew ji bo motîvekirinê pispor in, di hucreyek hêk de digerin û di pêvajoyek ku jê re dibêjin fertilîzasyonê tê de bi hev dikin . Gametên jin hucreyên hêk in (di vertebrates de di hundurê [[Hêkel|ovaries de]] têne hilberandin), hucreyên mezin ên bêkêmasî yên ku xwedan kêzikan û pêkhateyên hucreyî ne ku ji bo pêşvexistina embryo pêdivî ye.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Eggs", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3718 V.20. Eggs].</ref> Hucreyên [[hêk]]ê bi gelemperî bi hucreyên din ên ku piştgiriya pêşveçûna embryo re piştgirî dikin, [[Hêk|hêkek ava dikin]] . Di şikeftan de, li şûna zikê piyaleyê di hundurê jinê de pêşve diçe, ku rasterast ji dayika xwe digire. Animals bi piranî destan in û li derve a partner ji sex pêşberî bo mating . Heywanên ku di nav avê de dijîn dikarin bi çêkirina fertilîzasyona derveyî, li ku derê hêk û sperm têne berdan û têkevin hundurê avên derdorê, li hev dikin.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Fertilization", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3738 V.20. Fertilization].</ref> Piraniya heywanên ku li derveyî avê dijîn, lêbelê, ziravkirina navxweyî bikar tînin, spermê rasterast ji jinê re veguhestin da ku pêşî li zuwabûna gametan nehêle. Di piraniya çûkan de, herdû çandin û nûavkirin bi riya vekirina paşînek yekane tête çêkirin, bi navê cloaca —male û teyrên jin bi cloaca vedihewînin ku sperm veguhestin, pêvajoyek bi navê "maçkirina kulîlk".<ref>{{Jêder-malper |url=http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |sernav=Avian Reproduction |paşnav=Ritchison |pêşnav=G. |weşanger=Eastern Kentucky University |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2008 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080412231002/http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gelek heywanên erdî yên din, mêr bi organên cinsî yên pispor bikar tînin ji bo veguhastina spermê - ev [[Endamên zayendî|organên zayendî yên mêran]] wekî organên zirav têne gotin. Di mirov û heywanên din jî ev organ mêr, e [[Kîr|penis]], ku dikeve tract hevjiyanê de jin (bi navê [[Vajîna|vagina]] ) ji bo bidestxistina insemination pêvajoya -a navê [[Seks|têkiliya cinsî]] . Penîr di nav tubê de derbas dibe ku bi riya wî ( [[Sperma|semenê]] ku jê re sperm tê de heye) rêve dibe. Di zikê mêran de vajzayê bi mûşê re têkildar [[Malzarok|dibe]], organek ku rasterast piştgirî dide pêşketina embryo ya fertilized di hundurê de (pêvajoyek ku jê re dibêjin gestation ). Ji ber motîvasyona wan, behra cinsî ya heywanan dikare cinsî ya mecbûrî bike. Mînakî travmatîk, wek mînak, ji hêla hin cûreyên insanan ve tê bikar anîn ku mêtin di nav zikê abdominal de mêtingeh bikin - ev pêvajoyek zirarê dide tenduristiya jin. === Nebatan === [[Wêne:Mature_flower_diagram.svg|thumb|300x300px| Kulil organên cinsî yên kulîlên kulîlkan in, bi gelemperî her du parçeyên mêran û mêran jî digirin.]] Mîna heywanan, nebatan gametên mêr û mêran ên pispor pêşve xistine.<ref>Gilbert (2000), "4.20. Gamete Production in Angiosperms", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=dbio.section.4948 4.20. Gamete/Angio.].</ref> Di nav nebatên tov de, gametên nêr di nav tozên hişk de hene, polê digirin . Gametên jin ên nebatan di hundurê ovulan de tê de hene ; ku yek carî bi polês ve tê fêkandin van tovên ku, mîna hêkan tê de hene, rûnên ku ji bo pêşkeftina nebatê embryonic hewce ne digirin. <div class="thumb tright"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |[[Wêne:Pinus_nigra_cone.jpg|180x180px]] |[[Wêne:Pine_cones,_immature_male.jpg|180x180px]] |} <div class="thumbcaption"> Cinsên jin (çep) û nêr (rast) cinsên organên zayînê yên pine û konfonansên din in. </div></div> Piraniya nebatan xwedî [[Kulîlk|gul in]] û ev organên cinsî yên wan nebatan in. Kulîlk bi gelemperî hermaphroditic e, û hem gamerê nêr û hem jî mê çêdike. Parçeyên jin, li navenda a flower, in pistils, her yekîneya ku ji nefela, a style û nerîn . Dibe ku yek an jî zêdetir ji van yekîneyên hilberîner werin hevber kirin ku ji bo pêkanîna pişîkek yekgirtî ava bikin. Di hundurê carpelan de ovules hene ku piştî zikbûnê dibin tov dibin. Parçeyên male ji flower in stamens : ev ji filaments dirêj sazkirin di navbera pistil û belgên ku berhemên polên li pêk anthers li tips xwe. Dema ku axa genim û polên li ser jinebî li ser style a nefela, wê aj ji bo hilberîna a tube polên ku mezin dibe û bi rêya ku destmal ji style nav nefela, ku ew xelas dikit gamete mêr bi zibil an ovule ku di encamê de di nav de pêş toxim. Di [[Çam|pines]] û din Mexrûtî organên sex in cones conifer û xwedî formên jin û mêr de. Konikên jin ên bêtir naskirî bi gelemperî dirêjtir in, hundurê hundurê ovules hene. Konên nêr piçûktir in û polê çê dikin, ku bi bayê zevî di nav kortikên jinan de tête veguhestin. Wekî ku bi kulîlkan re, tovê piştî şilkirinê, di hundurê kîrê jinê de çêdibe. Ji ber ku nebat nebat in, ew bi rêbazên pasîf ve girêdayî ne ku ji bo veguhezandina kokrên zozanan diçin nebatên din. Piraniya nebatan, di nav de şax û giyayan, polenek sivik ku ji hêla bayê ve diçin nebatên cîranê têne çêkirin. Nebatên din xwedan polenek giran, çîkilandî ye ku ji bo veguhastinê ji hêla insanan ve pispor e. Nebatan van insanan an jî heywanên mezintir wek teyrên gumrikê û [[Perçemk|gûzên]] bi kulîlên nektar re vedigirin . Van heywanan gava ku ew diçin gulên din, ku di heman demê de organên hilberîna jinê jî hene, digihîjin polê, di encamê de piyalbûnê dibin . [[Wêne:Shiitake_mushroom.jpg|thumb|Mushrooms wekî beşek ji nûvekirina cinsî ya muzîkî têne hilberandin]] Piraniya [[Kuv|fungî]] cinsî dikin, ku di herikîn jiyana xwe de qonaxek haploid û diploid heye. Van fungî bi gelemperî isogamous e, nebûna pisporiya nêr û mê ye: Nehfên haploid têkilî bi hevûdu re çêdibin û piştre hucreyên xwe dixeriqînin. Di hin ji van bûyeran de, fusion asymmetric e, û hucreya ku tenê nucleus (û ne bi materyalê hucreyî re hevahengî ne) dikare belkî wekî "mêr" were hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power, Sex, Suicide: Mitochondria and the Meaning of Life |url=https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane |paşnav=Nick Lane |weşanger=Oxford University Press |sal=2005 |isbn=978-0-19-280481-5 |rr=[https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane/page/236 236]–237 }}</ref> Fungi dibe ku pergalên hevberkirinê yên allelîk jî, digel cinsên din ên ku bi rast wekî mêr, jin, an hermaphroditic nehatine binav kirin, pergalên tevlihevkirinê yên allelîk ê tevlihevtir be.<ref name="Watkinson Boddy Money 2015 p. 115"/> Hin სოçok, di nav de hevîrê nançox, celebên mating jî hene ku dînîtiyek mîna rolên mêr û mêran diafirînin. Yeast bi heman şêwazê mating dê hevûdu nekişînin da ku hucreyên diploid ava bikin, tenê bi xwêçê re cûreyek hevgirtî ya din heye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv |sernav=Molecular Cell Biology |paşnav=Matthew P. Scott |paşnav2=Paul Matsudaira |paşnav3=Harvey Lodish |paşnav4=James Darnell |paşnav5=Lawrence Zipursky |paşnav6=Chris A. Kaiser |paşnav7=Arnold Berk |paşnav8=Monty Krieger |weşanger=WH Freeman and Co |sal=2000 |isbn=978-0-7167-4366-8 |çap=Fourth }}[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 14.1. Cell-Type Specification and Mating-Type Conversion in Yeast]</ref> Gelek celebên mûzikên [[Kuvark|mestir,]] wekî beşek ji [[Kuv|nûvekirina zayendî]] ya wan, [[Kuv|xwedan musharan çêdikin]] . Di nava mushroom hucreyên diploid bi avakirin, piştre nav haploid dabeşkirina Sporên . Qeweta moşikê alîkariya belavkirina van kurên kedî yên cinsî dike.   == Tedawiya zayendî == [[Wêne:Evolsex-dia2a.svg|thumb|300x300px| Seks bi alîkariya reklamkirinê belavkirina xisletên berbiçav dibe alîkar. Diagram pêşveçûna Freya Allele di gelheya cinsî (jorîn) û nifûsek aseksuel (jêrîn) de diparêze. Axa vertikal bi gelemperî nîşan dide û axa horizon dema destnîşan dike. Allelên a / A û b / B bi teybetî pêk tê. Allelên berjewend A û B, ku bi serbixwe derdikevin, dikarin ji nû ve zayendê bi navgîniya herî berbiçav AB ve bi navgîniya vesazkirina cinsî ve werin hevûdu kirin. Ji bo bidestxistina vê berhevokê, paşvexistina assexual dirêjtir digire, ji ber ku ew dikare tenê di AB de çêbike heke A di kesek ku jixwe B heye, an jî berevajî.]] Pergala cinsî ya herî bingehîn yek e ku hemî organîzmayên hermaphrodî ne, hem gamê hem mê û hem jî jin hilberîne   ev rasteqîn ya hin heywanan (bo nimûne snails) û piraniya darên şîn e.<ref name="dellaporta_1993">{{Jêder-kovar |paşnav=Dellaporta |pêşnav=S.L. |paşnav2=Calderon-Urrea |pêşnav2=A. |sal=1993 |sernav=Sex Determination in Flowering Plants |kovar=The Plant Cell |cild=5 |hejmar=10 |rr=1241–1251 |doi=10.1105/tpc.5.10.1241 |jstor=3869777 |pmc=160357 |pmid=8281039 }}</ref> Di pir rewşan de, lêbelê, pisporiya cinsê bi vî rengî pêşve çû ku çend organîzm tenê gamên mêr an tenê jin jin hilberînin. Sedema biyolojîk a organîzmek ku dikeve nava yek cinsê an yê din tête destnîşankirin ''cins'' . Dibe ku sedem genetîkî an ne-genetîkî be. Di nav heywan û organîzmayên din ên ku pergalên '''zayenda genetîkî de''' hene, pêkenok diyarker dibe ku hebûna kromozomek seksê be, an jî dibe ku ew cûdahiyên genetîkî yên din bin. Pergalên ne-genetîkî cinsên jîngehê bikar tînin, wek nimûne germahiya di destpêka pêşveçûnê de, da ku zayenda paşmayê diyar bikin. Di piraniya celebên bi pisporiya cinsê re, organîzmûn mêr in (tenê gametên mê) hilberînin an jin in (tenê gametên jinan têne hilberandin). Tecrûbeyên hevbeş in - mînakî, cirka dora ''C. elegans'' xwedî hermaphrodite û cinsek mêr (pergalek bi navê androdioecy ). Carinan geşedanek organîzmek di navbêna nêr û mê de navber e, rewşek ku jê re intersex tê gotin. Car carinan kesên intersex "hermaphrodite" têne gotin; Lê, berevajî hermafrodîtên biyolojîkî, kesayetên intersex bûyerên bêhempa ne û bi gelemperî hem di warê jinê de hem jî di aliyê mêran de ne pîvaz in. === Genetîkî === [[Wêne:Drosophila_XY_sex-determination.svg|thumb|Mîna mirov û mamosteyên din, firîna fêkiyê hevpar xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ye .]] Di pergalên diyarkirina cinsê genetîkî de, zayenda organîzmeyê ji hêla genomê ku ew xwedan digire tête destnîşankirin. -Areserkirina cinsê genetîkî bi gelemperî bi kromozomên zayendî yên bi asimetrîkî ve girêdayî ye ku taybetmendiyên genetîkî digire ku bandorê li pêşkeftinê dike ; cins dikare bi hebûna kromozomek cinsî ve an jî çiqas organîzmê hebe hebe. Dabeşkirina cinsê genetîkî, ji ber ku ew bi hêla tûjbûna kromozomê ve tête destnîşankirin, bi gelemperî ji nifşên nêr û mê re bi rêjeya 1: 1 ve dibe. Hemî mirov û [[Şîrmêj|mamosteyên]] din xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ne : kromozom Y bi faktorên berpirsiyar re dibe sedem ku pêşkeftina mêr bike. Di "tunebûna" zayenda Y de, "sexbiya xwemal," jin-mêr e. Bi vî rengî, XX cinsên jin û XY jî mêr in. Di mirovan de, zayenda biyolojîk bi pênc faktorên heyî yên di zayînê de têne destnîşankirin: hebûna an nebûna kromozomek Y (ku bi tenê ''cinsê genetîkî'' ya kesane diyar ''dike'' ), celebê gonads, hormonên cinsî, anatomiya hilberîna navxweyî ya hundurîn (wek mînak [[Malzarok|pîvaza.]] li mê), û organên derveyî.<ref name="KnoxSchacht2011">Knox, David; Schacht, Caroline. ''[https://books.google.com/books?id=iVOXAp27iQkC&pg=PT64 Choices in Relationships: An Introduction to Marriage and the Family]''. 11 ed. Cengage Learning; 10 October 2011 [cited 17 June 2013]. {{ISBN|978-1-111-83322-0}}. pp. 64–66.</ref> Nasîna cinsê XY di organîzmayên din de, di nav de fêkiya fêkiya hevpar û hin nebatan jî tê dîtin.<ref name="dellaporta_1993"/> Di hin rewşan de, di nav firîna fêkiyan de, ev hejmar X kromozomên X e ku cinsê ji bilî hebûna kromozomek Y diyar dike (li jêr binêrin). Li çûkan, ku xwedan pergalek diyarkirina cinsê ZW ye, berevajî rast e: W kromozomê W faktorên berpirsiyar e ji bo pêşkeftina jin, û pêşveçûna xwerû mêr e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=C.A. |paşnav2=Katza |pêşnav2=M. |paşnav3=Sinclair |pêşnav3=A.H. |sal=2003 |sernav=DMRT1 Is Upregulated in the Gonads During Female-to-Male Sex Reversal in ZW Chicken Embryos |kovar=Biology of Reproduction |cild=68 |hejmar=2 |rr=560–570 |doi=10.1095/biolreprod.102.007294 |pmid=12533420 }}</ref> Di vê rewşê de kesên ZZ mêr in û ZW jî jin in. Piraniya çêj û [[guh]] jî xwedî pergalek diyarkirina cinsê ZW ne. Di her du pergalên diyarkirina cinsê XY û ZW de, kromozomê cinsê ku faktorên krîtîk digire, bi gelemperî piçûktir e, kêmtir ji genên pêdivî ji bo pêşdebirina pêşkeftina cinsek diyar.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html |sernav=Evolution of the Y Chromosome |weşanger=Annenberg Media |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2008 |tarîxa-arşîvê=4 çiriya paşîn 2004 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20041104181945/http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pir insan pergalek diyarkirina cinsê li ser bingeha jimara kromozomên zayendî bikar tîne. Ev bi navê X0-destnîşankirina cinsî tête dîtin - 0 destnîşan dike ku nebûna kromozomê zayendî ye. Hemî kromozomên din ên di van organîzmayan de diploid in, lê organîzan dibe ku yek yan du kromozomên X mîrat bikin. Di zeviyên zeviyê de, ji bo nimûne, insanên bi kromozomê X-ê yek wekî mê têne pêşve kirin, dema ku du xwedan wekî jin dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yoshimura |pêşnav=A. |sal=2005 |sernav=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae) |kovar=Entomological Science |cild=8 |hejmar=3 |rr=219–222 |doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x }}</ref> Di nematode ''C. elegans de'' pir krêşî xwedêgiravî hermafrodîtên XX in, lê carinan abonetiyên di mîrasa kromozomê de bi rêkûpêk berê didin kes bi tenê yek X kromozome - ev kesayetiyên X0 mêr in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=''C. Elegans'' II |url=https://archive.org/details/celegansii0000unse |paşnav=Riddle |pêşnav=D.L. |paşnav2=Blumenthal |pêşnav2=T. |paşnav3=Meyer |pêşnav3=B.J. |paşnav4=Priess |pêşnav4=J.R. |weşanger=Cold Spring Harbor Laboratory Press |sal=1997 |isbn=978-0-87969-532-3 }} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=ce2.section.312 9.II. Sexual Dimorphism]</ref> Insêlên din, di nav de kewên [[Morî|keviran]] û [[Morî|milyonan]], pergalek diyarkirina cinsê haplodiploid bikar tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Charlesworth |pêşnav=B. |sal=2003 |sernav=Sex Determination in the Honeybee |kovar=Cell |cild=114 |hejmar=4 |rr=397–398 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X |pmid=12941267 }}</ref> Di vê rewşê de, kesên diploid bi gelemperî jin in, û kesên haploid (yên ku ji hêkên bêberdeng pêşve diçin) mêr in. Ev pergala diyarkirina cinsê di nav têkiliyên cinsî yên pir bihendeyî de encam dide, ji ber ku zayenda nîgarkêşiyê bi diyarîbûnê ve girêdayî ye ji hêla celebên kromozomên di dema meyosis de tê destnîşankirin. [[Wêne:Ocellaris_clownfish.JPG|thumb|Clownfisher destpêkê mêr in; masîvanek herî mezin masî jin dibe]] Ji bo pir celeb, cins ji hêla taybetmendiyên mîratî ve nayê destnîşankirin, lêbelê ji hêla faktorên hawîrdorê di dema pêşveçûnê an paşê di jiyanê de têne ceribandin. Gelek serhildan xwedî destnîşankirina cinsê ve girêdayî ye : Germahiya ceribandina embryosê ya germ di dema pêşkeftina wan de zayenda organîzmê diyar dike. Di hin kurteçekan de, ji bo nimûne, mêr li germahîya kêmtir ji jinê tê hilberandin; ev cûdahiya di germahiyên krîtîk de qasî 1–2 be &nbsp; °C. Pir masî di tevahiya temenê xwe de zayendî diguhezin, fenomenek ku jê re dibêjin hermafrodîtîzmayiya sequencent . Di clownfish de masiyên piçûk nêr in, û masî serdest û mezintirîn di komekê de jin dibe. Di gelek wrasses li pêşberî e raste-herî masî in di destpêkê de jin û mêr bibin, dema ku ew digihîjin size hin. Dibe ku hermafrodîtên seretayî di her temenê xwe de herdû cûre gamet çêbikin, lê li her deverekê diyar ew jin an mê ne. Di hin fernsê de cinsê xwerû hermaphrodite ye, lê fernên ku di axê de mezin dibin ku berê piştgirî dane hermafrodîtan, ji hêla hormonên mayînde ve têne bandor kirin da ku li şûna wê wekî mê zêde bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tanurdzic |pêşnav=M. |paşnav2=Banks |pêşnav2=J.A. |sal=2004 |sernav=Sex-Determining Mechanisms in Land Plants |kovar=The Plant Cell |cild=16 |hejmar=Suppl |rr=S61–S71 |doi=10.1105/tpc.016667 |pmc=2643385 |pmid=15084718 }}</ref> == Dimorfîzma cinsî == [[Wêne:Male_and_female_pheasant.jpg|thumb|Rêzikên hevbeş di her dujimar û dirûve de dimorfî cinsî ne .]] Pir heywan û hin nebat di nav bera û dirûvê de di navbera cinsên nêr û mê de cûdahî heye, fenomenek ku jê re dimorfîzma cinsî tê gotin. Cûreyên cinsî di mirovan de, bi gelemperî, mezinahiyek mezintir û porê laşê bêtir heye; jin bi pês, hipsên fireh, û ji sedî laşê laşî pirtir in. Di cûreyên din de, dibe ku cûdahiyên berbiçav be, wekî cûdahiyên di rengkirin an laşê laş de. Dimorfîzma cinsî li heywanan bi gelemperî bi hilbijartina zayendî re têkildar e - pêşbaziya di navbera kesên yek cinsê de bi zewaca berevajî re heval.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Descent of Man |lînka-sernav=The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex |paşnav=Darwin |pêşnav=C. |weşanger=Murray, London |sal=1871 |isbn=978-0-8014-2085-6 }}</ref> Ji bo nimûne, anters li deyne mêr, di şer de di navbera mêran de têne bikar anîn da ku bigihîjin refransiyonê ya dere jinan. Di pir rewşan de cûreyek nêr ji ya jinan mezintir e. Cûreyên mammal ên bi dimorfîzma mezin a cinsî xwedan pergalên hevşaredariyê pirreng in - dibe ku ji ber hilbijartina ji bo serketiyê di pêşbaziya bi mêrên din re - mîna firotanên elemanan . Mînakên din diyar dikin ku ew pêşîneya jinê ye ku dimorfîzma cinsî dimeşîne, wek mînak di rewşa maşîna hişk-hişk .<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wilkinson |pêşnav=G.S. |paşnav2=Reillo |pêşnav2=P.R. |tarîx=22 kanûna paşîn 1994 |sernav=Female choice response to artificial selection on an exaggerated male trait in a stalk-eyed fly |url=http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf |kovar=Proceedings of the Royal Society B |cild=225 |hejmar=1342 |rr=1–6 |bibcode=1994RSPSB.255....1W |citeseerx=10.1.1.574.2822 |doi=10.1098/rspb.1994.0001 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2019 |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2006 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060910164858/http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heywanên din, tevî pir insan û pir masî, xwedan jinên mezin in. Ev dibe ku bi bihayê hilberîna hucreyên hêk re têkildar be, ku ji hêla spermê bêtir hilberînê hewce dike - fem jinên mezin dikarin hêkên din hilberînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stuart-Smith |pêşnav=J. |paşnav2=Swain |pêşnav2=R. |paşnav3=Stuart-Smith |pêşnav3=R. |paşnav4=Wapstra |pêşnav4=E. |sal=2007 |sernav=Is fecundity the ultimate cause of female-biased size dimorphism in a dragon lizard? |url=http://eprints.utas.edu.au/3868/1/j-zoology-2007.pdf |kovar=Journal of Zoology |cild=273 |hejmar=3 |rr=266–272 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00324.x }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Mînakî, mêrên jinebî yên jina reş bi gelemperî du caran ji mêran mezintir in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |sernav=Southern black widow spider |weşanger=Insects.tamu.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20030831114452/http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |tarîxa-arşîvê=31 tebax 2003 |tarîxa-gihiştinê=8 tebax 2012 }}</ref> Car carinan ev dimorfîzmek zehf e, bi mêran re dimîne wekî parzûnên ku ji jinan ve girêdayî ne, wek mînak di anglerfish de dijîn . Hin cûreyên nebatan di heman demê de dimorfîzmê nîşan didin ku tê de jin ji mêran pir mestir e, wek mînak di moxê ''Dicranum'' <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bryophyte Biology |url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse |paşnav=Shaw |pêşnav=A. Jonathan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2000 |isbn=978-0-521-66097-6 |editors=A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (eds.) |cih=Cambridge |rr=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/379 379]–380 |beş=Population ecology, population genetics, and microevolution }}</ref> û lîpaorta ''Sphaerocarpos'' .<ref name="Schuster 1984">{{Jêder-kitêb |sernav=New Manual of Bryology |paşnav=Schuster |pêşnav=Rudolf M. |weşanger=The Hattori botanical Laboratory |sal=1984 |cild=2 |cih=Nichinan, Miyazaki, Japan |rûpel=891 |beş=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae }}</ref> Hin delîl hene ku, di van cinsan de, dimorfîzm dikare bi kromozomê zayendî re têkildar be,<ref name="Crum & Anderson">{{Jêder-kitêb |sernav=Mosses of Eastern North America |paşnav=Crum |pêşnav=Howard A. |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Lewis E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1980 |isbn=978-0-231-04516-2 |cild=1 |cih=New York |rûpel=196 }}</ref> an bi nîşana kîmyewî ji jinan re.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Briggs |pêşnav=D.A. |sal=1965 |sernav=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum'' |kovar=New Phytologist |cild=64 |hejmar=3 |rr=366–386 |doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x }}</ref> Di nav çûkan de, mêran bi gelemperî dirûvê rengîn heye û dibe ku taybetmendiyên wê hebin (wek dirika dirêj ya pezên mêr) ku dê mêze bikin ku organîzmayê bi nezaketê (mînaka rengên geş dixuye ku dê çûkek ji xalîçeyan re xuya dike). Yek ji bo vê vegotinê pêşniyara bingehîn a handicap e .<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha |sernav=The handicap principle: a missing piece of Darwin's puzzle |paşnav=Zahavi |pêşnav=Amotz |paşnav2=Zahavi |pêşnav2=Avishag |weşanger=Oxford University Press |sal=1997 |isbn=978-0-19-510035-8 |lînka-nivîskar=Amotz Zahavi }}</ref> Vê hîpotezê dibêje ku, nîşan dide ku ew dikare bi vî rengî astengiyan bijî, mêr mêjera xwe ya genetîkî ji mêran re reklam dike - taybetmendiyên ku dê keçên bi vî rengî jî sûd werbigirin, yê ku bi vî rengî nekeve destê xwe. == Her weha bibînin == * Cûdahî û cinsîyet cinsîyet * Cîgirê seksê == Avkaniyên == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Ciyabûna [http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html Cinsî ya Mirov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209011913/http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html |date=2010-02-09 }} ji hêla PC Sizonenko {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] 08scq2r1rsv887wf0c6ckwmzgckc0hp 0 87204 2083365 2032211 2026-08-02T23:48:28Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083365 wikitext text/x-wiki '''Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê''', binpêkirina mafên mirovan û rewşa înkarkirina nasnameya kurdan a ku ji aliyê dewleta tirkî ve ji dema avakirina komara Tirkiyê û pê de li Tirkiyeyê çêdibe. Kurd ji aliyê dewleta tirk ve li hemberî kurdan, ser cihêkarîye, xwedî dîrokeke dûr û dirêj in.<ref name="Levene1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Levene |pêşnav=Mark |tarîx=1998 |sernav=Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923 |url=https://academic.oup.com/hgs/article-abstract/12/3/393/612713?redirectedFrom=fulltext |kovar=Holocaust and Genocide Studies |cild=12 |hejmar=3 |rr=393–433 |doi=10.1093/hgs/12.3.393 |jêgirtin="The persistence of genocide or near-genocidal incidents from the 1890s through the 1990s, committed by Ottoman and successor Turkish and Iraqi states against Armenian, Kurdish, Assyrian, and Pontic Greek communities in Eastern Anatolia, is striking. ... the creation of this 'zone of genocide' in Eastern Anatolia cannot be understood in isolation, but only in light of the role played by the Great Powers in the emergence of a Western-led international system. In the last hundred years, four Eastern Anatolian groups—Armenians, Kurds, Assyrians, and Greeks—have fallen victim to state-sponsored attempts by the Ottoman authorities or their Turkish or Iraqi successors to eradicate them. Because of space limitations, I have concentrated here on the genocidal sequence affecting Armenians and Kurds only, though my approach would also be pertinent to the Pontic Greek and Assyrian cases." }}</ref> Ji avabûna Komara Tirkiyeyê ya sala 1923’an û vir ve dem bi dem komkujî li dijî Kurdan pêk hatin. Ji van komkujîyân a herî girîng [[serhildana Dêrsimê]] ye ku 13.160 sivîl ji aliyê Artêşa Tirk ve hatin qetilkirin û 11.818 kes jî hatin sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |sernav="Resmi raporlarda Dersim katliamı: 13 bin kişi öldürüldü" |tarîx=19 çiriya paşîn 2009 |malper=Radikal |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091228125421/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=965187&Date=19.11.2009&CategoryID=77 |tarîxa-arşîvê=2009 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li gorî McDowall, 40,000 kes hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A modern history of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |sal=2002 |isbn=978-1-85043-416-0 |rûpel=209 }}</ref> Komkujiya Zîlan a sala 1930, komkujiyeke<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş Yayınları |sal=2009 |isbn=978-975-263-884-6 |rûpel=275 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki Yayınları |sal=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |rûpel=109 |ziman=tr }}</ref> ya Kurdên niştecihên Tirkiyê yên di dema serhildana Araratê de bû, ku tê de 5000 heta 47000 mirov hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler |paşnav=Pamukoğlu |pêşnav=Osman |weşanger=Harmoni Yayıncılık |sal=2003 |isbn=975-6340-00-2 |rûpel=16 |ziman=tr }}</ref> Bikaranîna ziman, cil û berg, folklor û navên Kurdî hatin qedexekirin û herêmên ku Kurd lê dijîn heta sala 1946an; di bin qanûneke leşkerî de man.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-determination |paşnav=Hannum |pêşnav=H. |weşanger=University of Pennsylvania Press |sal=1996 |isbn=0-8122-1572-9 |rûpel=186 }}</ref> Bimebesta hebûna gellê Kurd mandele (nikolî) bikin, heta salên 1980yî, Kurdan bi navê "Tirkân Çîyayâ" kategorîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://lib.ugent.be/catalog/rug01:001275063#reference-details |sernav=The Kurdish nationalist movement in the 1990s : its impact on Turkey and the Middle East / Robert Olson, editor. |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |paşnav3=Nigogosian |pêşnav3=Aram |paşnav4=Gunter |pêşnav4=Michael |paşnav5=Barkey |pêşnav5=Henri |paşnav6=Robins |pêşnav6=Philip |paşnav7=Bozarslan |pêşnav7=Hamit |paşnav8=Bozdaglioglu |pêşnav8=Yücel |paşnav9=Muller |pêşnav9=Mark |weşanger=Lexington (Ky.) : University Press of Kentucky, c1996 |sal=1996 |isbn=0813119995 |rûpel=186 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230717012120/https://countrystudies.us/turkey/26.htm |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bartkus |pêşnav=Viva Ona |sernav=The Dynamic of Secession |url=https://www.cambridge.org/core/books/dynamic-of-secession/45EE211C3510FAB0C0CCAC4635617055 |kovar=The Dynamic of Secession |weşanger=Cambridge University Press |tarîxa-weşandinê=September 2009 |rr=90-91 |doi=10.1017/CBO9780511491214 |isbn=9780511491214 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |url=https://archive.org/details/contemporaryturk0000celi |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=30 îlon 1999 |isbn=978-0-275-96590-7 }}</ref> Peyvên "Kurd", " Kurdistan " û "Kurdî" ji aliyê dewleta tirk ve bi fermî hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Bahar |weşanger=Ashgate Publishing |sal=28 adar 2015 |isbn=978-1-4724-2562-1 |rûpel=63 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980yê, zimanê Kurdî di jiyana giştî û taybetî de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |paşnav=Toumani |pêşnav=Meline |malper=NY Times |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Gelek kesên e bi Kurdî axivîn, weşandin, stran gotin; hatin girtin û avêtin zindanan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |url=https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |sal=2014 |isbn=978-1-107-05460-8 |rûpel=[https://archive.org/details/nationbuildingin0000asla/page/134 134] }}</ref> Lê her çend, di sala 1991ê de qedexeya axaftinê bi zimanekî ne tirkî hatibe rakirin jî, mebesta Kurdan ew e ku wek miletekî cuda ji Tirkî were naskirin an jî zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê were naskirin, lê ev yek pir caran weke cudaxwaziyê an jî piştgiriya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) tên binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/journals/politics-and-religion/article/abs/why-religious-people-support-ethnic-insurgency-kurds-religion-and-support-for-the-pkk/849D2EF7A64EA895D00714A82D0B3DB0 |sernav=Why Religious People Support Ethnic Insurgency? Kurds, Religion and Support for the PKK |paşnav=Karakoç |pêşnav=Ekrem |paşnav2=Sarıgil |pêşnav2=Zeki |weşanger=Cambridge University Press |cild=13 |doi=10.1017/S175504831900031 |hdl=11693/53234 |issn=1755-0483 |hdl-access=free |hejmar=2 }}</ref> Niha li dibistanên taybet û giştî de bikaranîna zimanê Kurdî weke zimanê perwerdehiyê neqanûnî ye, lê dîsa jî dibistanên ku vê qedexeyê red dikin jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |sernav=Kürtçe okulda Kürtçe karne |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Mahmut |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |malper=Aljazeera Turk |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230223113353/https://www.aljazeera.com.tr/al-jazeera-ozel/kurtce-okulda-kurtce-karne |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/cizrede-kurtce-egitim-verilen-okulda-ogrenciler-karne-aldi |sernav=Cizre'de Kürtçe eğitim verilen okulda öğrenciler karne aldı |tarîx=2015-06-12 |malper=CNN Turk |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/ilk-kurtce-karneler-verildi-161771 |sernav=İlk Kürtçe Karneler Verildi |tarîx=2015-01-23 |malper=BİANET |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Hikûmeta Tirk, gelek caran kesên ku doza azadîya çandî û perwerdehîya Kurdî diki; ji terorîzmê an piştgirîya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) binav diki.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: A Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsp.3.1.43 |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |hejmar=1 |rr=45-46 |doi=10.3138/gsp.3.1.43 }}</ref> Di dema şerê Kurd-Tirkan de, ambargoyên xwarinê li ser gund û bajarokên Kurdan hatin danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/kurdishnationali00olso |sernav=The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |weşanger=Lexington, Ky.: University Press of Kentucky |sal=1996 |isbn=0-8131-0896-9 |rûpel=16 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://muftah.org/turkey-kurds-learning-kurdish-ban/ |sernav=After Being Banned for Almost a Century, Turkey's Kurds Are Clamoring to Learn Their Own Language |paşnav=Shaker |pêşnav=Nadeen |malper=Muftah }}</ref> Gelek mînakên ku Kurd bi zorê ji gundên xwe ji aliyê hêzên ewlekariya Tirk ve hatin derxistin hene.<ref name="Gunes2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=OMB7pMf8TL4C&redir_esc=y |sernav=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |sal=2013 |isbn=978-1-136-58798-6 |rûpel=130 }}</ref> Tên gotin ku gelek gund hatine şewitandin an jî wêrankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=3kgierPu_7EC&redir_esc=y |sernav=The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy |paşnav=Ibrahim |pêşnav=Ferhad |paşnav2=Gürbey |pêşnav2=Gülistan |weşanger=Münster; New York: Lit ; St. Martin's press |sal=2000 |isbn=3-8258-4744-6 |rûpel=182 }}</ref><ref name="Gunes2013" /> Di tevahiya salên 1990 û destpêka salên 2000ê de partiyên siyasî yên ku berjewendiyên Kurdan temsîl dikirin hatin qedexekirin.<ref name="Baser2015" /> Di salâ 2013ê, agirbestâ di navberâ PKK û dewleta Tirkan de bi bandorî dawî bû heta -Pûşberâ sala 2015an- seba sedema ku lihevxistinâ Rojava-Îslamî destpê biki. Tundûtûjî bi berfirehî li dijî welatiyên Kurd ên asayî hate kirin û baregeh û şaxên Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) a alîgirê mafên Kurdan rastî êrîşa girseyan hat.<ref name="Janbazian2015">{{Jêder-nûçe |url=https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |sernav=‘Lynching Campaign’ Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked |paşnav=Janbazian |pêşnav=Rupen |tarîx=2015-09-09 |malper=The Armenian Weekly |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230325211135/https://armenianweekly.com/2015/09/09/lynching-campaign-targets-kurds/ |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (ECHR) û gelek rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî, Tirkiyê ji ber bi hezaran binpêkirinên mafên mirovan ên li dijî Kurdan, mehkûm kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/turkey-ranks-first-in-violations-in-between-1959-2011-138337 |sernav=Turkey Ranks First in Violations in between 1959-2011 |tarîx=2012-05-15 |malper=Bianet |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230929124633/https://googleads.g.doubleclick.net/pagead/ads?client=ca-pub-2645441998718398&output=html&h=280&slotname=3700564839&adk=1586839350&adf=958346194&pi=t.ma~as.3700564839&w=436&fwrn=4&fwrnh=100&lmt=1695991585&rafmt=1&format=436x280&url=https%3A%2F%2Fbianet.org%2Fhaber%2Falevi-organizations-protest-detentions-285559&fwr=0&fwrattr=true&rpe=1&resp_fmts=3&wgl=1&dt=1695991593062&bpp=3&bdt=6988&idt=3&shv=r20230927&mjsv=m202309250101&ptt=9&saldr=aa&abxe=1&cookie=ID%3D394d200878e6981c-2272aaf776e400eb%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MacyMQNEdYjOiz9gtcAIeF_pUVjCg&gpic=UID%3D000009d89ac7b49c%3AT%3D1695991586%3ART%3D1695991586%3AS%3DALNI_MZEIiRuXX9uMGds9uGdC0xgLz_jZw&prev_fmts=0x0%2C436x280%2C1200x280&nras=1&correlator=1969162846103&frm=20&pv=1&ga_vid=36077560.1695991587&ga_sid=1695991587&ga_hid=1850377215&ga_fc=0&u_tz=0&u_his=2&u_h=900&u_w=1400&u_ah=900&u_aw=1400&u_cd=24&u_sd=1&dmc=21&adx=927&ady=3561&biw=1385&bih=900&scr_x=0&scr_y=3164&eid=44759926%2C44759837%2C44759875%2C31076838%2C31078215%2C31078297%2C44795552&oid=2&pvsid=3660348096183270&tmod=485656718&uas=0&nvt=1&fc=1920&brdim=0%2C0%2C0%2C0%2C1400%2C0%2C1400%2C900%2C1400%2C900&vis=1&rsz=%7C%7CeE%7C&abl=CS&pfx=0&fu=128&bc=31&ifi=4&uci=a!4&fsb=1&xpc=IXq7RsfIOH&p=https%3A//bianet.org&dtd=16 |tarîxa-arşîvê=2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf |sernav=Annual report 2014 |tarîx=2015-12-29 |malper=The European Court of Human Rights |isbn=978-92-871-9919-5 }}</ref> Gelek daraz bi îdamkirina sîstematîk a sivîlan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf |sernav=Case of Benzer and others v. Turkey: Final Judgment |tarîx=2014-03-24 |malper=The European Court of Human Rights }}</ref> îşkencekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf |sernav=The prohibition of torture: A guide to the implementation of Article 3 of the European Convention on Human Rights |paşnav=Reidy |pêşnav=Aisling |tarîx=2015-12-29 |malper=Human Rights Handbooks }}</ref> koçkirina bi darê zorê,<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0 |sernav=Human rights watch world report 1999 : events of December 1997-November 1998 |paşnav=Human Rights Watch (Organization) |tarîx=1998 |weşanger=New York : Human Rights Watch |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56432-190-9 |rûpel=7 }}</ref> gundên wêrankirî, <ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki |sernav=The Kurds : a people in search of their homeland |paşnav=McKiernan |pêşnav=Kevin |tarîx=2006 |weşanger=New York : St. Martin's Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-312-32546-6 |rûpel=130 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |paşnav=Bengio |pêşnav=Ofra |tarîx=2014-11-15 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=27 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat |tarîx=2013-09-23 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-14063-2 |rûpel=98 |ziman=en }}</ref> girtinên keyfî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf |sernav="Factsheet – Police arrest and assistance of a lawyer" |tarîx=2020 |malper=European Court of Human Rights |ziman=en }}</ref> kuştin û windakirina rojnamevan, çalakvan û siyasetmedaran ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.khrp.org/khrp-news/news-archive/2000-news/189-justice-comes-from-european-court-for-a-murdered-kurdish-journalist.html |sernav=JUSTICE COMES FROM EUROPEAN COURT FOR A MURDERED KURDISH JOURNALIST {{!}} KHRP {{!}} Kurdish Human Rights Project |malper=www.khrp.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> == Pirsgirêk == === Perwerdehî === Li Tirkiyeyê di pergala perwerdehiyê de tenê zimanê perwerdehiyê Tirkî ye; di pergala perwerdehiyâ giştî de zimanê Kurdî weke zimanê bingehîn nayê qebûlkirin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20160304060409/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/nov/tr_sec_1390_en.pdf |sernav="Turkey 2006 Progress Report" |tarîx=2006-12-28 |malper=European Commission |urlya-arşîvê=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/Nov/tr_sec_1390_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 }}</ref> Nifûsa kurdên Tirkiyê, dixwast ku Kurdî weke zimanê perwerdehiyê li dibistanên fermî û her weha wek ders were girtin. Di sala 2008an de perwerdeya bi Kurdî bû qanûnî, lê bicihanîna hewcedariyên pir zehmet bû. Ji ber vê yekê perwerdeya bi Kurdî pir kêm dihat peydakirin. Di dema kesên ku hewl didin perwerdeya bi zimanê Kurdî organîze bikin, gelek caran bi piştgirîya terorê dihatin tawanbar kirin.<ref name=":3" /> Kurdî di zanîngehan de weke dersa destûr tê dayîn,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 |sernav="Kurdish to be offered as elective course at universities" |tarîx=2009-01-05 |malper=Today's Zaman |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2017-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171224083951/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=163330 }}</ref> lê di rastiyê de tenê çend çînên pêşeng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkish News - Latest News from Turkey |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> === Geleferhengîperistî û Bişavtin === Ji ber hejmareke zêde ya kurdan li Tirkiyê, hikûmetên li pey hev, nasnameyâ Kurdî, weke tehdîdeke potansiyel li ser yekîtiya tirkan dinerînin. Yek ji tohmetbarên sereke yên asîmîlasyona çandî jî bi çewisandina dîrokî ya zimanê Kurdî ji aliyê dewletê ve hatîye girêdayî ye. Weşanên kurdî yên ku di salên 1960-1970an de hatin çêkirin, bi hincetên qanûnî hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/28.htm |sernav=Turkey - Kurds |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2009-01-05 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya Tirkiyê ya sala 1980yê , zimanê Kurdî di saziyên dewletê de bi awayekî fermî hat qedexekirin.<ref name=":2" /> Endamê Kongreya Amerîkayê Bob Filner behsa "nîjadkujîyek çandî" kir û tekez kir ku "Şêweyê jiyanê yê ku bi navê Kurdî tê zanîn, bi rêjeyeke tirsnak winda dibe".<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BD7imPDFto0C&q=The+Kurdish+Question+in+U.S.+Foreign+Policy:+A+Documentary+Sourcebook&pg=PP1 |sernav=The Kurdish Question in U.S. Foreign Policy: A Documentary Sourcebook |paşnav=Meho |pêşnav=Lokman I. |tarîx=2004 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-31435-3 |rûpel=400 |ziman=en }}</ref> Mark Levene pêşniyar dike ku; pêkanînên asîmîlasyonê, tenê bi asîmîlasyona çandî re sînordar nebûn û bûyerên dawiya sedsala 19an heya 1990an berdewam kirin e.<ref name="Levene1998" /> Desmond Fernandes û Tove Skutnabb-Kangas îdia kirin ku Tirkiye [li gorî xalên 2(a) û 2(e)] yên Peymana Nijadkujîye [[Neteweyên Yekbûyî]]) li dijî Kurdan bernameyeke nijadkujî damezrand û armanca wê bernameyê, asîmîlekirina kurdan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skutnabb-Kangas |pêşnav=Tove |paşnav2=Fernandes |pêşnav2=Desmond |sernav=Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: a Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation |url=https://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1182&context=gsp |kovar=Genocide Studies and Prevention |cild=3 |rr=43-73 }}</ref> Desmond Fernandes, mamosteyê payebilind ê zanîngeha De Montfort; siyaseta desthilatdarên Tirk, di van kategoriyan de vediqetîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gomidas.org/forum/af4kurds.htm |sernav=Gomidas Institute |malper=www.gomidas.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> 1. Bernameya asîmîlasyonê ya bi darê zorê, ku di nav tiştên din de, qedexekirina zimanê kurdî û bi zorê bicihkirina Kurdan herêmên ne-kurdî yên Tirkiyê, tê de bû. 2. Qedexekirina rêxistinên ê li dijî kategoriya yekê. 3. Tepeserkirina tund a her berxwedaneke Kurd. === Diyarkirina Çandî === Di navbera 1983 û 1991ê de, belavkirin, weşandin û/an weşandina bi zimanekî din ji bilî tirkî qedexe bû (xaynî zimanekî bibe yekem zimanê fermî yê welatekî ku Tirkiye pê re têkiliyên dîplomatîk hene).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 }}</ref> Herçend ev qedexe ji aliyê teknîkî ve li ser her zimanî be jî, lê bandora herî mezin li ser zimanê Kurdî kir, ku ne yekem zimanê fermî yê tu welatan e, tevî ku li herêma Kurdistanê pir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |sernav=Kürtçe yabancı dil mi? |tarîx=2007-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927171858/http://www.evrensel.net/03/04/15/kose.html |tarîxa-arşîvê=2007-09-27 |tarîxa-gihiştinê=2003-04-15 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hezîrana 2004an de televizyona giştî ya Tirkiyê TRT, dest bi weşana bernameyeke Kurdî ya nîv saetî kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200406/s1128444.htm |sernav=Kurdish broadcast ends Turkish TV taboo |tarîx=2004-06-10 |malper=ABC News Online }}</ref> û di 8ê adara 2006ê de Desteya Bilind a Radyo û Televîzyonê (RTÜK) destûr da du kanalên televîzyonê (Gün TV û Söz TV) û kanala radyoyekê (Medya FM) xizmeta zimanê Kurdî "bi sînor" bike.Ev qanûn wek hewldanek ji bo bicihanîna yek ji daxwazên endamtiya Yekîtiya Ewropayê di hevdîtinên wê yên bi Tirkiyeyê re ket meriyetê. Di rêziknameya nû de wê hefteyî pênc saet ji weşana radyoyê û 4 saet jî ji televîzyonê hate veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp |sernav=Yerel kanallarda Kürtçe Mart'ta |tarîx=2006-02-21 |malper=NTV |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2007-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071031005952/http://www.ntvmsnbc.com/news/362107.asp }}</ref> Tevî van reforman jî, di qada giştî û saziyên dewletê de bikaranîna Kurdî bi sînor e. Di 14'ê hezîrana 2007'an de Wezareta Karên Hundir, biryara dûrxistina Abdullah Demirbaş weke qeyûmê hilbijartî yê navçeya Sûrê ya Amedê sitend. Her wiha endamên meclîsa şaredariyê yên hilbijartî jî derxistin. Dadgeha Bilind, biryara wezaretê qebûl kir û biryar da ku "Li ser xizmetên cuda yên şaredariyê yên wekî çand, hûner, jîngeh, paqijiya bajar û tenduristiyê bi zimanên din ji bilî tirkî dayîna agahiyên li dijî Destûra Bingehîn e."<ref name="Lagendijk2007">{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |sernav=TODAY'S ZAMAN |paşnav=Lagendijk |pêşnav=Joost |tarîx=2007-09-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930181201/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=115171&bolum=109 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hal jî wiha ye ku li gorî şaredariya navborî %72ê xelkê navçeyê di jiyana xwe ya rojane de Kurdî bi kar tînin. Di dozeke din de şaredarê Amedê Osman Baydemîr jî bi heman şêweyê lêpirsîn û pêvajoyên edlî hate kirin. Doza wî bi bikaranîna hevoka kurdî ya Sersala We Pîroz Be (Sersala We Pîroz Be) di kartên pîrozbahiya sala nû de ku ji aliyê şaredariyê ve hatine weşandin ve girêdayî ye. Dozger wiha nivîsî: "Hat diyar kirin ku gumanbar di qerta pîrozbahiyê ya "Sersala We Piroz Be" de cezayê kurdî bi kar aniye. Dixwazim ku gumanbar bê sizakirin. Yasaya Cezayê ya Tirkiyeyê."<ref name="Lagendijk2007" /> Heya niha ev pirsgirêk ji bo demekê hatine çareser kirin; malpera fermî ya Şaredariyê îro bi sê zimanî ye: Tirkî, Kurdî û Îngilîzî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |sernav=Duty Telephone Service |tarîx=2014-06-24 |malper=Diyarbakir Buyuksehir Municipality Software and Programming Branch Office |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2014-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140831202619/http://www.diyarbakir.bel.tr/default.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nûnerîya Siyasî === Partiyên Kurdî yên li Tirkiyê hatine girtin:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8ZMZBQAAQBAJ |sernav=Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |tarîx=2014-11-17 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-19490-4 |ziman=en }}</ref> {| class="wikitable" |+ !Partî !Salân qedexe kirin |- |Partiya Kedê ya Gel (HEP) |1993 |- |Partiya Azadî û Demokrasiyê (ÖZDEP) |1993 |- |Partiya Demokrasiyê (DEP) |1994 |- |Partiya Demokratîk a Gelan (HADEP) |2003 |- |Partiya Civaka Demokratîk (DTP) |2009 |} Destûra Tirkiyê avakirina partiyên siyasî, li ser bingehên etnîkî, qedexe dike. Xala 81 a qanûna Partiyên Siyasî dibêje ku; di xebatên siyasî yên partiyan de tenê bi tirkî destûr tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20191213125817/https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |sernav=Turkey Law of Political Parties |malper=Legislationonline |ziman=en |urlya-arşîvê=https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014_en.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-12-13 }}</ref> Çend partiyên siyasî yên Kurd ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê ve bi "hinceta" ku piştgirî didin PKK’ê hatin girtin. Di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan a Kurd (HDP), a çepgir, hat damezrandin û partiyê xebatên xwe berdewam kir û piştî hilbijartinên Mijdara 2015an 50 kursiyên parlamenê bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190701112955/http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%2520Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |sernav=Nov. 2015 Election Results |paşnav=YSK |pêşnav= |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%20Folders/SecmenIslemleri/Secimler/2015MVES/96-D.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-07-01 |tarîxa-gihiştinê=2018-04-19 }}</ref> Li Tirkiyê, piştî sala 2014an, siyasetên wekî Partiya Demokrat a Kurdistanê li Tirkiyê (PDK-T/2014), Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK/1974, bi taybet 2016), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK/2014) û Partiya Komunîst a Kurdistanê (KKP) hatin damezrandin. Lê di sala 2019’an de Serdozgeriya Komarê ya Dadgeha Bilind ji ber ku di navên wan de peyva ‘Kurdistan’ heye, der barê KKP, PAK, PSK û PDK-T de dosyaya girtinê vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/closure-case-for-parties-which-have-kurdistan-in-their-names-205383 |sernav=Closure Case for Parties Which Have 'Kurdistan' in Their Names |malper=bianet.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/18891-Four-Kurdistani-parties-in-Turkey-face-closure-over-name |sernav=Four Kurdistani parties in Turkey face closure over name |malper=Kurdistan24 |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/140520203 |sernav=Kürdistan isimli partilerin kapatılması davasına karşı 400 kişilik ortak bildiri |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2021 }}</ref> === Mirovên Bêwarkirî (IDP) === Di salên 1980 û 1990an de, Tirkiyê hejmareke mezin ji welatiyên xwe ji deverên gundewarî li başûrê rojhilatê Anatolyayê; bi wêrankirina û bikaranîna neçarî, bi hezaran gundan koçberkirin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm#_Toc97005223 |sernav=Turkey: "Still critical": Introduction |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> Hikûmeta tirkî îddîa kir ku; jicîhûwarkirina bi darê zorê, ji bo parastina Kurdan ji rêxistina çekdar a Kurd, Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) bû.<ref name="Gunes2013" /> Di nîvê salên 1990ê de, zêdetirî 3000 gund ji nexşeyê hatin paqijkirin û li gorî hejmarên fermî 378335 gundiyên kurd ji cih û warên xwe bûn û bê mal man.<ref name=":8" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2002/turkey/ |sernav=Displaced and Disregarded |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1996/Turkey2.htm |sernav=Turkey |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/3bd98d600.html |sernav=Refworld {{!}} Profile of Internal Displacement: Turkey |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-29 }}</ref> === Dîrok === Piştî Şoreşa Ciwanên Tirk, a di destpêka sedsala 20an de, û geşbûna neteweperestiya Tirk, tunekirin an asîmîlekirina gelên kêmnetewe (bi taybetî Ermenî, Suryanî, Yewnanî û Kurd) bûye mînakek dubare.<ref name="Levene1998" /> Zagona 1934’an a Tirkiyeyê ya ji nû ve bicîhkirin, rê li ber asîmîlasyon û bi darê zorê vekir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789004155572 |sernav=The settlement issue in Turkey and the Kurds: an analysis of spatial policies, modernity and war |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2007 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-15557-2 |series=Social, economic and political studies of the Middle East and Asia |cih=Leiden }}</ref> == Bûyerên hilbijartî == === Leyla Zana === Di sala 1994’an de Leyla Zana – ku berî sê salan yekem jina kurd bû ku ji bo parlamena Tirkiyeyê hat hilbijartin – ji ber “axaftina cudaxwaz” 15 sal ceza lê hat birîn. Di sala 1991ê de di destbikarbûna wê de wekê parlementer, wê xwe wekê Kurd da naskirin. Wê li gorî zagonan, sonda dilsoziyê xwar û bi Kurdî jî got, "Min bi zorê ev formalîte qedand. Ji bo gelê Kurd û Tirk di çarçoveyeke demokratîk de bi hev re bijîn, ez ê têbikoşim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act40/020/2001/en/ |sernav=Racism and the administration of justice |tarîx=2001-07-25 |malper=Amnesty International |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di parlamenê de bi qîrîna dirûşmên "Cidaxwaz", "Terorîst", "Wê bigrin" dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrightshouse.org/articles/the-ex-kurdish-mp-leyla-zana-is-not-allowed-to-go-abroad/ |sernav=The ex-Kurdish MP Leyla Zana is not allowed to go abroad |tarîx=2004-09-11 |malper=Human Rights House Foundation |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-05 }}</ref> Di avrêla 2008an de bi îdiaya “kirinê propagandayê terore”, du sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |sernav=Kurdish politician Zana sentenced to prison in Turkey |malper=Middle east World |tarîxa-gihiştinê=2023-09-29 |tarîxa-arşîvê=2021-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211124012630/http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politician-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Akin Birdal === Di sala 2000ê de Serokê Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê Akin Birdal ji ber axaftinekê ku tê de bangâ “aştî û lihevkirinê” di navbera Kurd û Tirkan de kiribû, li gorî xala 312’an ket girtîgehê. Ew neçar ma ku dest ji posta xwe berde; ji ber ku qanûna komeleyan, kesên ku vê û çend zagonên din binpê dikin qedexe dike ku karbidestên komeleyê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2000/03/27/turkey-government-sends-human-rights-leader-back-prison |sernav=Turkey: Government Sends Human Rights Leader Back to Prison {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2000-03-27 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2008-12-30 }}</ref> === Girtinên Amedê (2006) === Di adar û avrêla 2006an de li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê de aloziyên tund pêk hatin. Di encama, van aloziyên de zêdeyî 550 kes hatin girtin, ji wan zêdetirî 200 zarok bûn. Baroya Amedê, zêdetirî 70 giliyên muameleya xerab pêşkêşî rayedaran kir. Li van 39 îdiayan lêpirsîn hat destpêkirin. Di bûyerên Amedê de, mirovên hat girtin, li cihên girtinê xwe de; muayeneya edlî ya girtinan hat kirin. Li gorî nûsafa komîsyonê, "ev yek li dijî rêgez û dornameyên ku ji aliyê wezaretên dad û tenduristiyê ve hatine derxistin û herwiha li dijî serxwebûna pîşeya bijîşkî ye". Komîsyon herwiha di wê baweriyê de ye ku "qanûnên nû yên ku di Hezîrana 2006an de ji bo guherandina qanûna dijî-terorê hatin pêşkêşkirin, dibe ku şerê li dijî îşkence û muameleya xerab têk bibe". Komîsyon herwiha tekez dike ku "vegera asayîbûnê li başûrê rojhilat (Bakurê Kurdistanê), tenê bi vekirina diyalogê bi hevkarên xwecihî re dikare pêk were".<ref name=":6" /> "Divê: stratejiyek berfireh were şopandin ji bo bidestxistina geşepêdana civakî-aborî ya herêmê û peydakirina şert û mercên ku gelê Kurd, bi tevahî, maf û azadiyan bi dest bixe. Mijarên ku divê werin çareser kirin; vegerandina kesên bêwarkirî yên navxweyî ye. Tazmînata xisarên mexdûrên terorê, mayinan û herwiha pirsgirêka cerdevanan".<ref name=":6" /> === Qedexekirina şanoya Kurdî: 'Bêrû' === Walîtiya Stembolê, di cotmeha 2020an de lîstika şanoya Kurdî ya bi navê “Bêrû” beriya pêşandana wê ya yekem, qedexe kiribû. Beriya 3 salan hem li Tirkiyeyê hem jî li derveyî welat bê pirsgirêk hatibû kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-bans-kurdish-language-play-in-istanbul/a-55306289 |sernav=Turkey bans Kurdish-language play in Istanbul – DW – 10/17/2020 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-26 }}</ref> == Rewşa niha == Rapora Pêşketinê ya Tirkiyeyê ya 2006an eşkere dike ku li gorî Qanûna Partiyên Siyasî, bikaranîna zimanên -ji bilî tirkî- di jiyana siyasî de neqanûnî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Education, Terrorism and Human Security |url=https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5 |paşnav=Nelles |pêşnav=Wayne C |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/comparativeeduca0000unse_m3q5/page/167 167] }}</ref> Dema ku Leyla Zana di destbikarbûna xwe ya parlamenteriyê de bi Kurdî axivî, di sala 1994 de hat girtin, bi xiyanet û endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ya çekdar hat tawanbar kirin. 15 sal cezayê girtîgehê li Zana û yên din hat birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20060212100408/http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |sernav=Defiance Under Fire: Leyla Zana: Prisoner of Conscience |paşnav=Kürkçü |pêşnav=Ertugrul |malper=Amnesty Magazine |ziman=en |urlya-arşîvê=http://www.amnestyusa.org/amnestynow/leyla.html |tarîxa-arşîvê=12 reşemî 2006 |tarîxa-gihiştinê=2008-09-13 }}</ref> Beriya vê di sala 1992an de, ji alîyê polîsên Tirk de girtin ser Enstîtuya Kurd a Stenbolê û 5 kes desteser kirin û pirtûkên li ser ziman, edebiyat û dîroka Kurdî desteser kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Censorship of Historical Thought |url=https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet |paşnav=Baets |pêşnav=Antoon de |weşanger=Greenwood Publishing Group |sal=2002 |isbn=0-313-31193-5 |rûpel=[https://archive.org/details/censorshipofhist0000baet/page/471 471] }}</ref> Komîsyona Ewropî ji sala 2006an de encam dide ku "bi giştî Tirkiye di warê dabînkirina cihêrengiya çandî, pêşvebirina rêzgirtin û parastina hindikahiyan li gorî standardên navneteweyî de hindik pêşde çû".<ref name=":6" /> Komîsyona Ewropî Dijî Nîjadperestî û Bêtoleransê (ECRI) radigihîne ku (ji Avrêla 2010an de): "Bikaranîna raya giştî ji hêla karbidestên zimanê kurdî ve wan ji dadgehkirinê re vekirî dihêle, û parastina giştî ji hêla kesên berjewendîyên kurd an kêmneteweyan ve jî pir caran di çarçoveya Qanûna Ceza de dibe sedema darizandinê."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Turkey/TUR-CBC-IV-2011-005-ENG.pdf |sernav=ECRI report on Turkey (4th cycle) }}</ref> Ji brîfînga 1994’an a Koma Hiqûqê ya Mafên Mirovan a Navneteweyî: “Pirsgirêka Tirkiyeyê ev e ku Destûra Bingehîn li dijî Kurdan e û makezagona apartheidê, pir dişibe wê. The Economist her wiha destnîşan dike ku "reforman hêdî bûne, darizandina nivîskaran ji ber heqareta li Tirkîyeyê dewam kiriye, ji nû ve şer bi Kurdan re derketiye û bi coşeke nû ya netewperestîyê derketiye holê". Li seranserê ye welat 128 êrîş li dijî buroyên HDP’ê ku partiya mafên Kurdan e, pêk hatin.<ref name="Janbazian2015" /> == Mijarên têkildar == * [[Mafên mirovî li Tirkiyeyê]] * [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan]] * [[Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan|kurd]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] 4bs02yqhwt46toj0azllp6xjbq0auch 0 88901 2083281 1831145 2026-08-02T22:13:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 4 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mîr | nav = Ecgberth | sernav = | wêne = Egbert - MS Royal 14 B V.jpg | wêne sernav = | şûngirî = Keyê Wessexê | serwerî = 802-825 | tackirin = [[Winchester]] | yê pêşî = [[Beorhtricê Wessexî]] | yê paşî = [[Æthelwulf keyê Wessexê]] | şûngirî2 = Keyê Kentê | serwerî2 = 825-839 | tackirin2 = | yê pêşî2 = [[Baldredê Kentî]] | yê paşî2 = [[Æthelwulf keyê Wessexê]] | navê rastî = | ziman1 = | ziman2 = | ziman3 = | ziman4 = | ziman5 = | ziman6 = | ziman7 = | ziman8 = | ziman9 = | sernavên din = | imad = | roja zayînê = 771 yan 775 | cihê zayînê = | roja mirinê = 839 | cihê mirinê = | cihê defnkirin = | roja defnkirin = | suc-type = | heir = [[Æthelwulf keyê Wessexê]] | keybanû = | consort = | consortreign = | consortto = | spouse = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | spouse 7 = | spouse 8 = | spouse 9 = | dîn = [[Xiristiyanî|Filletî]] | royal house = | xanedan = [[Xanedana Wessex]] | merşa xanedan = | royal motto = | bav = [[Ealhmundê Kentî]] | dayik = | zarok = }} '''Ecgberth''' (771/775 - 839), anku '''Ecgbert''', '''Egbert''' an '''Ecgbriht''' jî tê gotin, ji sala 802an heta mirina xwe di 839an de keyê Wessexê bû. Bavê wî [[Ealhmundê Kentî]] bû. Egberth di salên 870î de bi destê [[Offayê Merciayî]] û [[Beorhtricê Wessexî]] rezorê bi darê zorê ve qesra [[Charlemagne]] ku li [[Keyaniya Frankan]] bû,li vir ve hate sirgûnkirin. Lê Ecgbert, sala 802an de piştî mirina Beorhtricê vegeriya Wessexê û derket ser textê e. == Çavkanî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Swanton |pêşnav=Michael |sernav=The Anglo-Saxon Chronicle |url=https://archive.org/details/anglosaxonchroni0000unse_c2u1 |sal=1996 |cih=New York |weşanger=Routledge |isbn =0-415-92129-5 }} * [http://www.anglo-saxons.net/hwaet/?do=find&type=charter&page=&archive=&kingdom=&king=Ecgberht+%28of+Wessex%29&sawyer=&text=&display=JUST_BLURB Egbert's charters]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abels |pêşnav=Richard |sernav=Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England |sal=2005 |weşanger=Longman |isbn =0-582-04047-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ashley |pêşnav=Mike |sernav=The Mammoth Book of British Kings and Queens |sal=1998 |cih=London |weşanger=Robinson |isbn =1-84119-096-9 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Campbell |pêşnav=James |sernav=The Anglo-Saxons |url =https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |paşnav2=John |pêşnav2=Eric |paşnav3=Wormald |pêşnav3=Patrick |sal=1991 |cih=London |weşanger=Penguin Books |isbn =0-14-014395-5 }} * [http://www.oxforddnb.com/view/article/8581?docPos=3 Edwards, Heather (2004) ''Ecgberht'', Oxford Online Dictionary of National Biography] * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Richard |sernav=Who's Who in Roman Britain and Anglo-Saxon England |url =https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet |sal=1989 |weşanger=Shepheard-Walwyn |isbn =0-85683-089-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Higham |pêşnav=N.J. |paşnav2=Hill |pêşnav2=D.H. |sernav=Edward the Elder |url=https://archive.org/details/edwardelder899920000unse |sal=2001 |weşanger=Routledge |isbn =978-0-415-21497-1 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Hunt |pêşnav=William |lînka-nivîskar=William Hunt (priest) |ensîklopedî=Dictionary of National Biography |sernav=Egbert, king of the West-Saxons |sal=1975 |cild=1 |weşanger=Oxford University Press |sala-orîjînal=1889 |çap=Compact |isbn=0 19 865102 3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hunter Blair |pêşnav=Peter |sernav=Roman Britain and Early England: 55 B.C. – A.D. 871 |url =https://archive.org/details/romanbritainearl0000hunt |sal=1966 |weşanger=W.W. Norton & Company |isbn =0-393-00361-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Kirby |pêşnav=D.P. |sernav=The Earliest English Kings |url =https://archive.org/details/earliestenglishk0000dpki |sal=1992 |cih=London |weşanger=Routledge |isbn =0-415-09086-5 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Naismith |pêşnav=Rory |sernav=The Origins of the Line of Egbert, King of the West Saxons, 802 – 839 |url =http://ehr.oxfordjournals.org/content/CXXVI/518/1.full.pdf+html?sid=258855c0-0646-4f18-bcc8-9437d65ddcfa |kovar=English Historical Review |cild=CXXVI |hejmar=518 |rr=1–16 |sal=2011 |weşanger=Oxford University Press |doi =10.1093/ehr/ceq377 }} * {{Jêder-ensîklopedî |pêşnav=Janet L. |paşnav=Nelson |weşanger=Oxford University Press |ensîklopedî=Oxford Dictionary of National Biography |sernav=Æthelwulf (d. 858) |sal=2004 |url =http://www.oxforddnb.com/view/article/8921?docPos=1 |roja-gihiştinê=14 nîsan 2012 |doi =10.1093/ref:odnb/8921 }} {{ODNBsub}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Payton |pêşnav=Philip |sernav=Cornwall: A History |url =https://archive.org/details/cornwallhistory0000phil |sal=2004 |weşanger=Cornwall Editions |isbn =1-904880-00-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Stenton |pêşnav=Frank M. |lînka-nivîskar=Frank Stenton |sernav=Anglo-Saxon England |url =https://archive.org/details/anglosaxonenglan0000sten |sal=1971 |cih=Oxford |weşanger=Clarendon Press |isbn =0-19-821716-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Whitelock |pêşnav=Dorothy |sernav=English Historical Documents v.l. c.500 – 1042 |sal=1968 |cih=London |weşanger=Eyre & Spottiswoode }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wormald |pêşnav1=Patrick |paşnav2=Bullough |pêşnav2=D. |paşnav3=Collins |pêşnav3=R. |sernav=Ideal and Reality in Frankish and Anglo-Saxon Society |url=https://archive.org/details/idealrealityinfr0000unse |sal=1983 |cih=Oxford |isbn =0-631-12661-9 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yorke |pêşnav=Barbara |lînka-nivîskar=Barbara Yorke |sernav=Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England |url=https://archive.org/details/kingskingdomsofe0000york_b9s8 |sal=1990 |cih=London |weşanger=Seaby |isbn =1-85264-027-8 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yorke |pêşnav=Barbara |sernav=Wessex in the Early Middle Ages |url =https://archive.org/details/wessexinearlymid0000york |sal=1995 |cih=London |weşanger=Leicester University Press |isbn =0-7185-1856-X }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hikûmdarên avaker]] [[Kategorî:Jidayikbûn 770î]] [[Kategorî:Key]] [[Kategorî:Mirin 839]] m0cl826zh90dpj6glf63rs5w9h2n79u 0 90919 2083257 2064401 2026-08-02T21:47:36Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Helen Marie Twelvetrees''' (Rojbûn '''Jurgens''', 25ê Kanûnê, 1908 - Mirin 13ê Sibatê, 1958) lîstikvanek [[Fîlm|fîlim]] û şanoya [[Amerîkan|Amerîkî]] [[Lîstikvan|bû]], <ref name="WVobit">Obituary ''[[Variety Obituaries|Variety]]'', February 19, 1958, page 63.</ref> ku di destpêka salên 1930 de bi rêze " wêneyên jinan " bû stêrkek jin..<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cut!: Hollywood Murders, Accidents, and Other Tragedies |url=https://archive.org/details/cuthollywoodmurd0000unse_q8c4 |paşnav=Brettell |pêşnav=Andrew |nivîskar2=Imwold, Denis |nivîskar3=Kennedy, Damien |nivîskar4=King, Noel |weşanger=Barrons Educational Series |kesên-din=Leonard, Warren Hsu; von Rohr, Heather |sal=2005 |isbn=0-7641-5858-9 |rûpel=[https://archive.org/details/cuthollywoodmurd0000unse_q8c4/page/287 287] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hollywood Players, The Thirties |url=https://archive.org/details/hollywoodplayers0000pari_n6h6 |paşnav1=Parish |pêşnav1=James Robert |paşnav2=Leonard |pêşnav2=William T. |weşanger=Arlington House |sal=1976 |isbn=0-87000-365-8 |rûpel=[https://archive.org/details/hollywoodplayers0000pari_n6h6/page/516 516] }}</ref> == Film == {| class="wikitable sortable" !Sal !Ser nav !Role |- |1929 |''The Ghost Talks'' |Miriam Holt |- |1929 |''Blue Skies'' |Dorothy May |- |1929 |''Words and Music'' |Dorothy Blake |- |1930 |''The Grand Parade'' |Molly |- |1930 |''Swing High'' |Maryan Garner |- |1930 |''Her Man'' |Frankie Keefe |- |1930 |''The Cat Creeps'' |Annabelle West |- |1931 |''The Painted Desert'' |Mary Ellen Cameron |- |1931 |''Millie'' |Millicent "Millie" Blake Maitland |- |1931 |''A Woman of Experience'' |Elsa Elsbergen |- |1931 |''Bad Company'' |Helen King Carlyle |- |1932 |''Panama Flo'' |Flo Bennett |- |1932 |''Young Bride'' |Allie Smith Riggs |- |1932 |''State's Attorney'' |June Perry |- |1932 |''Is My Face Red?'' |Peggy Bannon |- |1932 |''Unashamed'' |Joan Ogden |- |1933 |''Broken Hearts'' | |- |1933 |''A Bedtime Story'' |Sally |- |1933 |''Disgraced!'' |Gay Holloway |- |1933 |''My Woman'' |Connie Riley Rollins |- |1933 |''King for a Night'' |Lillian Williams |- |1934 |''All Men Are Enemies'' |Katha |- |1934 |''Now I'll Tell'' |Virginia Golden |- |1934 |''She Was a Lady'' |Sheila Vane |- |1934 |''One Hour Late'' |Bessie Dunn |- |1935 |''Times Square Lady'' |Margo Heath |- |1935 |''She Gets Her Man'' |Francine |- |1935 |''The Spanish Cape Mystery'' |Stella Godfrey |- |1935 |''Frisco Waterfront'' |Alice |- |1936 |''Thoroughbred'' |Joan |- |1937 |''Hollywood Round-Up'' |Carol Stevens |- |1939 |''Persons in Hiding'' |Helen Griswold |- |1939 |''Unmarried'' |Pat Rogers |} == Zêdetir xwendinê == * {{Jêder-kitêb |sernav=The MGM Story |paşnav=Eames |pêşnav=John Douglas |weşanger=Crown Publishers, Inc. |sal=1979 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Paramount Story |paşnav=Eames |pêşnav=John Douglas |weşanger=Crown Publishers, Inc. |sal=1985 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The RKO Story |paşnav=Jewell |pêşnav=Richard B. |weşanger=Arlington House, a division of Crown Publishers, Inc. |sal=1982 |isbn= |cih=New York City }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Film Encyclopedia |paşnav=Katz |pêşnav=Ephraim |weşanger=Harper Perennial |sal=1981 |isbn= |cih=New York City }} == Çavkaniyên Gotarê == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Brooklynê]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Mirin 1958]] 5namzmldk2nrpho63r46r7yzz24uou6 0 94817 2083240 1957066 2026-08-02T21:22:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083240 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Bhimrao Ramji Ambedkar''', '''Dr. Babasaheb Ambedkar''' ({{Jidayikbûn|14|nîsan|1891}} - {{Mirin|6|kanûna pêşîn|1956}}) hiqûqnas, aborînas, siyasetmedar û reformîstê civakî yê hindî bû. Wî tevgera bûdîst a Dalit îlham girt û li dijî cûdakariya civakî ya li hember kesên destdirêjker Dalît kampanya kir. Her wiha wî piştgirî da mafên jinan û kedan. Ew yekem wezîrê dad û dadê yê Hindistanê serbixwe bû, mîmarê [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Hindistanê û bavê damezirînerê Komara [[Hindistan]]ê.<ref>[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]</ref><ref>[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |sernav=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |roja-gihiştinê=2020-11-08 |roja-arşîvê=2020-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, & Facts | Britannica]</ref><ref>[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |tarîx=2013 |weşanger=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |paşnavê-edîtor=Buswell |pêşnavê-edîtor=Robert Jr |cih=Princeton, NJ |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |paşnavê-edîtor2=Lopez |pêşnavê-edîtor2=Donald S. Jr. }}</ref> Di sala 1956an de, wî dest bi veguherîna girseyî ya Dalits kir, û bi 600,000 alîgirên xwe re bû [[Budîzm|Bûdîzm]]. Wî Bûdîzm li Hindistanê zindî kir. Ambedkar wekî Bodhisattva, û Maitreya, di nav Bûdîstên Navayana de tê hesibandin.<ref>https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/</ref><ref>https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/</ref><ref>https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Christopher Queen |edîtor=Steven M. Emmanuel |sernav=A Companion to Buddhist Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |sal=2015 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-14466-3 |rr=529–531 }}</ref> Di 1990 de, [[Bharat Ratna]], xelata herî bilind a sivîl a Hindistanê, piştî mirinê ji Ambedkar re hat dayîn. Mîrata Ambedkar gelek bîranîn û nîgarên di çanda populer de hene. Mîrata Ambedkar wekî reformxwazek civakî-siyasî, li Hindistana nûjen bandorek kûr kir.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Joshi |pêşnav=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13 |sernav=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |weşanger=Zed Books |sal=1986 |isbn=9780862324605 |rr=11–14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13 |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Keer |pêşnav=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61 |sernav=Dr. Ambedkar: Life and Mission |weşanger=Popular Prakashan |sal=1990 |isbn=9788171542376 |rûpel=61 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Ambedkar di 2012an de ji hêla anketa ku ji hêla History TV18 û CNN IBN ve hatî organîzekirin hate hilbijartin "Hîndîstanê Mezin" (The Greatest Indian).<ref>https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949</ref> Ambedkar Jayanti (rojbûna Ambedkar) mîhrîcanek salane ye ku di 14ê Nîsanê de tê pîroz kirin, ku ne tenê li Hindistanê lê li çar aliyê cîhanê tê pîroz kirin. Ambedkar Jayanti li seranserê Hindistanê wekî betlaneyek fermî ya fermî tê pîroz kirin.<ref>http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=2015-04-05 }} {{Jêder-malper |url=http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |sernav=OFFICE MEMORANDUM |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |tarîxa-arşîvê=5 nîsan 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015</ref><ref>http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance & Pension</ref><ref>[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in</ref> [[Neteweyên Yekbûyî]] di 2016, 2017 û 2018an de Ambedkar Jayanti pîroz kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html |sernav=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost |malper=firstpost.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html |sernav=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion' |xebat=The New Indian Express |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html |sernav=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State |xebat=newsstate.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|B. R. Ambedkar}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Budîzm]] [[Kategorî:B. R. Ambedkar| ]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Hindistan]] [[Kategorî:Hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1891]] [[Kategorî:Kesên ku çûne ser budîzmê]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên hindistanî]] [[Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] [[Kategorî:Siyasetmedar|Ambedkar]] [[Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê]] r33dzqjp8fm73u5o1g8nm7xm2gzvv4b 0 94881 2083366 1807631 2026-08-02T23:52:01Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083366 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Flag-map_of_Korea.png|rast|thumb|275x275px|Nexşeya [[Komara Korêyê|Komara Koreyê]] û [[Korêya Bakur|Komara Demokratîk a Gel a Korêyê]] (1953)]] Dîroka '''dabeşbûna Koreyê''' ya nûjen digihîje desthilatdariya [[Mêtingeh|mêtingeriya]] [[Japonya]]yê (1910-1945). Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, serokên [[Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem|hêzên Hevpeymaniyê]] yên ku li Japonyayê bi japonan re şer dikirin piştî şerî pirsgirêka paşeroja Koreyê nîqaş kirin. Hevpeyman gihîştin vê encamê ku Kore dê ji desthilatdariya Japonyayê were azadkirin lê dê di bin wesayeta navneteweyî de bimîne heya ku koreyî ji bo xwerêvebirinê amade bin. Ji xeynî vê peymana nezelal, di derbarê paşeroja Koreyê de gelek pirsgirêk nehate zelalkirin.<ref name="Lee2006">{{Jêder-malper |url=https://www.unikorea.go.kr/unikorea/business/NKDefectorsPolicy/status/lately/ |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx=13.11.2020 |malper=unikorea.go.kr/ |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dabeşbûna Koreyê ya nûjen di dawiya şerî de di sala 1945an de dest pê kir. Hêzên Hevpeymaniyê Japonya têk bir û têketin Koreyê yê ku mêtingeheke Japonyayê bû. Bi ya lihevkirina [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA) û [[Yekîtiya Sovyetê]] (YKSS) ya ku di rojên dawî yên şerî de îmze kiribûn, dê leşkerên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|YKSSê]] beşa Koreya bakurî ya ser paralela 38em dagir bikin û dê leşkerên DYAyê jî başûrê vê paralelê dagir bikin. Bi ya vê peymanê, leşkerên Sovyetê di tebaxa 1945an de dest danîn ser Koreya bakur û leşkerên DYAyê jî di îlona 1945an de Koreya başûr dagir kirin.<ref name="Lee20062">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rr=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n41 31]–37 }}</ref> Bi ya vê lihevhatinê ev dabeşbûn demkî bû û armanc ev bû ku dewleteke yekgirtî ya Koreyê li seranserê nîvgiravê were avakirin. Pişt re, di [[Konferansa Wezîrên Karên Derveyî]] ya [[Moskow]]ê (1945) de peymanekê pênc salî ya li ser wesayeta Koreyê hate îmzekirin. Lê belê, destpêkirina [[Şerê Sar]] û faktorên din ên navneteweyî û navxweyî û dijberiya koreyiyan bo wesayetê, di nav danûstandinên navbera DYAyê û YKSSê de astengiyan derxistin û van hêmanan bandoreke neyînî li ser avakirina dewleteke yekgirtî ya Koreyê kirin.<ref name="Lee20063">{{Jêder-kitêb |sernav=Korea's Place in the Sun: A Modern History |url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi |paşnav=Cumings |pêşnav=Bruce |weşanger=[[W. W. Norton & Company]] |sal=2005 |isbn=978-0-393-32702-1 |cih=New York |lînka-nivîskar=Bruce Cumings }}</ref> Bi vê yekê, pirsgirêka Koreyê ji [[Neteweyên Yekbûyî]] re hate beralîkirin. Di sala 1948an de, piştî ku YKSSê pêşnîyazên NYê qebûl nekir, tenê li herêma başûr a ku li bin dagirkirina DYAyê bû, hilbijartin hat lidarxistin. [[Syngman Rhee]] yê ku DYA di hilbijartinê de pişgirî da wî û bi ser ket, di heman wê demê de li herêma bakur a ku li bin dagirkirina Sovyetê bû, [[Kim Il-sung]] pozîsyona xwe wekî serokê Koreya Bakur xurt kir. Bi vê yekê 15ê tebaxa 1948an de li başûr [[Komara Korêyê|Komara Koreyê]] hat damezrandin û di 9ê îlona 1948an de li bakur jî [[Korêya Bakur|Komara Demokratîk a Gel a Korêyê]] hate avakirin. DYAyê piştgirî da Başûrî, YKSSê jî piştgirî da Bakurî û her hikûmetên du herêmê jî di serdemên xwe de îdîaya heqê li ser tevahiya girava Koreyê anîn zimên. Di 1950an de Koreya Bakur Koreya Başûr dagir kir û hewil da ku nîvgiravê di bin desthilardariya xwe ya [[komunîst]] de ji nû ve bike yek. Vî Şerê Koreyê ji 1950 heya 1953an dewam kir û bi bêencamiyê xilas bû û her du alî dîsa çûn hêlên xwe yên ku bi [[Herêma Bêçek a Koreyê]] her du herêm ji hev vediqetîne. Di 27ê nîsana 2018an de, di dema Civîna Nav-Koreyî de, rêberê bilind ê Koreya Bakur [[Kim Jong-un]] û serokê Koreya Başûr [[Moon Jae]] ''Deklarasyona Panmunjomê bo Aşitî, Zengînî û Yekîtiya Nîvgirava Koreyê'' pejirandin. Piştî Civîna Nav-Koreyî ya îlonê, ji bo yekîtiyê gelek çalakî hatin lidarxistin wekî hilweşandina çeperên cerdevaniyê û afirandina [[herêma tampon|herêmên tampon]] ji bo pêşîgirtina pevçûnan. Di 12ê kanûna pêşîn a 2018an de, leşkerên her du alî di dîrokê de yekem car ji Xeta Sînorî ya Leşkerî re derbasî welatên hemberî bûn.<ref name="cbsnewsdec12">{{Jêder-nûçe |url=http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html |sernav=Cairo Communique, December 1, 1943 |tarîx=1 kanûna pêşîn 1943 |weşanger=Japan National Diet Library |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101206020831/http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html |tarîxa-arşîvê=6 kanûna pêşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2012 }}</ref><ref name="ecdec12">{{Jêder |url=http://countrystudies.us/south-korea/8.htm |beş=World War II and Korea |pêşnavê-edîtor1=Andrea Matles |paşnavê-edîtor1=Savada |pêşnavê-edîtor2=William |paşnavê-edîtor2=Shaw |sernav=South Korea: A Country Study |cih=Washington, DC |series=GPO |weşanger=Library of Congress |sal=1990 |tarîxa-gihiştinê=2006-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110629082133/http://countrystudies.us/south-korea/8.htm |tarîxa-arşîvê=2011-06-29 }}</ref> Hejmara penaberên Koreya Bakur ên ku ji Koreya Başûr reviyane û ketine sînorên Koreya Bakur niha 33.523 ye.<ref name="Lee20062"/> == Paşxana dîrokî == === Mêtingeriya japonî (1910–1945) === Dema ku Şerê Rûs û Japonî di 1905an de bi dawî bû, Kore ket destê Japonyayê û di 1910an de ji aliyê Japonyayê ve bi giştî hate dagirkirin. Împeratoriya Koreyê ku [[Gojong]] wê bi rê ve dibir, hate hilweşandin. Di dehsalên paşîn de, komên [[Neteweperwerî|neteweperwer]] û radîkal derketin û ji bo serxwebûna Koreyê têkoşiyan. Ev kom ji aliyê fikrên xwe yên polîtîk û planên xwe yên bo paşeroja Koreyê ji hev cuda bûn û loma nikarîbûn li bin banê neteweyî hevre tevbidin.<ref name="Cumings20056"/><ref name="Cumings2005">{{Jêder-nûçe |url=http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html |sernav=Cairo Communique, December 1, 1943 |tarîx=1 kanûna pêşîn 1943 |weşanger=Japan National Diet Library |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101206020831/http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html |tarîxa-arşîvê=6 kanûna pêşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2012 }}</ref> Hikûmeta Koreyê ya ku piştî dagirkirina japonan îltîca kiribû [[Çîn]]ê, ji aliyê dewletên navnetewî ve bi berfirehî nedihate nasîn.<ref name="Cumings2005" />[[Wêne:건국준비위원회.jpg|çep|thumb|''Lyuh Woon-hyung'' di 16ê tebaxê 1945an de li [[Sêûl|Seulê]] di Komîteya Amadekirina Serxwebûna Koreyê de dipeyive]] === Şerê Cîhanî yê Duyem === Di [[Konferansa Qahîreyê]] (1943) de, a ku di dema lidarxistinê de [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] hîn dewam dikir, [[Franklin D. Roosevelt]], [[Winston Churchill]] û [[Chiang Kai-shek]] li hev kirin ku divê Japonya dest ji hemû waran bikişîne yên ku bi zorê dagir kiribû. Bi vê konferansê, her sê hêz ragihand ku "dê Kore azad û serbixwe bibe."<ref name="cairo_communique">{{Jêder |url=http://countrystudies.us/south-korea/8.htm |beş=World War II and Korea |pêşnavê-edîtor1=Andrea Matles |paşnavê-edîtor1=Savada |pêşnavê-edîtor2=William |paşnavê-edîtor2=Shaw |sernav=South Korea: A Country Study |cih=Washington, DC |series=GPO |weşanger=Library of Congress |sal=1990 |tarîxa-gihiştinê=2006-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110629082133/http://countrystudies.us/south-korea/8.htm |tarîxa-arşîvê=2011-06-29 }}</ref><ref name="Savada">{{Jêder-kitêb |sernav=Korea's Place in the Sun: A Modern History |url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi |paşnav=Cumings |pêşnav=Bruce |weşanger=[[W. W. Norton & Company]] |sal=2005 |isbn=978-0-393-32702-1 |cih=New York |lînka-nivîskar=Bruce Cumings }}</ref> ''Roosevelt'' fikra wesayeta li ser Koreyê pêşnîyaz kir, lê ji hêzên din peyman negirt. Di [[Konferansa Tehranê]] (1943) û ya [[Yalta]]yê (1945) de Roosevelt, pêşnîyaza xwe bi [[Yosîf Stalîn|Joseph Stalin]] re parve kir û dîsa anî rojevê. Stalîn ji vê pêşnîyazê razî nebû, lê di kurtbûna dema wesayetê de pê re hemfikir bû.<ref name="Cumings20052">{{Jêder |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |sal=2002 |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |weşanger=Princeton University Press |cih=Princeton, NJ |isbn=978-0-691-11847-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/promptutterdestr00walk |sernav=Prompt and Utter Destruction: Truman and the Use of Atomic Bombs Against Japan |paşnav=Walker |pêşnav=J Samuel |weşanger=The University of North Carolina Press |sal=1997 |isbn=978-0-8078-2361-3 |cih=Chapel Hill |rûpel=[https://archive.org/details/promptutterdestr00walk/page/82 82] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di Konferansên [[Konferansa Tehranê|Tehran]] û [[Konferansa Yaltayê|Yaltayê]] de, Stalin sond xwar ku piştî sê-çar mehan ser serfiraziya [[Ewropa]]yê dê beşdarî hevpeymaniyan be, yên di [[Şerê Pasîfîkê]] de bûn. Di 8ê tebaxa 1945an de, du roj piştî ku DYAyê bombeya yekem a atomî li [[Hîroşîma|Hiroşimayê]] avêt, lê berî ku bombeya duyemîn li [[Nagasaki|Nagazakiyê]] biavêje, YKSSê li dijî Japonyayê îlana şerê kir.<ref name="Walker">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nknews.org/2018/11/how-kim-il-sung-became-north-koreas-great-leader |sernav=How Kim Il Sung became North Korea’s Great Leader |paşnav=Tertitskiy |pêşnav=Fyodor |tarîx=6 çiriya paşîn 2018 |weşanger=NK News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181115195059/https://www.nknews.org/2018/11/how-kim-il-sung-became-north-koreas-great-leader |tarîxa-arşîvê=15 çiriya paşîn 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2018 }}</ref> Gava ku şer dest pê kir, fermandarê giştî yê hêzên YKSSê yê [[Rojhilata Dûr]], Marşal [[Aleksandr Vasîlevskî]], bang li koreyiyan kir ku li dijî Japonyayê serî hildin û got "li Seulê ala azadî û serxwebûnê bilind dibe".<ref name="auto5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Koreas: A Contemporary History |url=https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8 |paşnav=Oberdorfer |pêşnav=Don |paşnav2=Carlin |pêşnav2=Robert |weşanger=Basic Books |sal=2014 |isbn=9780465031238 |rûpel=[https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8/page/5 5] }}</ref> Leşkerên YKSSê zû pêşve ketin û hukumeta DYAyê jê dilgiran bû ku ew ê tevahiya Koreyê dagir bikin. Di 10ê tebaxa 1945an de du leşkerên ciwan, Dean Rusk û Charles Bonesteel, ji bo diyarkirina herêma DYAyê hatin peywirdarkirin. Bi agahdariyeke pir kurt û kêm dest bi xebatê kirin û dema diyarkirina sînoran a ku ser [[paralela 38em]] bû, nexşeyeke ''National Geographic'' bi kar anîn. Wan parelela 38em hilbijart ji ber ku hem ev parelel welatê Koreyê hema hema du par dikir û hem jî [[Sêûl|Seul]] diket kontrola DYAyê. Ji bo dabeşbûna Koreyê bi tu pisporan re neşêwirîbûn. Agahiya wan du leşkeran tunebû ku çil sal berê, Japonya û [[Rûsyaya Çarî]] di heman paralelê de parvekirina Koreyê gotûbêj kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC |sernav=A History of Korea: From Antiquity to the Present |paşnav=Seth |pêşnav=Michael J. |tarîx=2010-10-16 |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=9780742567177 |tarîxa-weşandinê=2010 |rûpel=306 |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101084332/https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC |tarîxa-arşîvê=2016-01-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n63 53] }}</ref> Vê dabeşbûnê şanzdeh milyon koreyî li herêma DYAyê û neh milyon jî li herêma YKSSê bi cîh kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: the Untold Story of the War |paşnav=Goulden |pêşnav=Joseph C |weşanger=[[McGraw-Hill]] |sal=1983 |isbn=978-0070235809 |cih=New York |rûpel=17 }}</ref><ref name="Walker"/> Ji bo DYAyê surprîz bû ku YKSS bênîqaş dabeşbûnê qebûl kir.<ref name="auto52">{{Jêder-kitêb |sernav=Bipolar Orders: The Two Koreas since 1989 |url=https://archive.org/details/bipolarorderstwo00lynn |paşnav=Hyung Gu Lynn |tarîx=2007 |weşanger=Zed Books |rûpel=[https://archive.org/details/bipolarorderstwo00lynn/page/n32 18] }}</ref><ref name="auto1">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uJHyoC2Pt60C |sernav=A Concise History of Modern Korea: From the Late Nineteenth Century to the Present |paşnav=Seth |pêşnav=Michael J. |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2010 |isbn=9780742567139 |series=Hawaìi studies on Korea |tarîxa-weşandinê=2010 |rûpel=86 |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160519014155/https://books.google.com/books?id=uJHyoC2Pt60C |tarîxa-arşîvê=2016-05-19 }}</ref> Ev lihevkirin li [[Fermana Giştî ya Jimare 1ê]] (di 17ê tebaxa 1945an de hate pejirandin) hate tevlîkirin. <ref name="auto1" />[[Wêne:Korea_demilitarized_zone_map_-_1969.jpg|thumb|[[Nîvgirava Koreyê]] ji 1945an heya 1950 bi ya paralela 38em a bakurî û ji 1953an heya îro jî bi Xeta Sînorî ya Leşkerî hate dabeşkirin.|467x467px]]Hêzên Sovyetê di 14ê tebaxê de bi amfîbiyan têketin Koreyê û bilez bakurê-rojhilatê welêt dagir kirin û di 16ê tebaxê de ketin nav [[Wonsan]]ê.<ref name="auto52"/> Di 24ê tebaxê de, [[Artêşa Sor]] gihîşte [[Pyongyang]]ê ku duyemîn bajarê mezin ê Koreyê bû.<ref name="auto12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rr=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n64 54]–55 }}</ref> == Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem == === Dagirbûna bakurê Koreyê ji aliyê Sovyetê ve === Dema ku [[Artêşa Sovyetê]] ketin [[Pyongyang]]ê, wan şaxekê herêmî ya [[Komîteya Amadekirina Serxwebûna Koreyê]] dît ku di bin serokatiya netewperestê kevn [[Cho Man-sik]] de dixebitiya.<ref name="Walker"/> Artêşa Sovyetê destûr dan wan "Komîteyên Gelî" ku kar bikin (ji ber ku bi YKSSê re dost bûn). Di sala 1946an de, General [[Terentî Ştîkov]] berpirsiyariya rêvebiriyê girt ser xwe û dest bi avakirina lobiyê kir di nav hikûmeta Sovyetê de ji bo aboriya nebaş a Koreyê fon bistîne.<ref name="auto53">{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of the Korean War: Liberation and the Emergence of Separate Regimes, 1945–1947 |url=https://archive.org/details/originsofkoreanw0000cumi |paşnav=Cumings |pêşnav=Bruce |weşanger=Princeton University Press |sal=1981 |isbn=0-691-09383-0 }}</ref>[[Wêne:Welcome_Celebration_for_Red_Army_in_Pyongyang2.JPG|rast|thumb|Pîrozbahiya xêrhatinê ji bo Artêşa Sor li [[Pyongyang]]ê, 14 çiriya pêşîn 1945]]<span data-segmentid="141">Di sibata 1946an de bi serokatiya [[Kim Il-sung]]î hikûmeteke demkî ya bi navê Komîteya Gel a Demkî hate damezirandin, yê ku salên paşîn ên şerê li [[Mançurya]]yê ji Sovyetê perwerdeya leşkerî standibû.</span> <span data-segmentid="145">Pevçûn û şerên desthilatdariyê di astên jorîn ên hikûmetê de derketin, ji ber ku dilxwazên cihêreng manevra dikirin ji bo ku di hikûmeta nû de meqamên hêzê bi dest xin.</span> <span data-segmentid="146">Di adara 1946an de hukumeta demkî reformeke berfireh a erdê da destpêkirin: erdên japonên mêtinkar û hevkarên wan hatin dabeşkirin û wan belavkirin cotkarên hejar.</span> <span data-segmentid="147">Kampanyayekê girseyî ya ku tê de sîvîlên hejar û karkerên erdan hebûn, li tevahiya welêt kontrola çînên kevnar ên erdan şikênand.</span> <span data-segmentid="148">Ev kampanya destûr da xwediyên erdan ên kevn ku qasî mezinahiya erdên xelkên din erd di destên wan de bimîne û bi vî rengî dabeşkirineke wekhevtir derket meydanê.</span> <span data-segmentid="149">Reforma erdê ya Koreya Bakur ji aliyê tundiyê ve ji ya [[Çîn]] û [[Viyetnam]]ê bi rengekî diyar bêpirsgirêk hate pêkanîn.</span> Çavkaniyên fermî yên DYAyê diyar dike ku: "Bi ya hemû planan, serokên gundên berê wekî hêzeke polîtîk ji holê hatin rakirin bêyî ku xwîn were rijandin, lê bi îhtimameke gelek mezin rê li ber vegera wan a desthilatdariyê jî hate girtin."<ref name="Cumings1981">Allan R. Millet, ''The War for Korea: 1945–1950'' (2005) p. 59.</ref>Ji ber van reforman cotkarên hejar kêfxweş bûn lê axayên berê, hevkarên Japonyayê, Amerîkayê û axayên berê û xelkên xiristiyan reviyan hêla başûr, li wir hinin ji wan di hikûmeta nû ya Koreya Başûr de peywirdar bûn. Bi ya hikûmeta leşkerî ya DYAyê, 400.000 koreyiyên bakurî wekî penaber derbasî başûr bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qfnP-Za9FwEC |sernav=Modernization of Japan |paşnav=Gbosoe |pêşnav=Gbingba T. |tarîx=September 2006 |weşanger=iUniverse |isbn=9780595411900 |tarîxa-weşandinê=2006 |rûpel=212 |jêgirtin=Although Soviet occupation forces were withdrawn on December 10, 1948, [...] the Soviets had maintained ties with the Democratic People's Republic of Korea [...] |tarîxa-gihiştinê=2015-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160428033822/https://books.google.com/books?id=qfnP-Za9FwEC |tarîxa-arşîvê=28 nîsan 2016 }}</ref>   Endustriyên sereke hatin neteweyîkirin. Rewşa aboriya bakurî hema hema ji ya başûrî dijwartir bû, ji ber ku japoniyan çandinî û endustriyên karûbar li başûr û endustriyên giran jî li bakurê saz kiribûn. Hêzên Sovyetê di sala 1948an de derketin.<ref name="Cumings20056"/> === Dagirbûna başûrê Koreyê ji aliyê DYAyê ve === [[Wêne:Anti-Trusteeship_Campaign.jpg|thumb|Welatiyên Koreya Başûr di kanûna pêşîn a 1945an de wesayeta Hevpeymaniyan protesto kirin.]] Ji ber ku hikûmeta DYAyê ji pêşdeçûna artêşa YKSSê ditirsiya û rayedarên japonî yên li Koreyê derheqê valahiya desthilardariya Koreyê ew haydar dikirin, DYA tarîxa destpêkirina dagirkirinê sê caran anî pêş.<ref name="Cumings20053">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/korea00mart |sernav=Korea: Division, Reunification, & U.S. Foreign Policy |paşnav=Hart-Landsberg |pêşnav=Martin |weşanger=Monthly Review Press |sal=1998 |rr=[https://archive.org/details/korea00mart/page/71 71–77] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di 7ê îlonê 1945 de, fermandar [[Douglas MacArthur]] ragihand ku General [[Lieutenant John R. Hodge]] dê karûbarên Koreyê bi rê ve bibe û bi vê peywirê ve Hodge roja din bi leşkerên xwe têket Incheonê. Hikûmeta Demkî ya Komara Koreyê, ku li Çînê bû, şandek bi sê wergêran şand Hodge, lê belê fermandar pêşnîyaza şandeyê ya hevdîtinê red kir.<ref name="Hart-Landsberg 1998 71–77">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n67 57] }}</ref> Pê re [[Hodge]] red kir ku [[Korêya Bakur|Komara Demokratîk a Gel a Korêyê]] nas bike û wî ew hikûmet di 12a kanûna pêşîn de qedexe kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rr=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/49 49], 55–57 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di îlona 1946an de, hezaran karker û gundî li dijî hikûmeta leşkerî ya DYAyê rabûn. Ev serhildan bi lez hate têkbirin û nekarî rê li hilbijartinên çiriya pêşîn bigire yên ji bo [[Meclîsa Qanûnsaz a Demkî ya Koreya Başûr]]. Antîkomunîstê mezin [[Syngman Rhee]], yê ku bû serokê yekem ê Hukumeta Demkî û paşê jî bû [[lobîvan]]ekî Koreya yek perçeyî û li DYAyê xebitî, li başûr bû siyasetmedarê herî berbiçav. Rhee zext li hikûmeta leşkerî ya DYAyê kir ku dev ji heqê wesayetê berde û li başûr Komara Koreya serbixwe ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n75 65] }}</ref> Di 19ê tîrmeha 1947an de, [[Lyuh Woon-hyung]], siyasetmedarê mezin ê herî dawîn ê ku diyaloga çep-rast saz dikir, ji hêla zilamekî 19 salî yê bi navê [[Han Chigeun]] ve hat kuştin ê ku penaberekî nû bû û endamekî çalak ê komeke rastgiriyeke neteweperestî bû.<ref>Arthur Millet, ''The War for Korea, 1945–1950'' (2005).</ref> Hikûmeta dagirker li hemberî serhildêrên çepgir gelek kampanyayên leşkerî meşandin. Di nav çend salên paşerojê de, di navbera 30.000<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: The Unknown War |url=https://archive.org/details/koreaunknownwar0000hall |paşnav=Halliday |pêşnav=Jon |paşnav2=Cumings |pêşnav2=Bruce |weşanger=Viking Press |sal=1988 |isbn=0-670-81903-4 }}</ref> û 100,000î de gelek koreyî hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n69 59] }}</ref> === Komîsyona Hevpar a DYA-Sovyetê === [[Wêne:Flag_map_of_Divided_Korea_(1945_-_1950).png|rast|thumb|297x297px|Dabeşa Girava Koreyê di nav DYA û YKSSê de]] Di kanûna pêşîn a 1945an de, di [[Konferansa Moskowê]] de, [[Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem|Hevpeymanî]] lihevhatin ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Soviyetê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]], [[Komara Çîn (1912–1949)|Komara Çîn]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] dê heya pênc salan di pêşengiya serxwebûnê de beşdarî wesayeta Koreyê bibin. Gelek Koreyî tavilê serxwebûnê xwestin; lêbelê, Partiya Komunîst a Koreyê ya ku nêzî [[Partiya Komunîst a Sovyetê]] bû, piştgirî da wesayetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea |url=https://archive.org/details/korea0000blut |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |weşanger=Polity Press |sal=2008 |isbn=978-07456-3357-2 |cih=Cambridge |rûpel=[https://archive.org/details/korea0000blut/page/12 12] }}</ref><ref name="Tertitskiy2018">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nknews.org/2018/08/why-russian-plans-for-austria-style-unification-in-korea-did-not-become-a-reality |sernav=Why Soviet plans for Austria-style unification in Korea did not become a reality |paşnav=Tertitskiy |pêşnav=Fyodor |tarîx=8 tebax 2018 |weşanger=NK News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181115195117/https://www.nknews.org/2018/08/why-russian-plans-for-austria-style-unification-in-korea-did-not-become-a-reality |tarîxa-arşîvê=15 çiriya paşîn 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2018 }}</ref> Bi ya rojnamevan Fyodor Tertîtskî, dokumentên 1945an nîşan dide ku planên dabeşkirineke mayînde ya Sovyetê tune ye.<ref name="auto6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rr=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n69 59]–60, 65 }}</ref> Komîsyona Hevpar a DYA-Sovyetê di 1946 û 1947an de civiya ji bo ser rêveberiyeke yekgirtî bixebite, lê ji ber zêdebûna dijminatiya [[Şerê Sar]] û ji ber dijberiya koreyiyan bo wesayetê pêşdeketinek pêk nehat.<ref name="Tertitskiy2018"/> Di 1946an de, Yekîtiya Sovyetê, [[Lyuh Woon-hyung]] wekî serokê Koreya yekbûyî pêşniyaz kir, lê ev ji hêla DYAyê ve hate redkirin.<ref name="auto62">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/108 |sernav=Korea's Twentieth-Century Odyssey |paşnav=Robinson |pêşnav=Michael E |weşanger=University of Hawaii Press |sal=2007 |isbn=978-0-8248-3174-5 |cih=Honolulu |rr=[https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/108 108–109] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di vê kêliyê de, di navbera her du herêman de dabeşbûn kûrtir bû. Cûdahiya siyasetên dagirkeran bû sebeba [[polarîzasyon]]a siyasetên koreyiyan û veguheztina gelheyê di navbera Bakur û Başûr de zêdetir bû.<ref name="Cumings20054"/> Di gulana 1946an de derbasbûna ji ser parelala 38em wekî neqanûnî hate îlankirin.<ref name="auto2">{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |url=https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |weşanger=Hardie Grant |sal=2018 |isbn=978-1-74379-393-0 |cih=Melbourne |rûpel=[https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich/page/43 43] }}</ref> Di civîna dawîn a Komîsyona Hevpar a îlona 1947an de delegeyê Sovyetê [[Terentî Ştîkov]] pêşniyaz kir ku hem leşkerên YKSSê û hem jî yên DYAyê vekişin û derfetê bidin gelên Koreyî ku hikûmeta xwe ava bikin. Ev ji hêla DYAyê ve hate redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea since 1850 |url=https://archive.org/details/koreasince18500000lone |paşnav=Lone |pêşnav=Stewart |paşnav2=McCormack |pêşnav2=Gavan |weşanger=Longman Cheshire |sal=1993 |cih=Melbourne |rr=[https://archive.org/details/koreasince18500000lone/page/100 100]–101 |lînka-nivîskar2=Gavan McCormack }}</ref> === Midaxileya NYê û avakirina hikûmetên cuda === [[Wêne:Demonstration_in_support_of_the_US-Soviet_Joint_Commission2.JPG|thumb|Xwepêşandana Koreya Başûr ji bo piştgiriya Komîsyona Hevpar a DYA-Sovyetê 4 di 1946an de]] Piştî ku Komîsyona Hevpar di derheqê rêgirtina pêşveçûnê de bi ser neket, DYA di îlona 1947an de vê pirsgirêkê anî pêşiya [[Neteweyên Yekbûyî]]. YKSSê li dijî midaxileya NYê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n76 66] }}</ref> NYê di 14ê çiriya paşîn a 1947an de biryarek da û ragihand ku divê hilbijartinên azad werin kirin, leşkerên biyanî ji erdên Koreyê vekişin û Komîsyona Demkî ya Neteweyên Yekbûyî li ser Koreyê (UNTCOK) were avakirin. YKSSê dengdanê boykot kir û bi hinceta ku NY nikare hilbijartinên adil garantî bike, vê biryarê red kir. Ji ber ku hevkariya Sovyetê tune bû, biryar hat girtin ku hilbijartinên bi çavdêriya NYê dê tenê li başûr were çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Brothers at War – The Unending Conflict in Korea |paşnav=Jager |pêşnav=Sheila Miyoshi |weşanger=Profile Books |sal=2013 |isbn=978-1-84668-067-0 |cih=London |rûpel=47 |lînka-nivîskar=Sheila Miyoshi Jager }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |url=https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |weşanger=Hardie Grant |sal=2018 |isbn=978-1-74379-393-0 |cih=Melbourne |rûpel=[https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich/page/45 45] }}</ref> Ev biryar berovajiya rapora serokê komîsyonê, KPS Menon bû, ku li dijî hilbijartineke cûda bû.<ref name="Cumings20056"/> Hin delegeyên UNTCOKê pê hesiyan ku şert û mercên li başûr avantajeke neheq dide namzetên rastgir, lê belê ew hatin paşguhkirin.<ref name="Cumings20054">{{Jêder-kitêb |sernav=Bipolar Orders: The Two Koreas since 1989 |url=https://archive.org/details/bipolarorderstwo00lynn |paşnav=Hyung Gu Lynn |tarîx=2007 |weşanger=Zed Books |rûpel=[https://archive.org/details/bipolarorderstwo00lynn/page/n34 20] }}</ref> Gelek koreyî ji biryara sepandina hilbijartinên cûda nerazî bû, ku texmîn dikirin dê van hilbijartinan dabeşkirina welêt daîmî bikin. Di sibata 1948an de grevên giştî yên li dijî vê biryarê dest pê kirin.<ref name="auto22">{{Jêder-nûçe |url=http://www.newsweek.com/2000/06/18/ghosts-of-cheju.html |sernav=Ghosts of Cheju |tarîx=2000-06-19 |malper=[[Newsweek]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110615112530/http://www.newsweek.com/2000/06/18/ghosts-of-cheju.html |tarîxa-arşîvê=2011-06-15 |tarîxa-gihiştinê=2012-09-02 }}</ref> Di nîsanê de, giraviyên [[Jeju]]yê li dijî dabeşbûna berbiçav a welêt serî hildan. Leşkerên [[Koreya Başûr]] hatin şandin ku serhildanê bişkênînin. Bi deh hezaran giravî hatin kuştin û bi texmînekê ji % 70ê gundên giravê ji aliyê leşkerên Koreya Başûr ve hatin şewitandin.<ref name="nw000619">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/112 |sernav=Korea's Twentieth-Century Odyssey |paşnav=Robinson |pêşnav=Michael E |weşanger=University of Hawaii Press |sal=2007 |isbn=978-0-8248-3174-5 |cih=Honolulu |rr=[https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/112 112] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Serhildan bi destpêkirina [[Şerê Koreyê]] re dîsa gur bû.<ref name="Cumings20056"/> Di nîsana 1948an de, konferansek ji aliyê rêxistinên bakurî û başûrî ve li [[Pyongyang]]ê civiya. Siyasetmedarên başûrî Kim Koo û Kim Kyu-sik beşdarî konferansê bûn û mîna siyasetmedar û partiyên din hilbijartinên başûr boykot kirin.<ref name="Cumings20055">{{Jêder-kitêb |sernav=Brothers at War – The Unending Conflict in Korea |paşnav=Jager |pêşnav=Sheila Miyoshi |weşanger=Profile Books |sal=2013 |isbn=978-1-84668-067-0 |cih=London |rr=47–48 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |url=https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |weşanger=Hardie Grant |sal=2018 |isbn=978-1-74379-393-0 |cih=Melbourne |rûpel=[https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich/page/46 46] }}</ref> Di konferansê de hat bangkirin ku bila hikûmeteke yekbûyî bê avakirin û leşkerên biyanî ji erdên Koreyê vekişin.<ref name="auto3">{{Jêder-kitêb |sernav=Brothers at War – The Unending Conflict in Korea |paşnav=Jager |pêşnav=Sheila Miyoshi |weşanger=Profile Books |sal=2013 |isbn=978-1-84668-067-0 |cih=London |rr=48, 496 }}</ref> Syngman Rhee û General Hodge konferans şermezar kir.<ref name="auto3" /> Kim Koo sala din hate kuştin.<ref name="Pembroke2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |url=https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |weşanger=Hardie Grant |sal=2018 |isbn=978-1-74379-393-0 |cih=Melbourne |rûpel=[https://archive.org/details/koreawhereameric0000mich/page/47 47] }}</ref> [[Wêne:South_Korean_general_election_1948.JPG|thumb|Hilbijartina giştî ya Koreya Başûr di 10ê gulana 1948an de]] Di 10ê gulana 1948an de li başûr hilbijartineke giştî pêk hat. Hilbijartin hem di nav tundûtûjî û tehdîdeke berfireh de û hem jî boykotkirina dijberên Syngman Rhee pêk hat.<ref name="auto4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Korea |url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo |paşnav=Buzo |pêşnav=Adrian |weşanger=Routledge |sal=2002 |isbn=978-0-415-23749-9 |cih=London |rûpel=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n77 67] }}</ref> Di 15ê tebaxê de, [[Komara Korêyê|Komara Koreyê]] (''Daehan'') Minguk desthilatdariya Koreya Başûr bi fermî ji leşkerên DYAyê stend û Syngman Rhee bû serokkomarê yekem. Li bakur, di 9ê îlonê de [[Korêya Bakur|Komara Gel a Demokratîk a Koreyê]] (''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''), ji aliyê Kim Il-sung ve hat ragihandin. Di 12ê kanûna paşîn a 1948an de, Civata Giştî ya NYê rapora UNTCOKê pejirand û Komara Koreyê wekî hikûmeta qanûnî ya tevahiya Koreyê qebûl kir.<ref name="Pembroke2018"/> Lê belê, ti endam nefikirîn ku ev hilbijartin parlementoyeke meşrû ava kiriye. Hikumeta [[Awistralya]]yê, ku di komisyonê de nûnerekî wî hebû, da xuyakirin ku ew ji hilbijartinê "nerazî ne".<ref name="auto42">{{Jêder-malper |url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/332032.html |sernav=439 civilians confirmed dead in Yeosu-Suncheon Uprising of 1948 New report by the Truth Commission places blame on Syngman Rhee and the Defense Ministry, advises government apology |tarîx=8 kanûna paşîn 2009 |weşanger=[[The Hankyoreh]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511184103/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/332032.html |tarîxa-arşîvê=11 gulan 2011 |tarîxa-gihiştinê=2 îlon 2012 }}</ref> Li Başûr alozî berdewam kir. Di çiriya paşîn a 1948an de, [[Serhildana Yeosu-Suncheon]] pêk hat, ku tê de alîgirin hebûn ku dengê xwe bo şikênandina [[Serhildana Jejuyê]] bilind kirin û li dijî hikûmetê serî hildan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/03/117_40555.html |sernav=Gov’t Killed 3,400 Civilians During War |tarîx=2 adar 2009 |malper=[[The Korea Times]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121004181846/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/03/117_40555.html |tarîxa-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2014 }}</ref> Di 1949an de, hikûmeta Syngman Rhee ji bo ku çav li dijberên xwe yên siyasî bigire, [[Lîga Bodoyê]] ava kir. Piraniya endamên lîgê cotkar û sivîlên bêguneh bûn ku bi zorê wan xistin lîgê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ohmynews.com/NWS_Web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001070694 |tarîx=2009-02-17 |malper=[[OhmyNews]] |ziman=ko |skrîpta-sernav=ko:두 민간인 학살 사건, 상반된 판결 왜 나왔나?'울산보도연맹' – '문경학살사건' 판결문 비교분석해 봤더니... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110503211146/http://www.ohmynews.com/NWS_Web/view/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001070694 |tarîxa-arşîvê=2011-05-03 |tarîxa-gihiştinê=2012-09-02 }}</ref> Endamên vê lîgê yên qeydkirî û malbatên wan di destpêka Şerê Koreyê de hatin darvekirin. Di 24ê kanûna paşîn a 1949an de, Artêşa Koreya Başûr welatiyên [[Mungyeong]]ê kuştin ku guman dikirin ew sempatîzanên komunîstan in û wan ev tawan avêt ser komunîstan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea since 1850 |url=https://archive.org/details/koreasince18500000lone |paşnav=Lone |pêşnav=Stewart |paşnav2=McCormack |pêşnav2=Gavan |weşanger=Longman Cheshire |sal=1993 |cih=Melbourne |rûpel=[https://archive.org/details/koreasince18500000lone/page/112 112] |lînka-nivîskar2=Gavan McCormack }}</ref> == Şerê Koreyê yê navxweyî == {{Gotara bingehîn|Şerê Koreyê}} Ev dabeşkirina Koreyê, ya ku hezar salan zêdetir yek bû, hem ji aliyê Bakur ve hem jî ji aliyê Başûr ve wekî demkî hate dîtin. Ji 1948an heya destpêkirina şerê navxweyî ya di 25a hezîrana 1950 de, hêzên çekdar ên her aliyekî li ser sînorê ketin nav pevçûnên xwînrijî. Di 1950 de, dema ku hêzên Koreya Bakur Koreya Başûr dagir kirin, [[Şerê Koreyê]] dest pê kir û ev pevçûn bi rengekî berbiçav zêde bûn. [[Neteweyên Yekbûyî|NYê]] ji bo parastina [[Komara Korêyê|Başûr]] bi hêzek midaxileyî şerê kir ku ev hêz li bin pêşengiya DYAyê bû. [[Korêya Bakur|Komara Demokratîk a Gel a Koreyê]] hewl da ku hemû girav di bin rejîma xwe de bike yek û ji ber wê jî bi dagirkirinê ve dest bi sepandina polîtîkayên xwe kir wekî neteweyîkirina endustriyê, reforma axê û nûkirina Komîteyên Gel. [[Wêne:Korea_at_night.png|rast|thumb|Dabeşbûna giravê bi saya ronahiyên hêla Başûr bi zelalî ji fezayê jî tê dîtin.]] [[Neteweyên Yekbûyî]] sebeba midaxileya xwe wiha îzah kir ku ew dixwazin sînoran bi ya peymanê dîsa ava bikin a ku dora paralela 38em e. ''Syngman Rhee'' yê ku serokê Başûr bû, ragihand ku êrişa Bakur sînor ji holê radike. Bi heman awayî Serfermandarê Giştî yê NYyê, ''General Douglas MacArthur'' diyar kir ku wî dixwest ku Koreyê yek bike, ne ku tenê hêzên Koreya Bakur paşde vegerîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rr=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/87 87]–88 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Lê belê, Bakur ji % 90ê başûr dagir kir heya ku êrişa hêzên pêşengiya DYAyê dest pê bike. Gava ku hêzên Koreya Bakur ji başûr hatin derxistin, hêzên Koreya Başûr di 1ê çiriya paşîn de ji paralela 38ê derbas bû û ket hêla Bakur û hêzên DYAyê û yên NYê jî piştî hefteyekê paş artêşa Başûr ketin Bakur. Ev tevî hişyariyên [[Komara Gel a Çînê]] bû ku ragihandibûn, heke leşkerên DYAyê paralelê derbas bikin dê ew ê midaxile bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rûpel=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/89 89] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Gava ku wî bakur dagir kir, Komara Koreyê hewil da ku hemû girav di bin rejîma xwe de bike yek û dest bi polîtîkayên xwe kir.<ref name="Cumings20056">{{Jêder-kitêb |sernav=Korea's Place in the Sun: A Modern History |url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi |paşnav=Cumings |pêşnav=Bruce |weşanger=[[W. W. Norton & Company]] |sal=2005 |isbn=978-0-393-32702-1 |cih=New York |lînka-nivîskar=Bruce Cumings }}</ref> Gava ku hêzên DYAyê berê xwe dan bakur, Çîn êrîşî wan kir û ew vegerandin başûr. Di sala 1951an de eniyên li rex paralela 38em aram bûn û her du alî dest bi nirxandina agirbestê kirin. Lê belê, ''Rhee'' disxwest ku şer dewam bike heya ku Kore li bin serokatiya wî bibe yek.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rûpel=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/141 141] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Aliyê komunîst piştgirî da xeta agirbestê ya ku li ser paralela 38em hatibû damezrandin, lê NYê piştgirî da xetek li ser bingeha erdekî hevpar ku ji hêla leşkerî ve tê parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rr=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/139 139], 180 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Pozîsyona NYê, ku ji hêla DYAyê ve hatibû formulekirin, li dijî lihevhatineke din a mizakireyan derket.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |tarîx=2018 |weşanger=Hardie Grant Books |rr=187–188 }}</ref> Di destpêkê de, DYAyê xetek pêşniyaz kir ku di [[Pyongyang]]ê re derbas dibe ku ev der dûrî eniyên şerî bû û pir li bakur bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |tarîx=2018 |weşanger=Hardie Grant Books |rûpel=188 }}</ref> Çînî û Koreya Bakur di dawiyê de li şûna paralela 38em li ser xeta erdekî leşkerî yê hevpar li hev kirin, lê gelek nerazîbûn bûn sedema pêvajoyeke mizakereyê ya zor û zehmetî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Korea: Where the American Century Began |paşnav=Pembroke |pêşnav=Michael |tarîx=2018 |weşanger=Hardie Grant Books |rr=188–189 }}</ref> == Agirbest == [[Wêne:Korea_DMZ.svg|thumb|Herêma Bêçek a Koreyê.|315x315px]] Piştî sê salên şerê Peymana Agirbestê ya Koreyî hate îmzekirin. Her du alî li ser herêmekê tampon a bi dirêjahiya 4 km (2.5 mi) li hev kir, ku wekî Herêma Bêçek a Koreyê (Korean Demilitarized Zone - DMZ) tê zanîn. Ev sînora nû, erdên her du alî nîşan dide ên ku di dawiya şerî de ketiye destên wan û ev sînor bi çeprastî ji ser paralela 38ê derbas dibe. ''Rhee'' agirbest qebûl nekir û xwest ku bi darê zorê yekîtiya welêt pêk bîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rr=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/189 189]–193 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Tevî hewildanên yekkirina welêt ên her du aliyan, ev şer dabeşbûna Koreyê da dewamkirin û bû sebeba hevalbendiyeke mayînde di navbera Koreya Başûr û DYAyê û bi vê şerê garnîzoneke domdar a DYAyê li Başûr hat avakirin. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue |sernav=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History |paşnav=Stueck |pêşnav=William W. |weşanger=Princeton University Press |sal=2002 |isbn=978-0-691-11847-5 |cih=Princeton, NJ |rr=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/188 188]–189 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wekî ku bi şert û mercên Agirbesta Koreyî hatibû ferzkirin, di 1954an de li ser pirsgirêka Koreyê ''Konferansa Cenevreyê'' hate lidarxistin. Tevî xîretên neteweyên têkildar, konferans bêyî daxuyaniyek derbarê yekîtiya Koreyê bi dawî bû. Bi peymana agirbestê ''Neutral Nations Supervisory Commission'' (NNSC) hate avakirin, ev komîsyon ji bo şopandina agirbestê wezîfedar bû. Ji sala 1953an ve hêzên çekdar ên Swîsreyê <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vtg.admin.ch/internet/vtg/en/home/themen/einsaetze/peace/korea.parsys.0003.downloadList.53335.DownloadFile.tmp/nnsc2011e.pdf |sernav=NNSC in Korea |malper=[[Military of Switzerland|Swiss Army]] |format=PDF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110829125634/http://www.vtg.admin.ch/internet/vtg/en/home/themen/einsaetze/peace/korea.parsys.0003.downloadList.53335.DownloadFile.tmp/nnsc2011e.pdf |tarîxa-arşîvê=29 tebax 2011 }}</ref> û yên Swêdê<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.forsvarsmakten.se/en/Forces-abroad/Korea-/ |sernav=Korea |malper=[[Swedish Armed Forces]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100825200823/http://www.forsvarsmakten.se/en/Forces-abroad/Korea-/ |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2010 }}</ref> endamên NNSCyê ne ku li nêzî DMZê bi cîh bûne. Polonya û Çekoslovakya neteweyên bêalî bûn ku ji hêla Koreya Bakur ve hatibûn hilbijartin. lê belê piştî ku ew welat pergala kapîtalîzmê qebûl kirin, Koreya Bakur hêzên wan ên çavdêrî dersînor kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific: The Ocean of the Future |url=https://archive.org/details/pacificoceanoffu0000winc |paşnav=Winchester |pêşnav=Simon |tarîx=2015 |weşanger=William Collins |rûpel=[https://archive.org/details/pacificoceanoffu0000winc/page/185 185] }}</ref> == Têkiliyên piştî agirbestê == [[Wêne:2018_inter-Korean_summit_square.jpg|thumb|Moon Jae-in û Kim Jong-un li ser xeta sînorê destên xwe didin hev]] Piştî şerê navxweyî, girava Koreyê bi Herêma Bêçek re dabeşkirî ma. Bakur û Başûr di rewşa pevçûnê de man, hîn jî hikûmetên her du alî îddîa dikin ku hikûmeta legal a hemû welêt ew bi xwe ye. Danûstandin û hevdîtinên bêpergal tevkarî û feyde li yekitiyê nekir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/ |sernav=Korea's slow-motion reunification |paşnav=Feffer |pêşnav=John |tarîx=9 hezîran 2005 |weşanger=Boston Globe |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070823170140/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/ |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2007 |tarîxa-gihiştinê=2007-08-13 }}</ref> Di 27ê nîsana 2018an de rêberê [[Koreya Bakur]] [[Kim Jong-un]] û serokê [[Koreya Başûr]] ''Moon Jae-in'' li nav Herêma Bêçek a Koreyê civiyan. Deklerasyona Panmunjomê ku ji aliyê her du rêberan ve hate îmzekirin, banga bidawîkirina çalakiyên leşkerî yên derûdora sînorê û ji nû ve yekkirina Koreyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/27/the-panmmunjom-declaration-full-text-of-agreement-between-north-korea-and-south-korea/ |sernav=The full text of North and South Korea’s agreement, annotated |paşnav=Taylor |pêşnav=Adam |tarîx=27 nîsan 2018 |weşanger= |via=www.washingtonpost.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612232536/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/27/the-panmmunjom-declaration-full-text-of-agreement-between-north-korea-and-south-korea/ |tarîxa-arşîvê=12 hezîran 2018 |tarîxa-gihiştinê=16 gulan 2018 }}</ref> Di 1ê çiriya paşîn a 2018an de, li seranserê DMZê deverên tampon hatin damezirandin da ku bibe alîkar ku dawiya dijminahiya bejahî, deryayî û hewayî were.<ref name="nov1">{{Jêder-malper |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20181101002500315 |sernav=Koreas halt all 'hostile' military acts near border |paşnav=이치동 |pêşnav= |tarîx=1 çiriya paşîn 2018 |malper=Yonhap News Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190220031255/https://en.yna.co.kr/view/AEN20181101002500315 |tarîxa-arşîvê=20 sibat 2019 |tarîxa-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref><ref name="nov1again">{{Jêder-malper |url=https://www.nknews.org/2018/10/two-koreas-end-military-drills-begin-operation-of-no-fly-zone-near-mdl-mnd/ |sernav=Two Koreas end military drills, begin operation of no-fly zone near MDL: MND - NK News - North Korea News |tarîx=31 çiriya pêşîn 2018 |weşanger= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190301214418/https://www.nknews.org/2018/10/two-koreas-end-military-drills-begin-operation-of-no-fly-zone-near-mdl-mnd/ |tarîxa-arşîvê=1 adar 2019 |tarîxa-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> Erdên tampon ji bakurê Girava Deokjeok heya başûrê Girava Choyê ya li Deryaya Rojava û bakurê bajarê Sokchoyê û başûrê Tongchonê ya li Deryaya Rojhilat (Zer) dirêj dibin.<ref name="nov1again" /><ref name="nov1" /> Wekî din, qadên firînê nehatin sazkirin.<ref name="nov1" /><ref name="nov1again" /> == Di çanda populer de == === Televîzyon === * ''Eyes of Dawn'' (rêzefilma [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBCê]], 1991-1992) * ''Serdema Rûstîk'' (rêzefîlma [[Seoul Broadcasting System|SBSê]], 2002-2003) * ''Seoul 1945'' (rêzefîlma [[KBS]] 1ê, 2006) == Çavkanî == {{Çavkanî|3}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Dîroka Korêya Bakur]] [[Kategorî:Dîroka Korêya Başûr]] [[Kategorî:Dîroka Korêyê]] [[Kategorî:Kore]] [[Kategorî:Rojhilata Dûr]] gadom8z2110mb0xw0rj8z1jgxic4uw6 0 94960 2083373 1831039 2026-08-02T23:57:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083373 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser [[serpoş]]ê ye. Ji bo peyva [[dîn]]î li '''[[Xwedê|Xuda]]''' binêre.}} [[Wêne:Corinthian helmet Denda Staatliche Antikensammlungen 4330.jpg|thumb|230px|Xûdeya Korînfî. 500emîn s. b.z.<br/>Mûzeya Munichê]] '''Xûde'''<ref>''[[Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)]]'' — [[Umîd Demîrhan]], s. 2007, r. 458</ref> an '''kumzirx'''<ref>''[[Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)]]'' — [[Umîd Demîrhan]], s. 2007, r. 220</ref>, serpoşekî [[zirx]]î, ku wek [[amûr]]ek ji bo parastinê serê mirovan tê xwekirinê. Bi taybetî, xûdeyan ji bo parastinê [[kilox]] û [[mejî]] kardikin. Lêbelê, niha, ji bilî [[spor]]ê (kumzirxên siwaran, çerxsiwaran, hokeyvanan), rewşê [[şer]] û [[polîs]]ê (xûdeyên şervanî), ew amûrên zirxî wek sîmbolekî tê xwekirin. Li dema niha xûde û kumzirxan bi pirranî ji [[maden]] û [[plastîk]]ên sivik çê dikin, lê li dema kevn ji meseleyan wisa req wek hestiyên heywanan, [[dar]], [[hesin]], [[polat]] an jî [[bronz]] hate çekirinê. == Etîmolojî == [[Wêne:Nemrut Dagi, Turkey (38455501765).jpg|çep|thumb|250x250px|[[Mîtra]] bi xûdeyek. ''[[Çiyayê Nemrûdê]], [[Bakurê Kurdistanê]]'']] Peyvek “'''xûde'''” ji [[Farisiya Navîn|farsiya navîn]] — ''xwd'' (''xōd'', “xûde”), an jî ji [[Zimanê pehlewî yê eşkanî|pehlewanî]] — ''xwwd'' (*xōδ), bi xwe jî derbazî ji [[farsiya kevn]] û [[zimanê proto-hind-ewropî]] — *kadʰ- (“parastin, xwe kirin”) dikeve di nav [[kurmancî]] de. Peyvek pehlewanî ji bo kum - 𐎧𐎢𐎭𐎠 (''xaudā''-), [[Zimanê avestayî|avestayî]] 𐬑𐬀𐬊𐬜𐬀 (''xaoδa'', “xûde”), [[Zimanê osetî|osetî]] — ходӕ (xodæ, “kum”), [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] — hat (kum), hide (veşartin), hood (qube), [[Zimanê hindî|hindî]] — ख़ुद (xûde), herwisa jî ji zimanê proto-hind-ewropî der tê. Ji farisî ev peyv dikeve di nav [[Zimanê erebî|erebî]] de — خُوذَة (ḵūḏa). Etîmolojiya “'''kumzirxê'''” jî peyvên ''[[kum]]'' û [[Zirx|''zirxê'']] tê amade kirin. Zirx ji aliya xwe jî ji farsiya navîn (''zlyh'' /''zrēy'' an ''zrēh''/)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=“zrēh” li '''A concise Pahlavi dictionary''' |paşnav=MacKenzie, D. N. |pêşnav= |weşanger=Oxford University Press |sal=1971 |isbn= |cih=London, New York, Toronto |rr= }}</ref> dikeve kumnacî de. Mesele, bi avêstayî zirx 𐬰𐬭𐬁𐬜𐬀 (zrāδa-) ye. Ji zimanên îranî ev herwisa dikeve li [[Zimanê ermenî|ermenî]] — զրահ (zrah), [[Zimanê gurcî|gurcî]] — ზარადი (zaradi), [[Zimanê suryanî|sûriyanî]] — ܙܪܕܐ (zardā), [[Zimanê aramiya cihûdî|aramiya cihûdî]] — זַרְדָּא (zardā), [[Zimanê erebî|erebî]] — زَرَد (zarad). Herwisa di kurdî de bi tesîra [[zimanê erebî]] “'''''mîxfer'''''” û bi tesîra fransî jî “'''qesq'''” ([[:fr:casque|casque]]) tê karkirin. == Dîrok == [[Wêne:Golden helmet of Meskalamdug in the British Museum.jpg|230px|thumb|Xûdeya Meskalamdugê, Keyê [[Sumer]] a 26emîn sedsala b.z. ji gora PG755]] Li dema [[pêşdîrok]]ê kumên parastinê ji daran, hestû û postên heywanan, çermên mirovan, şiv û dihate çêkirinê. Paşê ku kalîteya çanda madenê bilind bû, û amûrên maden zêdebûne, mirov çekirina xûdeyan ji hesinê destpê kir. Lêbelê, êdî di nav [[3emîn hezarsala berî zayînê]] de xûdeyên [[zêr]] û [[zîv]] ji bo [[mîr]] û [[sereşîr]]ên wan deman çedikirin. Mînakên wisa di nav gora padşayên [[Sumer]]î de li bajarê [[Ûr]] (niha li [[Iraq]]ê) dîtin<ref name="DPH">"Behind the deceased's head was agold helmet. He held in his hands a gold bowl inscribed with the name Meskalamdug. In the coffin, for example, were gold and silver lamps, a second gold bowl inscribed with the name Meskalamdug, and electrum ax heads. On the northeast side opposite the upper part of the body was a substantial collection of jewelry" in {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hansen |pêşnav1=Donald P. |paşnav2=Pittman |pêşnav2=Holly |sernav=Treasures from the Royal Tombs of Ur |tarîx=1998 |weşanger=University of Pennsylvania Museum of Archaeology |isbn=9780924171543 |rr=24–25 |url=https://books.google.com/books?id=D_-d4p4bd5kC&pg=PA25 |ziman=en }}</ref>. Rast e, xûdeyan maden gelek buha bûn ji bo çêkirinê, lema jî li demên kevnar pirraniya şervanan wan kar ne dikirin. Mesele, şervanên Misirê Kevn ji bo parastina serên xwe kumên ji çermê û zegerekê resanî kardikirin. Li gorî sedema eynî xûdeyên nemaden di nav xelkên dinê de jî xwedirikin. Xûdeyan hesin ya herî kevn li welatên, ku li ser axên [[Kurdistan]]ê hebûn, li [[Împeratoriya Asûr|Asûriyayê]] û [[Urartû]]yê li [[8emîn sedsala berî zayînê|8]] — [[7emîn sedsala berî zayînê|7emîn ss. b. z.]] çêdikirin. Forma van xûdeyan glover bû bi kufikekî dirêj. === [[Serdema Kevnare]] === [[Wêne:Victory_stele_of_Naram_Sin_9062.jpg|250px|thumb|çep|Keyê [[Akadî]] [[Naram-Sîn]]. Salên 2237 — 2200 b.z.]] ==== [[Rojhilata Navîn]] ==== Wêneya xûdeya kevnartirîn ku hate dîtin ji [[Mezopotamya]]yê bû û li dema 3emîn hezarsaliya b.z. hate çekirin. Ev peykerekî [[bronz]]ê bi xûdeyeke zîv bi forma hêkê li [[Efrîn]]ê a [[Rojavayê Kurdistanê]] hate dîtin<ref>[https://oi.uchicago.edu/research/projects/amuq/excavations-tell-judaidah Excavations at Tell Judaidah, Winter 1996] The Oriental Institute of The University of Chicago</ref>. Lêbelê, xûdeya rastî ya kevnartirîn ku hate dîtin ya demên 3emîn hezarsala berî zayînê ye, û di nav gora padşayên [[Sumer]]î de li bajarê Ûr (niha li Iraqê) hate dîtinê. Ev serpoşekî şaş bû, bi du qubeyên nîvgirover, û bi pirranî ji bronzê çê dikirin. Çend ji wan bi guhzirx û tacekî kin bûn. Li gorî van hûratyan, çêkirina xûdeyan li 3emîn hezarsaliyê b.z. êdî bifirehî berdewam dibû. Li ser wêneyên ji Mezopotamyayê kevn kifş e, kû mirov êdî xûdeyan xwe dixemiland — wisa li ser çend wêneyan em xûdeyan bi strûyên ga û gakûviyan dibînin. Mînakek wisa li ser stelaya keyê [[Akadî]] [[Naram-Sîn]]ê heye.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Naram-Sin |url =http://www.ancient.eu/Naram-Sin/ |malper=Ancient History Encyclopedia |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Victory Stele of Naram-Sin {{!}} Louvre Museum {{!}} Paris |url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/victory-stele-naram-sin |malper=www.louvre.fr |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2023-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230928095524/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/victory-stele-naram-sin |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li dema 2emîn hezarsaliya b. z. pirraniya xûdeyan li herêma [[Libnan]] û [[Filistin]]ê hate çêkirinê. Li vir, li ser bingeha edeta xûdeyan ya Mezopotamiyatê 2 cureyan kumzirxên leşkerî saz bûn: * ''Cureya yekem'' — girover bi tacekî û formaya xûdeyê wek dilop bû. Tac di nav berdewama xwe de ziravtir dibû, û wek derzîkî xilas dibû. Cîhê serçavê vebirrî bû. Xûdeyan wisa bi temamî maden bûn. * ''Cureya duyem'' — formaya xûdeyan girover an jî hêkî bû, bi vebirrên girover ji bo parastina guhan. Caran vebirrên nîvgirover ji bo birûyan jî hate çêkirinê. Pirraniya xûdeyan ya cureya duyem ne ya maden bûn, lêbelê bi hûrteyên maden, kîjan li ser wan xûdeyan xwedikirin û bi şerîdan girêdidan. [[Wêne:Helmet08.jpg|thumb|287x287px|Cureya «xûdeyan asûrî». Xûdeya keyê Urartû [[Serdûrî II]].]] Li dema 1emîn hezarsala b. z. li ser axê Rojhilatê Navîn çend cureyên nû a xûdeyan hate xuliqandin. Li Kurdistanê li 10-7emîn sedsala b. z. xûdeyan bi formayê hêkan bi tacên pan û şehên pirtû çê dikirin. Caran guhzirxên van xûdeyan hebû, caran jî [[çene]]ya mirovan jî diparizand. Li 8emîn sedsala b. z. li Asûriyayê bi pirranî xûdeyan bi formayê dilopê bi vebirrînê teng ji bo serçavê. Li gorî wêneyên, xûdeyan ya leşkerên yahûdî li dema 8-7emîn sedsala b. z. wek kumzirxên asûrî jî bi formayê dilopê bûn. Xûdeyan li [[Urartû]]yê li 9-8emîn sedsalan b. z. pir kin û nîvgirover bûn, bi vebirrîna girover ji bo serçav û zîperê. Li 8emîn sedsala b. z. ji ber bandora şêwaza asûrî, xûdeyan leşkerî a urartûyan hatine guhazitinê — xûde bûne bilind bi forma dilopî. Van xûdeyan xelk dixemiland bi wêneyên reliefî an lêdana nexşên eşîrî. Herwisa, li Urartûyê mirov êdî xûdeyan hesinê kar dike. Bêguman, xûdeyan hesinî gelek hindik bûn, li vê demê bi pirranî xelk xûdeyan bronzê lêdixist. Xûdeyan asûrî li 1emîn hezarsala b. z. digîjne [[Îran]]ê. Li wira kumên nîvgirover bi vebirrîna fireh kar dikirin. Derengtir, van xûdeyan eşîrên [[Skîtiyan]] xwe dikin, û ev cure dibe belavkirî li hemû Ewrasyayê. Xûdeyan eynî Skîtiyan anîne [[Çîn]]ê. Li gorî [[Herodot]]ê, siwarên [[Împeratoriya Hexamenişî]] xûdeyan hesinî û bronzê kardikirin. Ji 7emîn sedsala b. z. Skîtiyan xûdeyan sade bi rûberê pûlikî, ku li ser bingeha çermî dihatê dirûtinê. ==== [[Yewnana kevnare|Yewnan]] û [[Împeratoriya Romê|Rom]] ==== [[Wêne:Boars's tusk helmet NAMA6568 Athens Greece1.jpg|çep|thumb|343x343px|Xûdeya czermî bi qîlên beraza. 17emîn sedsalên b.z.]] Xûdeya [[hoplît]]ê, bi berg û galiskayê wî, destpêbûyî ji [[şerê Truvayê]] heta ketinê di nav destên Romê da, sembolê çanda Yewnanê Kevnarê bû. Xûdeyan hesinî hindik bûn, bi pirranî - ev kumzirx serpoşên keyan bûn, lê leşkerê giştî xûdeyan ji bronzê kardikir. Tac, ku li ser van xûdeyan ji bimbilên qazan an jî pirtê hespan dihate çêkirinê, sembola serfiraziya hoblîtê bû. Van tacan yewnanên kevn ji eşirên xelkê [[Kariya]]yê hildan. Li gorî dîroknasên niha çend cureyên xûdeyan yewnanî hebûn: * '''Xûdeya kevnar''', xûdeyeke, ku êdî li 12emîn sedsala b.z. ji çerm, post, hestiyên û qîlên heywanan çê dikirin.<ref>[http://projectsx.dartmouth.edu/history/bronze_age/lessons/les/16.html The Shaft Graves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703012919/http://projectsx.dartmouth.edu/history/bronze_age/lessons/les/16.html|date=2010-07-03}}, Dartmouth College</ref><ref>Nobuo Komita 1983, "The Grave Circles at Mycenae and the Early Indo-Europeans", ''Research reports of Ikutoku Technical University. Part A, Humanities and social science''</ref> Mesele, ''xûde'' bi yewnanî peywek ''κυνέη'' kardikin, wetaya vê peywê herf bi herf "çermê [[Kûçikê rast|kûçikê]]" ye. * '''Xûdeya Îlirî''', xûdeyeke, kû bi temamî ji maden çê dikirin. Guhzirxên van xûdeyan hebû û bi lêdana ji du parçeyên maden dihate çêkirinê.<ref>{{Harvnb|Snodgrass|1999|pp=76, 95}}; {{Harvnb|Sekunda|1998|p=53}}: "'''Figure D2''', based on a Lakonian warrior statuette from Dodona, wears a helmet of the Illyrian type, so-named because many early finds came from Illyria. However, it is now clear that it was also extremely popular in the Peloponnese, which is the most probable area of origin."</ref><ref group="note">Naming conventions and typology of ancient helmets are of modern origin and do not reflect contemporaneous usage. ({{Harvnb|Connolly|1998|loc=p. 60: "Terms such as 'Illyrian' and 'Attic' are used in archaeology for convenience to denote a particular type of helmet and do not imply its origin.")}}</ref> * '''Xûdeya Korînfî''', xûdeya li herêma [[Korînf]]ê û hemû [[Yewnaniya kevn|Yewnanê]] li 7-2emîn sedsalên b.z. dihatê karkirin. Ji bilî kum- û guhzirxê, ev xûde herwisa serçavê leşkeriyan jî diparezand, lêbelê, ji ber ku vebirrînên ji bo çava biçûk û nearam bûn li 2emîn sedsala b.z. ev bi xûdeya Xalkîdî hate guhertinê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/2914032 |sernav=The Roman army |paşnav=Connolly, Peter, 1935- |tarîx=1975 |weşanger=Macdonald Educational |isbn=0-356-05110-2 |cih=London |oclc=2914032 }}</ref> * '''Xûdeya Xalkîsî''' , xûdeya maden, kîjan ji 6-3emîn sedsalan b.z. li Yewnana Rojhilatê tê karkirinê.<ref name="Sekunda, Nick, 1953- 2000">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/49593639 |sernav=Greek hoplite : 480-323 BC |paşnav=Sekunda, Nick, 1953- |tarîx=2000 |weşanger=Osprey |kesên-din=Hook, Adam. |isbn=1-85532-867-4 |cih=Oxford |oclc=49593639 }}</ref> Ev kumzirxekî sivik e, lêbelê, eger em kalîteya parastina vî û xûdeya Korînfî bidine ber hev, xûdeya Xalkîdî ne ewledar e. * '''Xûdeya Atîkî''' , cûreya xûdeya Xalkîdî, ku li gorî dîroknasê brîtanî Peter Connolly<ref name="Connolly1998">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/37616252 |sernav=Greece and Rome at war |paşnav=Connolly, Peter, 1935- |tarîx=1998 |weşanger=Greenhill Books |isbn=978-1-85367-303-0 |cih=London |oclc=37616252 }}</ref>, cudahiya tenê di navberê van de tunebûna zirxê ji bo pozê leşkeriya bû. * '''Xûdeya Beotî''', xûdeya leşkerên siwarî ya [[Îskenderê Mezin]], ku [[Keyaniya Makedonî|Împeratoriya]] xwe ji Yewnanê heta Hindê dirêjkir. Keviyên kumzirxê fireh bûn, ev hûrî leşkeriyan ji tîrêjên rojê xilas dikir.<ref name="Connolly1998" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=A. D. |tarîx=1922-03 |sernav=Xenophon and the Boeotian Helmet |url=https://www.jstor.org/stable/3046411?origin=crossref |kovar=The Art Bulletin |cild=4 |hejmar=3 |rr=99 |doi=10.2307/3046411 }}</ref> * '''Xûdeya Frîgî''', wek xûdeyan [[Skîtî]] bi formayê dilopî bûn, û pirraniya ji van xûdeyan bi lêdanên maden xemilî bû.<ref name="Connolly1998" /><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62796668 |sernav=Macedonian warrior : Alexander's elite infantryman |paşnav=Heckel, Waldemar, 1949- |tarîx=2006 |weşanger=Osprey |kesên-din=Jones, Ryan, 1975-, Hook, Christa. |isbn=1-84176-950-9 |cih=Oxford |oclc=62796668 }}</ref> * '''Xûdeya Trakî''', xûdeya bronze û hesinî, kîjan li 2emîn sedsala b.z., li demên kengê [[Romaya Kevnare|Rom]] kete Yewnanê, herî belav bû. Bi formayê dilopî, û tacek bilind, bi vebirrînên ji bo çav, poz û dev, lê bi guhzirxên dirêj, ev xûde yek ji herî karkirî bû di nav xelk û leşkerên Yewnanê.<ref name="Sumner2003">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/52836425 |sernav=Roman military clothing (2) : AD 200-400 |paşnav=Sumner, Graham. |tarîx=2003 |weşanger=Osprey |isbn=1-84176-559-7 |cih=Botley, Oxford, U.K. |oclc=52836425 }}</ref> * '''Pîlos''', xûdeya yewnanî ji bo leşkerên piyade. Ji 2emîn hezarsala b.z. heta 3emîn sedsala b.z. li şerên Peloponesê dihate karkirinê. Bi formaya dilopî, ji bronzê sivik dihate çêkirinê.<ref name="Sekunda, Nick, 1953- 2000"/> Leşkerên [[Romaya Kevnare|Romayê]] kevn li demên [[Komara Roma|komarê]] bi pirranî xûdeyan atîkî kardikirin, lêbelê ji dema 1emîn sedsala karkirina xûdeyan ya cureya kûlûs destpêkirin. Derengtir, ji ber bandora xelkê [[Galya]]yê, cureyan wisa çê bûn wek xûdeya galî, xûdeya împeratorî, xûdeya îtalî. Li 1-3emîn sedsala, ev kumzirx bûne sembola [[lêgyoner]]ê.<ref name="Sumner2003" /> ==== Pêşangeh ==== <gallery mode="packed"> File:Greek - Chalcidian-Type Helmet - Walters 542468.jpg|Xûdeya Xalkîsî, 500 b.z File:Bronze helmet of conical shape MET DP21094.jpg|Pîlos, 450–425 b.z File:Boeotian helmet, 4th century BC.jpg|Xûdeya Beotî, 4emîn sedsala b.z File:Illyrian-Greek helmet from Montenegro - Budva -4th cBC.png|Xûdeya Îlirî, 4emîn sedsala b.z File:Pletena helmet.jpg|Xûdeya Trakî, 4emîn sedsala b.z File:Parade helmet.jpg|Xûdeya Kêltî, 350 b.z. File:Ancient bronze greek helmet -South Italy.jpg|Xûdeya Atîkî, 350 b.z. File:Phrygian helmet.jpg|Xûdeya Frîgî, 350 b.z. File:Roman helmet.jpg|Xûdeya Romayî </gallery> === [[Serdema Navîn]] === [[Wêne:2008-05-17-SuttonHoo (cropped).jpg|çep|thumb|288x288px|Xûdeya înglîzî ji 14emîn sedsalê]] ==== [[Ewropa]] ([[Skandînavya]], [[Îtalya]], [[Fransa]]) ==== Xûdeyan [[Ewropa|Ewropî]] ji dema Serdama Navîn li ser bingeha xûdeyan ya [[rojhilat]]ê hatin xulîqandin. Ji destpêke, xûde bi [[qerqod]]ekî madenî çê dikirin. Li Serdana [[Vendêl]]ê xûdeyan cureya ''vendêlî'' bifirehî dihatne çêkirinê. Ji 10emîn sedsalê êdî xûdeyan '''''normanî''''' çê dikirin, ku bê qerqodekî madenî bû, lê ji çend parçeyan dihate lêxistin. Deregntir, li 12emîn sedsalê xûdeyan bi tacên girover kar dikin, kû paşê di nav '''topfhelman'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Norman Knight 950-1204 AD |paşnav=Christopher Gravett |pêşnav= |weşanger=Osprey |sal=1993 |isbn= |cih=London |rr= }}</ref> de guhartin, ku heta 14emîn sedsalê kar dikirin. Li 12-13emîn sedsalên li Ewropayê xûdeyeke herî hezkirî — '''şapêl''' hate xuliqandin. Keviyên vî bûn pir fireh, lê formaya vî nîvgirover. Ji destpêka 16eуmîn sedsala li Ewropayê xûdeyan curaya '''basiyênt'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50402243 |sernav=English Medieval knight, 1300-1400 |paşnav=Gravett, Christopher, 1951- |tarîx=2002 |weşanger=Osprey |isbn=1-84176-145-1 |cih=Oxford |oclc=50402243 }}</ref> têne xuliqandin. Balkêş e, ku rûpoşên madenî yên livbar li ser van basiyêntan bifirehî belav bû. Li sedsalên 15-16emîn cureyan wisa têne xuliqandin wek: '''armêt''' (xûdeyake tim dada), '''salet'''<ref name="Bull1991">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/34952586 |sernav=An historical guide to arms & armor |paşnav=Bull, Stephen, 1960- |tarîx=1991 |weşanger=Studio |kesên-din=North, Tony. |isbn=1-85170-723-9 |cih=London |oclc=34952586 }}</ref> (bi keviyên fire û tûj), '''barbyût'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Weapons and Armour: From the Renaissance to the Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/europeanweaponsa0000oake_d3h6 |paşnav=Oakeshott |pêşnav=Ewart |weşanger=Lutterworth Press |sal=1980 |isbn= |cih= |rr= }}</ref> (wek kumzirxekî bi vebirrînên ji bo çav, poz û devê leşkeriyan), '''kabasêt'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/27976147 |sernav=Bildwörterbuch der Kleidung und Rüstung : vom Alten Orient bis zum ausgehenden Mittelalter |tarîx=1992 |weşanger=A. Kröner |kesên-din=Kühnel, Harry, 1927-1995. |isbn=3-520-45301-0 |cih=Stuttgart |oclc=27976147 }}</ref> (kumek madenî bi formayê dilopî), '''moriyon'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lennartviebahn.com/arms_armour/antiques/morion.html |sernav=Morion, German, late 16th century |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Lennart Viebahn.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> (xûde bi bilind û tacekî keviyên fireh), '''ştûrmak''' / '''burgonêt'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Steel Bonnets |url=https://archive.org/details/steelbonnets00geor |paşnav=George MacDonald Fraser |pêşnav= |weşanger=Alfred A. Knopf |sal=1972 |isbn= |cih=New York |rr= }}</ref> (xûdeyekî bilind bi rûpoşên livbar), '''şîşek''' / '''şaşikî''' / '''kapela''' <ref name="Bull1991" /><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/30972438 |sernav=The Austrian Army 1740-80 |paşnav=Haythornthwaite, Philip J. |tarîx=1994 |weşanger=Osprey Military |kesên-din=Younghusband, William. |isbn=1-85532-415-6 |cih=London |oclc=30972438 }}</ref> (xûdeyan [[kurd]]î, [[Gelê Farsê|farsî]], [[Polonya|polonî]] û [[Macaristan|mecarî]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/47971602 |sernav=Oriental armor |paşnav=Robinson, H. Russell. |tarîx=2002 |weşanger=Dover Publications |isbn=0-486-41818-9 |cih=Mineola, N.Y. |oclc=47971602 }}</ref>, bi qûbeyek teng û bilind), û hwd. [[Wêne:Turban Helmet MET DP147300.jpg|thumb|266x266px|Xûdeya şaşikî ji [[Rojhilata Kurdistanê]]. 15emîn s.]] ==== [[Dîroka Kurdistanê|Kurdistan]], [[Tirk]] û [[Dîroka Îranê|Îran]] ==== Li gorî çavkaniyan, peşê 5emîn sedsala li [[Kurdistan]]ê û [[Gelê Farsê|Farsê]] xûdeyan bi forma dilopî (cureyan asûrî) kardikirin. Ji bilî van, fars herwisa xûdeyan nîvgirover kardikirin, bi perdeya zincirî. Xûdeyan, ku li [[Împeratoriya Sasanî]] ber 3emîn sedsalê hatine karkirin (van xudeyan li Neynewê dîtin), nîvgirover û bûn. Van serpoşan ji 4 sêgoşêyên madenî çê dikirin. Xûdeyan, ku li ser qerqodê madenî hatibûn çêkirin, bifirehî belav bûn. Li 7emîn sedsala êdî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînên ji bo çavan hebûn, bi perdeya zincirî ji bo parastina serçav û sîngê leşkeriyan. Rast e, xûdeyan wisa tenê li 15emîn sedsala bûne belavkirin. Li 15emîn sedsala eşkere ye, ku li Kurdistanê, Farsê û [[Împeratoriya Osmanî|Împeratoriya Romî]] êdî xûdeyan [[kolos]]î bi kar tînin. Lêbelê, li gorî wêneyan dîrokî, ji 16-17emîn sedsalan, bi pirranî xûdeyan cureya '''top''' û '''{{Girêdan|kule-xûd|fa|کلاه‌خود}}'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/69013629 |sernav=Weapon : a visual history of arms and armor. |tarîx=2006 |weşanger=DK Pub |isbn=0-7566-2210-7 |çap=1st American ed |cih=New York |oclc=69013629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/829147462 |sernav=A glossary of the construction, decoration, and use of arms and armor in all countries and in all times : together with some closely related subjects |paşnav=Stone, George Cameron. |tarîx=1999 |weşanger=Dover Publications |isbn=978-0-486-13129-0 |cih=Mineola, N.Y. |oclc=829147462 }}</ref> têne karkirin. Êlên tirkan, ku ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] ketine Rojhilata Navînê û [[Qefqasya]]yê, xûdeyan wisa kardikirin, wek xelkên [[Barkiranî|koçerên]] dinê. Ev xûdeyan bi formaya dilopî çekirî ji çend parçeyên başqe bûn, hervisa jî xûdeyan bi qerqodê hesinî hebûn. Derengtir, êlên tirk bin bandora farsan û kurdan, xûdeyan-kolosî saz kirin. Lêbelê, paşê sedsala 15emîn, li ser bingeha kule-xûdên farsî li [[Împeratoriya Osmanî]] cureya nû hate xuliqandin — '''{{Girêdan|xûdeya şaşikî|tr|çiçak}}'''. Ev cure di nav [[Memluk|Memlikan]] û [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbiyan]] de jî tê bi kar. [[Wêne:F-19987 E0022624.jpg|çep|thumb|250x250px|Kabûto. ''Sedrana'' ''Mûromaçî.'' 15emîn sedsala. Mûzeya Netewî a [[Tokyo]]yê.]] ==== [[Hind]] û [[Asyaya Rojhilat]] ([[Çîn]], [[Japon]]) ==== Kifş e, ku li [[Hindistan]]ê êdî li 1emîn hezarsalê ji bo parastina kiloxan xûdeyan şaşikî an jî serpoşên [[Bestir|qumaxî]] kardikirin, ji ber ku çavkaniyên dîrokî ji derheqa hebûna kumzirxên madenî tune ye. Zirxên leşkerî li vê [[Dîroka Hindustanê|welatê]] tenê ber bi 13-14emîn sedsalan xuya bûn, û êdî paşê 15emîn sedsala xûdeyan hindî bi dirbeke farisî dihate çê kirinê. Li 16-17emîn sedsalan diyar e, ku leşkerên Hindistanê bifirehî van xûdeyan kar dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/61260782 |sernav=Arms and armour : traditional weapons of India |paşnav=Paul, E. Jaiwant. |tarîx=2005 |weşanger=Roli |isbn=81-7436-340-8 |cih=Delhi |oclc=61260782 }}</ref> Xûdeyan [[çîn]]î li [[Xanedana Han|sedana serweriya Han]] bi formaya serpoşekî ''{{girêdan|bonnet|en|Bonnet (headgear)}}'' çê dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/952139252 |sernav=Fire over Luoyang : a history of the later Han dynasty, 23-220 AD |paşnav=De Crespigny, Rafe, |isbn=978-90-04-32520-3 |cih=Leiden |oclc=952139252 }}</ref> Pirraniya ji van xûdeyan ji çermê heyvanan an jî madenê çê dikirin. Kumzirxên bi formaya qubeyan jî hebûn, wek xûdeyan [[Ewropa|Ewropî]] ev xûdeyan jî ji çend parçeyan pêk dianîn. Li gorî dîtinên arkeolojî (''ku li herêma [[Turkistanê|Tirkestanê]] derbas dibû''), xûdeyan çînî ya 7-10emîn sedsalan bi formaya xwe nîvgirover bi keviyên pêlkirî bûn. Li 13emîn sedsala ji ber bandora [[Mongolya|mongolan]], xûdeyan çînî hatin guhertinê - parçeyeke leşkeriyan xûdeyan kolosî û şaşikî kar dikirin, yên din jî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînan ji bo çavan xwe dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28586748 |sernav=Medieval Chinese armies 1260-1520 |paşnav=Peers, C. J. |tarîx=1992 |weşanger=Osprey |kesên-din=Sque, David. |isbn=1-85532-254-4 |cih=London |oclc=28586748 }}</ref> Xûdeyan [[kore]]yî wek çînî bûn. Li 14-17emîn sedsalan leşkeryên koreyî xûdeyan bi formaya dilopî, ku ji çar parçeyan çêkirî kar dikirin. Li [[Japon]]ê jî kumzirxên nîvgorver - '''kabûto''' kardikirin<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/213301779 |sernav=Samurai : the code of the warrior |paşnav=Louis, Thomas. |tarîx=2008 |weşanger=Sterling |kesên-din=Ito, Tommy., Boe, Corbis,, Boe, AnnDréa, |isbn=978-1-4027-6312-0 |cih=New York |oclc=213301779 }}</ref>, wek xûdeyan koreyî û çînî li vir jî van ji çen parçeyan çê dikirin. Li 16 emîn sedsala japon xûdeyan pir ecêb xulîqandin - ''kavarî-kabûto''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/48207018 |sernav=Samurai : the weapons and spirit of the Japanese warrior |paşnav=Sinclaire, Clive. |tarîx=2001 |weşanger=Lyons Press |isbn=1-58574-282-1 |çap=1st Lyons Press ed |cih=Guilford, CT |oclc=48207018 }}</ref>. == Çavkanî == {{Projeyên din|Xûde|wikt=xûde|commons=Category:Helmets|style=}}{{Çavkanî|2}} ;Nîşe {{Çavkanî|group=note}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Emniyet]] [[Kategorî:Serpoş]] [[Kategorî:Zirx]] 5bg3t4jp214b27dbbql5y7o6wjdpc03 0 94967 2083140 1896685 2026-08-02T12:31:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083140 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:The Molokane (A).jpg|thumb|Ûrisên molokan (1870)]] '''Molokan''', an jî '''ûrisên molokan'''<ref>[[Ereb Şemo]] (1994). [[Şivanê kurd]]. [[Wêşanên Deng]], [[Stembol]]</ref> (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Молокане, ''molokanye'' yan jî молоканин, ''molokanîn'') mirovên ku li dîjî tevgerên [[Peterê Mezin]] rabûne, baweriya xwe bi şêwazeke jiyanê û tevgereke olî bi navê [[molokanîzm]]ê anîne == Molokan == Molokanîzm, tarîkateke ku ji [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoksan]] veqetiyaye. Ev vegetandin ji 28ê adara 1805an heya 22ê adara 1809an dom kir. Molokanên ku li herêmên [[Saratof]] û [[Dambûx]] diman di wê demê de bi rûsan re guftegofek derket. Li gorî baweriya rûsan, kevneşopiyek hebû ku heftiyên du caran dikarîbûn şîr vexwûn. Li gorî mologana tu astengî li peşiya wan nîn bû, ji bo ku her roj şîr vexwûn. Jixwe di rûsî de peyva ''Moloko'' tê wateya şîr û ''Molokan'' jî tê wateya kesên ku şîr vedixwûn. Di sala 1682an de, ev kesên ku ji ber vê sedemê ji Dêra Ortodoksan veqetiyan, ewilî li bakurê [[Qefqasya]]yê û dûv re jî li parêzgehên [[Tbîlîsî|Tiflîs]], [[Êrîvan]] û [[Bakû]] yên li ser sînorên Osmanî û Îraniyan de hatin bicîkirin. Di şerê osmanî û ûris ê 1876-1877an de, ev kes ji aliyê ûrisan ve li [[Qers]]ê hatin bicîkirin û bi salan li vir man. Piştî gelek salan ku li vir man, koçî dewletên wek [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] û [[Awistralya]] bûn. Îro hê jî li Qersê molokan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.molokane.org/places/Turkey/Kars/Karagoz/2004_Kars_Molokans.html |sernav=www.molokane.org |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Molokan di romana Şivanê Kurmanca ya Erebê Şemo == Di wêjeya kurdan de romana ewil [[Şivanê Kurmanca]] de, [[Erebê Şemo]] qala molokana li gelek caran kiriye. Her wiha bûyer jî bi piranî li Qersê derbas dibin. Di beşa ''Merkeba me. Rêncberîya nava Molokana'' de qala molokanan dike. "Gundiyê Alêksandrovskê parê vedibûn ser du qebîla yan du tayîfa: nivî molokanê postayanî bûn, nîvî jî meleganê ''prigûn'' bû, eva her qebîleke wan ji hev dihatine kivşê her aliyê dîn va; dêra wan û keşîşê wan ji hev başqe bûn." Li gorî Erebê Şemo, molokan di nav xwe de jî ji hev cûda dibûn û her wiha dêrên wan û keşayên wan jî ji hev cûda dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şivanê Kurmanca |paşnav=Erebê |pêşnav=Şemo |weşanger=Lîs |sal=2019 |isbn=978-605-7535-48-1 |cih=Enqere |rr=21 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li DYAyê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnodînî]] 3gw6ycy4d46f72a85bdtl1e36400e4e 0 96553 2083425 1770333 2026-08-03T00:39:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083425 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank çek | Wêne = [[Wêne:Merkava-Mk4m-whiteback01.jpg|300px|border|Merkava Mk 4m Windbreaker, fitted with Trophy Active Protection, during [[Operation Protective Edge]]]] | Afirandêr = MANTAK | Welatê çêkirinê = Îsraêl | Sala afirandinê = 1979–Niha }} '''Merkava''' ( {{bi-he|מרכבה}} tankeka şer ya sereke ye ku ji hêla Hêzên Parastina Îsraêlê ve tê bikar anîn. Tank di sala 1970 de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Defending the Holy Land |url=https://archive.org/details/defendingholylan0000maoz |paşnav=Maoz |pêşnav=Zeev |tarîx=2006 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=0472115405 |at=Chapter 5, note 16 |ziman=en |lînka-nivîskar=Zeev Maoz }}</ref>dest bi geşedanê kir û di 1979 bi fermî keta xizmetê da. Çar jorên sereke yên tankê hatine çê kirin. Cara yekem di şerê [[Cenga Welatî ya Libnanê|Libnanê yê 1982-an de]] hate bikar anîn. [[Wêne:IDF-Merkava-Mk-4M-2016-Zachi-Evenor.jpg|thumb| Merkava Mk 4M, 2016]] == Jorên Tankê == === Merkava Mark I === [[Wêne:Merkava_mkib_lesany.jpg|rast|thumb| Tanka Merkava Mark I li muzeya Leşanî, [[Çekya|Komara Çek]], leşkerî]] [[Wêne:Merkava-1-latrun-2.jpg|rast|thumb| Merkava Mark I li Yad La-Shiryon .]] === Merkava Mark II === === Merkava Mark III === [[Wêne:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_188th_Brigade_Training_Day,_March_2008-cropped.jpg|thumb| Merkava IIID Baz dişewitîne - pergala Baz- Agir-kontrol rastbûn û mirinê ya Merkava zêde dike]] [[Wêne:Merkava_III_Showoff.ogg|thumb|Merkava III shooting a shell, FN MAG and smoke grenade. It then turns on the smoke screen system. The demonstration concludes with the throwing a green smoke hand grenade (1 m 16 s).]] === Merkava Mark IV === [[Wêne:Merkava-4-tank-67.jpg|thumb| Merkava Mark IV]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dahênên Îsraêlê]] eqfcb9h11lpfntvke6mf5hatyy7bprl 0 97597 2083424 2024275 2026-08-03T00:39:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Chelsea Clinton | wêne = Chelsea Clinton DNC July 2016 (cropped).jpg | sernavê_wêne = Chelsea Clinton di Kongreya Neteweyî ya Demokrat a sala 2016an | navê_jidayikbûnê = Chelsea Victoria Clinton | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1980|2|27}} | cihê_jidayikbûnê = [[Little Rock, Arkansas]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | perwerde = [[Stanford University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])<br>[[University College, Oxford]]<br>([[Master of Philosophy|MPhil]], [[Doctor of Philosophy|DPhil]])<br>[[Columbia University]] ([[Master of Public Health|MPH]])<br>[[New York University]] | partî = [[Democratic Party (United States)|Partiya Demokratîk]] | hevjîn = {{Zewac|[[Marc Mezvinsky]]|2010}} | zarok = 3 | bav = [[Bill Clinton]] | dê = [[Hillary Clinton]] | }} '''Chelsea Victoria Clinton''' (jdb. 27ê sibata 1980) [[nivîskar]]eke amerîkî û parastvana tenduristiya cîhanî ye. Chelsea, zaroka yekane ya serokê berê yê [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYE]] [[Bill Clinton]] û wezîrê berê yê karûbarê derve û namzeda serokatiyê ya Amerîka ya 2016, [[Hillary Clinton|Hillary Clinton bû]] . Chelsea, ji 2011 heta 2014an de li NBC News de nûçegihanek taybet bû û naha di [[Weqfa Clinton]] û [[Clinton Global Initiative]] de dixebite. Di karê xwe yê weqfê de bi wezîfeya xwe xwedî roleke giring e. == Salên destpêkê == Clînton di 27'ê Sibata 1980an de li bajarê Lîtl Rock ê Arkansasê ji dayik bû û yekane zarokê Hîllary û Bîll Clînton e. Navê xwe bi serlêdana sala 1978an a Bil û Hilary Clinton a taxa Chelsea ya Londonê  wergirtiye. Hillary got ku piştî guhdarkirina tomara Judy Collins û Joni Mitchell "Chelsea Morning" ya sala 1969an, Bill got, "Eger keçeke me hebe, divê navê Chelsea lê daynin." <ref name="Clinton">{{Jêder-kitêb |sernav=Living History |lînka-sernav=Living History (book) |paşnav=Clinton, Hillary Rodham |weşanger=Simon and Schuster |sal=2003 |isbn=978-0-7432-4582-1 |rr=[https://archive.org/details/livinghistory00clin/page/n101 84]–85, 91, 93 }}</ref> <ref name="Mani">{{Jêder-kitêb |sernav=Women, power, and political change |url=https://archive.org/details/womenpowerpoliti0000mani |paşnav=Mani, Bonnie G. |weşanger=Lexington Books |sal=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/womenpowerpoliti0000mani/page/218 218] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DD1E3BF93AA25752C0A965958260 |sernav=The Inauguration: Shedding Light on a Morning and a Name |tarîx=19 kanûna paşîn 1993 |malper=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=6 kanûna pêşîn 2009 }}</ref> Chelsea Clinton di temenê du saliya xwe de digel dêûbavên xwe dema kampanyaya hilbijartina Walîtiya Arkansasê li seranserê Arkansasê geriya <ref name="Clinton">{{Jêder-kitêb |sernav=Living History |lînka-sernav=Living History (book) |paşnav=Clinton, Hillary Rodham |weşanger=Simon and Schuster |sal=2003 |isbn=978-0-7432-4582-1 |rr=[https://archive.org/details/livinghistory00clin/page/n101 84]–85, 91, 93 }}</ref> Ew di temenek pir ciwan de fêrî xwendin û nivîsandinê bû. Clinton anî ziman ku wê di sê saliya xwe de dest bi xwendina rojnameyê kiriye û di temenê pênc saliya xwe de nameyek ji Serok [[Ronald Reagan|Ronald Reagan re]] nivîsand. <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |url=https://people.com/books/chelsea-clintons-letter-to-ronald-reagan-revealed-in-her-new-book/ |sernav=Read the Letter 5-Year-Old Chelsea Clinton Wrote to Ronald Reagan |tarîx=12 îlon 2015 |malper=[[People (magazine)|People]] |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2017 }}</ref> Di nameya xwe ji serokê Amerîka re nivîsand û ji serokê Amerîkayê xwest ku di dema serlêdana Almanyayê serokê Amerîka jiber leşkerên naziyê di wî goristanê de heye neçe goristana leşkerî ya Almanyayê. Clinton Dibistana Seretayî ya Forest Park, Booker Arts and Science Magnet û Horace Mann Junior High School, herdu dibistanên fermî yên Little Rock, xwend . <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hillary-rodham-clinton.org/chelsea_clinton.html |sernav=Chelsea Clinton |weşanger=hillary-rodham-clinton.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130810145800/http://www.hillary-rodham-clinton.org/chelsea_clinton.html |tarîxa-arşîvê=10 tebax 2013 |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> Wê pola sêyemîn xilas kir. <ref name="Hill column">{{Jêder-nûçe |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-18-ls-33375-story.html |sernav=With Fear, Hope, Love and Best Wishes for My Daughter, Chelsea |paşnav=Clinton |pêşnav=Hillary Rodham |tarîx=18 îlon 1997 |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîxa-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2013 }}</ref> Dema ku zarokek piçûk bû, Clinton di baweriya Baptist a Başûrî ya bavê xwe de mezin bû, û piştra çû dêra Dayika xwe ya Yekbûyî Methodist . <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.christianpost.com/news/chelsea-clinton-insulting-mother-christian-faith-hillary-abortion-baptist-methodist-157418/ |sernav=Chelsea Clinton Reveals She Left Baptist Church Over Abortion, Insulted When People Question Hillary's Faith |malper=www.christianpost.com |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna paşîn 2017 }}</ref> == Weqfa Clinton == [[Wêne:Chelsea_Clinton.png|thumb| Chelsea Clinton di kongreya Zerokonferansen 2013 de wekî nûnerê Weqfa Clinton diaxive]] Ji sala 2011an ve, Clinton roleke berbiçav di Weqfa Bill, Hillary &amp;amp; Chelsea Clinton ya malbatê de girt, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.politico.com/story/2013/04/foundation-renamed-for-all-three-clintons-089759 |sernav=Foundation renamed for all three Clintons |paşnav=Haberman |pêşnav=Maggie |tarîx=8 nîsan 2013 |malper=Politico |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2013 }}</ref> û di desteya wê de cîh girt. <ref name="nytimes.com">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2013/08/14/us/politics/unease-at-clinton-foundation-over-finances-and-ambitions.html?hp&_r=2&&pagewanted=all |sernav=Unease at Clinton Foundation Over Finances and Ambitions |paşnav=Confessore, Nicholas |paşnav2=Chozick, Amy |tarîx=14 tebax 2013 |malper=[[The New York Times]] |rûpel=A1 }}</ref> Wekî beşek xebata xwe, ew axaftinên dravî dike ku bi dravdanên xwe rasterast biçin weqfê, ku armancên wê baştirkirina tenduristiya cîhanî, afirandina derfetan ji bo jinan, û pêşvexistina mezinbûna aborî re drav berhev dike. Berdevkê weqfê di sala 2014an de ji ''[[The New York Times|New York Times re]]'' gotibû ku axaftinên wê "li ser navê Weqfa Clinton in, û ji sedî 100 mûçeyên rasterast ji weqfê re têne şandin". <ref name="CF fees">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2014/07/10/us/politics/chelsea-clinton-follows-parents-lead-as-a-paid-speaker.html |sernav=Following Her Parents' Lead, Chelsea Clinton Takes Stage as a Paid Speaker |paşnav=Chozick |pêşnav=Amy |tarîx=9 tîrmeh 2014 |malper=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=2 tîrmeh 2015 }}</ref> <ref name="AOL7115">{{Jêder-malper |url=https://www.aol.com/video/view/chelsea-clinton-made--65-000-for-1-hour-appearance/518917282/ |sernav=Chelsea Clinton Made $65,000 for 1-Hour Appearance |tarîx=1 tîrmeh 2015 |weşanger=AOL Online News |tarîxa-gihiştinê=2 tîrmeh 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mamosteyên Unîversîteya Kolombiyayê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] 8xvx1udfepov7wyw64kgrqm2hqudnh0 0 100351 2083430 1948104 2026-08-03T00:44:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083430 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Agroekolojî''' dîsîplînek akademîk e ku pêvajoyên ekolojîk ên ku li pergalên hilberîna çandiniyê têne bikaranîn lêkolîn dike. Anîna prensîbên [[ekolojî]]k dikare di çandinîgehan de nêzîkatiyên rêveberiya nû pêşniyar bike. Têgeh pir caran bi neheqî tête bikar anîn, ji ber ku peyv dikare wekî zanistek, tevgerek, an pêkanînek çandinî were bikar anîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.socla.co/wp-content/uploads/2014/wezel-agroecology.pdf |tarîxa-gihiştinê=2021-02-22 |tarîxa-arşîvê=2019-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191030002645/https://www.socla.co/wp-content/uploads/2014/wezel-agroecology.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Agroekolojîstên cûrbecûr çandinîparêzan dixwînin. Zeviya agroekolojiyê bi yek rêbazek taybetî ya çandiniyê re ne têkildar e, gelo ew organîk be, nûvejener, entegre, an konvansiyonel be, xurt be an berfireh be, her çend hin kes navê bi taybetî ji bo çandiniya alternatîv bikar tînin. == Binavkirin == Agroekolojî ji hêla OECD ve wekî "lêkolîna têkiliya hilberên çandinî û hawîrdorê."<ref>{{Jêder-malper |url=http://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=81 |sernav=Agro-ecology |tarîx=22 sibat 2003 |malper=Glossary of Statistical Terms |weşanger=OECD |roja-gihiştinê=2021-02-22 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303210655/http://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=81 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dalgaard ''et al'' . agroekolojî wekî lêkolîna danûstendinên nebat, heywan, mirov û derdorê di nav pergalên çandiniyê de binav dikin.<ref name="dalgaard"/> Francis ''et al'' . jî pênaseyê bi heman rengî bikar bînin, lê fikirîn ku divê ew bi mezinbûna xwarinê re were sînorkirin.<ref name="francis">{{Jêder-kovar |paşnav=Francis |nivîskaran-nîşan-bide=etal |tarîx=2003 |sernav=Agroecology: the ecology of food systems |url=https://www.researchgate.net/publication/233138094 |kovar=Journal of Sustainable Agriculture |cild=22 |hejmar=3 |rr=99–118 |doi=10.1300/J064v22n03_10 }}</ref> Agroekolojî nêzîkatiyek berbiçav e ku dixwaze çandinî û civakên herêmî bi pêvajoyên xwezayî re ji bo berjewendiya hevpar a xweza û debara jiyanê li hev bîne. Agroekolojî bi xwezayî piralî ye, di nav de zanistên wekî cotkarî, [[ekolojî]], zanista jîngehê, [[civaknasî]], [[aborî]], [[dîrok]] û yên din.<ref name="dalgaard"/> Agroekolojî zanistên cihêreng bikar tîne da ku hêmanên ekosîsteman ên wekî taybetmendiyên axê û têkiliyên nebat-kêzikan fam bike, û her weha zanistên civakî bikar tîne da ku bandorên pratîkên çandiniyê li ser civakên gundî, astengiyên aborî yên ji bo pêşxistina rêbazên hilberînê yên nû, an jî faktorên çandî yên ku pratîkên çandiniyê diyar dikin fêhm bike.  Taybetmendiyên pergalê yên agroekosîstemên xwendî dibe ku ev be: hilberîn, aramî, domdarî û wekhevî.<ref>Conway, Gordon R. 1985. Agroecosystem analysis. Agricultural Administration, 20, 31-55.</ref> Agroekolojî tenê bi yek pîvanek ve tine ye; ew dikare ji genek takekesî bigire heya tevahî nifûsê, an jî ji zeviyek tenê di çandiniyek dayî heya sîstemên cîhanî. Wojtkowski [[Ekolojî|ekolojiya]] ekosîstemên xwezayî ji agroekolojiyê cihê dike ji ber ku di ekosîstemên xwezayî de ji aboriyê re tu rol tune, lê di agroekolojiyê de, mîna ku li ser organîzmayên di derûdorên plansazkirî û birêvekirî de disekine, ew çalakiyên mirovî ne, û ji ber vê yekê jî aborî, yên bingehîn in hêzên birêve dibin ku di dawiyê de qadê kontrol dikin.<ref name="Wojtkowski2002">Wojtkowski, Paul A. (2002) Agroecological Perspectives in Agronomy, Forestry and Agroforestry. Science Publishers Inc., Enfield, New Hampshire, 356p.</ref><ref>Wojtkowski, Paul A. (2006) Introduction to Agroecology: Principles and Practices. Haworth Press, Binghamton, NY, 404p.</ref> Wojtkowski hizirmend û zagonî yên li agroecology di [[çandinî]], daristan û agroforestry di pirtûka 2002 wî. === Cûre === Buttel di gotarek konferansê ya 2003-an de çar cûreyên agroekolojiyê destnîşan dike. Cûreyên sereke yên ku ew jê re dibêjin ''çandiniya ekosîstemê ya'' ku ew îdîa dike ku ji ekolojiya ekosîstema Howard T. Odum digire û kêmtir li civaknasiya gundî ''disekine'', û ''agroekolojiya çandinî'' ya ku ew destnîşan dike ku ew ber bi pêşvebirina zanîn û pratîkên çandiniyê ve ''domdartir ve têne rêve'' kirin. Cûda cûrbecûr sêyemîn Buttel ''aboriya siyasî ya ekolojîk bi nav dike'' ku ew wekî rexne kirina siyaset û aboriya çandiniyê û giraniya siyaseta radîkal destnîşan dike. Cûda piçûktirîn û nûtirîn ''ekolojiya çandiniya nifûsê ya'' ku ew dibêje pir dişibe ya pêşîn, lê ew ji zanista ekolojiyê ve hatî girtin di bingeh de li ser bingeha teoriyên nûjen ên ekolojiya gelheyê wekî dînamîkên gelheyê yên celebên pêkhatî, û têkiliyên bi [[avhewa]] û biogeokîmya, û rola [[genetîk]]ê. Dalgaard ''et al'' . nêrînên cihêreng destnîşan bikin: ya ku ew ji agroekolojiya zû "entegrasyon" re dibêjin, wek lêpirsînên Henry Gleason an Frederic Clements. Guhertoya duyem ew Hecht (1995) wekî peydakirina agroekolojiya "zor" tînin ziman ku ew wekî reaksiyontir li hember siyaseta hawîrdorê didin nasîn lê di yekîneyên û teknolojiya pîvandî de ne. Ew bixwe navên xwe didin agroekolojiya "nerm" ku ew diyar dikin ku ew hewl didin ku agroekolojî li gorî "sermaya nerm" wekî çand an ezmûnê bipîvin.<ref name="dalgaard">Dalgaard, Tommy, and Nicholas Hutchings, John Porter. "[https://www.academia.edu/12996644 Agroecology, Scaling and Interdisciplinarity]." Agriculture Ecosystems and Environment 100(2003): 39-51.</ref> Têgîna agroekolojiyê dibe ku ji hêla mirovan ve ji bo zanistek, tevgerek an pratîkek were bikar anîn.<ref name="Wezel2009">Wezel, A., Bellon, S., Doré, T., Francis, C., Vallod, D., David, C. (2009). [https://www.socla.co/wp-content/uploads/2014/wezel-agroecology.pdf Agroecology as a science, a movement or a practice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030002645/https://www.socla.co/wp-content/uploads/2014/wezel-agroecology.pdf |date=2019-10-30 }}. A review. Agronomy for Sustainable Development</ref><ref name="wezel">Wezel, A., Soldat, V. (2009). [https://wp.ufpel.edu.br/consagro/files/2010/09/WEZEL-Historical-analysis-Scientific-Agroecology.pdf A quantitative and qualitative historical analysis of the scientific discipline agroecology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206195651/https://wp.ufpel.edu.br/consagro/files/2010/09/WEZEL-Historical-analysis-Scientific-Agroecology.pdf |date=2023-02-06 }}. International Journal of Agricultural Sustainability 7 (1): 3-18. |doi=10.3763/ijas.2009.040</ref> Bikaranîna navê wekî tevger di salên 1990-an de, nemaze li Dewletên Yekbûyî (Amerîka) pirtir dibe.<ref>Vandermeer, J. 1995. The ecological basis of alternative agriculture. Annu. Rev. Ecol. Syst. 26: 201-224</ref> Miguel Altieri, yê ku komên Buttel bi agroecologists "siyasî", prolifically Di vê wateyê de hatiye weşandin. Wî li çandiniya domdar, çandiniya alternatîv<ref>Altieri, M.A. 1987. Agroecology: the scientific basis of alternative agriculture. Boulder: Westview Press</ref><ref>Altieri, M.A. 1992. Agroecological foundations of alternative agriculture in California. Agriculture, Ecosystems and Environment 39: 23-53</ref> û zanîna kevneşopî agroekolojî sepandiye.<ref>Miguel Altieri [https://www.researchgate.net/publication/226799563 Applying Agroecology to Enhance the Productivity of Peasant Farming Systems in Latin America]</ref> == Dîrok == === Têgihiştinî === Dîroka agroekolojiyê bi vê ve girêdayî ye ku hûn wê wekî laşek ramanê an rêbazek pratîkê binav dikin, ji ber ku li çaraliyê cîhanê gelek çandên xwecihî bi awayekî dîrokî bikar anîne û aniha jî pratîkan bikar tînin em ê niha zanîna agroekolojiyê bikar bînin. Nimûne de Maori, Nahuatl, û gelek din gelên xwecih.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maramatanga.ac.nz/project/indigenous-agroecology |sernav=Indigenous Agroecology |malper=Maramatanga }}</ref> Bi navûdengî, mirovên Mexica yên ku li [[Tenochtitlán|Tenochtitlan li]] pêş-kolonîzasyona Amerîkayê rûniştibûn pêvajoyek bi navê chinampas bikar anîn ku bi gelek awayan neynika karanîna kompostosê di çandiniya domdar a îro de dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/3/I9159EN/i9159en.pdf |sernav=Chinampa Agricultural System of Mexico City |tarîx=7 tîrmeh 2017 |weşanger=FAO.org }}</ref> Bikaranîna pratîkên agroekolojîk ên wekî bîsîkleta xurekê û çandiniya navbajêr bi sed salan û gelek çandên cihêreng pêk tê.<ref name="gari2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Garí |pêşnav=Josep |tarîx=2001 |sernav=Biodiversity and Indigenous Agroecology in Amazonia: The Indigenous Peoples of Pastaza |url=https://www.researchgate.net/publication/284034435 |kovar=Etnoecologica |cild=5 |rr=21–37 }}</ref> Niştecîhên xwecihî jî naha beşek mezin ji mirovên ku pratîkên çandinî bikar tînin, û yên ku ketine nav tevgerê ku bêtir çandiniyê bikin paradîgmayek çandiniya çandî.<ref>Suárez-Torres, J., Suárez-López, J. R., López-Paredes, D., Morocho, H., Cachiguango-Cachiguango, L. E., & Dellai, W. (2017, June 1). Agroecology and Health: Lessons from Indigenous Populations. Current Environmental Health Reports. https://doi.org/10.1007/s40572-017-0146-z</ref> Li gorî Gliessman û Francis ''et al'' ., cotkarî û ekolojî yekem car bi xwendina ekolojiya çandî ji hêla Klages ve di sala 1928an de hate girêdan. Ev xebat lêkolînek e ku derê çêtirîn çêtirîn çêdibe.<ref name="francis"/><ref name="gliess">Gliessman, Stephen. R Agroecology: Ecological Processes in Sustainable Agriculture. Ann Arbor: Sleeping Bear Press, 1998.</ref><ref>Klages, K.H.W. 1928. [https://pubag.nal.usda.gov/?page=123914&search_field=all_fields Crop ecology and ecological crop geography in the agronomic curriculum]. J. Amer. Soc. Agron. 20:336-353.</ref> Wezel ''et al'' . dibêjin yekem behskirina termê agroekolojî di sala 1928an de, bi weşandina termê ji hêla Basil Bensin ve bû.<ref name="wezel"/> Dalgaard ''et al'' . îdîa kir ku zoologê alman Friederichs yekem bû ku di sala 1930an de navê xwe di pirtûka xwe ya li ser [[Ajalnasî]] çandinî û daristanî de bikar anî,<ref name="dalgaard"/><ref>Friederichs, K. (1930) Die Grundfragen und Gesetzmäßigkeiten der land- und forstwirtschaftlichen Zoologie. Vol. 1: Ökologischer Teil, Vol. 2: Wirtschaftlicher Teil. Verlagsbuchhandlung Paul Parey, Berlin, Germany, 417 and 443 pp.</ref> li pey fîzyolojologê çandinî yê amerîkî Hansen di 1939an de, her du jî peyva sepandina ekolojiyê di nav cotyarî. Pirtûka Tischler a 1965an ''Agrarökologie'' dibe ku yekem be ku bi navê 'agroekolojî' be. Wî pêkhateyên cihêreng (nebat, heywan, ax û avhewa) û têkiliyên wan ên di nav agroekosîstemekê de û hem jî bandora rêveberiya çandiniya mirovan li ser van pêkhateyan analîz kir.<ref>Tischler, W. (1965). Agrarökologie. Gustav Fischer Verlag, Jena, Germany, 499 pp.</ref> Zêdetir pirtûk û gotarên ku têgeha agroecosystems û peyva agroecology bikar tînin di 1970an de dest pê kirin.<ref name="wezel"/> Li gorî Dalgaard ''et al'' ., Ew dibe ku têgîna "ekolojiya pêvajoyê" bû ku wekî Arthur Tansley di 1930an de lêkolîn kir ku feraseta agroekosystemên 1974an a Harper, ku ew bingeha agroekolojiya nûjen dihesibînin, îlham girt.<ref name="dalgaard"/> Dalgaard ''et al'' . îdîa dike ku lêkolînên Frederic Clements ên li ser ekolojiyê bi karanîna zanistên civakî, ekolojiya civakê û "perspektîfa peyzajê" agroekolojî ye, her wiha lêkolînên Henry Gleason ên li ser ekolojiya nifûsa nebatan bi karanîna pisporên zanistî yên cuda. Xebata Ethnobotanist Efraim Hernandez X. li ser zanîna kevneşopî li [[Meksîk]]î di 1970-an de bû sedema bernameyên nû yên perwerdehiyê di agroekolojiyê de. <ref name="francis"/> Xebatên wekî ''Bihara Bêdeng'', û ''Sînorên Mezinbûnê bû'' sedem ku gel hay ji lêçûnên hawîrdorê yên hilberîna çandiniyê hebe, ku bû sedem ku di domdariya ji 1980an de dest bi lêkolînan bike.<ref name="dalgaard"/> Dîtina ku ''çerxa'' civakî-aborî bingehîn e, di gotara ''Agroecologia del Tropico Americano'' ya 1982''an de'' ji hêla Montaldo ve hatî bikar anîn, ku dibêje ku dema sêwirandina pratîkên çandiniyê ev kontekst ji çandiniyê nayê veqetandin.<ref name="francis"/> Di 1985an de Miguel Altieri lêkolîn kir ku tevhevkirina çandinî û pergalên çandiniyê bandorê li ser nifûsa kêzikan dike, û Gliessman çawa pêkhateyên sosyo-ekonomîk, teknolojîk û ekolojîk didin hilbijartinên hilberîner ên pergalên hilberîna xwarinê. Di 1995an de ''Edens'' ''et al'' . di Sîstema Çandiniya Berdewam û Pergalên Çandiniya Yekbûyî de aboriya pergalê, bandorên ekolojîk, û exlaq û nirxên li çandiniyê nirxand.<ref name="francis"/> === Tevgerên civakî === Çend tevgerên civakî agroekolojî wekî beşek ji stratejiya xweya rêxistinbûnê ya mezintir qebûl kirine. Komên mîna la Via Campesina ji bo gihîştina serweriya xwarinê agroekolojî wekî rêbazek bikar aniye.<ref name="territory">{{Jêder-kovar |paşnav=Giraldo |pêşnav=Omar Felipe |paşnav2=Rosset |pêşnav2=Peter M. |tarîx=2018-03-19 |sernav=Agroecology as a territory in dispute: between institutionality and social movements |kovar=The Journal of Peasant Studies |cild=45 |hejmar=3 |rr=545–564 |doi=10.1080/03066150.2017.1353496 |issn=0306-6150 }}</ref> Agroekolojî ji hêla cotkaran ve jî hatiye bikar anîn ku li dijî qalibên geşepêdana çandiniya gerdûnî ya bi şoreşa kesk re têkildar be. == Li gorî herêman == === Amerîkaya latînî === Teknîkên agroekolojîk piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di sivikkirina qeyrana xwarinê ya li [[Kûba]]yê de roleke girîng lîst.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Agriculture and Resistance: Transforming Food Production in Cuba |url=https://archive.org/details/sustainableagric0000unse_c6w9 |paşnav=Funes |pêşnav=Fernando |paşnav2=García |pêşnav2=Luis |paşnav3=Bourque |pêşnav3=Martin |paşnav4=Pérez |pêşnav4=Nilda |paşnav5=Rosset |pêşnav5=Peter |tarîx=January 2002 |weşanger=Food First Books |isbn=978-0-935028-87-4 |cih=Oakland, CA }}</ref> [[Organoponîkî]] Kûbayê, ku beşek ji [[çandiniya bajarî]] ya Kûbayê ye, di warê çandiniya cotkariyê de hatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cederlöf |pêşnav=Gustav |sal=2016 |sernav=Low-carbon food supply: The ecological geography of Cuban urban agriculture and agroecological theory |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/68706392/_AHUM_CEDERLOF_postprint.pdf |kovar=Agriculture and Human Values |cild=33 |hejmar=4 |rr=771–784 |doi=10.1007/s10460-015-9659-y }}</ref> Josep Garí li Ekvadorê agroekolojiya gelên xwecihî ya herêma Pastazayê xwend.<ref name="gari2001"/> Agroekolojiya herêmî bi zanebûn û çavkaniyên nû, wekî ya ku ji hêla projeyên geşedanê, înîsiyatîfên lêkolînê û danûstandinên çandî ve têne peyda kirin, pêşve diçe. Gelên xwecihî, ji dêvla ku li şûna wan bin, piştgirî didin siyaset û bernameyên geşepêdanê da ku piştgiriya pergalên xwe bikin.<ref>Garí, Josep A. (2000). The Political Ecology of Biodiversity. DPhil Dissertation, University of Oxford.</ref> === Afrîka === Garí di despêka salên 2000an de ji bo FAO du gotar nivîsandin derbarê karanîna rêbaza agroekolojîk ku wî jê re digot "cûrbecûrbuna çandinî" da ku cotkaran bihêz bike da ku bi bandorên [[AIDS]]-ê li herêmên gundewarê Afrîkayê rabin.<ref>Garí, Josep A. (2003). [https://www.popline.org/node/249980 Agrobiodiversity strategies to combat food insecurity and HIV/AIDS impact in rural Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730213104/https://www.popline.org/node/249980 |date=2019-07-30 }}. FAO / Population and Development Service, Rome.</ref><ref>Garí, Josep A. (2004). Plant diversity, sustainable rural livelihoods and the HIV/AIDS crisis. Bangkok: UNDP & FAO, 2004. Published in English and Chinese. {{ISBN|974-92021-4-7}}.</ref> Di 2011an de yekemîn rûbirûbûna rahênerên çandinîparêziyê li [[Zîmbabwe]] pêk hat û Danezana Shashe derxist. === Ewropa === Li Komîsyona Ewropayê piştgiriya bikaranîna pratîkên berdewam, yên wekî çandinî azmûn, çandiniya organîk, agroecology, agroforestry û bîyara tiya heywanan standardên bi rêya Deal Green û Farm bo Fork Strategy.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1576150542719&uri=COM:2019:640:FIN |sernav=EUR-Lex - 52019DC0640 - EN - EUR-Lex |malper=eur-lex.europa.eu |tarîxa-gihiştinê=2020-06-24 }}</ref> == Berhevdan == Di nav wan warên lêkolînên akademîk de ku li ser mijarên bi çandinî an ekolojî ve girêdayî ne mîna cotkarî, zanista veterîner, zanyariya hawîrdor û yên din, pir nîqaş hene ku di derheqê kîjan modela çandiniyê an çandiniyê de divê bi saya polîtîkayê were piştgirî kirin. Dezgehên çandiniyê yên welatên cihêreng di pileyên cûrbecûr de piştgiriya agroekolojiyê dikin ku dibe ku Neteweyên Yekbûyî dibe ku pêşniyara wê ya herî mezin be. == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} == Girêdanên derve == === Mijar === * [https://agroeco.org/ Agroecology] * [https://web.archive.org/web/20170709093605/http://www.iaean.org/ Tora Çalakiya Agroekolojiya Navneteweyî] * [http://www.agroecologia.net/ Spanya] * [http://www.fao.org/3/i9037en/i9037en.pdf 10 hêmanên Agroekolojî] === Rêxistin === * [https://www.agroecology-europe.org/ Agroecology Europe - Komeleyek Ewropî ji bo Agroecology] === Kursên === * [http://www.agroecology.wisc.edu/ Zanîngeha Wisconsin – Madison] * [http://www.agropolis.org/agronomy/seminar-agroecology.php Montpellier, Fransa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224144523/http://www.agropolis.org/agronomy/seminar-agroecology.php |date=2021-02-24 }} * [http://asap.sustainability.uiuc.edu/about Zanîngeha Illinois li Urbana-Champaign] * [http://agroecology.psu.edu/ Dewleta Penn] * [http://www.agroecos.fr/ Agroecology Masterê Ewropî] * [https://www.nmbu.no/en/studies/study-options/master/master_of_science_in_agroecology Zanîngeha Norwêcî ya Zanistên Jiyanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419035652/https://www.nmbu.no/en/studies/study-options/master/master_of_science_in_agroecology |date=2021-04-19 }} * [http://casfs.ucsc.edu/index.html Navenda UC Santa Cruz ji bo Agroecolojî & Pergalên Xwarinê yên Domdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508171514/http://casfs.ucsc.edu/index.html |date=2014-05-08 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çandinî]] [[Kategorî:Ekolojî]] 5q5htg3xyi42f90i45uqdpo13bgp38l 0 100667 2083411 1805613 2026-08-03T00:33:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083411 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} Hevkêşeya lojîstîkî ji hêla bîrkarîzanê [[belçîkî]] Pierre François Verhulst di sala 1838 de hatiye pêşve xistin û ji biriya vê hevkêşeya jêrîn ve tête dayîn: <math> \frac{dN}{dt}=rN-aN^{2}=rN\left(1-\frac{N}{K}\right)</math> [[Wêne:Fenksiyona lojistîkî.png|thumb|Nîşaneya lojistîkî bo N=10, K=100 , r=0.2. Meyzê çawa jimara nefran dibe nêzîkî xêza nîxîk dema dem diçe cem bêdawiyê.]] Li vir, N hejmara neferan di dema t de, r rêjeya mezinbûnê ya xwerû, a pêşbaziya di navbêna neferan de, û  <math>K=\frac {r} {a}</math> karîna hilgirtina jîngehê ya tuxma N, ku jimara neferan e ya ku jîngeh dikare piştgiriyê bide wan nîşan dide. Bi çareserkirina wekheviyê li gorî merca destpêkî  <math> N (0) = N_ {0} </math> mirov digihe <math> N(t)=\frac{K}{1+\left(\frac{K}{N_{0}}-1\right)\exp(-rt)}.</math> Dawiya vi nîşaneyê dema dem diçe alî bêdûmahîtiyê: <math> \lim_{t\to\infty}N=\quad\lim_{t\to\infty}\frac{K}{1+\left(\frac{K}{N_{0}}-1\right)\exp(-rt)}=\frac{K}{1}=K,</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}}<ref>Verhulst, P.-F. "Recherches mathématiques sur la loi d'accroissement de la population." ''Nouv. mém. de l'Academie Royale des Sci. et Belles-Lettres de Bruxelles'' '''18''', 1-41, 1845.</ref> <ref>Verhulst, P.-F. "Deuxième mémoire sur la loi d'accroissement de la population." ''Mém. de l'Academie Royale des Sci., des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique'' '''20''', 1-32, 1847.</ref>{{Werger çavkanî|no|Logistisk vekst|oldid=Logistisk_vekst}} <ref>MURRAY, James D. ''Mathematical biology: I. An introduction''. Springer Science & Business Media, 2007.</ref> {{Çavkanî}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boyce's Elementary Differential Equations and Boundary Value Problems, 11th Edition, Global Edition |url=https://archive.org/details/elementarydiffer0000will_t0d6 |paşnav=Boyce |pêşnav=William E. |weşanger=Wiley |sal=2017 |isbn=978-1-119-38287-4 }}</ref> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Gelhe]] bydvpkzlxzfwsjgn0uaslwkwjrfyp33 0 101678 2083267 2062785 2026-08-02T21:58:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083267 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Başûrê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Başûrê Kurdistanê | image1 = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | caption1 = Sinorê Başûrê Kurdistanê û deverên ku di bin rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ne | image2 = Kurdistan-basur-mezin.png | caption2 = Sinorê deverên ku di bin rêveberiya Herêma Kurdistanê û deverên din ên Başûrê Kurdistanê | footer= }} '''Başûrê Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ali |pêşnav1=Othman |tarîx=October 1997 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=مێژوو "وارماوا" لە کوردستان |url=https://shafaq.com/ku/مێژوو/مێژوو-وارماوا-لھ-کوردستان/ |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|tarîx=gulan 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Jêder-malper |tarîx=2008 |sernav=عێراقی دوای سەددام و چارەنووسی باشووری کوردستان |url=https://lup.lub.lu.se/search/publication/d4d7a466-a3a4-4197-8f9f-331568a4e5d6 |weşanger=Lund University Publications |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Ala û sirûda netewiya Kurdistanê |url=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044306/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=16&smap=010000&p=282 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi soranî: باشووری کوردستان) yek ji perçeyên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên dewleta Îraqê de ye ku piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hatiye damezrandin. Nifûsa herêmê piranî ji kurdan pêk tê. Başûrê Kurdistanê ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye ku li vê beşa Kurdistanê ji xeynî kurdan, [[ereb]], [[tirkmen]] û [[asûrî]] jî hene. Di heman demê de piraniya rûniştvanên herêma Başûrê Kurdistanê [[misilman]] in lê kes ên xwedî baweriyên cûda yên wekê [[xiristiyan]] (mesîhî) û [[êzidî]] jî tê de hene. Bajarên sereke yên Başûrê Kurdistanê bajarên [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Mûsil]], [[Kerkûk]], [[Dihok]], [[Xaneqîn]] û [[Zaxo]] ye. Başûrê Kurdistanê yek ji çar parçeyên [[Kurdistan]] a mezin e ku li herêma Rojavayê Asyayê cih digire ku bi Başûrê Kurdistanê re beşên din ên Kurdistanê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |sernav=Kurden heute - Fadel Khalil - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052547/https://books.google.com/books?id=TrZVAAAAYAAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Etîmolojî == Li gorî çavkaniyên dîrokî ku di ku di nivîsên tabletên sumeran de hatiye nivîsandin ku di van nivîsan de behsa xelkekî çiyayî dike, koka navê [[Kurd]] ji peyva [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya ''kar-da'' an ''kar-da-ka'' hatiye. Di serdema nûjen de jî navê Kurdistanê ji peyvên ''Kurd'' û ji paşgira -''stan'' hatiye ku peyveke îranî ye. Peyva Kurd, kurdan desnîşan dike û paşgira ''stan'' jî welatek destnîşan dike ku tê wateya "Welatê Kurdan". Navê herêma Başûrê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku perçeya îro ya herî li başûrê [[Kurdistan]]ê diyar dike. == Erdnîgarî == [[Wêne:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|thumb|çep|[[Kanyona Rewandizê]] ku li aliyê bakurê Rewandizê ye]] Başûrê Kurdistana bi giranî herêmeke çiyayî ye ku xala herî bilindê herêmê bi bilindahiya 3.611 mêtre lûtkeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê ji çiyayên wekê Zagros, Çiyayê Şengalê, Çiyayê Hemrînê, Çiyayê Nisir û ji Çiyayên Qendîlê pêk tê. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin. Çemê [[Dîcle]]yê ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe. Xwezaya çiyayî ya Başûrê Kurdistanê li gorî herem ên jêrîn ên Başûrê Kurdistanê xwedî avhewayeke hênik û xwedî erdnigariyeke bi çem û av e ku di meh ên havînan de dibe ciheke geştiyarî. Gola herî mezin ê Başûrê Kurdistanê gola [[Bendava Dûkan]]ê ye ku goleke çêkirî yê herêmê ye. Herêmên rojavayî yên Başûrê Kurdistanê wekî herêmên rojhilatî çiyayî nînin. == Avhewa == [[Wêne:Sulamani-kurdistan (3).jpg|thumb|[[Bendava Dûkan]], [[Silêmanî]], Başûrê Kurdistanê]] Ji ber berfirehî û bilindahî yên Başûrê Kurdistanê ji avhewaya herêmê li gorî herêmên din ên derdorê sartir û pir şiltir e. Piraniya deverên li herêmê dikevin nav devera avhewa ya Deryaya Navîn (Csa) ku yek ji deverên li başûrê rojavayê avhewaya nîv-ziwa (BSh) ye. Germahiya navînî ya havînê li herêmên herî bakur ên sartir ji 35&nbsp;°C heya 40&nbsp;°C ber bi herêmên başûrê rojava diguhere. Di mehên havînan de germa herî nizm a Başûrê Kurdistanê li dora 21&nbsp;°C heya 24&nbsp;°C ê diguhere. Di mehên zivistanan de jî germahiya navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C ê de ye. Li hinek deverên sar ên Başûrê Kurdistanê di mehên zivistanan de germahî ji 3&nbsp;°C heya −2&nbsp;°C ê dadikeve. Bajarên sar ê herêmê Soran, Şeqlawa û Helebce di mehên zivistanê de di binê 0&nbsp;°C de ne. Dihok di mehên havînan de germahiya navînî digihîje 42&nbsp;°C ê. Barîna baranê ya salane li seranserê Başûrê Kurdistanê cuda ye ku li hinek cihan baran ji 500 mîlîmetre bigire (li herêma Hewlêrê) û heya 900 mîlîmetreyê baran dibarin (li deverên mîna Amediyê). Piraniya baranan di mehên zivistanan û biharê de dibarin ku bi gelemperî baranên giran in. Havîn û destpêka payîzê baran kêm in û mehên biharan jî pir hênik derbas dibin. Di havînê de li hinek deveran derengiya demsalî çêdibe ku germahiya hewayê li dora mehên tebax û îlonê de zêde dibin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Serdema kevnare === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] Di demên pêşdîrokê de li herêmê çandeke Neandertalan li [[Şaneder|Şikefta Şanederê]] hatiye dîtin ku dîroka wan ji 75.000 salên berê niha vedigere. Herêm di 7000 salê {{bz}} de malavaniya çanda çermo kiriye. Cihê herî kevnar ê neolîtîk a li Kurdistanê li Hasuna ye ku navenda Çanda Hasunayê ye. Di Serdema Bronz a Destpêk û Serdema Bronz a Navîn de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekî Subartu dihat zanîn ku li herêma Başûrê Kurdistanê sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin û di heman demê de li gel sûbariyan gutî û lulubiyan jî li herêmê jiyan kirine. Di sala 2200ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye zeft kirin û di sala 2150 {{bz}} de dikeve bin desthilatdariya gûtiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2001 |sernav=Amethysts |url=http://dx.doi.org/10.2307/4200510 |kovar=Iraq |cild=63 |rr=183 |doi=10.2307/4200510 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref> Bajarên sereke yên herêmê ku di nivîsarên vê serdemê de hatine tespîtkirin Mardaman, Azuhinum, Nînet (Nînewa), Arafa, Urbilum û Kurda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |sernav=Urkesh and the Hurrians: Studies in Honor of Lloyd Cotsen - Lloyd E. Cotsen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052901/https://books.google.com/books?id=07FtAAAAMAAJ&q=Azuhinum |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ji xeynî du dehsalan di sedsala 18ê {{bz}} de dema ku ji aliyê [[Amorî Shamshi Adad]] ve hatiye dagir kirin û beşdarî axa [[Padîşahiya Qiraliyeta Mezopotamyaya Jorîn]] hatiye kirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |sernav=Altorientalische Forschungen - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703052903/https://books.google.com/books?id=5tBtAAAAMAAJ&q=Kurda+must+have+fallen+into+the+hands+of+%C5%A0am%C5%A1i+-+Adad+around+the+time+that+he+took+%C5%A0ubat+-+Enlil+,+hence+around+20+-+25+years+before+the+end+of+his+reign+and+the+advent+of+Zimri+-+Lim |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ancient Near East: The Origins of Civilization |paşnav=Caubet |pêşnav=Annie |weşanger=Terrail |tarîx=1998 |isbn=978-2-87939-152-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q0IUAQAAIAAJ&q=Shamshi+Adad+Ekallatum |paşnav2=Pouyssegur |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Snowdon |pêşnav3=Peter }}</ref> di destpêka hezarsala 2an de herêm ji aliyê [[Kurda|Padîşahiya Kurda]] ve hatiye rêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |paşnav=Heimpel |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2003 |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=major+kingdoms }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eblaitica: |paşnav=Gordon |pêşnav=Cyrus Herzl |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-1-57506-060-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Rwals-oh6kC&q=astour++Eblaitica&pg=PA103 |paşnav2=Rendsburg |pêşnav2=Gary |paşnav3=Winter |pêşnav3=Nathan H. }}</ref> Berê zayînê di sala 1760an de, Padîşahiya Kurda di dema şerê Babîl-Elam de rastî êrişa Elam û Eşnunna hatiye û padîşah di dawiyê de bûye alîgirê Marî û Babîlê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008-04-30 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=Marc+Van+De+(2008).+King+Hammurabi+of+Babylon:+A+Biography }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ross |pêşnav=James F. |tarîx=1970 |sernav=Prophecy in Hamath, Israel, and Mari |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/prophecy-in-hamath-israel-and-mari/2059704595F36CE70CB3B13CC694E283 |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=63 |hejmar=1 |rr=1–28 |doi=10.1017/S0017816000004004 |issn=1475-4517 }}</ref> Di sedsala 16an ê {{bz}} de mîtaniyan herêm xistini nava împeratoriya xwe ya hûrî. Piştî rûxandina [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanniyan]] ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye rûxandin, di navbera sedsala 14 û 13ê {{bz}} de herêm gav bi gav ji aliyê suryaniyan ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Imperialisation of Assyria: An Archaeological Approach |paşnav=Düring |pêşnav=Bleda S. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-01-30 |isbn=978-1-108-47874-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1NLKDwAAQBAJ&q=Bleda+S.+D%C3%BCring+(2020).+The+Imperialisation+of+Assyria:+An+Archaeological+Approach }}</ref> Tukulti-Ninurta I di sedsala 13ê {{bz}} de tevahiya herêmê digire û yek ji fermandarên xwe wek parêzgerê gund û bajarên Kurda destnîşan dike. Divê heyamê de Kurda dibe parêzgeheke biçûk ku navenda parêzgehê li derdorê [[Şengal]] a îro ye.<ref>{{Jêder-tez |paşnav=Valk |pêşnav=Jonathan |sernav=Assyrian Collective Identity in the Second Millennium BCE: A Social Categories Approach |tarîx=2018 |degree=Thesis |url=https://archive.nyu.edu/handle/2451/59994 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |paşnav=Bonatz |pêşnav=Dominik |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |sernav=SMEA - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-07-03 |roja-gihiştinê=2024-10-17 |roja-arşîvê=2023-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230703054351/https://books.google.com/books?id=wasRAQAAMAAJ&q=kurda+Suppiluliuma |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Navê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] bi akadî dibe Arba-ilu û di dema Împeratoriya Neo-Asûriyan de bajar bi dîndariya xwe ya taybet a Îştar hatiye naskirin. Herêm di destpêka hezarsala 1em a {{bz}} de bi qismî di bin desthilatdariya ûrartûyan û padîşahiya Musair de bû. Di dema ûrartûyan de navçeya [[Rewandiz]]ê ya îro dibe navendeke dînî. Di sedsala 7ê {{bz}} de herêm dikeve bin desthilatdariya medan. Piştre herêm dikeve bin desthilatdariya axamenişiyan û di nava satrapiya Medyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Achaemenid Dynasty in the Early Period |paşnav=Vogelsang |pêşnav=W.J. |weşanger=BRILL |tarîx=1989-01-01 |rr=1–9 |isbn=978-90-04-66763-1 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004667631_007 }}</ref> === Serdema navîn === Dema ku Ksenefon di sedsala 4ê {{bz}} de derbasî herêmê bûye, mediyan li herêmê jiyan kirine. Di sala 332 ê {{bz}} de herêm dikeve destê Îskenderê Makedonî û piştre ji aliyê Împeratoriya Selûkîd a Yewnanî ve heta nîvê sedsala duyem ê {{bz}} de dema ku împeratorî ketiye destê Mithridates I yê Parthiya herêm tê birêvebirin. Di çar sedsalên serdema Parthiyan de (ji 247 ê {{bz}} heya 226 {{pz}}) Başûrê Kurdistanê ji aliyê mîrekiyên nîvserbixwe yên Barzan û Şarezûr ve hatiye birêvebirin. Di navbera sedsalên 3 û 4an de herêm ji hêla sasaniyan ve hatiye birêvebirin heya ku di sala 380an de bi [[Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye girêdan û di vê serdemê de navê herêmê wekê Nodshēragān hatiye guhertin. Di navbera sedsalên 1 û 5an de baweriya xirîstiyaniyê hêdî hêdî ber belav dibe û Hewlêr dibe metropola Dêra Rojhilatê Hedhyabê û li bajêr çend metran ên bi navên Marga, Beth Garmai, Beth Qardu, Beth MahQard, Beth BihQard, Beth Nuhadra û Şehr-Qard hatine damezrandin. Di nîveka sedsala 7an a {{pz}} de dema ku hêzên dagirker Împeratoriya Sasaniyan têk dibin herêm ji aliyê misilmanên ereb ve hatiye dagirkirin. Piştî ku ji bo dagirkirina herêmê ereban li Mûsil û Tikrîtê li dijî kurdan şer dikin ku bajarên wekî [[Tikrît]], [[Mûsil]] û [[Hewlêr]] jî ji aliyê [[Utba îbn Ferqad]] têne dagirkirin û di sala 641an de tevahiya Başûrê Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq after the Muslim conquest |paşnav=Morony |pêşnav=Michael G. |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59333-315-7 |çap=1 |cih=Piscataway, NJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itk - Kwatta |weşanger=Brill |tarîx=1993 |isbn=978-90-04-09790-2 |çap=Reprint |cih=Leiden |series=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam : 1913 - 1936 }}</ref> Berê ku herêm ji aliyê ereban ve were dagirkirin û bibe beşek ji mîrnişînên îranî, di wê demê de ji aliyê komên tirkî û mongolan ve hatibû dagirkirin. === Serdema nûjen === Di destpêka sedsala 16an de hemî deverên Başûrê Kurdistanê derbasî rêveberiya [[Dewleta Sefewiyan|safewiyên]] Îranê bûye. Di navbera sedsalên 16 û 17an de Başûrê Kurdistanê (berê sê mîrekiyên wekê Baban, Badînan û Soran dihatin birêve birin) bi berdewamî di navbera hevrikên wekê sefewî û osmaniyan de derbas dibûn û dihatin heya ku osmaniyan ji nîveka sedsala 17an bi Şerê Osmanî-Sefewî (1623-1639) û Peymana Zuhabê ya ku di encamê de pêk hatibû, herêma Başûrê Kurdistanê ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi [[Peymana Sykes–Picot|Peymana Sykes-Picotê]] [[Asyaya Rojava]] tê parçe kirin. [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] ku nekeve meriyetê û [[Peymana Lozanê]] ku li cihê peymanê derketibû, dibe sedema perçebûna Kurdistanê û sedema damezrandina dewletên neteweperestên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî|Suriyê]] û [[Iraq]]ê ku li ser beşên [[Kurdistan]]ê têne damezrandin. Di sala 1930an de, piştî ragihandina qebûlkirina Iraqê ya ji bo Cemiyeta Miletan [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] serhildana sêyem dide destpêkirin ku ev serhildan bi hêzên hewayî û bejayî yên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] hatiye tepisandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl |tarîx=2002 |sernav=The Political Geography of Kurdistan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2747/1538-7216.43.4.271 |kovar=Eurasian Geography and Economics |ziman=en |cild=43 |hejmar=4 |rr=271–299 |doi=10.2747/1538-7216.43.4.271 |issn=1538-7216 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eskander |pêşnav=Saad |tarîx=2000 |sernav=Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and the Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530190020000501 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=139–163 |doi=10.1080/13530190020000501 |issn=1353-0194 }}</ref> Di sala 1927an de eşîra barzaniyan piştgiriya Kurdan li Başûrê Kurdistanê werdigire. Bi vê yek re di sala 1929an de Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê daxwaza avakirina parêzgeheke kurdî dike. Di sala 1931ê de navdarên Kurd bi van daxwazan cesaret digirin û daxwaz ji Cemiyeta Miletan diin ku hikûmeteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Di dawiya sala 1931ê de, [[Şêx Ehmedê Barzanî|Ehmed Barzanî]] serhildaneke kurdî li dijî Iraqê dide destpêkirin. Her çiqas serhildan di nava çend mehan de têk here jî bi vê gavê di nav têkoşîna kurdan de girîngiyeke mezin bi dest dixe û rê li ber serhildana kurd a navdar wekê serhildana Mistefa Berzanî vedike. Piştê Şerê Cîhanê yê Duyem de li gel valahiya desthilata li Iraqê eşîrên kurdan di bin serokatiya [[Mistefa Barzanî]] de serhildanek li Başûrê Kurdistanê dide destpêkirin û bi awayekî bi bandor heya sala 1945an herêmên kurdî yên Başûrê Kurdistanê bi dest xistin. Piştî sala 1945an Iraq careke din dîsa êrîşî kurdan dike û bi alîkarîya Birîtanyayê Başûrê Kurdistanê dagir dike. Di bin zexta hikûmeta Iraqê û Brîtanyayê de, serokê herî bibandor ê eşîrê Mistefa Barzanî di sala 1945an de neçar dimîne ku sirgûnê Îranê bibe. Piştre di sala 1946an de piştî hilweşîna [[Komara Kurdistanê|Komara Mahabadê]] Mistefa Barzanî derbasî [[Yekîtiya Sovyetê]] bûye.<ref name="Harris1977">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=George S. |tarîx=1977 |sernav=Ethnic Conflict and the Kurds |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271627743300111 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=433 |hejmar=1 |rr=112–124 |doi=10.1177/000271627743300111 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-10-30 |isbn=978-0-313-08378-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4eMhpwyDJlwC }}</ref> ==== Yekem şerê Kurdan û Iraqê 1960–1970 ==== [[Wêne:3.7inchHowitzerBarzanOperations1932.jpg|thumb|çep|Serhildana Kurdan (Hezîrana sala 1932an).]] Piştî derbeya leşkerî ya neteweperestên ereb ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de pêk hatiye, Mistefa Barzanî ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve hatiye vexwendin ku ji sirgûnê vegere. Di çarçoveya rêkevtina di navbera Qasim û Barzanî de, Qasim soz dabû ku di berdêla piştevaniya Barzanî ya ji bo siyaseta wî ew otonomiya herêmî (xweseriya herêmî) bide kurdên Başûrê Kurdistanê. Destûra Demkî ya Iraqê destnîşan kiribû ku Iraq di nav cîhana erebî de ye lê kurd di nav dewleta Iraqê de wekê şirîk têne dîtin û li ser nişana Iraqê ji xeynî şûrê erebî xencereke kurdî jî li ser nîşanê cih girtibû. Di heman demê de di navbera salên 1959 û 1960an de Mistefa Barzanî dibe serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û di heman salê de PDK de statûya qanûnî werdigire. Di destpêka sala 1960an de diyar dibe ku Qasim hewl dide ku sozê xwe yê xweseriya herêmî bi cih neyîne. Di encama vê yekê de PDKê jî ji bo xweseriya herêmî dest bi propagandeyên xwe dike. Li hember mezinbûna nerazîbûnên kurdan û her weha hêza şexsî ya Barzanî, Ebdulkerîm Qasim dest bi navtêdana hevrikên dîrokî yên Barzanî, êlên Bradost û Zêbarî dike û ji ber vê yekê di tevahiya salên 1960an û destpêka sala 1961ê dibe sedema şerê di navbera eşîrên kurdan. Li ser vê yekê Barzanî ferman dide hêzên xwe ku karbidestên hikûmetê ji hemî Kurdistanê derxînin. Ji bo careke din dîsa dagirkirina Başûrê Kurdistanê Ebdulkerîm Qasim dest bi amadekariya êrîşeke leşkerî ya li dijî kurdan dike. Di vê navberê de di hezîrana sala 1961ê de PDK ultîmatomeke berfireh ji Qasim re dişîne û gazinên kurdan diyar dike û daxwaz dike ku zimanê kurdî li herêmên piraniya kurdan bibe zimaneke fermî. Lê Qasim guh neda daxwazên kurdan û plansaziya xwe ya şerê li dijî kurdan berdewam dike. Hêj di 10ê îlonê de dema ku komeke artêşa Iraqê ket kemîna komek ji kurdan, li dijî Iraqê rasterast serhildana kurdan dest pê kiriye. Piştê vê serhildanê Qasim bi tundî dest bi êrîşên li dijî kurdan dike û ferman dide hêzên esmanî yên Iraqê ku bi awayekî bêserûber gundên kurdan bombebaran bikin. Ji ber bê baweriya kûr a Qasim ji bo Artêşa Iraqê hikûmeta Qasim nekarî serhildana li hemberê dagirkirina Başûrê Kurdistanê bişkîne. Ev xitimandin aliyên hêzdar ên di nava artêşa Iraqê de aciz dike û tê gotin ku ev yek ji sedemên sereke ye ku piştê derbeya baasê bûye sedema derbeyekê din ku li dijî Qasim di sibata sala 1963an pêk hatiye. Di meha mijdara sala 1963an de piştî şerekî giran di ku nav baskên sivîl û leşkerî yên baasiyan de diqewime Qasim ji aliyê Ebdulselam Arif ve bi derbeyekê ji hikûmetê hatiye dûrxistin. Paşê piştî êrîşeke din ê têkçûyî Arif di sibata sala 1964an de agirbestekê ragihandiye ku ev yek dibe sedema dubendîyeke di navbera radîkalên bajarî yên Kurd û Hêzên Pêşmerge (Şervanên Azadî) yên bi serokatiya Barzanî. [[Mistefa Barzanî]] li ser agirbestê razî dibe û radîkalên ji partiya PDKê dûr dixe. Piştî mirina neçaverêkirî ya Arif ku li cihê wî birayê wî [[Ebdulrehman Efîf|Ebdulrehman Erîf]] hate cihê wî, hikûmeta Iraqê ji bo têkbirina kurdan dest bi hewldaneke nû dike. Dema ku hêzên kurdan di [[Şerê Çiyayê Hendrînê]], li nêzîkî navçeya [[Rewandiz]]ê, artêşa Iraqê bi temamî têk dibe ev hewldanên têkbirina kurdan di meha gulana sala 1966an de têk diçe. Tê texmînkirin ku di vî şerî de bi sedan leşkerên artêşa Iraqê hatine kuştin. Rehman Arif bi zanîna bêwatebûna vê kampanyayê, di hezîrana sala 1966an de peymaneke aştiyê ya ku ji 12 bendan pêk hatiye ragihand û ev peymana aştiyê ji ber rûxandina hikûmeta Rehman Arif a bi derbeya sala 1968an de ji aliyê Partiya Baasê ve nehatiye bicihanîn. Hikûmeta Baasê ji bo bidawîkirina serhildana kurdan ku di sala 1969an de rawestiyabû ji nû ve dest bi kampanyayeke nû dike. Ev jî dibe sedema şerê desthilatdariya navxweyî ya li Bexdayê û aloziyên bi Îranê re. Herwiha Yekîtiya Sovyetê zext li Iraqiyan kir ku bi Barzanî re li hev bikin. Di meha adara sala 1970an de planek aşitiyê hatiye ragihandin ku di planê de ji bo kurdan otonomiyeke berfirehtir hatiye dayîn. Di vê planê de nûnertiya kurdan di nav saziyên hikûmetê de hatiye dayîn ku di nava 4 salan de were bicihanîn. Tevî vê yekê hikûmeta Iraqê di heman serdemê de dest bi bernameya erebkirina herêmên dewlemend ên petrolê [[Kerkûk]] û [[Xaneqîn]]ê dike. Di salên paşerojê de hikûmeta Bexdayê nakokiyên navxweyî derbas dike û di nîsana sala 1972an de bi Yekîtiya Sovyetê re peymanek dostaniyê îmze dike û îzolasyona xwe ya di nav cîhana erebî de bidawî dike. Ji aliyê din ve Kurd girêdayî piştgiriya leşkerî ya Îranê dimînin û ji bo bihêzkirina hêzên xwe yên leşkerî nikarin tişteke bikin. ==== Peymana Cezayîrê û şerê duyem a Kurdan û Iraqê ==== Di sala 1973an de [[Amerîka]] bi şahê Îranê re peymaneke nehênî çêkir ku dest bi fînansekirina serhildêrên Kurd ên li dijî Bexdayê bi dizî bi rêya Ajansa Îstixbaratî ya Navendî û bi hevkariya [[Mossad]]ê bike ku her du jî bi destpêkirina êrîşa Iraqê re li welêt çalak bin û di dema niha de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/kurds/cron.html |sernav=The Kurds - A Chronology {{!}} The Survival Of Saddam {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> Di sala 1974an de hikûmeta Iraqê bi êrîşeke nû li dijî kurdan bertek nîşan da û wan nêzîkî sinorê Îranê dike. Iraq ji Tehranê re ragihandiye ku ew amade ne li hemberî rawestandina alîkariyên xwe ji bo kurdan daxwazên din ên [[Îran]]ê bi cih bînin. Bi navbeynkariya serokê [[Cezayîr]]ê [[Houari Boumediene]] Îran û Iraq di meha adara sala 1975an de gihîştin rêkevtinek berfireh ku ev rêkevtinek bi navê [[Peymana Cezayîrê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |sernav=Peymana Cezayirê |roja-gihiştinê=2024-10-19 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521172907/http://www.brookings.edu/fp/projects/IDP/articles/iraqreport.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vê peymanê re Kurd bêçare tê hiştin û [[Tehran]]ê jî pêdiviyên tevgera [[kurd]]an qut dike. Piştî vê peymanê Barzanî bi gelek alîgirên xwe re derbasê Îranê dibe û kesên din bi girseyî teslîm dibin û piştî çend rojan serhildan kurdan bi dawî dibe. Di encamê de hikûmeta Iraqê piştî 15 salan kontrola xwe li ser Başûrê Kurdistanê berfireh kir û ji bo ku bandora xwe biparêze dest bi bernameya erebkirinê dike û ereban ber bi derdora bîrên petrolê li Başûrê Kurdistanê bi taybetî herêmên derdora Kerkûkê û navçeyên din bicih dike ku ew dever bi temamî ji kurd û hindikahiyên din pêk dihatin.<ref name="Harris1977"/> Tedbîrên zordariyê yên ku ji aliyê hikûmetê ve piştî Peymana Cezayîrê li dijî kurdan pêk hatiye di sala 1977an de di navbera Artêşa Iraqê û gerîlayên kurd de ji nû ve alozî û pevçûn despêdikin. Di salên 1978 û 1979an de 600 gundên kurdan hatin şewitandin û derdora 200.000 kurd jî sirgûnî deverên din têne kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farouk-Sluglett |pêşnav=Marion |paşnav2=Sluglett |pêşnav2=Peter |paşnav3=Stork |pêşnav3=Joe |tarîx=1984 |sernav=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |url=http://dx.doi.org/10.2307/3012200 |kovar=MERIP Reports |hejmar=125/126 |rr=22 |doi=10.2307/3012200 |issn=0047-7265 }}</ref> ==== Kampanyaya erebkirinê û serhildana YNKê ==== Hikûmeta Baasê ya Iraqê ji salên 1960î heta destpêka salên 2000î ji bo guhertina demografiyê gelên herêmê (kurd, suryanî, şebek, ermen û mandî) kesên ku li herêmê jiyan dikin bi darê zorê koçber dike û li cih û warên wan ereban bicih dike ku bi vê guhertina demografiyê li hinek herêmên Başûrê Kurdistanê serdestiya ereban zêde dibe. Partiya Baasê ya di bin serokatiya Sedam Huseyn de ji nîveka salên 1970an û pê de bi awayekî çalak derxistina kurdan û hindikayiyên din ên ji hinek deverên Başûrê Kurdistanê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan |url=https://archive.org/details/etudesrurales1860000coll |weşanger=Éd. de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales |tarîx=2011 |isbn=978-2-7132-2295-5 |cih=Paris |paşnavê-edîtor=Scalbert-Yücel |pêşnavê-edîtor=Clémence |series=Études rurales |paşnavê-edîtor2=Tejel |pêşnavê-edîtor2=Jordi }}</ref> Kampanyayên di dema şerê Iraqê û Kurdan de pêk hatiye bi piranî ji ber nakokiyên etnîkî û siyasî yên Kurd û Ereban bûn. Bernameyên niştecihkirina ereban di dawiya salên 1970an de li gorî hewldanên Rejima Baasê ji bo guhertina demografiyê gihîştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Basu |pêşnav=Rumki |tarîx=2012 |sernav=International Politics: Concepts, Theories and Issues |url=http://dx.doi.org/10.4135/9788132113997 |kovar=Prof. Rimki Basu. International Politics: Concepts, Theories and Issues:p103. 2012. |doi=10.4135/9788132113997 }}</ref> Siyasetên Baasê ku wan bûyeran motîve dikin hinek caran wekê "kolonyalîzma navxweyî" hatiye binavkirin ku ji aliyê Dr. Francis Kofi Abiew ve wekî bernameyek "Erebkirina Kolonyal" hatiye binavkirin ku di nav de sirgûnkirinên mezin ên kurdan bi darê zorê û bicihkirina ereban li herêmê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention |paşnav=Abiew |pêşnav=Francis Kofi |weşanger=Brill {{!}} Nijhoff |tarîx=1999-01-01 |isbn=978-90-04-64261-4 |url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004642614 }}</ref> ==== Şerê Iraq-Îranê û Komkujiyê Enfalê ==== [[Wêne:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|thumb|Dîmenek ji kurdên Başûrê Kurdistanê ku di nîsana sala 1991ê de, di dema Şerê Kendavê de derbasê [[Bakurê Kurdistanê]] dibin.]] Di dema şerê Îran û Iraqê de hikûmeta Iraqê dîsa siyasetên li dijî kurdan dide destpêkirin û bi vê yekê re şerê navxweyî ya defakto destpêdike. Iraq ji aliyê civaka navdewletî ve bi awayekî berfireh hatiye şermezarkirin lê ji ber tevdîrên zordar, bikaranîna çekên kîmyewî ya li dijî kurdan ku dibe sedema mirina bi hezaran kurdan tu carî bi giranî nehatiye cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en.dlawer.info/cbw/death-clouds |sernav=Dlawer's Library - Death Clouds |malper=www.en.dlawer.info |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Kampanyaya Enfalê qirkirineke sîstematîk a gelê kurd e ku li Iraqê pêk hatiye. Pêla duyemîn û berfirehtir û berfireh ji 29ê adara sala 1987an dest pê kiriye û heya 23ê nîsana sala 1989an artêşa Iraqê di bin fermandariya Sedam Huseyn û Elî Hesen El Mecîd de li dijî kurdan operasyoneke qirkirinê pêk aniye ku ev qirkirin bi van binpêkirinên mafên mirovan ên jêrîn hatine diyar kirin: Li gorî texmînên herî kevneperest, bikaranîna berfireh a çekên kîmyewî dibe sedema wêrankirina nêzîkî 2000 gundan û qirkirina nêzîkî 50.000 kurdên gundewarî. Bajarê mezin ê Kurdan Qeladizê (70.000 kes) ji aliyê artêşa Iraqê ve bi temamî hatiye wêrankirin. Di kampanyayê de erebkirina Kerkûkê jî hebû ku kurdan û komên etnîkî yên din ji bajarê dewlemendê petrolê têne derxistin û li cihê wan niştecihên ereb ên ji navîn û ji başûrê Iraqê hatine anîn li cih warên wan hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |sernav=GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-10-19 }}</ref> ==== Serdema xweseriyê 1970 ==== Tevî ku di sala 1970an de otonomî hatibe pejirandin jî gelê herêmê ji ber ku bi şert û mercên mîna Iraqê re rû bi rû dimîne tu azadîya demokratîk bi dest nexistiye. Guhertina rewşa herêmê piştî serhildana 1991ê ku li dijî Sedam Huseyn di dawiya Şerê Kendava Farsê de dest pê kir çêdibe. Biryara benda 688an a [[Konseya Ewlekariyê ya Netewên Yekbûyî]] piştî xema navdewletî ji bo ewlekariya penaberên kurd dibe penageheke ewlehiyê. [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û Koalîsyonê li ser beşekî mezin ji Başûrê Kurdistanê herêmeke bêfirînê (herêma qedexekirî ya ji bo balefiran) ava dikin lê belê Silêmanî, Kerkûk û navçeyên din ên girîng ên Başûrê Kurdistanê li derve yê [[Herêma Qedexe ya Firînê]] dihêlin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fawcett |pêşnav=Louise |tarîx=2001 |sernav=Down but not out? The Kurds in international politics |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/down-but-not-out-the-kurds-in-international-politics/101F451489A3C2E48AC255C0EFC1666D |kovar=Review of International Studies |ziman=en |cild=27 |hejmar=1 |rr=109–118 |doi=10.1017/S0260210500011098 |issn=1469-9044 }}</ref> Pevçûnên bixwînî yên di navbera hêzên Îraqî û hêzên kurdî de berdewam dikin û piştî ku hevsengiyeke ne aramî û şikestî ya hêzê pêk hat, hikûmeta iraqî di meha cotmeha sala 1991ê de bi tevahî leşkerên xwe û karmendên xwe yên din ji herêmê vekişand û dihêle ku Başûrê Kurdistanê bi awayekê defakto û serbixwe karê xwe bimeşîne. Piştî vekişîna hêzên iraqî pêwîst bû ku herêm ji aliyê du partiyên sereke yên kurdan partiyên wekê [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve bihata birêve birin. Di heman demê de Iraqê dorpêçeke aborî li ser herêmê sepand û petrol û ji bo kurdên herêmê çavkaniyên xwarinê herêmê kêm dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/40286106/ContentServer.asp.pdf |sernav=Çavkanî PDF }}</ref> Hilbijartinên ku di hezîrana sala 1992an de hatin lidarxistin encameke hevsengî derdixe ku meclis hema hema wekhev di navbera her du partiyên sereke û hevalbendên wan de hatiye dabeş kirin. Di vê serdemê de du caran embargo pêk hatiye ku yek ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve li ser Iraqê û yek jî ji aliyê Sedam Huseyn ve li ser Başûrê Kurdistanê pêk hatiye ev her du embargo jî tesîr li kurdên herêma Başûrê Kurdistanê dike. Zehmetiyên giran ên aborî yên ku ji ber embargoyan derketin, di navbera her du partiyên siyasî yên serdest PDK û YNKê de li ser kontrolkirina rê û çavkaniyên bazirganiyê aloziyan zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Piştî pêywendiyên YNK û PDKê ji îlona sala 1993an ve piştî ku gelek alozî di navbera partiyan de çêbûn, bi awayekî xeternak alozî zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: political development and emergent democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=RoutledgeCurzon |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-30278-4 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm50960741 |series=RoutledgeCurzon advances in Middle East and Islamic studies |oclc=ocm50960741 }}</ref> Piştî sala 1996an %13 ji firotina nefta Iraqê ji bo Başûrê Kurdistanê hatiye terxankirin û ev yek dibe sedem ku li herêmê aramiyeke nisbî çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |paşnav2=Yavuz |pêşnav2=M. Hakan |tarîx=2005 |sernav=T he C ontinuing C risis in I raqi K urdistan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=122–133 |doi=10.1111/j.1061-1924.2005.00190.x |issn=1061-1924 }}</ref> Navbeynkariya rasterast a Dewletên Yekbûyî her du alî ber bi agirbestek fermî ve birin ku bi Peymana Washingtonê di îlona sala 1998an de her du alî hatine lihevkirin. Her wiha tê îdiakirin ku Bernameya Petrol li hember Xwarinê ya ji sala 1997an û vir ve bandorek girîng li rawestandina nakokiyên di navbera aliyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2005 |sernav=Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436590500127867 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=26 |hejmar=4-5 |rr=631–647 |doi=10.1080/01436590500127867 |issn=0143-6597 }}</ref> ==== Damezrandina hikûmeta Herêma Kurdistanê 2003 ==== [[Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Hewlêr]]ê ku nevanda rêveberiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.]] Kurdên Başûrê Kurdistanê roleke girîng di şerê Iraqê de lîstine. Partiyên kurdî di şerê bihara sala 2003an de li dijî rejîma Sedam Huseyn hêzên xwe li hev kirin. Hêzên leşkerî yên kurdî ku bi navê Pêşmerge tên naskirin roleke girîng di li dijî rûxandina rêjîma Sedam Huseyn de dilîzin lê belê ji wê demê ve Kurd ji şandina leşkeran bo Bexdayê rijd in û tercîh dikin ku neyên kişandin nav têkoşîna mezhebî ya ku li gelek deverên Iraqê serdest e. Destûra nû ya Iraqê di sala 2005an de hatiye damezrandin û Iraq wekê dewleteke federalî ku ji herêm û parêzgehan pêk tê pênase dike. Qada rêveberiya hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ji parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] û [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] pêk tê. Hem Herêma Kurdistanê hem jî hemî qanûnên ku ji sala 1992ê ve ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatine derxistin têne naskirin. Lê heya dawiya sala 2015an ti herêmên nû nehatine avakirin û [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tenê hikûmeta herêmê yê di nava sinorê Iraqê de ye. Piştî rûxandina hikûmeta Sedam Huseyn serokê YNKê [[Celal Talebanî]] bûye yekem serokkomarê hikûmeta nû ya Iraqê û serokê PDKê [[Mesûd Barzanî]] jî dibe yekemîn serokê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. Di sala 2014an de piştî berfirehbûna DAÎŞê li herêmên di navbera Suriyê û Iraqê de Başûrê Kurdistanê yek ji wan xalan bû ku rastî êrîşên [[DAIŞ]]ê hatiye. Li Başûrê Kurdistanê bajar û navçeyên wekê [[Mûsil]], [[Kerkûk]] û [[Şengal]] ji aliyê DAÎŞê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/11/141127_isid_kerkuk_ramadi |sernav=Piştî Mûsilê, DAIŞê berê xwe daye Kerkûkê |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2014-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |ziman=tr }}</ref> Piştê dagirkirina deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê DAÎŞê ve li navçeya Şengalê bûyerên dramatîk qewimiye. Ji ber ku ji ber DAÎŞê birêvin bi hezaran mirov xwe spartin Çiyayê Şengalê. Bi hezaran [[Êzdîtî|Kurdên Êzîdî]] li navçeyê dîl dikevin bi sedan kurd ji aliyê mîlîtanên DAIŞê ve têne kuştin û nêzîkî 6 hezar jin û keçên zarok ên kurd ji bo ku di pêşerojê de li bazarên mirovan bifiroşin ji aliyê DAÎŞê ve hatine revandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Jineke ciwan a êzîdî di sala 2014an de li kolanên Almanyayê bi dîlgirtê xwe yê DAIŞê re rû bi rû ma |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-45204499 |roja-gihiştinê=2024-10-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] * [[Herêma Kurdistanê]] * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|Başûrê Kurdistanê}} {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dabeşkirina Iraqê]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 6kd76g8kf309pu8acsep6cax4prrmvw 0 104558 2083400 1957887 2026-08-03T00:21:19Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083400 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Cambridge (cudakirin)}} {{Agahîdanka giştî}} '''Zanîngeha Cambridge''' {{IPA-en|ˈkeɪmbrɪdʒ}} ({{bi-en|University of Cambridge}}) zanîngeheke lêkolînê ye ku li [[Cambridge]], Keyaniya Yekbûyî ye. Di 1209an de hatiye damezrandin,<ref name="Early records">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/about-the-university/history/early-records |sernav=Early records |tarîx=28 kanûna paşîn 2013 |malper=University of Cambridge |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> li welatên inglîzî-axiv de duyem zanîngeha herî kevn e û li seranserê cîhanê seyêm zanîngeha herî kevn e.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Sager |pêşnav=Peter |tarîx=2005 |sernav=Oxford and Cambridge: An Uncommon History |url=https://archive.org/details/oxfordcambridgeu0000sage }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1209an li Înglistanê]] [[Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] c3j2hnthu0iwl9ec9qzq8ifq2wa74yh 0 115813 2083428 2063753 2026-08-03T00:42:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083428 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Otto Ballerstedt''' (jdb. [[1ê nîsanê|1ê nîsanal]] [[1887]] li [[Munîh]], m. [[30ê hezîranê]] an [[1ê tîrmehê|1ê tîrmeha]] [[1934]] li kampa komkirinê ya [[Dachau]] an nêzîkî wê <ref>Erwein Arretin: ''Fritz Michael Gerlich. Ein Martyrer unserer Tage.'' 1949, rûpel 142.</ref>) [[Endezyarî|endezyar]], [[nivîskar]] û [[siyasetmedar]]ê [[alman]] bû. Ballerstedt herî baş wekî rêberê taybetî Bayernbund (ku bi Bayernbund a îroyîn re, ku heya 1967an jê re Koma welatî û keyî dihat gotin , neyê tevlihev kirin.),<ref>http://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/1020/mu1/mu11p/kap1_2/para2_18.html Nîşana Prûsî li Munîhê ji Wezareta Derve re. 6ê nîsana 1920, Arşîvên Federal. Di hemî çavkaniyên dîrokî yên mîna vê de yek qala Bayernbund a Ballerstedt dike, ne ku ji Heimat- und Königsbund, ku ji 1967an vir ve tenê jê re Bayernbund tê gotin. Ji ber vê yekê ev eşkere du rêxistinên cuda ne.</ref> wekî dijberê ramyarî yê [[Adolf Hitler]] di rojên destpêkê yên kariyera xwe ya ramyarî de û ji bo dîlgirtina Hitler di sala 1922 an de ku mehekê li girtîgehê de girtî ma, tê nasîn. == Jiyan û bandora wî == === Împeratorî û şerê cîhanî yê yekem === Ballerstedt kurê Otto Ballerstedt (bav), edîtorê navdar ê Münchner Neuesten Nachrichten, û jina wî Julie, bi navê keçiktiyê Lagel bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Führer hat Sie zum Tode verurteilt …“ Hitlers „Röhm-Putsch“-Morde vor Gericht |url=https://archive.org/details/derfuhrerhatsiez0000grit |paşnav=Gritschneder |pêşnav=Otto |weşanger=Verlag C.H. Beck |sal=1993 |isbn=ISBN 3-406-37651-7 |cih=Mûnih |rûpel=[https://archive.org/details/derfuhrerhatsiez0000grit/page/122 122] |ziman=de |tercimeya-sernav=Führer cezayê îdamê daye te ... ”Kuştinên Hitler ên“ Derbeya Röhm ” li dadgehê }}</ref> Apê wî Max Ballerstedt paleontologek navdar bû. Ballerstedt xwendina xwe ya endezyariyê bi bawernameya endezyariya elektrîkê qedand. Ballerstedt di şerê cîhanî yê yekem de wek efser beşdar bû. Di dema şer de, ku ew di serî de birîndar bû û çavek xwe winda kir, ew cara yekem ramyarî derket holê:di nîsana 1918 an de wî keyê Bavyerayê [[Ludwig III]] re teleb kir ku li hember paşeroja destkeftiyên herêmî yên Almanya yên di peymana aşitiyê ya Brest-Litovsk bi Rusya re di daxwaznameyekê de ku nehêle erdên nû bi dest xistî bikevin [[Prûsya]]yê. Ev jixwe di hundurê konfederasyona herêmên Alman de pir zêde hêzdar e; ji ber vê yekê girîng e ku em nehêlin Dewletên Baltikî bi Prûsyayê ve werin girêdan da ku nehêlin pêşengiya Prûsyayê di nav civaka împeratorî de zêde pêşve here.<ref>Karl-Ludwig Ay: ''Die Entstehung einer Revolution. Die Volksstimmung in Bayern während des Ersten Weltkrieges'' (= ''Beiträge zu einer historischen Strukturanalyse Bayerns im Industriezeitalter.'' Bd. 1). Duncker & Humblot, Berlin 1968, zugleich Dissertation, Zanîngeha Mûnihê, 1968, rûpela 138.</ref> === Bayernbund û rûbirûbûna bi Hitler re === Piştî têkçûna Alman di payîza 1918 an de, Ballerstedt carinan pir serketî Bayernbund damezrand, rêxistinek ramyarî ya ku bal kişand ser xweseriya herêmî û taybetmendiyên herêmî û mebest kir ku ji nû ve Împeratoriya Alman li ser "bingehek hişk federal" rêxistin bike. Li gorî ramana Ballerstedt - "spî -şîn" û hişmendiya keyperest - yekîtiya împeratorî divê were parastin, lê xweseriya navxweyî û xweseriya dewletên federal ên ferdî divê bi giringî were xurt kirin. Wekî damezrêner û serokê Bayernbund, Ballerstedt di destpêka 1920 an de di ramyariya Dewleta Azad û paytexta wê de kesayetek pir berbiçav bû. Adolf Hitler, ku di vê demê de ket qada ramyariyê, "veqetîner" - wekî ku wî digot Ballerstedt - wekî dijber dihesiband û demekê nîqaşên tund bi Bayernbund re hebûn, ku wî bi eşkereyî êrîş kir û di heman demê de ji hêla fizîkî ve jî civînên wî yên î hebûn ji aliyê talankerên mîlîtan ve hate şikandin. Hitler paşê Ballerstedt di yek ji monologên xwe de li baregeha rêberî şirove kir di dema şerê cîhanî yê duyem de, li paş xwe mêze kir, ku ew dijberê wî yê herî xeternak e di warê vegotina gelêrî de, û bi dehsalan şûnda ew wek bidestxiatina xwe dîti bû ku wê demê xwe li dijî Ballerstedt îlan kir.<ref>Robert Payne: ''The Life and Death of Adolf Hitler.'' 1973, rûpela 160: “As an orator, Ballerstedt was my most dangerous opponent. What a feat it was to hold my own against him! His father was a Hessian, his mother was from Lorraine. He was a diabolical dialectician. To give his hearers the impression that he agreed with them, he’d begin with a eulogy of the Prussians. I’ve been condemned several times for accusing this man of treason— and yet, he was in fact sold to the French.”</ref> Di 14ê îlona 1921 an de, bûyerek sansasyonel qewimî dema ku Hitler, [[Hermann Esser]], [[Oskar Körner]] û çend alîgirên din ên [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst|NSDAPê]] êrişî civînek bi serokatiya Ballerstedt li Löwenbräukeller a [[Munîh]]ê kirin da ku nehêlin ew axaftin bide. Hitler bi mebestên tûj ev armanc bi dest xist: Wî bi fizîkî êrişî Ballerstedt kir û ew bi giranî birîndar kir. Di encamê de, ji 27 heta 29ê kanûna paşîn a1922, Hitler bi binpêkirina aşitiyê hate sûcdarkirin, bû sedema acizkirina gel û birîna laşî birin dadgehê û bi 100 roj cezayê girtîgehê (dereng) û dayîna 1,000 Reichsmarks hat darizandin. Hitler ji 24ê hezîranê heta 27ê tîrmeha 1922an cezayê xwe li girtîgeha Stadelheîmê ya Munîhê xwar, ku ew tenê mehekê di zindanê de ma û 70 rojên mayî jî hatin berdan.<ref>Richard J Evans: ''The Coming of the Third Reich. A History'', 2004, S. 181; Joachim Fest: ''Hitler'', 2002, rûpela 160, 225.</ref> === Salên paşîn ên jiyan û kuştina wî === Ji sala 1925an û vir ve, Ballerstedt di paşverûtiyê de rolek siyasî ya bêtir girt. Di destpêka salên 1930an de ew çû ser nivîsandina pirtûkên şiryar û welat ên bi wêne.Di 30ê Hezîran, 1934 de, rojek berî rêwîtiyek plansazkirî ya Awistiryayé, Ballerstedt di pêvajoya bûyera Röhm de ber bi kampa komkirinê ya Dachau ve hate şandin û li wir an li derveyî kampê li daristana Gündinger li nêzî Neuhimmelreich hate gulebaran kirin. Di heman demê de, [[Fritz Beck]], [[Fritz Gerlich]], [[Wilhelm Eduard Schmid]] û kebaniya malê [[Ernestine Zoref]] hatin kuştin. Îro kolana bi navê Ballerstedtstrasse li Munîhê bîranîna Otto Ballerstedt dike. == Belgeyên arşîvî == Mîrasa Ballerstedt naha di Arşîva Dewleta Dewletê ya Munîhê de tê hilanîn, di heman demê de pelên karmendên efserên Ballerstedt ji dema şerê cîhanî yê yekem ve jî di beşa arşîva şer a heman arşîvê de têne dîtin.<ref>Richard J Evans: ''The Coming of the Third Reich. A History'', 2004, S. 181; Joachim Fest: ''Hitler'', 2002, S. 160, 225.</ref>Di Arşîva Dewletê ya Munîhê de jî dosyayek ji Midûriyeta Polîsan a Munîhê heye ku li ser pevçûnên di navbera Hitler û Ballerstedt de di destpêka 1920 -an de materyal heye.<ref>Archivalie 1339529 in der Findmitteldatenbank, auf gda.bayern.de, abgerufen am 14. November 2020</ref> == Berhemên wî == * ''Grosspreussen und Reichszertrümmerung. Der deutsche Partikularismus und Deutschlands Zukunft'', 1918. * ''Um die Zugspitzbahn. Als Manuskript gedruckt'', 1925. * ''Aus unserer Bergwelt. Text und Bilder'', 1930. * ''Die Wunderwelt der Alpen. 71 Abbildungen aus dem Gebiet Oberammergau'', 1930. * ''Die Gebirgsphotographie. Ein Feld der Freude für Jeden Photographierenden'', 1934. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1887]] [[Kategorî:Mirin 1934]] [[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] 2ckyf1ajejzqae8x7j14jpq9402xih5 0 122995 2083462 2032848 2026-08-03T01:08:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083462 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdanka giştî | wergêr = [[Aynur Kaş]] }} '''''Odeyek ji bo xwe''''' ({{bi-en|''A Room of One's Own''}}) ceribandineke dirêj a [[Virginia Woolf]] e, ku cara ewil di îlona 1929an de hatiye weşandin.<ref>{{Jêder |sernav=A Room of One's Own |paşnav=Woolf |pêşnav=Virginia |tarîx=1935 |weşanger=Hogarth Press |cih=London |rûpel=4 |sala-orîjînal=1929 }}</ref> Eser li ser bingeha du dersan hatiye avakirin yên ku Woolf di çiriya pêşîn a 1928an de li [[Unîversîteya Cambridge]]yê dane.{{Sfn|Woolf|1935}}<ref name="Rosenbaumpp113-115">{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Bloomsbury: Studies in Modern English Literary and Intellectual History |url=https://archive.org/details/aspectsofbloomsb0000sros |paşnav=Rosenbaum |pêşnav=S. P. |tarîx=1998 |weşanger=MacMillan Press Ltd. |cih=Hounsmill |rr=[https://archive.org/details/aspectsofbloomsb0000sros/page/113 113]–115 }}</ref> Tercimeya kurdî di 2021ê de ji nav çapên [[Weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/03/27/gelo-xwiskeke-shakespeare-a-xwedi-qabiliyet-hebuya-serpehatiya-we-e-ci-buya/ |sernav=Gelo xwişkeke Shakespeare a xwedî qabiliyet hebûya, serpêhatiya wê ê çi bûya? |paşnav=RIATAZA |tarîx=2021-03-26 |malper=RiaTaza |ziman= |roja-gihiştinê=2022-11-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1929an]] 9ka9r4sv2p2e9xz14vzic5wy9jbtnw2 0 123502 2083385 1782423 2026-08-03T00:05:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''''The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius''''' [[rêzefîlm]]ekî li ser kanala televîzyonê [[Nickelodeon]] e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê Tîrmehê, 2002 de bû. Pêşandan jenosîdek 11-salî ji Retroville, karaktera navdêr, dişopîne dema ku ew bi hevalên xwe yên çêtirîn Carl Wheezer û Sheen Estevez re diçe serpêhatiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |paşnav1=Erickson |pêşnav1=Hal |tarîx=2005 |weşanger=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |çap=2 |rr=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/63 63]–65 }}</ref> == Dûblajvanên fîlmê == * [[Debi Derryberry]] bi navê Jimmy Neutron * [[Carolyn Lawrence]] bi navê Cindy Vortex * [[Rob Paulsen]] bi navê Carl Wheezer * [[Jeffrey Garcia]] bi navê Sheen Estevez * Crystal Scales bi navê Libby Folfax * [[Frank Welker]] bi navê Goddard * [[Candi Milo]] bi navê Nick Dean * [[Megan Cavanagh]] bi navê Judy Neutron * [[Mark DeCarlo]] bi navê Hugh Neutron == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Şitilên fîlman]] qvdxc4t9uaic7cmbh0pzqoueqh5kv17 2083452 2083385 2026-08-03T01:04:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''''The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius''''' [[rêzefîlm]]ekî li ser kanala televîzyonê [[Nickelodeon]] e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê Tîrmehê, 2002 de bû. Pêşandan jenosîdek 11-salî ji Retroville, karaktera navdêr, dişopîne dema ku ew bi hevalên xwe yên çêtirîn Carl Wheezer û Sheen Estevez re diçe serpêhatiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |paşnav1=Erickson |pêşnav1=Hal |tarîx=2005 |weşanger=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |çap=2 |rr=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/63 63]–65 }}</ref> == Dûblajvanên fîlmê == * [[Debi Derryberry]] bi navê Jimmy Neutron * [[Carolyn Lawrence]] bi navê Cindy Vortex * [[Rob Paulsen]] bi navê Carl Wheezer * [[Jeffrey Garcia]] bi navê Sheen Estevez * Crystal Scales bi navê Libby Folfax * [[Frank Welker]] bi navê Goddard * [[Candi Milo]] bi navê Nick Dean * [[Megan Cavanagh]] bi navê Judy Neutron * [[Mark DeCarlo]] bi navê Hugh Neutron == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Şitilên fîlman]] qw4d4z3es9yp30pauoyrzn41o9vmk6y 0 124381 2083377 2052853 2026-08-03T00:00:28Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083377 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Împeratoriya Brîtanî''' ( bi îngilîzî '''British Empire''' an bi kurtasî '''Empire''') di dîrokê de împeratoriya herî mezin a kolonyal bû. Di bin serweriya Keyaniya Yekbûyî de, wê serdestî, koloniyên tac, parêzger, mandat û deverên din ên girêdayî ku ji milkên Îngilîz yên li derveyî welat, stasyonên bazirganiyê, û koloniyên cezayê derketine yek kirin. Di sala 1922an de, di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de, bi 458 mîlyon rûniştvanan, çaryeka gelheya cîhanê ya wê demê pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The World Economy: A Millennial Perspective |url=https://archive.org/details/worldeconomymill0000angu |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |sal=2001 |isbn=92-64-18654-9 |rûpel=[https://archive.org/details/worldeconomymill0000angu/page/98 98], 242 }}</ref> Ew qadeke bi qasî 33,67 mîlyon km² girtiye, ku bi çaryeka axa erdê re têkildar e.<ref>Ferguson: ''Colossus.'' R. 15.</ref> Mîna împeratoriya kolonyal a Spanyayê ya beriya wê, Împeratorî jî wekî "împeratoriya ku tav qet lê dernakeve" dihat hesibandin. Bandora wî ya ramyarî, dadî, zimanî û çandî îro li gelek deverên cîhanê bandora xwe berdewam dike. Destnîşankirina sînoran a kolonyal jî di nakokiyên herêmî yên îroyîn de rolek dileyize, her wiha peywendiyên zêdetir di navbera [[Commonwealth realm|Welatên Hevpeymaniya Gelan]] de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1583an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1997an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê|Brîtanî]] [[Kategorî:Împeratoriyên kolonyal]] [[Kategorî:Serdema viktoryayî]] fm3j7cc9az3gftxdq9ylipwootnnx7u 0 126832 2083326 1985163 2026-08-02T23:00:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083326 wikitext text/x-wiki '''Paqijkirina zimanê ingilîzî''', '''xwerûkirina zimanê ingilîzî''' an '''purîzma zimanê ingilîzî''', [[paqijkirina zimanî]] ya di ingilîzî de dijberiya li hember bandora biyanî ya di zimanê ingilîzî de vedihewîne. Îngilîzî ji dema [[Dagirkirina Îngilîstanê ji aliyê Normanan ve]] û vir ve bi deynkirinek mezin ji zimanên din, nemaze [[Fransiya kevin]], pêşketiye, û hin peyv û rêzimanên wê yên zikmakî ji hêla taybetmendiyên latînî û yewnanî hatine bicihkirin.<ref name="RLG2014">{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/prospero/2014/01/28/johnson-what-might-have-been |sernav=Johnson: What might have been |paşnav=R.L.G |tarîx=2014-01-28 |malper=[[The Economist]] |ziman=en |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=2022-05-13 }}</ref> Hewldanên rakirina an jî fikirîna rakirina têgehên biyanî yên di ingilîzî de bi gelemperî wekî '''Anglish''' têne zanîn, têgehek ku ji hêla nivîskar û henekvan  [[Paul Jennings]] di sala 1966an de hat çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tcs.cam.ac.uk/anglish-a-brexiteer-s-lingua-franca/ |sernav=Anglish: A Brexiteer's lingua franca? |paşnav=Bidwell |pêşnav=Lili |tarîx=2017-03-25 |malper=[[The Cambridge Student]] |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-13 }}</ref> Paqijkirina zimanî ya ingilîzî ji dema serdema nûjen a destpêka navok navdêra înkhorn, bi awayên cihêreng berdewam kiriye. Di forma xweya herî sivik de, paqijkirina zimanî li şûna deyndêran karanîna  têgehên xwemalî destnîşan dike.Di formên bihêztir de, peyvên nû ji jêderên germanî têne çêkirin (wekî wordstock ji bo ''vocabulary'') an jî ji  fazên kevntir ên ingilîzî  (wek shrith ji bo proceed) têne vejandin. Pakxwazên navdar ên îngilîziya destpêka nûjen [[John Cheke]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cheke |sernav=Sir John Cheke |paşnav=[[Encyclopædia Britannica]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-13 }}</ref> [[Thomas Wilson]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ric.edu/faculty/rpotter/inkhorn.html |sernav=Texts from the Inkhorn Debate, c. 1560–1640 |paşnav=[[Rhode Island College]] |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-13 }}</ref> [[Ralph Lever]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sgarbi |pêşnav=Marco |tarîx=2013 |sernav=Ralph Lever's ''Art of Reason, Rightly Termed Witcraft'' (1573) |url=https://www.jstor.org/stable/24338444 |kovar=Bruniana & Campanelliana |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=149–163 |jstor=24338444 }}</ref> [[Richard Rowlands]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studien zur englischen Philologie |paşnav=Morsbach |pêşnav=Lorenz |weşanger=Halle a.S., Max Niemeyer |sal=1910 |isbn=123 |ziman=de }}</ref> û [[Nathaniel Fairfax]] hene.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-9088 |sernav=Fairfax, Nathaniel |paşnav=<nowiki>[Dictionary of National Biography|Oxford Dictionary of National Biography]]</nowiki> |sal=2004 |isbn=978-0-19-861412-8 |ziman=en }}</ref> Pakxwazên zimanî yên nûjen [[William Barnes]],<ref name="RLG2014" /> [[Charles Dickens]],<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CPYsDwAAQBAJ |sernav=The Prodigal Tongue |paşnav=Lynne |pêşnav=Murphy |weşanger=<nowiki>[Penguin Books]]</nowiki> |sal=2018 |isbn=978-1524704889 |ziman=en }}</ref> [[Gerard Manley Hopkins]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roper |pêşnav=Jonathan |tarîx=Nîsana 2012 |sernav=English Purisms |url=https://www.euppublishing.com/doi/full/10.3366/vic.2012.0059?src=recsys |kovar=Victoriographies |ziman=[[Rand McNally]] |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |cild=2 |hejmar=1 |rr=44–59 |doi=10.3366/vic.2012.0059 |roja-gihiştinê=2022-05-14 }}</ref> [[Elias Molee]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pure Saxon English, Or, Americans to the Front |paşnav=Molee |pêşnav=Elias |weşanger=[[Rand McNally]] |ziman=en }}</ref> [[Percy Grainger]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gillies |pêşnav=M. |tarîx=2019 |sernav=Percy Grainger: How American was He? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nineteenth-century-music-review/article/abs/percy-grainger-how-american-was-he/47EE77 |kovar=Nineteenth-Century Music Review |ziman=en |cild=16 |hejmar=1 |rr=9–26 |doi=10.1017/S1479409817000568 |roja-gihiştinê=2022-05-14 }}</ref> û [[George Orwell]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/books/2013/jan/17/my-problem-with-george-orwell |sernav=My problem with George Orwell |paşnav=Poole |pêşnav=Steven |tarîx=2013-01-17 |malper=[[The Guardian]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-14 }}</ref> == Dîrok == === Îngilîziya navîn === Peyvên ingilîzî piştî dagirkirina normanî cihê xwe dan deynên ji zimanê [[anglonormanî]] ji ber ku ingilîzî wekî zimanek prestîj bandor winda kir. Anglonormanî di dibistanan de hate bikar anîn û serdestiya wêje, zadegan û jiyana bilind bû, ku di nav çend sedsalan de rê li ber gelek deynên fransî ketibû ingilîzî - inglîzî tenê di sala 1362 de vedigere dadgehan û di sedsala paşîn de vedigere xuhermendê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=English Historical Semantics |url=https://archive.org/details/englishhistorica0000kayc |paşnav=Kay |pêşnav=Christian |paşnav2=Allan |pêşnav2=Kathryn |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |sal=2015 |isbn=978-0748644773 |rr=[https://archive.org/details/englishhistorica0000kayc/page/6 6]–24 |beş=A brief history of the English lexicon }}</ref> Digel vê yekê, hin metnên destpêka îngilîziya navîn bi paqijkirina zimanî ve mijûl bûn, bizankî ji bandora zêde ya anglonormanî dûr ketin.[[Layamon's Brut|Layamon's ''Brut'']], ku di dawiya sedsala 12an an destpêka sedsala 13an de hat çêkirin, çend taybetmendiyên şêwaza helbesta ingilîzî ya kevin digire dest û gencîneya peyvên bi gelemperî anglosaksonî bikar tîne. ''[[Ancrene Wisse]]'', di heman serdemê de, destûr da ku deynên fransî û [[norsiya kevin]], lê rastnivîsîn û hevoksaziya kevneperest parast ku bi îngilîziya kevin re bimîne. ''[[Ayenbite of Inwyt]]'', wergereke [[îngilîziya kentî]] ya peymaneke fransî ya li ser exlaqê ku bi qasî sedsalek şûnda hat nivîsandin, wergerên yekser ji bo dûrgirtina deynkirina ji fransî bikar anî. === Înglîzî ya Destpêka Nûjen === Nakokiyên li ser  têgehên inkhorn -peyvên biyanî yên ku ne hewceyî têne hesibandin- di sedsalên 16an û 17an de berdewam kir. Di nav yên din de, [[Thomas Elyot]], [[nûbêje]]nasek, ji bo piştgirîkirina "zêdekirina pêdivî" ya ingilîzî bi berfirehî ji derve deyn kir.Pakxwazên zimanî yên wekî [[John Cheke]] li dijî vê deynkirinê ji bo ku ingilîzî "bêtevlihev û bêserûber" bimîne dijberî kir.[[Thomas Wilson]], hevdemê Cheke, rexne kir ku deynkirina ji zimanên biyanî wekî ku li "îngilîziyek biyanî " digere. === Îngilîziya nûjen === [[Wêne:William_Barnes_poet.jpg|thumb|307x307px|[[William Barnes]], William Barnes, helbestvan û paxwazek sedsala 19an]]Bi herikîna têgehên nû yên pîşesazî û zanistî yên ji yewnanî û latînî, paqijkirina zimanî di sedsala 19an de têkiliyek nû dît. Dewletmedarê amerîkî ''[[Thomas Jefferson]]'' di nameyek 1825an de dît ku "li Îngilistanê tahmek ji bo vegerandina zaravayê anglosaksonî vedijîne".Helbestvan, wezîr û fîlologê ji [[Dorset]]ê [[William Barnes]] çend peyvan çêkirine da ku "axaftina kevnare ya Anglo-Sakson" pêşve bibe, di nav de ''speechcraft'' ji bo ''grammar'' (rêziman), ''birdlore'' ji bo ''ornithology'' (balindenasî) û ''bendsome'' ji bo ''flexible'' (livîner) . Helbestvan [[Gerard Manley Hopkins]] di sala 1882an de di nameyekê de ji [[Robert Bridges]] re gotûbêj kir, "bêhêvîtiya tevahî" ya pakxwaziya Barnes dilsoj kir, lê dîsa jî piştgirî da wê, û angaşt kir ku "di zimanekî de bedewiyek nikare kêmbûna paqijiyê cîh tijî bike".[[Charles Dickens]] di vê serdemê de bal kişand ser girîngiya hêmanên germanî di ingilîzî de û destnîşan kir ku divê nivîskarek "li derveyî welat li peyvên nû negere". Rêzika pêncemîn a peyvsaziyê di pirtûka ''[[The King's English]]'' de, ku di sala 1917an de hat çapandin, pêşniyar dike ku nivîskar divê "peyva saksonî ji peyva romanî hevyaz bikin".[[George Orwell]] di gotara xwe "[[Politics and the English Language]] (Siyaset û zimanê îngilîzî) ji sala 1946an de rexne li bikaranîna berfireh a peyvên "biyanî" di ingilîzî de girt. Bestekarê awistralî [[Percy Grainger]], hevdemê Orwell, "îngilîzek çavşîn" dahênand ku wî ji hêla zimanî ve paqij dît, karanîna peyvên ingilîzî ji têgînên muzîka îtalî ya kevneşopî hevyaz kir. Salek piştî mirina Grainger, fîlolog [[Lee Hollander]], di sala 1962an de di wergera xwe ya [[Eddaya helbestkî]] - berhevokek ji helbestên [[Norsiya Kevin|Norsiya kevin]] - de tekez kir ku divê materyalên "germanî" heta radeya herî zêde li ser were xêz kirin... ji ber ku taybetiya xwemalî û taybetmendiya zimanî ku biwêjên hîna jî serdest in, di materyalên guncavtir ên gelêrî de hene." [[Paul Jennings]] ji bo 900emîn salvegera dagirkirina normanî ya Înglistanê di rêzeyek sê beşî de di kovara [[Punch (kovar)|Punch]] de têgeha "Anglish" çêkir.Gotara Jennings ya bi sernavê "1066 and All Saxon", ku di hezîrana 1966an de hat weşandin, pêşbîniya Înglistanek ku dagirkirin têkçûyî dikir û beşên inglîzî yên paqij ên zimanî dihewand; Jennings ji bo îlhamê serî li ber William Barnes da. Di sala 1989an de, nivîskarê [[honaka zanistî]] [[Poul Anderson]] nivîsarek bi heman rengî li ser bingehên teoriya gerdîleyî bi sernavê ''[[Uncleftish Beholding]]'' weşandin, ku hema bêje bi tevahî ji peyvên bi rehên germanî pêk tê.Di sala 1997an de, [[Douglas Hofstadter]] bi henekî şêwazê "Ander-Saxon" nav lê kir. Weşana [[David Cowley]] ya îlona 2009an, ''How We'd Talk if the English had Won in 1066'' di sala 1066an de peyvên inglîzî yên kevin bi rastnivîsa inglîzî ya nûjen veguhezîne û hewil dide ku bi riya dabeşkirina peyvan li pênc dereceyên ji "hêsan" ber "xerîb û ecêb" veguhezîne sernavê û gelek mînakên serîlêdanê bi nexşe û testan têne dayîn. Romana [[Paul Kingsnorth]] ''[[The Wake(pirtûk)|The Wake]]'' ya 2014 bi hevbendiyek inglîziya kevn û inglîziya nûjen hatî nivîsandin da ku dorhêla wê ya 1066 were hesibandin, û romana wêjeyî ya 2017an a satirîkî ya [[Edmund Fairfax Outlaws]] bi heman rengî bi rengek "avakirî" ya peyvên îngilîzî yên ku hema hema bi taybetî ji eslê xwe yên germanî pêk tê hatiye nivîsandin. . Nûçenameyek serhêl a bi navê ''[[The Anglish Times]]'' ji kanûna paşîn a 2021an vir ve bi rêkûpêk bûyerên heyî bêyî peyvên deynkirî yên ne-germanî radigihîne. == Gotarên têkildar == * [[Paqijkirina zimanî]] * [[Îngilîziya sade]], cûrbecûr ingilîzî bi taybetî ji bo zelaliyê hatî nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Purîzma zimanî]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên germanî]] saimtmn9xdbp1pb8pe37k0hnmh2ug6g 0 128548 2083328 1827907 2026-08-02T23:02:37Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Pura_Ulun_Danu_Bratan,_2022.jpg|thumb|Pura Ulun Danu Bratan]] '''Balî''' (/ˈbɑːli/; bi balînî: ᬩᬮᬶ) parêzgeheke [[Îndonezya]]yê û giravê herî rojavayê yê giravên Sundaya Jêrîn e. Ew li rojhilatê [[Java]] û rojavayê [[Lombok]] e. Parêzgeh girava Baliyê vedihewîne û çend giravên cîran ên piçûktir yên bi navên [[Nusa Penida]], [[Nusa Lembongan]] û [[Nusa Ceningan]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Denpasar |sernav=Denpasar {{!}} Indonesia |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-09-18 }}</ref> Paytexta parêzgehê, [[Denpasar]], bajarê herî qelebalix ê giravên [[Sundaya Biçûk]] û duyemîn bajarê herî mezin e, piştî [[Makassar]], li Rojhilatê Îndonezyayê. Bajarê bilind ê [[Ubud]] li Denpasara Mezin wekî navenda çandî ya Baliyê tê hesibandin. Parêzgeh cîhê geştiyariyê yê sereke yê Îndonezyayê ye, ku tê de ji salên 1980an vir ve geşbûneke berbiçav heye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y17MAgAAQBAJ |sernav=Bali: A Paradise Created |paşnav=Vickers |pêşnav=Adrian |tarîx=2013-08-13 |weşanger=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-0008-4 |ziman=en }}</ref> Karsaziya turîzmê 80% ji aboriya wê pêk tîne.<ref name="tourism">[https://web.archive.org/web/20080821140830/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,393799,00.html Desperately Seeking Survival] ''Time''. 25 November 2002.</ref> Balî li Îndonezyayê ku piraniya wê misilman in, yekane parêzgeh e ku piraniya wê Hindu ne, fermo %86,9 ê nifûsê girêdayî Hinduîzma Balînî ye.<ref name="census2010">[http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&wid=0 Penduduk Menurut Wilayah serta Agama yang Dianut] (2010 census). bps.go.id</ref> Ew bi hunerên xwe yên pir pêşkeftî, di nav de dansên kevneşopî û nûjen, peyker, resim, çerm, hesinkarî, û muzîkê navdar e. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Endonezyayê her sal li Balî tê lidarxistin. Bûyerên din ên navneteweyî yên ku li Bali têne lidarxistin Civînên Salane yên Miss World 2013 û 2018 yên Fona Diravî ya Navneteweyî û Koma Banka Cîhanê ne. Di adara 2017an de, TripAdvisor di xelata Hilbijartina Rêwiyan de, ku di Çile 2021an de jî bi dest xist, Bali wekî seyara herî mezin a cîhanê destnîşan kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&objectid=11823142 |sernav=Bali named as best destination in the world by TripAdvisor |tarîx=22 adar 2017 |xebat=New Zealand Herald |roja-gihiştinê=30 nîsan 2017 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://coconuts.co/bali/lifestyle/bali-named-most-popular-destination-on-tripadvisors-2021-travelers-choice-awards/ |sernav=Bali named most popular destination on Tripadvisor's 2021 Travelers' Choice Awards |tarîx=28 kanûna paşîn 2021 |xebat=Coconuts Bali |roja-gihiştinê=1 sibat 2021 }}</ref> Balî beşek ji Sêgoşeya Koral e, devera ku cihêrengiya biyolojîkî ya herî zêde ya cureyên behrê ye, bi taybetî bo masî û kurmikan.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-wDJBQAAQBAJ |sernav=Arguments for Protected Areas: Multiple Benefits for Conservation and Use |paşnav1=Dudley |pêşnav1=Nigel |paşnav2=Stolton |pêşnav2=Sue |tarîx=2010-08-12 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-136-54292-3 |ziman=en }}</ref> Tenê li vê deverê, zêdetirî 500 cureyên koralên çêker ên refê têne dîtin. Ji bo danberhevê, ev bi qasî heft qat ji tevahiya Karayîp zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://coralreef.noaa.gov/aboutcorals/facts/coral_species.html |sernav=Species diversity by ocean basin |tarîx=9 gulan 2014 |weşanger=NOAA Coral Reef Conservation Program |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140512230756/http://coralreef.noaa.gov/aboutcorals/facts/coral_species.html |roja-arşîvê=12 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Balî mala pergala avdanê ya Subak e, ku di mîrata cîhanî ya UNESCO de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.net.au/news/2012-06-27/an-balis-subak-world-heritage-listed/4096016 |sernav=World heritage listing for Bali's 'Subak' tradition |paşnav=Evans |pêşnav=Kate |tarîx=2012-06-27 |weşanger=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2017-09-14 }}</ref> Di heman demê de ew mala konfederasyonek yekbûyî ya padîşahiyan e ku ji 10 xaniyên kevneşopî yên padîşah ên Balinesî pêk tê, ku her malek herêmek erdnîgarî ya taybetî hukum dike. Konfederasyon paşgirê Keyaniya Balî ye. Malên qral ji hêla hukûmeta Endonezyayê ve nayên naskirin; lê belê, ew berî kolonîzasyona Hollandayê pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=m3Gfir3Ju70C |sernav=The Dark Side of Paradise: Political Violence in Bali |paşnav=Robinson |pêşnav=Geoffrey |tarîx=1995 |weşanger=Cornell University Press |isbn=0-8014-8172-4 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == === Dîroka kevnare === Balî li dora 2000 BZ ji hêla mirovên Awustronesian ve hat niştecîh kirin, ew bi eslê xwe ji girava Taywanê koçî Asyaya Başûr û Okyanûsya, bi rêya Deryaya Başûr-rojhilatê Asyayê, kirbûn.<ref>[[#Taylor|Taylor]], pp. 5, 7</ref><ref name="Hinzler"/> Ji aliyê çandî û zimanî ve, Balînî bi gelên arşîpela Endonezyayê, [[Malezya]], [[Filîpîn|Fîlîpîn]] û Okyanûsyayê ve girêdayî ne.[17] Amûrên kevirî yên vê demê li rojavayê giravê li nêzî gundê Çekîk hatine dîtin.<ref name="Hinzler"/> Stone tools dating from this time have been found near the village of Cekik in the island's west.<ref>[[#Taylor|Taylor]], p. 12</ref><ref name="Lonely"/> Li Balî ya kevnar, neh mezhebên Hindu hebûn, bi navên Pasupata, Bhairawa, Siwa Shidanta, Vaishnava, Bodha, Brahma, Resi, Sora û Ganapatya. Her mezhebê xwedayekî taybet wekî Xwedayê xwe yê şexsî rêz digirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/04/28/the-birthplace-balinese-hinduism.html |sernav=The birthplace of Balinese Hinduism |xebat=The Jakarta Post |tarîx=28 nîsan 2011 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2012 }}</ref> Nivîsên ji 896 û 911-an behsa ti padîşahan nakin, heya 914, dema ku Sri Kesarivarma tê gotin. Di heman demê de ew Baliyek serbixwe, bi zaravayek cihê diyar dikin, ku li wir Budîzm û Shaivism bi hevdemî dihatin kirin. Tê gotin ku neviya Mpu Sindok, Mahendradatta (Gunapriyadharmapatni), li dora 989-an bi padîşahê Balî Udayana Warmadewa (Dharmodayanavarmadeva) re zewicî, ​​paşê wê li dora 1001ê Airlangga ji dayik bû. Vê zewacê her weha hîndûîzm û çanda Javane bêtir anî Bali. Prenses Sakalendukirana di 1098 de xuya dibe. Suradhipa ji 1115 heta 1119, û Jayasakti ji 1146 heta 1150 padîşah bû. Jayapangus di navbera 1178 û 1181 de li ser nivîsan xuya dike, dema ku Adikuntiketana û kurê wî Paramesvara di 1204 de xuya dibin.<ref name="indianized">{{Jêder-kitêb |paşnav=Cœdès |pêşnav=George |lînka-nivîskar=Georges Coedès |sernav=The Indianized States of Southeast Asia |weşanger=University of Hawaii Press |sal=1968 | url =https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC | isbn =978-0-8248-0368-1 }}</ref>{{rp|129,144,168,180}} Çanda Balînî bi xurtî ji çanda Hindî, Çînî, û bi taybetî Hindu bandor bû, ku li dora sedsala 1-ê PZ dest pê kir. Navê Bali dwipa ("girava Balî") ji nivîsên cûrbecûr hatiye keşif kirin, di nav de nivîsa stûna Blanjong ku ji hêla Sri Kesari Warmadewa ve di sala 914-an de hatî nivîsandin û behsa Walidwipa dike. Di vê demê de bû ku gel pergala xweya avdanê ya tevlihev a subak pêşxist da ku birinc di çandiniya zeviyên şil de mezin bike. Hin kevneşopiyên olî û çandî yên ku îro jî têne kirin ji vê serdemê tên. Împaratoriya Majapahit a Hindu (1293–1520 PZ) li Javaya rojhilat di sala 1343 de koloniyeke Balînî ava kir. Koçberiya girseyî ya Javanî ber bi Baliyê ve di sedsala pêş de dema ku Împaratoriya Majapahit di sala 1520an de hilweşiya pêk hat.<ref name="indianized"/>{{rp|234,240}} Dûv re hukûmeta Bali bû berhevokek serbixwe ya padîşahên Hindu ku bû sedema nasnameya neteweyî ya Balînî û pêşveçûnên mezin di çand, [[huner]] û aborî de. Neteweya bi padîşahiyan cuda heta 386 salan serbixwe bû, heta sala 1906an dema ku Holendiyan ji bo kontrolkirina aborî xwecihî bindest kirin û paşve xistin û ew bi dest xistin.<ref>Barski, p.46</ref> Dûv re hukûmeta Bali bû berhevokek serbixwe ya padîşahên Hindu ku bû sedema nasnameya neteweyî ya Balînî û pêşveçûnên mezin di çand, huner û aborî de. Neteweya bi padîşahiyan cuda heta 386 salan serbixwe bû. Heta ku di sala 1906 de Holendiyan ji bo kontrolkirina aborî kesên xwecî bindest kirin û paşve kişandin û netewe bi dest xistin.[22] === Têkiliyên portekîzî === Tê texmîn kirin ku yekem têkiliya Ewropî ya naskirî bi Bali re di 1512an de hatî çêkirin, dema ku seferek Portekîzî bi serokatiya Antonio Abreu û Francisco Serrão peravên wê yên bakur dît. Ew yekem sefera rêze fîloyên du-salane berbi Moluccas bû, ku li seranserê sedsala 16-an bi gelemperî li peravên Giravên Sunda diçûn. Balî jî di sala 1512 de, di nexşeya Francisco Rodrigues de, li ser seferê hate nexşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Esparsos, Volume III |paşnav=Cortesão |pêşnav=Jaime |weşanger=Universidade de Coimbra Biblioteca Geral |sal=1975 |cih=Coimbra |rûpel=288 }} "...''passing the island of 'Balle', on whose heights the nau Sabaia, of Francisco Serrão, was lost''" – from Antonio de Abreu, and in [[João de Barros]] and Antonio Galvão's chronicles. [https://books.google.com/books?id=2PbNS0LHn60C&pg=PA288 Google Books]</ref> Di 1585 de, keştiyek li nîvgirava Bukit ava bû û çend Portekîzî di xizmeta Dewa Agung de hiştin.<ref>Hanna, Willard A. (2004) ''Bali Chronicles''. Periplus, Singapore, {{ISBN|0-7946-0272-X}}, p. 32</ref> === Hindistanên Rojhilat ên Hollandî === [[Wêne:1906 Puputan monument in Denpasar.jpg|thumb|upright|Peykera [[Puputan]]|çep]] Di 1597 de, keşfê Hollandî Cornelis de Houtman gihîşt Bali, û Pargîdaniya Holandî ya Rojhilatê di 1602 de hate damezrandin. Hikûmeta Hollandayê di nîvê duyemîn ê sedsala 19-an de kontrola xwe li seranserê arşîpela Endonezyayê berfireh kir. Kontrola siyasî û aborî ya Hollandayê ya li ser Balî di sala 1840an de li perava bakurê giravê dest pê kir dema ku Hollandî gelek deverên Balînî yên hevrik li hember hev dan ber hev.<ref name="ctpqur" /> Di dawiya salên 1890an de, pevçûnên di navbera padîşahên Balînî yên li başûrê giravê de ji hêla Holandiyan ve hatin bikar anîn da ku kontrola xwe zêde bikin. Di hezîrana 1860an de, xwezanasê navdar ê Welsh, [[Alfred Russel Wallace]], ji Singapore çû Bali û xwe li Buleleng li perava bakur a giravê bicih kir. Rêwîtiya Wallace bo Bali di alîkariya wî de bû ku teoriya xweya Wallace Line ava bike. Xeta Wallace sînorek faunal e ku di tengava di navbera Bali û Lombok de derbas dibe. Ew sînorê di navbera cureyan de ye. Wallace di bîranîna xwe ya rêwîtiya 'Archipelago ya Malayî' de, serpêhatiya xwe ya li Bali nivîsî, ku tê de behsa rêbazên bêhempa yên avdanê yên Balînî heye: <blockquote>Ez matmayî û kêfxweş bûm; ji ber ku seredana min a Javayê çend sal şûnda bû, min tu carî navçeyek li derveyî Ewrûpayê ew qas xweşik û xweş-çêkirî nedîtibû. Deştek hindik bêhiş ji qeraxa deryayê bi qasî deh an diwanzdeh mîl (16 an 19 kîlometran) li hundurê bejê dirêj dibe, ku li wir bi rêzek girên daristanî û çandinî ve tê dorpêç kirin. Xanî û gundên ku bi komikên girs ên xurma gûzê, tamarind û darên din ên fêkiyan hatine veqetandin, li her alî li ser xalî ne; dema ku di navbera wan de zeviyên birincên luks dirêj dibin, ku bi pergalek avdaniyê ya berfireh tê avdan, ku dê bibe serbilindiya deverên herî baş-çêkirî yên Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Wallace |pêşnav=Alfred Russel |sernav=The Malay Archipelago |url=https://archive.org/details/malayarchipelago0000alfr_h7a2 |sal=1869 |isbn=978-0-7946-0563-6 |rûpel=[https://archive.org/details/malayarchipelago0000alfr_h7a2/page/116 116] }}</ref> </blockquote> Holandiyan di sala 1906an de li herêma Sanur êrîşên behrî û bejayî yên mezin pêk anîn û bi hezaran endamên malbata qral û şagirtên wan rûbirî man ku li şûna ku serî li hêza Holandî ya bilind bidin, xwekujî (puputan) kirin da ku ji heqareta teslîmbûnê dûr kevin.<ref name="ctpqur" /> Tevî daxwazên Hollanda yên ji bo radestkirinê, li gorî texmînan 200 Balînî li şûna ku teslîm bibin xwe kuştin.<ref>[[#Haer|Haer]], p. 38.</ref> Di mudaxeleya Hollandayê ya li Balî de, li Klungkungê jî li hemberî êrîşeke Hollandayî, xwekuştineke girseyî ya bi heman rengî pêk hat. Dûv re, parêzgarên Hollandî kontrola îdarî li ser giravê pêk anîn, lê kontrola herêmî ya li ser ol û çandê bi gelemperî saxlem ma. Desthilatdariya Hollandî ya li ser Bali paşê hat û bi qasî deverên din ên Endonezyayê wekî Java û Maluku ne xûrt bû. Di salên 1930an de, antropolog Margaret Mead û Gregory Bateson, hunermend Miguel Covarrubias û Walter Spies, û muzîkolog Colin McPhee hemî li vir dem derbas kirin. Dîtinên wan ên li ser giravê û gelên wê, wêneyek rojavayî ya Balî afirand wekî "welatek efsûnî ya estetên ku bi xwe û xwezayê re di aştiyê de ye". Tûrîstên rojavayî dest bi serdana giravê kirin.<ref name="Friend">Friend, Theodore. ''Indonesian Destinies'', Harvard University Press, 2003 {{ISBN|0-674-01137-6}}, p. 111.</ref> Wêneya hestyarî ya Bali li rojava bi belgefîlmek hema pornografîk a 1932 Virgins of Bali hate zêdekirin. Ev fîlm li ser rojekê ji jiyana du keçên ciwan ên Balînî bû û vebêjerê fîlmê Deane Dickason di dîmena yekem de destnîşan dike ku ew "laşên xwe yên bronze ên bêşerm tazî dişon".<ref>Doherty, Thomas ''Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema, 1930–1934'', New York: Columbia University Press, 1999 page 134.</ref> Di bin guhertoya berbelavtir a koda Haysê ya ku heta sala 1934an hebû, tazîbûna jinên "medenî" (ango spî) qedexe bû, lê li yên bi "ne medenî" (ango hemî jinên ne-spî) destûr hat dayîn.[30] Fîlma ku bi piranî ji dîmenên jinên Balînî yên nîvtazî pêk dihat, di sala 1932an de serkeftinek mezin bû, û hema hema bi tena serê xwe Balî kir cîhek populer ji bo tûrîstan.<ref>Doherty, Thomas ''Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema, 1930–1934'', New York: Columbia University Press, 1999 page 133.</ref> The film, which mostly consisted of scenes of topless Balinese women was a great success in 1932, and almost single-handedly made Bali into a popular spot for tourists.<ref>Doherty, Thomas ''Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema, 1930–1934'', New York: Columbia University Press, 1999 page 135.</ref> Împeratoriya Japonê di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de Balî dagir kir. Ew di eslê xwe de ne armancek bû di Kampanyaya wan a Hindistana Rojhilat a Hollandayê de, lê ji ber ku firokexaneyên li Borneo ji ber barana zêde nexebitî bûn, Artêşa Împeratoriya Japonî biryar da ku Bali, ku ji hewaya berawirdî cefayê nekişand, dagir bike. Li giravê leşkerên birêkûpêk ên Artêşa Hindistana Rojhilat a Hollandayê (KNIL) tune bûn. Tenê Korpsa Alîkariya Xwecihî ya Prajoda (Korps Prajoda) hebû ku ji nêzîkê 600 leşkerên xwecihî û çend efserên KNIL ên Hollandî pêk dihat di bin fermandariya KNIL Lieutenant Colonel W.P. Roodenburg. Di {{Dîrok|19|sibat|1942}} de, hêzên japonî li nêzîkî bajarokê Sanoer (Sanur) daketin. Girav bi lez hat girtin.<ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Klemen, L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/bali.html |sernav=The Capture of Bali Island, February 1942 |tarîx=1999–2000 |xebat=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |tarîxa-gihiştinê=2022-06-02 |roja-arşîvê=2012-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120325051425/http://www.dutcheastindies.webs.com/bali.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dema dagirkeriya Japonî de, efserekî leşkerî yê Balînî, I Gusti Ngurah Rai, 'artêşa azadiyê' ya Balînî ava kir. Dijwariya hêzên dagîrker ên Japonî ew ji desthilatdarên kolonyalîst ên Holandî bêtir aciz kirin.<ref>[[#Haer|Haer]], pp.&nbsp;39–40.</ref> === Serxwebûna ji kolonyalîstên hollandî === Di sala 1945 de, Balî ji hêla Lîwaya Piyade ya 5emîn a Brîtanî ve di bin fermandariya Major-General Robert Mansergh de hate rizgar kirin ku Japonî teslîm bû. Piştî ku hêzên japonî hatin vegerandin, girav sala din radestî Hollanda hate kirin. Di sala 1946an de, Hollandî Balî wekî yek ji 13 navçeyên îdarî yên Dewleta Endonezyaya Rojhilatê ya ku nû hatî ragihandin ava kirin. Ev dewletek dijberê Komara Endonezyayê bû, ku ji hêla Sukarno û Hatta ve hatibû ragihandin û serokatiya wê dikir. Bali di nav "Komara Dewletên Yekbûyî yên Endonezyayê" de bû dema ku Hollanda serxwebûna Endonezyayê di 29 Kanûn 1949 de nas kir.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Andy Barski, Albert Beaucort |nivîskar2=Bruce Carpenter, Barski |sernav=Bali and Lombok |url=https://archive.org/details/balilombok0000unse_r8y2 |sal=2007 |weşanger=Dorling Kindersley, London |isbn=978-0-7566-2878-9 |rûpel=[https://archive.org/details/balilombok0000unse_r8y2/page/51 51] }}</ref> Waliyê yekem ê Balî, Anak Agung Bagus Suteja, ji aliyê Serok Sukarno ve di sala 1958 de hat tayîn kirin, dema ku Balî bû parêzgeh.<ref>[[#Pringle|Pringle]], p. 167</ref> === Dîroka hemdem === Teqîna Çiyayê Agungê ya sala 1963an bi hezaran kes kuştin, wêranbûna aborî çêkir, û zor da ku gelek Balînî yên jicîhûwarkirî koçî deverên din ên Endonezyayê bikin. Di salên 1950an û destpêka 1960an de berfirehbûna dabeşên civakî li seranserê Endonezyayê, Bali di navbera alîgirên pergala kastê ya kevneşopî de, û yên ku vê pergalê red dikin, nakokî dît. Di warê siyasî de, muxalefet ji aliyê alîgirên Partiya Komunîst a Endonezyayê (PKI) û Partiya Neteweperest a Endonezyayê (PNI) ve dihat temsîlkirin. Li Jakartayê hewldana derbeyê ji aliyê hêzên bi pêşengiya General Suharto ve hat şikandin. Artêş bû hêza serdest ji ber ku paqijkirineke tund a dijî komunîst da destpêkirin, ku tê de artêş PKI bi darbeyê tawanbar kir. Piraniya texmînan destnîşan dikin ku bi kêmî ve 500,000 kes li seranserê Endonezyayê hatine kuştin, bi texmînî 80,000 kes li Bali hatine kuştin, ku bi qasî 5% ji nifûsa giravê ye.<ref name="ctpqur" /><ref name="Friend"/><ref name="Ricklefs"/> Digel ku hêzên îslamî yên wekî Java û Sumatrayê tevli nebûne, axayên PNI yên kasta jorîn rê li ber tunekirina endamên PKIyê vekir.<ref name="Ricklefs"/> Di encama serhildanên 1965-66 de, Suharto karibû ku Sukarno ji serokatiyê dûr bixe. Hukûmeta wî ya "Pergala Nû" bi welatên rojava re ji nû ve têkilî danî. Balî ya beriya şer wekî "bihuşt" bi rengek nûjen hate vejandin. Di encamê de mezinbûna xûrt di turîzmê de bûye sedema zêdebûnek berbiçav a standardên jiyanê yên Balînî û danûstendinên biyanî yên girîng ên ku ji bo welêt hatine bidestxistin.<ref name="ctpqur" /> Di sala 2002an de li herêma geştyarî ya Kutayê ji aliyê çekdarên Îslamî ve êrîşeke bombeyî pêk hat û 202 kes ku piraniya wan biyanî ne hatibûn kuştin. Vê êrîşê, û ya din di sala 2005an de, turîzm bi giranî kêm kir, û li giravê gelek zehmetiyên aborî derxist. Di 27ê Mijdara 2017an de Çiyayê Agungê pênc caran teqiya, bû sedema koçkirina bi hezaran, astengkirina rêwîtiya hewayî û zirara jîngehê. Teqînên din jî di navbera 2018 û 2019 de çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42133502 |sernav=A volcanologist explains Bali eruption photos |tarîx=27 çiriya paşîn 2017 |xebat=BBC News |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2017 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:BaliLandsat001.jpg|thumb|Gava Balî ji ezmanê ve|çep]] Girava Balî li 3,2&nbsp;km (2,0&nbsp;mi) rojhilatê Javayê ye, û bi qasî 8 pileyan li başûrê ekvatorê ye. Balî û Java bi Tengava Balî ji hev veqetiyane. Ji rojhilat ber bi rojava, girav bi qasî 153&nbsp;km (95&nbsp;mi) fireh e û bi qasî 112&nbsp;km (70&nbsp;mi) bakur ber bi başûr ve diçe; ji hêla îdarî ve ew 5,780 km2 (2,230 sq mi) digire, an jî 5,577 km2 (2,153 sq mi) bêyî Navçeya Nusa Penida<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kabupaten Klungkung, Data Agregat per Kecamatan |url=http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/5105.pdf |tarîx=2010 |malper=Sp2010.bps.go.id }}</ref>, ku sê giravên piçûk li peravên başûr-rojhilatê Bali pêk tê. Nifûsa wê di sala 2020an de bi qasî 747 kes/km2 (1,930 kes/mik çargoşe) bû. [[Wêne:Bali's_Gunung_Agung_seen_at_sunset_from_Gunung_Rinjani.jpg|thumb|'''Çiyayê Agungê''' çiyayê herî bilind a giravê ye.]] Çiyayên navendî yên Bali çend lûtkeyên bi bilindahiya 2,000 metre (6,600 ling) vedihewîne û di nav wan de volkanên çalak ên mîna Çiyayê Batur hene. Herî bilind Çiyayê Agungê ye (3,031 m, 9,944&nbsp;ft), ku wekî "çîyayê dayikê" tê zanîn, ku volqanek çalak e ku wekî yek ji cîhên herî muhtemel ên cîhanê ye ku di nav 100 salên pêş de teqînek mezin pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.volcanocafe.org/romantic-paradise-destination-the-new-decade-volcano-program-6-bali/ |sernav=Romantic Paradise Destination – The New Decade Volcano Program #6, Bali |tarîx=10 tîrmeh 2015 }}</ref> Di dawiya 2017 de Çiyayê Agung dest bi çalakiyê kir û hejmareke mezin ê mirovan ji dorê hatin derxistin, ewqas ku bi awayekî demkî balafirgeha giravê hate girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-42132912 |sernav=Mount Agung: Bali volcano alert raised to highest level |tarîx=27 çiriya paşîn 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 |xebat=BBC News }}</ref> Çiya ji navendê ber bi aliyê rojhilat ve, bi çiyayê Agung re lûtkeya herî rojhilat e. Xwezaya volkanîkî ya Bali dewlemend e û zincîreyên çiyayên wê yên bilind barana zêde peyda dike ku piştgirî dide sektora çandiniyê ya pir hilber. Li başûrê çiyayan deverek berfereh, bi domdarî dadikeve ku piraniya birincê Bali lê tê çandin. Aliyê bakur ê çiyayan bi ziravtir ber bi deryayê ve diçe û li gel birinc, sebze û dewar, qada sereke ya hilberîna qehweyê ya giravê ye. Çemê herî dirêj, çemê Ayung, bi qasî 75&nbsp;km (47&nbsp;mi) diherike. Girav bi refên koralan hatiye dorpêçkirin. Peravên li başûr xwedan qûma spî ne lê yên li bakur û rojava xwedan qûma reş in. Balî rêyên avê yên sereke tune, her çend Çemê Ho bi keştiyên piçûk ên sampan ve were rêve kirin. Peravên qûma reş ên di navbera Pasut û Klatingdukuh de ji bo turîzmê têne pêşve xistin, lê ji xeynî perestgeha peravê Tanah Lot, hêj ji bo turîzma girîng nayên bikar anîn. Bajarê herî mezin paytexta parêzgehê, Denpasar e, li nêzî peravê başûr e. Nifûsa wê derdora 725,000 e (2020). Duyemîn bajarê herî mezin ê Bali paytexta kolonyal a kevn e, Singaraja, ku li perava bakur e û di sala 2020an de dora 150,000 mirov lê dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.express.co.uk/travel/beach/829926/Bali-holiday-travel-tips-beach |sernav=Picture perfect beaches, romantic sunsets and delicious Asian food: Discover Bali |paşnav=Stafford |pêşnav=Stephanie |tarîx=2017-07-22 |xebat=Express.co.uk |roja-gihiştinê=2017-09-14 |ziman=en }}</ref> Bajarên din ên girîng seyrangeha deryayê, Kuta, ku bi pratîkî beşek ji devera bajarî ya Denpasar e, û Ubud, ku li bakurê Denpasar-ê ye, navenda çandî ya giravê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/travel/2016/apr/09/indonesia-holiday-guide-bali-lombok-java-flores |sernav=Indonesia beginners' guide: Bali, Lombok, Java and Flores |paşnav=Sutcliffe |pêşnav=Theodora |tarîx=2016-04-09 |xebat=The Guardian |roja-gihiştinê=2017-09-14 |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Sê giravên piçûk li başûr-rojhilatê tavilê ne û hemî jî ji hêla îdarî ve beşek ji Parêzgeha Klungkung ya Bali ne: Nusa Penida, Nusa Lembongan û Nusa Ceningan. Ev giravan bi Tengava Badungê ji Balî tên veqetandin. Li rojhilat, Tengava Lombokê Bali ji Lombok vediqetîne û dabeşkirina biyogeografî di navbera faunaya qada Indomalayan û fauna cûda ya Avustralya de destnîşan dike. Veguheztin wekî Xeta Wallace tê zanîn, bi navê Alfred Russel Wallace, yê ku yekem herêmek veguhêz di navbera van her du biyomên mezin de pêşniyar kir. Dema ku asta deryayê di serdema qeşayê ya Pleistocene de daket, Bali bi Java û Sumatra û bi parzemîna Asyayê ve hat girêdan û faunaya Asyayê parve kir, lê ava kûr a Tengava Lombok berdewam kir ku Girava Lombok û arşîpela Sunda ya Biçûk veqetandî bimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî|refs= <ref name="Hinzler">Hinzler, Heidi (1995) ''Artifacts and Early Foreign Influences''. From {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Oey |pêşnavê-edîtor=Eric |sernav=Bali |url=https://archive.org/details/bali0000unse_y9m7 |weşanger=Periplus Editions |sal=1995 |cih=Singapore |rr=[https://archive.org/details/bali0000unse_y9m7/page/24 24]–25 | isbn =9625930280 }}</ref> <ref name="Lonely">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Greenway |pêşnav1=Paul |paşnav2=Lyon |pêşnav2=James |paşnav3=Wheeler |pêşnav3=Tony |sernav=Bali and Lombok |weşanger=Lonely Planet |sal=1999 |cih=Melbourne | isbn =0-86442-606-2 |rûpel=[https://archive.org/details/balilombok00gree/page/15 15] | url =https://archive.org/details/balilombok00gree/page/15 }}</ref> <ref name="ctpqur">Vickers, Adrian (1995), From {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Oey |pêşnavê-edîtor=Eric |sernav=Bali |url=https://archive.org/details/bali0000unse_y9m7 |weşanger=Periplus Editions |sal=1995 |cih=Singapore |rr=[https://archive.org/details/bali0000unse_y9m7/page/26 26]–35 | isbn =9625930280 }}</ref> <ref name="Ricklefs">{{Jêder-kitêb |paşnav=Ricklefs |pêşnav=M. C. |lînka-nivîskar=M. C. Ricklefs |sernav=A History of Modern Indonesia Since C. 1300, Second Edition |weşanger=MacMillan |sal=1993 | isbn =978-0-333-57689-2 |rûpel=289 }}</ref> }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1958an li Îndonezyayê]] [[Kategorî:Balî| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] gj5th7pfvydvf00ow0i195matf6h03r 0 129162 2083489 1834805 2026-08-03T04:47:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083489 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Taxobox | image = Agelasticus cyanopus -Argentina-8.jpg | image_width = | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | subclassis = [[Passeriformes]] | infraclassis = | superordo = | ordo = | familia = [[Icteridae]] | subfamilia = | genus = '''''Agelasticus''''' | genus_authority = | diversity_link = | diversity = | synonyms = }} '''''Agelasticus''''', celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya ''[[Icteridae]]yê'' ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=915669#null |sernav=ITIS - Report: Leiothrichidae |malper=www.itis.gov |roja-gihiştinê=2022-08-13 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Cinsên-teyran-şitil}} [[Kategorî:Cinsên çûkan]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkaya Başûr]] c4z4l4hzhce77n7tg0luc5eehm2nlhi 0 129331 2083467 1962535 2026-08-03T01:12:41Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083467 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|thumb|Stonewall Inn li gundê hevzayend ên Greenwich Village, Manhattan, cîhê serhildanên 28ê Hezîrana 1969-an Stonewall, dergûşa tevgera nûjen a mafên LGBT li çaraliyê cîhanê, bi alayên serbilindiya rengan hatiye xemilandin.<ref name="GayGreenwichVillage1">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-gay-rights-movement.html |sernav=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |paşnav=Rosenberg |pêşnav=Eli |tarîx=24 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190412124837/https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-gay-rights-movement.html |roja-arşîvê=12 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tîrmeh 2017 |rojname=The New York Times }}</ref><ref name="GayGreenwichVillage2">{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |sernav=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |weşanger=National Park Service, U.S. Department of the Interior |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160306222059/http://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |roja-arşîvê=6 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tîrmeh 2017 }}</ref><ref name="GayGreenwichVillage3">{{Jêder-nûçe |url=http://articles.latimes.com/2007/may/18/nation/na-gays18 |sernav=A new generation in the West Village |paşnav=Hayasaki |pêşnav=Erika |tarîx=18 gulan 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121020233259/http://articles.latimes.com/2007/may/18/nation/na-gays18 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tîrmeh 2017 |rojname=Los Angeles Times }}</ref>]] '''Dîroka êlcîbîtî (LGBT)''' vedigere yekem bûyerên tomarkirî yên [[evîn]] û [[cins]]î yên heman zayendî yên şaristaniyên kevnar, ku [[dîrok]]a [[Gelhe|gel]] û [[çand]]ên [[Lezbiyenî|lezbiyen]], [[gey]], [[Bîseksuelî|bîseksuel]] û [[transgender]] ([[êlcîbîtî]], [[LGBT]]) li çaraliyê [[cîhan]]ê vedihewîne. Tiştê ku piştî gelek [[sedsal]]ên çewsandinê sax maye - ku di encamê de şerm, tepisandin û nepenî ye - tenê di dehsalên dawî de hatiye şopandin û di nav vegotinên dîrokî yên serdesttir de hatiye girêdan. Di sala 1994 de, pîrozbahiya salane ya [[Meha Dîroka LGBT]] li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] dest pê kir û ji hingê ve ew li [[welat]]ên din hate hilbijartin. Ev çavdêrî ji bo ronîkirina dîroka gel, [[mafên LGBT]] û tevgerên mafên sivîl ên têkildar e. Ew di meha [[Çiriya pêşîn|cotmehê]] de li Dewletên Yekbûyî tê dîtin, ku di 11ê Cotmehê de [[Roja Derketinê ya Neteweyî]] tê de ye.<ref name="glsen">{{Jêder-malper |url=http://www.glsen.org/cgi-bin/iowa/educator/library/record/816.html |sernav=LGBT History Month Resources |weşanger=Glsen.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130618034421/http://www.glsen.org/cgi-bin/iowa/educator/library/record/816.html |roja-arşîvê=18 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Li [[Keyaniya Yekbûyî]] ji sala [[2005]]an û vir ve di [[sibat]]a 2005an de hat dîtin ku hevdem e bi rakirina Beşa 28an a sala [[2003]]an, ku rayedarên herêmî qedexe kiribû ku hevzayendî "pêşvebirina" hevzayendîtiyê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Legislation&title=Local+Government+Act+&Year=2003&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&TYPE=QS&PageNumber=1&NavFrom=0&parentActiveTextDocId=819204&ActiveTextDocId=819364&filesize=374 |sernav=Local Government Act 2003 (c. 26) – Statute Law Database |tarîx=2011-05-27 |weşanger=Statutelaw.gov.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191018021402/http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/26/section/122 |roja-arşîvê=18 çiriya pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref><ref>[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1988/Ukpga_19880009_en_5.htm Local Government Act 1988 (c. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122112358/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1988/Ukpga_19880009_en_5.htm|date=November 22, 2005}}, section 28. Accessed July 1, 2006 on opsi.gov.uk.</ref> Serkeftinek pîroz di dîroka LGBT de çêbû dema ku keybanû [[Beatrix ( Holenda|Beatrix]] qanûnek îmze kir ku [[Holenda]] bibe welatê yekem ku [[zewaca hevzayendan]] qanûnî kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.google.com/books/edition/Homosexuality_and_the_Law/IwNhIK9Fn1sC?hl=en&gbpv=1&dq=queen+beatrix+same+sex+marriage&pg=PA191&printsec=frontcover |sernav=Homosexuality and the Law: A Dictionary |weşanger=Abc-Clio |sal=2001 |isbn=9781576072677 }}</ref> == Dema kevnare == Dema ku meriv li Yewnanistan û Romaya kevnar nêzikî lêkolînê dibe, divê were hesibandin ku têgeha nûjen a homoseksueliyê nikare were sepandin. Her weha divê were zanîn ku darizandina civakî ya li hember kiryarên cinsî ne li gorî meyla zayendî an zayenda hevjînê bû. Di şûna wê de, di seksa anal de di berçavgirtina rolan de, çalak an pasîv, cûdahî hebû. Rola çalak bi mêraniyê re, rola pasîv bi jinbûn, an jî kêmbûna mêraniyê ve girêdayî bû. == Asyaya Rojhilat û Pasîfîk == === Çîn === [[Wêne:Woman_spying_on_male_lovers.jpg|thumb|Jinek ku li cotek evîndarên mêr sîxurî dike. Çîn, Xanedaniya Qing.]] Homoseksueliya mêr ji demên kevnar ve li Çînê hatiye pejirandin û di gelek berhemên navdar ên edebiyata çînî de behsa wê hatiye kirin. [[Konfusyus|Konfuçyûsîzm]], ku di serî de felsefeyek civakî û siyasî ye, hindik li ser zayendîtiyê sekinî, çi homoseksuel be an heteroseksuel. Berevajî vê, rola jinan di dîroka çînî de kêm girîngiyek erênî tê dayîn, ku tomarên lezbiyeniyê bi taybetî kêm in. Dîsa jî, di hin pirtûkên dîrokê de danasîna lezbiyenan jî hene. Tê bawer kirin ku homoseksuelî di xanedanên Song, Ming û Qing de popûler bû. === Japonya === [[Wêne:'Bewhiskered_Man_Importuning_a_Wakashû'_by_Miyagawa_Isshô.jpg|thumb|'Bewhiskered Man Importuning a Wakashû' , ji hêla Miyagawa Isshô, 1736 heta 1744]] Qeydên mêrên ku li Japonyayê bi mêran re seksê dikin digihêjin demên kevnar. Lêbelê, ew di serdema Edo de ji zanyaran re herî zêde diyar bûn. Pratîkên dîrokî yên homoseksueliyê bi gelemperî li Japonyayê wekî wakashudō (若衆道, lit. 'rêya wakashu') û nanshoku (男色, lit. 'rengên nêr') tê binavkirin.<ref name=":02">{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Nature of Sexuality: The Three Codes Framing Homosexuality in Modern Japan |paşnav=Furukawa |pêşnav=Makoto |rr=99,100, 108, 112 }}</ref> Saziya wakashudō li Japonya bi gelek awayan dişibihe pederastiyê li Yewnanistana kevnar. Zilamên pîr bi gelemperî bi zilamên ciwan re (wakashu), bi gelemperî di xortaniya xwe de, bi têkiliyên romantîk û cinsî re mijûl dibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Life of a Wakashu, Japan's Third Gender (Male-Male Romance in Edo Japan) |url=https://www.youtube.com/watch?v=bzG4UOaGy7M |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-03-25 }}</ref><ref name="Chira2017">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2017/03/10/arts/design/when-japan-had-a-third-gender.html |sernav=When Japan Had a Third Gender |paşnav=Chira |pêşnav=Susan |tarîx=2017-03-10 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |roja-gihiştinê=2022-03-25 }}</ref> Di wêjeya klasîk a Japonî de Çîroka Genji, ku di Serdema Heian de hatiye nivîsandin, mêr pir caran ji bedewiya kurên ciwan dihejin. Di dîmenekê de lehengê nêr ji aliyê xanimekê ve tê redkirin û li şûna wê bi birayê wê yê ciwan re radizê: "Gencî kurik li kêleka xwe daxiste xwarê... Gencî, ji aliyê xwe ve, an jî wisa tê zanîn, kurik ji xwişka sar balkêştir dîtiye. ".<ref>''The Tale of Genji''. Edward G. Seidensticker (trans.) p. 48.</ref> Di hin referansan de behsa împaratorên ku di têkiliyên homoseksuel de ne û "kurên spehî yên ku ji bo armancên zayendî" ji hêla împaratoran ve hatine girtin.<ref>Ed. Wayne Dynes, ''Encyclopaedia of Homosexuality'', New York, 1990, p6352</ref> Di berhemên wêjeyî yên din de mirov dikare referansên ku Leupp jê re gotiye "pirsgirêkên nasnameya zayendî"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Male colors : the construction of homosexuality in Tokugawa Japan |url=https://archive.org/details/malecolorsconstr0000leup |paşnav=P. |pêşnav=Leupp, Gary |tarîx=1995 |weşanger=University of California Press |isbn=052091919X |cih=Berkeley |oclc=43475917 }}</ref> bibîne, wek çîroka ciwanê ku evîndarê keçikekê dibe, ya ku ku bi rastî jî nêrekî travestî ye. Shunga Japonî wêneyên erotîk in ku di nav wan de evîna hevzayendî û dijber-zayendî hene. == Pasîfîkê Başûr == Di hin civakên Melanezyayê de, nemaze li Papua Gîneya Nû, têkiliyên hevzayendî, heta nîveka sedsala borî, parçeyek yekbûyî ya çandê bûn. Mînakî Etoro û Marind-anim, heteroseksuelî wekî guneh didîtin û li şûna wê hevzayendî pîroz dikirin. Di çend çandên kevneşopî yên Melanezyayî de, xortek ciwan dê bi xortek mezin re were heval kirin ku dê bibe şêwirmendê wî û yê ku dê wî (bi devkî, analî, an serpê, li gorî qebîleyê û li gorî eşîrê) di nav çend salan de bi awayekî zayendî "av bide". <ref name="melanesia">{{Jêder-kitêb |sernav=Ritualized Homosexuality in Melanesia |paşnav=Herdt |pêşnav=Gilbert H. |weşanger=University of California Press |sal=1984 |isbn=0-520-08096-3 |rr=128–36 }}</ref> == Hindistan == Di nav metnên Hindu û Vedî de gelek ravekirinên pîroz, nîvxwedayan, û hetta Xwedayê Bilind jî hene ku normên zayendî derbas dike û gelek tevliheviyên zayendî diyar dike. Di helbesta destana Hindî ya kevnar de çend mînak hene ku ji hêla xweda û xwedawendan ve têne teswîrkirin û yekîtiyên heman zayendî ne. Çend çîrok hene ku evîna di navbera heman zayendan de bi taybetî di nav padîşah û şahbanûyan de nîşan didin. Kama Sutra, peymana Hinduîzma kevnar a Hindî ya ku li ser evînê ye, li ser hestên heman zayendan diaxive. Di perestgehên Hindu yên mîna Khajuraho de gelek teswîrên kiryarên cinsî yên heman-zayendî hene. Çend esilzade û împaratorên Mogolî û mîrên din ên misilman ên Asyaya Başûr tê zanîn ku xwedî meyla homoseksuel in.<ref name="thestrand">{{Jêder-malper |url=https://thestrand.ca/now-you-see-us-now-you-dont/ |sernav=Now you see us, now you don't |tarîx=16 sibat 2021 |weşanger=The Strand |roja-gihiştinê=2022-05-28 }}</ref><ref name="scroll">{{Jêder-malper |url=https://scroll.in/article/810093/orlando-shooting-its-different-now-but-muslims-have-a-long-history-of-accepting-homosexuality |sernav=Orlando shooting: It's different now, but Muslims have a long history of accepting homosexuality |weşanger=Scroll.in |roja-gihiştinê=2022-05-27 }}</ref><ref name="thehindu">{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/books/books-columns/an-emperor-with-foibles/article5692770.ece |sernav=An emperor with foibles |paşnav1=Salam |pêşnav1=Ziya Us |tarîx=15 sibat 2014 |xebat=The Hindu |roja-gihiştinê=2022-05-27 }}</ref> Li Asyaya Başûr Hîcra kasteke zayenda sêyemîn, an jî grûpeke transgender e ku bi roleke jinê dijîn. Hîcra dibe ku nêr yan jî interseks û hinek jî mê çêbûbin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://galva108.org/deities.html |sernav=Gay and Lesbian Vaishnava Association, Inc |weşanger=Galva108.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131023063544/http://galva108.org/deities.html |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> == Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê == === Misir === ==== Misira kevnare ==== [[Wêne:Egyptian_homosexual_ostraca.jpg|thumb|Ostraca serdema Ramesside, ku cotek pederastîk (kurek û mêrek) bi hev re seksê nîşan dide]] Khnumhotep û Niankhkhnum, manikurîstên li Qesra Fîrewn Niuserre di dema Xanedaniya Pêncemîn a Firewnên Misrê de, 2400 BZ,<ref>Thomas A Dowson, "Archaeologists, Feminists, and Queers: sexual politics in the construction of the past". In Pamela L. Geller, Miranda K. Stockett, eds., ''Feminist Anthropology: Past, Present, and Future'', pp. 89–102. University of Pennsylvania Press 2006, {{ISBN|0-8122-3940-7}}</ref> tên texmîn kirin ku gey bûne li ser bingeha temsîla wan ku di tirba wan ya hevpar de poz bi poz xwe hembêz kirine. Fîrewn Neferkare û General Sasenet, çîrokek Keyaniya Navîn, li ser têkiliya nehênî ya hevzayend a padîşah bi yek ji generalên wî re vedigere. Dibe ku ew behsa Fîrewn Pepi II ya rastîn bike, ku dibe ku hevzayend bû.<ref>Wit and Humour in Ancient Egypt, Houliban, P</ref><ref>Greenberg, David, ''The Construction of Homosexuality'', 1988; Parkinson, R.B., ''<nowiki/>'Homosexual' Desire and Middle Kingdom Literature'' Journal of Egyptian Archaeology, vol. 81, 1995, pp. 57–76; [[Dominic Montserrat|Montserrat, Dominic]], ''Akhenaten: History, Fantasy, and Ancient Egypt'', 2000. More details at [http://wanderingcaravan-bronzebuckaroo.blogspot.com/2007/11/clandestine-affair-pharaoh-neferkare.html] & [http://epistle.us/hbarticles/ancientegypt1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218052055/http://epistle.us/hbarticles/ancientegypt1.html|date=February 18, 2017}}</ref> ==== Misira koptîk ==== Rûpela "Ashmolean Parchment AN 1981.940" a sedsala 6-an-7-an di zimanê Koptî de yekane mînakê evînek di navbera mêran de peyda dike. Di vê pelê de şîretek zilamek bi navê Apapolo, kurê Nûh heye, da ku hezkirina zilamek din Phello, kurê Maure, diyar bike. Phello heta ku Apapolo nebîne û xwesteka paşîn têr neke dê nerehet be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://papyrus-stories.com/2021/06/15/ancient-same-sex-love-spells/ |sernav=Ancient Same Sex Love Spells |paşnav=Cromwell |pêşnav=Jennifer |tarîx=15 hezîran 2021 |malper=papyrus-stories.com |roja-gihiştinê=9 nîsan 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Smither |pêşnav1=Paul C. |tarîx=1939 |sernav=A Coptic Love-Charm |url=https://www.jstor.org/stable/3854650 |kovar=[[Journal of Egyptian Archaeology]] |cild=25 |hejmar=2 |rr=173–174 |doi=10.2307/3854650 |jstor=3854650 |roja-gihiştinê=9 nîsan 2022 }}</ref> ==== Misira serdema navîn ==== Îslama Sunnî di sedsalên piştî fetha Misilmanan a Misrê de, di dawiyê de Xirîstiyanî wekî dînê serdest ê Misrê bi cih kir. Nifûsa Misirê ya xwecihî li hember tevgerên homoseksuel tolerans bû, lê desthilatdariya olî ya îslamê ji tevgerên homoseksuel û rolên zayendî yên ne kevneşopî dilgiran bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/homosexuality-ii |sernav=HOMOSEXUALITY ii. IN ISLAMIC LAW |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2020-12-12 }}</ref> Lêbelê, zagona îslamî beşek piçûktir a tevgerên homoseksuel ên pederastiyê qebûl kir, ji ber ku balkêşiya xortên mêr ên femînîn wekî xwezayî û bi rolên zayendî yên misilman ên kevneşopî re lihevhatî dihat dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/475493646 |sernav=Before homosexuality in the Arab-Islamic world, 1500–1800 |paşnav=El-Rouayheb |pêşnav=Khaled |tarîx=2005 |weşanger=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-72990-9 |cih=Chicago |oclc=475493646 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Travels Through Syria and Egypt |paşnav=Volney |pêşnav=Constantin-François |weşanger=Nabu Press |sal=2010 |isbn=978-1144515759 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/35526232 |sernav=Islamic homosexualities: culture, history, and literature |paşnav1=Murray |pêşnav1=Stephen O. |paşnav2=Roscoe |pêşnav2=Will |tarîx=February 1997 |isbn=0-8147-7467-9 |cih=New York |oclc=35526232 }}</ref> === Asûrî === Di zagonên Asûriya Navîn de (1075 B.Z.) tê gotin: Ger zilamek bi hevalê xwe yê leşkeriyê re bikeve meriyetê, ewê wî bikin eunuch.<ref>Being a Man: Negotiating Ancient Constructs of Masculinity (Studies in the History of the Ancient Near East), by Ilona Zsolnay, 2016, p. 48 {{ISBN hewce ye|tarîx=gulan 2024}}</ref> Ev zagona herî kevin e ku tê zanîn têkiliya mêr bi mêr di artêşê de mehkûm dike.[40] Tevî van qanûnan, sûcên seksê di civaka Suryaniyan de çi homoseksuel be, çi heteroseksuel bi heman awayî dihatin cezakirin.<ref>Greenberg, p. 126</ref> Hunera ku têkiliya anal bi wêneyan dike mijar wekî beşek ji rêûresmek olî tê meşandin, ji hezarsala 3mîn berî zayînê û vir ve hene. Wekî din, gotara 'Homosexualität' di Reallexicon der Assyriologie de dibêje, "Homoseksuelî bi xwe bi vî rengî li tu derê wekî bêexlaqî, wekî nexweşiya civakî, an wekî binpêkirina qanûnek mirovî û Xwedêyî nayê mehkûm kirin. Her kes karibû bi serbestî pêk bîne, çawa ku her kes dikaribû serdana fahîşeyekê bike, bi şertê ku ew bê şîdet û bê zorê hatibe kirin, û bi tercîh bi qasî ku rola pasîf bigire. Ku tiştek xirab ji hêla dînî ve di hezkirina homoseksuel a di navbera mêran de tunebû, ji hêla rastiya ku wan ji bo Xwedê dua dikirin tê dîtin. Eşkere xuya dike ku Mezopotamiyan di kirinên homoseksuel ên di navbera razîbûna mezinan de tiştek xelet nedîtin."<ref>G. R. Driver and J. C. Miles, The Assyrian Laws (Oxford, Clarendon Press [1935]), 71.</ref><ref>Reallexicon der Assyriologie 4, 467.</ref><ref>[https://biblicalstudies.org.uk/article_attitude_wenham.html The Old Testament Attitude to Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221203531/https://biblicalstudies.org.uk/article_attitude_wenham.html|date=December 21, 2019}} by Gordon J Wenham, Expository Times 102.9 (1991): 259–363.</ref> === Îsraêl === Qanûna Mûsa ya kevnar (Tewrat) ji mêran re qedexe dike ku bi mêran re derewan bikin (ango, ji têkiliya cinsî) di Leviticus 18 de û çîrokek hewldana destavêtina homoseksuel di Destpêbûn 19 de, di çîroka Sodom û Gomorrah de dide. Piştî wê yekê bajar zû bi "kevir û agir, ji aliyê Xudan ve" hatiye wêrankirin<ref name="S&G">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=i9lA3UVoHjAC&q=Sodom+gomorrah%E2%84%8520destruction&pg=PA159 |sernav=Sodom and Gomorrah: History and Motif in Biblical Narrative |paşnav1=Fields |pêşnav1=Weston W. |tarîx=1997 |weşanger=A&C Black |isbn=9780567062611 |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 }}</ref><ref name="SG2">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qJMA_zTueTMC&q=Sodom+gomorrah |sernav=A Tale of Two Cities: Sodom and Gomorrah in the Old Testament, Early Jewish and Early Christian Traditions |paşnav1=Loader |pêşnav1=J. A. |tarîx=1990 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=9789024253333 |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 }}</ref> û cezayê îdamê li rûniştevanên wan û jina Lût ku wergeriya stûneke xwê, ji ber ku xwe zivirî da ku hilweşandina bajêr temaşe bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=exFhAAAAcAAJ&q=wife+of+lot&pg=PA60 |sernav=On Restitution; Lot and his Wife; The Rich Man; Christian Composure; [sermons] by ... F. S. ... translated from the German, by Miss Slee |paşnav1=STRAUSS |pêşnav1=Gerhard Friedrich Abraham |paşnav2=SLEE |pêşnav2=Jane Mary |tarîx=1837 |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401102700/https://books.google.com/books?id=exFhAAAAcAAJ&q=wife+of+lot&pg=PA60 |roja-arşîvê=1 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vSpkAAAAcAAJ&q=wife+of+lot&pg=PA14 |sernav=Lot's Wife. A sermon at Paule's Crosse [on Luke xvii. 32. By R. W., i.e. R. Wilkinson.] |nivîskar1=R. W |tarîx=1607 |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401102709/https://books.google.com/books?id=vSpkAAAAcAAJ&q=wife+of+lot&pg=PA14 |roja-arşîvê=1 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di Dubarekirina Şerîetê 22:5 de, travestî wekî "mehrûm" tê mehkûmkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7fsoDAAAQBAJ&q=deuteronomy+cross-dressing&pg=PA39 |sernav=Dressing Judeans and Christians in Antiquity |paşnav1=Upson-Saia |pêşnav1=Kristi |paşnav2=Daniel-Hughes |pêşnav2=Carly |paşnav3=Batten |pêşnav3=Alicia J. |tarîx=2016 |weşanger=Routledge |isbn=9781317147978 |rûpel=39 |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401102714/https://books.google.com/books?id=7fsoDAAAQBAJ&q=deuteronomy+cross-dressing&pg=PA39 |roja-arşîvê=1 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KcD7nVelXJgC&q=deuteronomy+cross-dressing&pg=PR10 |sernav=Cross Dressing, Sex, and Gender |paşnav1=Bullough |pêşnav1=Vern L. |paşnav2=Faan |pêşnav2=Vern L. |paşnav3=Bullough |pêşnav3=Bonnie |tarîx=1993 |weşanger=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812214314 |rûpel=x |ziman=en |roja-gihiştinê=18 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401102723/https://books.google.com/books?id=KcD7nVelXJgC&q=deuteronomy+cross-dressing&pg=PR10 |roja-arşîvê=1 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> === Persia === Di Îslama pêş-modern de “baweriyeke berbelav hebû ku ciwanên bê rîh xwedan cêribandinek bi zilamên mezin in ... .”<ref>El-Rouayheb, 2005. Op.cit. p. 115 {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2021}}</ref> Helbestvanên Misilman -pir caran sûfî- li welatên Erebên serdema navîn û li Farisan ji xortên şerabê yên spehî yên ku di meyxanan de ji wan re xizmet dikirin, helbest nivîsandin. Li gelek deveran pratîk di demên nûjen de ma, wekî ku ji hêla Richard Francis Burton, André Gide, û yên din ve hatî belge kirin. Mijarên homoerotîk di helbest û edebiyatên din de hebûn ku ji serdema navîn û vir ve ji hêla hin misilmanan ve hatine nivîsandin û evîna di navbera mirovan de pîroz dikirin. Di rastiyê de ev ji vegotinên balkişandina jinan pirtir bûn.<ref name="autogenerated1">''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', MacMillan Reference USA, 2004, p. 316</ref> === Împeratoriya Osmaniyan === Beriya ku tercîhên zayendî nasname diyar dikirin, mêrên ku mêrên din hez dikirin, wekî endamên bineçandeyek biyolojîkî, cihêreng û bi xwezayek domdar nedihatin dîtin. Ji ber ku jin û mêr weke dijber nehatin dîtin, têkiliyên hevzayendî li dijî xwezayê nehatin dîtin. (Bi rastî, jin wek zilamên biyolojîkî yên bi kêmasî dihatin hesibandin.)<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1273556731 |sernav=The Ottomans : khans, caesars, and caliphs |paşnav=author. |pêşnav=Baer, Marc David, 1970- |tarîx=5 çiriya pêşîn 2021 |isbn=978-1-5416-7377-9 |oclc=1273556731 }}</ref> == Amerîkaya berî Kolumbus == [[Wêne:Catlin_-_Dance_to_the_berdache.jpg|thumb|Wêneya/şirovekirina George Catlin ya mirovên Sac û Fox Nation, bi navê Dance to the Berdache, ji aliyê George Catlin (1796–1872); Saziya Smithsonian, Washington, DC]] Di nav gelên xwecî yên Amerîkaya berî kolonîzekirina Ewropî de, çend neteweyan ji bo kesên homoseksuel, bîseksuel, û nelihevhatinên zayendî rêz girtine; di hin civakên xwecihî de ev rolên civakî û manewî hê jî têne dîtin.<ref name="Estrada">Estrada, Gabriel S. 2011. "[http://nativeout.com/wp-content/uploads/2013/09/Two-Spirits-Nadleeh-and-Navajo-LGBTQ2-Gaze.pdf Two Spirits, Nádleeh, and LGBTQ2 Navajo Gaze]." ''American Indian Culture and Research Journal'' 35(4):167–90. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513044527/http://nativeout.com/wp-content/uploads/2013/09/Two-Spirits-Nadleeh-and-Navajo-LGBTQ2-Gaze.pdf|date=May 13, 2015}}</ref> Digel ku çandên xwecihî yên ku van rolan diparêzin (an jî pejirandine) navên xwe hene, bi zimanên xwe, ji bo van kesan<ref name="terms">"[http://nativeout.com/twospirit-rc/two-spirit-101/two-spirit-terms-in-tribal-languages/ Two Spirit Terms in Tribal Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102172337/http://nativeout.com/twospirit-rc/two-spirit-101/two-spirit-terms-in-tribal-languages/|date=January 2, 2015}}" at ''NativeOut''. Accessed 23 Sep 2015</ref> têgehek nûjen a pan-Hindî heye ku hinan wek "Du-Ruh" pejirandine.<ref name="NativeOut101">"[https://web.archive.org/web/20141210110520/http://nativeout.com/twospirit-rc/two-spirit-101/ Two Spirit 101]" at ''NativeOut'': "The Two Spirit term was adopted in 1990 at an indigenous lesbian and gay international gathering to encourage the replacement of the term [[berdache]], which means, 'passive partner in sodomy, boy prostitute.'" Accessed 6 April 2016</ref> Di çanda kevneşopî de ku van rolan pîroz dibîne, ev kes di destpêka jiyanê de têne naskirin, bi şêwazek guncav têne mezin kirin, ji Kal û pîran fêrî adet, erkên giyanî û civakî yên ku van kesan di nav civakê de bi cih tînin. == Afrîkaya Sub-Sahrayî == === Lesotho === Antropologîst Stephen Murray û Will Roscoe ragihandin ku jinên li Lesoto bi "têkiliyên demdirêj, erotîk" ên ku ji hêla civakî ve hatine pejirandin, bi navê motsoalle (biwêj. 'Hevalê Taybet') ve girêdayî ne. Gelek caran, têkiliyeke motsoalle bi cejneke rîtuelî û bi jêhaydarbûna civakê re dihat pîrozkirin.<ref name="murrayroscoe3">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |sernav=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |weşanger=[[St. Martin's Press]] |sal=1998 |isbn=0-312-23829-0 |paşnavê-edîtor=Murray |pêşnavê-edîtor=Stephen |lînka-edîtor=Stephen O. Murray |cih=New York |edîtor2=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Têkiliyên Motsoalle bi gelemperî di nav keçên dibistanê de hebûn ku ew mîna celebek "hezkirina zarokatiyê" an şêwirmendiyê dihate dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sullivan |pêşnav=Jason |tarîx=17 hezîran 2016 |sernav=Eras in Education "Mummy-Baby" Relationships in 1950s Lesotho: Learning About Loving |url=https://www.voicemagazine.org/articles/articledisplay.php?ART=6951 |kovar=The Voice Magazine |cild=24 |roja-gihiştinê=22 hezîran 2016 |roja-arşîvê=2017-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202001930/https://www.voicemagazine.org/articles/articledisplay.php?ART=6951 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê, ji têgîna lezbiyeniyê ya rojavayî cûdatir, têkiliyên motsoalle wekî "alternatîfek zewaca heteroseksuel" nayên dîtin. " Têkiliyên Motsoalle bi gelemperî wekî têkiliyek zayendî û romantîk a rast nayên dîtin ji ber têgîna Sesotho ya zayendî, ku li gor wan seks wekî kiryarek zayendî nayê hesibandin heke yek ji wan ne mêr be Her ku Lesotho nûjentir bû, wan civakan xwe nêzikî çanda rojavayî kirin û ji ber vê yekê homofobî belawtir bû. Kendall hîpotez dike ku her ku ramanên rojavayî belav bûn, ramana ku jin dikarin bi hev re cinsî bin, digel homofobîyê, bûn sedema windabûna têkiliyên motsoalle.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dickemann |pêşnav=Jeffrey M. |tarîx=2001 |sernav=Female Desires: Same-Sex Relations and Transgender Practices Across Cultures (Review) |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-sexuality_2001-01_10_1/page/122 |kovar=Journal of the History of Sexuality |cild=10 |hejmar=1 |rr=122–126 |doi=10.1353/sex.2001.0008 |s2cid=142980092 }}</ref> Di salên 1980-an de, cejnên rêûresmê ku berê ji hêla civakê ve ji bo motsoalle dihatin pîroz kirin, winda bûn. Îro, piraniya têkiliyên motsoalle bi giranî winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tommy Boys, Lesbian Men and Ancestral Wives: Female Same-Sex practices in Africa |paşnav=Wieringa |pêşnav=Saskia |weşanger=Jacana Media |sal=2005 |isbn=9781770090934 |paşnavê-edîtor=Morgan |pêşnavê-edîtor=Ruth |rr=295–296 |beş=Women Marriages and Other Same-Sex Practices: Historical Reflections on African Women's Same-Sex Relations |paşnavê-edîtor2=Wieringa |pêşnavê-edîtor2=Saskia |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=YGvp0LnYN7cC&q=motsoalle&pg=PA8 }}</ref> === Azande === Di nav gelê Zande yên Kongo de, saziyek civakî ya mîna pederastiyê li Yewnana Kevnar hebû. E. E. Evans-Pritchard her weha tomar kir ku şervanên mêr Azande bi rêkûpêk di navbera diwanzdeh û bîst saliya xwe de kur-jinên xwe digirtin, yên ku di karên malê de arîkar dikirin û bi mêrên xwe yên mezin re beşdarî seksê di navbera hev de bûn. Ev pratîk di destpêka sedsala 20-an de, piştî ku Ewropiyan kontrola welatên Afrîqayê bi dest xistibûn, mir, lê ji hêla rûspiyên ku ew pê re axivîn, ji Evans-Pritchard re hate vegotin.<ref name="evanspritchard">[[E. E. Evans-Pritchard|Evans-Pritchard, E. E.]] (December 1970). "Sexual Inversion among the Azande". ''American Anthropologist'', New Series, 72(6), 1428–34.</ref> Di salên 1930-an de Evans-Pritchard li ser bingeha raporên Azande yên mêr, agahiyên li ser têkiliyên zayendî yên di navbera jinan de tomar kir. mûz an jî xwarinek ku di şiklê felekê de hatiye xêzkirin.<ref name="Rupp2009">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/isbn_9780814775929 |sernav=Sapphistries: A Global History of Love between Women |paşnav=Rupp |pêşnav=Leila J. |tarîx=2009-12-01 |weşanger=NYU Press |isbn=9780814776445 |ziman=en |jêgirtin=Zande. |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Li gorî Azandeyên nêr, jin ji bo ku li kêfê bigerin evîndarên jin dibirin û hevjînan bi mûz an jî xwarinên ku di şiklê penîsê de hatiye xêzkirin, dikirin nava hev.Evans-Pritchard jî destnîşan kir ku Azandeyên nêr ji jinan ditirsiyan ku evîndarên jin bigirin, ji ber ku ew dikaribûn mêran wekî nepêwîst bibînin. == Ewropa == === Antîka klasîk a li Ewropayê === ====== Keltên kevnare ====== Li gorî [[Arîstotelês]], her çend piraniya "netewên şerker" bi xurtî ji jinên xwe bandor bûne, Kelt di nav wan de ne asayî bûn ji ber ku zilamên wan eşkere hezkiriyên mêr tercîh dikirin (Siyaset II 1269b).<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/pederastypedagog00perc/page/18 |sernav=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |nivîskar=Percy, William A. |weşanger=University of Illinois Press |sal=1996 |isbn=0-252-06740-1 |rûpel=[https://archive.org/details/pederastypedagog00perc/page/18 18] |roja-gihiştinê=2009-09-18 }}; Rankin, H.D. ''Celts and the Classical World'', p. 55</ref> H. D. Rankin di Celts and the Classical World de destnîşan dike ku "Athenaeus vê şîroveyê vedibêje (603a) û her weha Ammianus (30.9). Wisa xuya dike ku ramana giştî ya kevnariyê ye."<ref>Rankin, p. 55{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2021}}</ref> Rîtorîzan û rêzimannas Athenaeus, îdiayên ku Diodorus Siculus di sedsala yekê BZ de hatine kirin dubare kir (Bibliotheca historica 5:32), nivîsî ku jinên Keltî xweşik bûn lê mêran tercîh dikirin ku bi hev re razin. Diodorus pêştir çû û got ku "ciwan xwe pêşkêşî xerîban dikirin û eger pêşniyar bê redkirin wan vê yekê wek heqaret li wan didîtin". Rankin amaje dike ku çavkaniya dawî ya van îddîayan îhtîmal e ku Poseidonius be û texmîn dike ku dibe ku ev nivîskar "rîtuelên girêdanê" yên mêran tomar bikin.<ref>Rankin, p. 78</ref> === Yewnanistana kevnare === [[Wêne:Kiss_Briseis_Painter_Louvre_G278_full.jpg|thumb|Hevjînên nêr (erastes û eromenos) hevdû maç dikin (Kasa fîgurên sor ên Attîkê, nêz. 480 BZ)]] [[Wêne:NAMA_Sappho_lisant.jpg|thumb|Sappho ji rêhevalên xwe re helbest dixwîne, li ser guliyek Attîkê ya c. 435 BZ.]] Têkiliyên hevzayendî şûna zewaca di navbera jin û mêr de negirt, lê beriya wê û li kêleka wê çêbû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sex and Sexuality in Classical Athens |url=https://archive.org/details/sexsexualityincl0000robs |paşnav=Robson |pêşnav=James |weşanger=Edinburgh University Press |sal=2013 |isbn=978-0748634149 |rûpel=[https://archive.org/details/sexsexualityincl0000robs/page/24 24] }}</ref> Zilamek gihîştî bi gelemperî ne xwediyê hevjînek zilamê gihîştî ye (bi îstîsnayên mîna Îskenderê Mezin û Hephaestionê heman temenî) lê zilamê pîr bi gelemperî ji ciwanek eromenos (hezkirî) re erastes (evîndar) be. Mêr di heman demê de dikarin xortên ciwan wekî hevjînan bigerin, wekî ku ji hêla hin belgeyên pêşîn ên di derbarê têkiliyên pederastîkî yên heman-zayendî de, ku ji Yewnanistana kevnar têne destnîşan kirin, têne xuyang kirin. Gelek caran ew li hember jinan dihatin pejirandin.[navnîşana pêdivî ye] <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sex and Sexuality in Classical Athens |url=https://archive.org/details/sexsexualityincl0000robs |paşnav=Robson |pêşnav=James |weşanger=Edinburgh Press |sal=2013 |isbn=978-0748634149 |rûpel=[https://archive.org/details/sexsexualityincl0000robs/page/n27 2] }}</ref> Her çend kurên koledar dikaribûn bikirin jî, diviyabû ku kurên azad bêne pirskirin, û materyalên kevnar destnîşan dikin ku bav jî diviyabû ku razîbûna têkiliyê bide. Têkiliyên hevzayendan wek saziyek civakî dihatin dîtin ku bi demê re û ji bajarekî bo bajarekî din bi cûrbecûr hatine avakirin. Pratîka fermî, têkiliyek erotîk lê bi gelemperî di navbera zilamek mezin a azad û ciwanek azad de têkiliyek ji ber feydeyên pedagojîk û wekî navgînek kontrolkirina nifûsê hate bi nirx kirin, her çend carinan ji ber sedema nexweşiyê hate tawanbar kirin. Platon pesnê feydeyên wê di nivîsên xwe yên destpêkê de [mînak, Phaedrus di Sempozyûmê de (385–370 BZ)] lê di berhemên xwe yên dawî de qedexekirina wê pêşniyar kir [mînak, di Qanûnan de (636D & 835E)<ref name="plato2">Plato, Laws, 636D & 835E{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2021}}</ref>). Di Sempozyûmê (182B-D) de, Platon qebûlkirina homoseksueliyê bi demokrasiyê re û tepeserkirina wê bi despotîzmê re dike yek, û nivîsiye ku homoseksuelî "ji barbaran re ji ber hukûmetên wan ên despotîk şerm e, çawa ku felsefe û atletîzm jî, xuya ye ku ne di berjewendiya serdestên weha de ye ku ramanên mezin di nav mijarên wan de çêbibin, an hevaltî an yekîtiyên laşî yên bi hêz, wek hemî evîna bi taybetî ji bo hilberîna xweş."<ref name="boswell1">{{Harvnb|Boswell|1980}}</ref> Arîstotelês, di Polîtîkayê de, fikirên Platon ên derbarê rakirina homoseksueliyê red kir; ew rave dike ku barbarên mîna Keltiyan hevzayendîtiyê wek rûmeteke taybet didîtin, lê Girîtan jî ew ji bo birêkûpêkkirina nifûsê bi kar tînin.<ref name="boswell1" /> Îdeal hebû ku her du heval ji evîna ku bi Eros ve hatî sembolîze kirin îlhama xwe girtine, ew erastesê ku perwerde, rêberî û diyariyên guncaw pêşkêşî eromenosê wî dikir, ku bû şagird û arîkarê wî yê dilsoz, her ku zayendîtî ji hêla teorîkî ve ji kiryarên penetratîf kêm mabû û tê texmîn kirin ku di serî de ji kiryara "frottage" pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution's Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People |url=https://archive.org/details/evolutionsrainbo00roug |paşnav=Roughgarden |pêşnav=Joan |weşanger=University of California Press |sal=2013 |isbn=9781282358287 |cih=California |rûpel=[https://archive.org/details/evolutionsrainbo00roug/page/2 2] }}</ref> Her çend ev îdeal bû jî, di rastiyê de, îhtîmal e ku di gelek têkiliyên weha de fellatio û têkiliya anal pêk hatibe. Ji bo ku bibin layiqê yên din excel bikin.[navnîşana pêwîst] Encama ku jê dihat hêvîkirin başbûna hevdu ya erastes û eromenos bû, her yekê ji bo ku layiqê yê din be. [[Sapfo]], li girava [[Lesbos]]ê ji dayik bû, ji hêla Yewnaniyên paşerojê ve di navnîşa kanonîkî ya neh helbestvanên lîrîk de cih girt. Rengdêrên ku ji nav û cihê jidayikbûna wê dertên (Saffî û Lezbiyenî) paşê di destpêka sedsala 19-an de ji bo homoseksueliya jinan hatine bikar anîn.<ref name="lesbian">{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian |sernav=Lesbian |paşnav=Harper |pêşnav=Douglas |sal=2001 |weşanger=Online Etymology Dictionary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian |roja-arşîvê=30 nîsan 2008 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2009-02-07 }}</ref><ref name="sapphic">{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic |sernav=Sapphic |paşnav=Harper |pêşnav=Douglas |sal=2001 |weşanger=Online Etymology Dictionary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2009-02-07 }}</ref> Helbestên Sapfo li ser hest û hezkirina ji bo kesayetiyên cihêreng û her du zayendan disekinin. Gelek helbestên wê behsa evîn û hezkirina jinên curbecur dikin, lê ravekirinên kirinên fizîkî yên di navbera jinan de kêm in û cihê nîqaşê ne.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–46.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Greek Lyric 1: Sappho and Alcaeus (Loeb Classical Library No. 142) |weşanger=Harvard University Press |sal=1982 |isbn=0-674-99157-5 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=D. A. |cih=Cambridge, Mass. |rr=xi–xii }}</ref> === Romaya kevnare === [[Wêne:024MAD_Antinous.jpg|thumb|Peykerê Antinous (Delphi), mermerê Parianî ya pirkromî ya ku Antinous teswîr dike, di dema serweriya Hadrian (r. 117–138 CE), evîndarê wî, de hatiye çêkirin.]] Li Yewnanistana Kevnar û Frîgyayê, û paşê jî li Komara Romayê, Xweda Cybele ji aliyê komek mirovên ku kastrasyonê li xwe dikirin dihat perizîn û paşê cil û bergên jinan li xwe dikirin û xwe wekî jin bi nav dikirin.<ref name="Califia">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/sexchangespoliti0000cali |sernav=Sex Changes The Politics of Transgenderism |nivîskar=Califia, Patrick |tarîx=2003 |weşanger=[[Cleis Press]], Inc. |cih=California |lînka-nivîskar=Patrick Califia }} [[ISDN]] 1-57344-180-5</ref><ref name="Banjamin">{{Jêder-kovar |nivîskar=Benjamin, H. |lînka-nivîskar=Harry Benjamin |tarîx=1966 |sernav=The Transsexual Phenomenon |kovar=Transactions of the New York Academy of Sciences |cih=New York |weşanger=Julian Press |cild=29 |hejmar=4 |rr=428–30 |doi=10.1111/j.2164-0947.1967.tb02273.x |pmid=5233741 }}</ref> Ev fîgurên transgender ên destpêkê jî ji hêla gelek nivîskaran ve wekî modelên rola pêşîn hatine binav kirin.<ref name="Evans">{{Jêder-kitêb |sernav=Witchcraft and the Gay Counterculture |nivîskar=Evans, Arthur |tarîx=1978 |weşanger=Fag Rag Books |cih=[[Boston]] |lînka-nivîskar=Arthur Evans }}</ref><ref name="Conner">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/blossomofbonerec0000conn |sernav=Blossom of Bone: Reclaiming the Connections between Homoeroticism and the Sacred |nivîskar=Conner, R. |tarîx=1993 |weşanger=Harper |cih=San Francisco |lînka-nivîskar=Randy Conner |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di Romaya Kevn de laşê zilamê ciwan di nav baldariya zayendî ya mêr de ma, lê têkiliyên di navbera zilamên azad ên pîr û koleyan an ciwanên azad de bûn ku di seksê de rola wergir digirtin. Împeratorê Helenophile Hadrian bi têkiliya xwe ya bi Antinous re navdar e. Di civaka baviksalarî ya Romayê de, ji aliyê civakî ve dihat qebûlkirin ku hemwelatiyek zilamê mezin di têkiliyên hevzayendî de rola penetratîf bigire. Zarokên nêr ên azad bi tundî ji nêçîrvanên seksî dihatin parastin (li Lex Scantinia binêre), û zilamên ku bi dilxwazî di têkiliyên homoseksuel de rola "pasîf" dilîstin hatin şermezar kirin. Heya ku hemwelatî bi hevjînek bi statûya nizm wek kole, fahîşe, an kesek ku bêrûmet tê hesibandin, rola serdest bigire, li dijî tevgerên homoseksuel ne qanûn û ne jî sûcê exlaqî tunebûn. Împeratorê Romayê Elagabalus ji hêla hin nivîskarên nûjen ve wekî transgender tê xuyang kirin. Dihate gotin ku Elagabalus "kêfxweş bû ku jê re dibêjin mîra nê, jin, şahbanûya Hierocles." Tê texmîn kirin ku dewlemendiyek mezin pêşkêşî her cerrahekî ku karibûya genîtaliya jinê bide Elagabalus. Di dema Ronesansê de, bajarên dewlemend ên li bakurê Îtalyayê - bi taybetî Firensa û Venedîk - bi pratîka xwe ya berbelav a hezkirina hevzayendî, ku ji hêla beşek girîng a nifûsa mêr ve mijûl bûn û li gorî şêwaza klasîk a Yewnanîstan û Romayê hatine çêkirin, navdar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/forbiddenfriends00rock |sernav=Forbidden Friendships: Homosexuality and Male Culture in Renaissance Florence |nivîskar=Rocke, Michael |tarîx=1996 |isbn=0-19-512292-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/boundariesoferos00guid |sernav=The Boundaries of Eros |nivîskar=Ruggiero, Guido |tarîx=1985 |isbn=0-19-503465-1 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Dema ku Împaratorî ket bin desthilatdariya Xirîstiyanan, helwestên li hember tevgerên homoseksuel guherî; Ji bo nimûne qanûna Justinian I. == Serhildanên Stonewallê == Her çend serhildanên 28ê hezîrana 1969an, serhildanên Stonewall bi gelemperî wekî xala destpêka tevgera azadîxwaz a hevzayendan a nûjen têne hesibandin, çend xwenîşandan û çalakî beriya wê tarîxê pêk hatin. Wan nîgeraniyên xwe ji cihêkariya dijî-gay di kar û cîhên giştî de, ji dûrxistina homoseksuelan ji artêşa Dewletên Yekbûyî, tacîzkirina polîs heya muameleya homoseksuelan li Kubaya şoreşger nîşan dan. Çalakiyên destpêkê bi amadekirina civaka LGBT ji bo Stonewall û beşdarbûna hêza sembolîk a serhildanan tê hesibandin. == Zewaca hevzayendan == Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, li çend welatan tevgerek mezin heye ku zewac wekî mafek ku divê ji bo hevjînên hevzayendî were dirêj kirin. Naskirina qanûnî ya yekîtiya zewacê, li ber çavê qanûnê, di nav de ewlehiya civakî, bac, mîras û feydeyên din ên ku ji zewacên nezewicî re nayên peyda kirin, gelek mafan vedike. Sînordarkirina naskirina qanûnî ji bo zewacên dijberî rê nade ku hevzayendan bigihîjin berjewendîyên qanûnî yên zewacê. Her çend hin maf dikarin ji bilî zewacê bi rêyên qanûnî werin stendin (mînak, bi danîna peymanan), pir kes vê yekê nikarin, wek ji bo mîras, serdana nexweşxaneyê û koçberiyê. Kêmbûna naskirina qanûnî di heman demê de ji bo zewacên hevzayendan wergirtina zarokan dijwartir dike. Yekem welatê ku zewacên hevzayendan qanûnî kir Hollanda bû (2001) di bin Queen Beatrix de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-12-04/gay-marriage-same-sex-partners-can-wed-in-many-countries |sernav=In 14 Years, Same-Sex Marriage Has Spread Around the World |paşnav=Winter |pêşnav=Caroline |tarîx=4 kanûna pêşîn 2014 |weşanger=Bloomberg |roja-gihiştinê=2022-04-05 }}</ref> dema ku zewacên yekem di 1ê Avrêl, 2001 de li salona şaredariya Amsterdamê hatin kirin. Ji Tîrmeha 2022-an ve, zewacên hevzayendî qanûnî ne li 31 welatan: Hollanda (2001), Belçîka (2003), Spanya û Kanada (2005), Afrîkaya Başûr (2006), Norwêc û Swêd (2009), Portûgal, Îslenda û Arjentîn (2010), Danîmarka (2012) ), Brezîl, Fransa, Ûrûguay, Nû Zelenda (2013), Keyaniya Yekbûyî (bêyî Îrlendaya Bakur 2015), Lûksembûrg (2014), Îrlenda (2015), Kolombiya (2016), Fînlenda, Almanya (2017), Malta (2017), Awistralya (2018), Taywan, Ekvador, Awistirya (2019), Kosta Rîka (2020), Şîlî, Swîsre (2022), (2022) û li Slovenya (2022). Li Meksîkayê, zewaca hevzayendan li hemî dewletan tê nas kirin, lê tenê li Meksîko City, ku ew di 4ê Adarê, 2010-an de bandor bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/700789.html |sernav=Ratifica corte, bodas gay, válidas en todo el país |nivîskar=Carlos Áviles Allende |tarîx=10 tebax 2010 |weşanger=El Universal |ziman=es |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130621011837/http://www.eluniversal.com.mx/notas/700789.html |roja-arşîvê=21 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 îlon 2010 }}</ref><ref name="Gay marriage effective">{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com.mx/ciudad/99607.html |sernav=La primera unión gay, para marzo |paşnav=Archundia |pêşnav=Mónica |tarîx=5 kanûna paşîn 2010 |weşanger=El Universal |ziman=es |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130621014613/http://www.eluniversal.com.mx/ciudad/99607.html |roja-arşîvê=21 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2010 }}</ref> Zewaca hevzayendan li Dewletên Yekbûyî di 26ê Hezîrana 2015an de piştî biryara Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî li Obergefell v. Hodges hatin qanûnî kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2015/06/27/us/supreme-court-same-sex-marriage.html |sernav=Same-Sex Marriage Is a Right, Supreme Court Rules, 5–4 |paşnav1=Liptak |pêşnav1=Adam |tarîx=26 hezîran 2015 |malper=New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190516211629/https://www.nytimes.com/2015/06/27/us/supreme-court-same-sex-marriage.html |roja-arşîvê=16 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=26 hezîran 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |sernav=Obergefell et al. v. Hodges, Director, Ohio, Department of Health, et al. |malper=supremecourt.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191002050103/https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=26 hezîran 2015 }}</ref> Berî Obergefell, biryarên dadgehên jêrîn, qanûnên eyaletê, û referandûmên populer berê zewaca hevzayendan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Boswell |pêşnav=John |sernav=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |url=https://archive.org/details/christianitysoci00bosw |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=University of Chicago Press |isbn=978-0226067117 |tarîx=1980 |cih=Chicago }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka LGBTê| ]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] 6b2aesytvjckrh7zpcbl0xpvmja9m99 0 130589 2083459 2044954 2026-08-03T01:07:36Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083459 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = | logo = | logo mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne dosya = <!-- mînak cover.jpg --> | wêne mezinî = <!-- destçûnî 180px ye --> | wêne sernav = | wêne sernûçe = | weşanvan = <!-- heta |weşanvan5= --> | sernav weşanvan = <!-- heta |sernav weşanvan5= --> | weşanvanê pêşî = | karmendê nivîskar = | fotokêş = | kategorî = [[Kovarên mêran|Kovara mêran]] | pircarînî = | format = | belavkirin = | çapemend = | belavkirina bimişe = | belavkirina bêmişe = | sala belavkirinê = | belavkirina giştî = | avaker = [[Hugh Hefner]] | damezrandin = 1953<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |sernav=Playboy Enterprises, Inc |malper=Playboyenterprises.com |roja-gihiştinê=14 sibat 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924074225/http://www.playboyenterprises.com/home/content.cfm?content=t_template&packet=00017B97-9135-1C72-8FEA8304E50A010D&artTypeID=00025AAE-7EF7-1C72-8FEA8304E50A010D |roja-arşîvê=24 îlon 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | dema yekem = {{Destpêka dem û temen|1953|12|01}} | dema dawî = <!-- {{Dawiya dem|sal|meh|roj}} --> | hejmara dawî = | şîrket = | welat = | li bingeha = | ziman = | malper = <!-- {{URL|mînak.com}} --> | issn = mînak --> 0006-2510 <-- | issn-e = | oclc = | coden = | lccn = }} '''Playboy''' kovareke jiyan û şahî ya mêran a amerîkî ye, berê çap bû û niha serhêl bû. Ew li [[Şîkago]] di sala 1953an de, ji hêla [[Hugh Hefner]] û hevkarên wî ve hate damezrandin, û beşek ji deynek $1,000 ji diya Hefner ve hatî fînanse kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |sernav=Hefner's Daughter Christie Walks Away from Playboy Enterprises |paşnav=Seib |pêşnav=Christine |tarîx=2008-12-09 |weşanger=The Times |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |roja-arşîvê=2011-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110809075405/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article5310203.ece |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Playboy ku bi modelên xwe yên tazî û nîv tazî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-34511999 |sernav=Playboy 'to drop' naked women images |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> (Playmates) tê nasîn, rolek girîng di [[şoreşa zayendî]] de lîst<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/magazine-34471653 |sernav=Why America loved Playboy |weşanger=BBC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> û yek ji markayên herî naskirî yên cîhanê dimîne, ku di nav [[Playboy Enterprises, Inc]]. (PEI) de derketiye û li hema hema hemû medya.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/business/2009/nov/13/playboy-group-sale-talk-iconix |sernav=Iconix 'makes offer for Playboy' |paşnav=Wray |pêşnav=Richard |tarîx=2009-11-13 |weşanger=The Guardian |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref>Ji bilî kovara ala li Dewletên Yekbûyî, guhertoyên taybet ên netewe-taybet ên Playboy li çaraliyê cîhanê têne weşandin, di nav de yên ku ji hêla lîsansan ve têne weşandin, wek DHS Media Group ya Dirk Steenekamp.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://playboy.co.za/ |sernav=Playboy - South Africa |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=© Copyright © 2020 DHS Media Group (Pty) Ltd, Licensed from Playboy Enterprises. }}</ref><ref name="Hauswirth2021">{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2021/08/11/the-pay-for-play-scandal-behind-many-sexy-maxim-playboy-covers/ |sernav=The pay-for-play scandal behind many sexy Maxim, Playboy 'covers' |paşnav=Hauswirth |pêşnav=Heather |paşnav2=Kelly |pêşnav2=Keith J. |tarîx=2021-08-11 |weşanger=New York Post |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://beyondgrit.podbean.com/e/dirk-steenekamp-ceo-dhs-media-group/ |sernav=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |tarîx=2021-09-08 |malper=Dirk Steenekamp, CEO – DHS Media Group |weşanger=podbean |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/367/157527.html |sernav=DHS Media obtains publishing rights to BBC Top Gear Magazine South Africa |malper=Publishing News South Africa |weşanger=bizcommunity.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 |jêgirtin=DHS Media Publisher and CEO Dirk Steenekamp }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://b2bhint.com/en/company/za/dhs-media-group--K2016212484 |sernav=DHS Media Group – K2016212484 – South Africa |malper=b2bhint.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Kovar]] bi kevneşopiyeke dirêj kurteçîrokên nivîskaran wekî [[Arthur C. Clarke]],<ref name="Watts2009">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt |sernav=Mr Playboy: Hugh Hefner and the American Dream |paşnav=Watts |pêşnav=Steven |tarîx=2009-08-24 |weşanger=Wiley |isbn=978-0-470-52167-0 |rûpel=[https://archive.org/details/mrplayboyhughhef00watt/page/n91 80], 91,111,144,152,190 |ziman=en }}</ref> [[Ian Fleming]],<ref name="Watts2009" /> [[Vladimir Nabokov|Vladimir Nabokov,]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/vladimirnabokovr0000schu |sernav=Vladimir Nabokov, A Reference Guide |paşnav=Schuman |pêşnav=Samuel |sal=1979 |isbn=9780816181346 |ziman=en }}</ref> [[Saul Bellow]], [[Chuck Palahniuk]], [[P. G. Wodehouse]],<ref name="Watts2009" /> [[Roald Dahl]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-41426419 |sernav=11 great authors who wrote for Hugh Hefner's Playboy |tarîx=2017-09-28 |weşanger=BBC }}</ref> [[Haruki Murakami]] û [[Margaret Atwood]]<ref name="Watts2009" /> weşandiye.Bi karîkaturên rengîn ên bi rêkûpêk tije rûpel, ew bû pêşangehek ji bo karîkaturîstên wekî [[Harvey Kurtzman]], [[Jack Cole]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jack Cole and Plastic Man: Forms Stretched to Their Limits |paşnav=Spiegelman |pêşnav=Art |weşanger=Chronicle Books |sal=2001 |isbn=0-8118-3179-5 |rûpel=126 |ziman=en }}</ref>[[Eldon Dedini]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Orgy of Playboy's Eldon Dedini |paşnav=Dedini |pêşnav=Eldon |weşanger=Fantagraphics Books |sal=2006 |isbn=1-56097-727-2 |rûpel=8 |ziman=en }}</ref> [[Jules Feiffer]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revel with a Cause: Liberal Satire in Postwar America |url=https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc |paşnav=Stephen E. Kercher |weşanger=University Of Chicago Press |sal=2006 |isbn=0-226-43164-9 |rûpel=[https://archive.org/details/revelwithcauseli0000kerc/page/480 480] |ziman=en }}</ref> [[Shel Silverstein]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Playboy's Silverstein Around the World |url=https://archive.org/details/playboyssilverst0000silv |paşnav=Silverstein |pêşnav=Shel |weşanger=Fireside |sal=2007 |isbn=978-0-7432-9024-1 |ziman=en }}</ref> Erich Sokol,<ref name="Watts2009" /> [[Roy Raymonde]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |sernav=Roy Raymonde: Cartoonist noted for his work in 'Punch' and 'Playboy' |paşnav=Bryant |pêşnav=Mark |tarîx=2009-10-19 |weşanger=[[The Independent]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150925122852/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/roy-raymonde-cartoonist-noted-for-his-work-in-punch-and-playboy-1805261.html |roja-arşîvê=2015-09-25 |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> [[Gahan Wilson]], û [[Rowland B. Wilson]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elisteincartoons.com/?p=2013 |sernav=Blog Archive » "We All Have To Start Somewhere" Department. Case in Point No.11 |tarîx=2009-02-03 |weşanger=EliSteinCartoons.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> Playboy hevpeyivînên mehane bi kesayetiyên giştî yên wekî [[hunermend]], avahîsaz, aborînas, bestekar, rêvebir, derhênerên fîlmê, rojnamevan, romannivîs, [[şanonivîs]], kesayetên olî, ramyar, werzîşvan û ajokarên pêşbaziyê re mehane diweşîne. Kovar bi gelemperî helwestek edîtoriya lîberal digire, her çend ew pir caran bi navdarên kevneperest re jî hevpeyivîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/e3ic2e2d16144df098ad1a6f395c130a824 |sernav=Film Review: Hugh Hefner: Playboy, Activist and Rebel |weşanger=Filmjournal.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305100713/http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/reviews/specialty-releases/ |roja-arşîvê=2012-03-05 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî salek ji rakirina piraniya wêneyên tazî yên kovara Playboy, di hejmara adar/nîsana 2017an de dîsa tazî hat nîşandan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/02/business/woke-playboy-millennials.html |sernav=Will the Millennials Save Playboy? – The Hefners are gone, and so is the magazine's short-lived ban on nudity – as well as virtually anyone on the staff over 35. |paşnav=Bennett |pêşnav=Jessica |weşanger=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Penthouse]] * [[Playgirl]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kovar]] [[Kategorî:Kovarên mêran]] [[Kategorî:Playboy (kovar)| ]] 5ns1c2vbbzowb77t3dyehb22eeq1yzm 0 132754 2083336 2069678 2026-08-02T23:10:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083336 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank pirtûk | wêne = | ziman = Înglîzî | welat = Australya | ISBN = 978-1-760-55538-2 | nivîskar = Bêhrûz Bûçanî | şêwe = [[Otobiyografî]] | nav = No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison }} '''No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison''' (bi kurdî: ''Ti dostê kurdan nîne ji bilî çiyayan: nivîs ji girtîgeha Manus''), vegotinek otobiyografî ye ya rêwîtiya xeternak a [[Bêhrûz boçanî|Behrouz Boochani berbi]] Girava Noelê û girtina wî ya paşîn li navendek binçavkirinê ya koçberiyê ya hukûmeta Avusturalya li Girava Manus. == Paşperdeh == Pirtûk bi [[Telefona destan|têlefona desta]] bi [[WhatsApp]]ê <ref name="BBCaward">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |sernav=Behrouz Boochani: Refugee who wrote book using WhatsApp wins top prize |paşnav=Ponniah |pêşnav=Kevin |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201004223/https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}</ref> hatiye nivîsandin û bi hezaran pelên [[Portable Document Format|PDF]] ji Girava Manusê hatiye derxistin. Ew ji aliyê Omid Tofighian, <ref name="BBCaward" /> Hevkarê Rûmetê yê Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Sydney ve ji [[Zimanê farisî|farisî]] bo îngilîzî hatiye wergerandin. Ew ji hêla Picador ve di dawiya 2018 de hate weşandin. Di pêşgotina xwe ya xebatê de, nivîskarê Avusturalya Richard Flanagan, Boochani wekî "nivîskarekî mezin ê Avusturalya" bi nav dike, <ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |sernav=Behrouz Boochani's literary prize cements his status as an Australian writer |paşnav=Allahyari |pêşnav=Keyvan |paşnav2=Rae |pêşnav2=Paul |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202110339/https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}</ref> ku ne tenê "pirtûkek xerîb û tirsnak" nivîsandiye, lê "hesabek [ku] hesabek jê re dixwaze". zilma li ser hêviyên girtiyan û tinekirina bi zanebûn. <ref name="foreword">{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=October 2018 |weşanger=Picador Australia |isbn=9781760555382 |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword }}</ref> Flanagan pêşgotina xwe bi vî rengî vedike: " ''Ne Heval lê Çiyayan'' pirtûkek e ku bi heqîqet dikare cihê xwe li ser refika wêjeya zindana cîhanî bigire, li kêleka berhemên cûrbecûr yên wekî <nowiki><i id="mwJw">De Profundis</i></nowiki> ya [[Oscar Wilde]], ''Notebookên Zindanê'' ya Antonio Gramsci, Ray Parkin . 'S ''Into the Smother'' 's, [[Wole Soyinka]] 's ''The Man Dies'', û [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] 's ''Name from Birmingham Jail'' ". <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d_-GDwAAQBAJ&q=Foreword |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=11 sibat 2019 |weşanger=[[House of Anansi Press]] |isbn=9781487006846 |çap=1st Canadian EPUB |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword |lînka-nivîskar=Behrouz Boochani |roja-gihiştinê=11 îlon 2020 |lînka-terciman=Omid Tofighian }}</ref> Wergêr Tofîgîan di pêşgotina wergêra xwe de wiha dinivîse: "Pirtûk hem projeyek nivîsê ya afirîner a kûr û hem jî çalakiyek berxwedanê ya stratejîk, beşek ji projeyek teorîkî ya hevgirtî û nêzîkatiya rexneyî ye". <ref name="Pan">{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |sernav=No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison |malper=Pan MacMillan Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190207195300/https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |roja-arşîvê=7 sibat 2019 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}</ref> == Sînopsîs û mijar == Di pez û helbestê de hatî [[Helbest|nivîsandin]], ew rêwîtiya Boochani ji [[Îndonezya|Endonezyayê]] berbi Girava Noelê di sala 2013-an de û girtina wî ya dûv re li Girava Manus vedibêje, jiyana (û mirina) girtiyên din, rûtînên rojane û bûyerên cihêreng vedibêje, û li ser pergalê ronî dike. ku ew girtî ne, heta radeya serhildanên girtîgehê di destpêka 2014 de. Ew li ser cerdevanên Awustralya û gelê herêmî yê Papuan jî çavdêriyan dike. Ew kesayetiyên ku li ser wan dinivîse bi karanîna epîtetan li şûna ku navên wan ên rastîn bikar bîne, bi çend îstîsnayên girîng ên wekî hevalê wî Reza Baratî, ku bi navê The Gentle Giant jî tê zanîn, destnîşan dike. Boochani destnîşan dike ku girtîgeh pergalek Kyriarchal e (têgeheke ku ji teoriya femînîst hatiye stendin), yek ku formên cuda yên zordariyê li hev dikin; Zordarî ne tesadufî ye, lê bi armanc e, ji bo îzolekirin û di nav girtiyan de alozî çêbike, bibe sedema bêhêvîtî û ruhên şikestî hatiye çêkirin. <ref name="SMHreview">{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |paşnav=Manne |pêşnav=Robert |tarîx=10 tebax 2018 |malper=Sydney Morning Herald |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}</ref> Di paşgotineke dûr û dirêj de ji hêla Ofighian ve, ew bi hûrgulî hin aliyên "ramanên felsefî, arguman û şîroveyên hevbeş ên ku ji hêla nivîskar û wergêr ve hatine pêşve xistin" pêşkêşî dike û vedikole, ku behsa "kompleksa pîşesazî-sînor" a Avusturalya dike, ku tenê destpêka a projeya piralî ya bi navê ''Teoriya Girtîgeha Manus'' . Ew bawer dike ku xêzkirina mijaran girîng e ji ber ku ew ji "perwerdeya lêkolînê, xebata rewşenbîrî û dîtina" Boochani îlhama xwe digire. Teorî hîpotez dike ku girtîgeh wekî îdeolojî "fersendên ''zanîna'' ... hem li ser hovîtiyên tund û hem jî li ser serpêhatiyên jiyana yekta yên girtiyan asteng dike an ji holê radike". Boochani pê bawer e ku raya giştî ji tirsa êşkenceya sîstematîk a ku ji pergalê re yekpare ye, nizane, û armanca wî ya bingehîn "îfşakirin û ragihandina vê rastiyê ye". <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=2018 |weşanger=Picador (Pan MacMillan Australia) |kesên-din=Afterword by translator Omid Ofighian |isbn=978-1-760-55538-2 |cih=Sydney |rr=[https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid/page/359 359]–362 }}</ref> == Pêvajoya wergerê == Tofîghian di gotarekê de di ''The Conversation'' de pêvajo û zehmetiyên ku ji ber wergerandina xebatek weha derdixe holê. Di Kanûna 2016-an de dest pê kir, gotinên Boochani yekem car ji wergêrê şêwirmend Moones Mansoubi re hatin şandin, her beş yek peyamek nivîsê ya dirêj e ku ji 9,000 heta 17,000 peyvan pêk tê. Mansoubi dê wan di [[Portable Document Format|PDF]] -ê de format bike, û wan ji Tofighian re bişîne, yê ku dûv re ji farisî wergerî îngilîzî, bi rêkûpêk bi Boochani re bi riya WhatsApp-ê di rê de şêwirî. Tofîqiyan rûniştinên heftane bi Mansoubi an lêkolînerekî din ê Îranî re li Sydney hebû, di wê demê de Boochani berdewamiya nivîsandina pirtûkê kir dema ku şêwirmendiya hevalên xwe û bawermendên wêjeyî yên li Australya û Iranranê dikir. <ref name="ConvTofighian">{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |sernav=Truth to power: my time translating Behrouz Boochani's masterpiece |paşnav=Tofighian |pêşnav=Omid |tarîx=16 tebax 2018 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105214100/https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}</ref> Tofîghian berê çend gotarên Boochanî wergerandine berî ku ew biçe Manusê ji bo ku Boochani nas bike, ku demek zû piştî mirina girtiyek din, muzîkjen Hemed Şemşîrîpûr, di 2017 de bû. Dema ku ew dicivin, ew li ser nuansan, guhertin, wateyan nîqaş dikin, û her weha raman û teoriyên li derveyî metnê yekser vedikolin, Tofîgîan rêbazê wekî ku ceribandinek edebî hewce dike û pêvajo wekî "şekilek çalakiya felsefî ya hevpar" binav dike. <ref name="ConvTofighian"/> Cûdahiyên strukturel ên di navbera her du zimanan de yek ji gelek kêşeyên wergeriyê derdixe holê. Nivîskar bi metodolojiya felsefî û psîkanalîtîk ve şîroveya siyasî û vegotina dîrokî dinirxîne û efsane û folklora kurdî, farisî û manûsî piştgirî dide vegotinê. Tofighian ji şêwazê re dibêje "sûrrealîzma tirsnak". <ref name="ConvTofighian"/> === Şîroveyên nivîskar û wergêr === Boochani: "Ez ji pirtûkê bêtir ji her tiştê ku min ji Manus çêkiriye hez dikim. Hevkarî fantastîk bû - ez jê pir kêfa min hat. Tecrûbeyek fêrbûna kûr ... serkeftinek şîrîn." Tofighian: "Li gorî min, ew tişta herî girîng e ku ez tê de beşdar bûm. Ew bandorek mezin li ser min kir, û ez gelek tişt ji we fêr bûm. . . . Di warê wêjeyî, felsefî û kulturî de ev qas girîng hene.” <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |paşnav2=Tofighian |pêşnav2=Omid |tarîx=2018 |sernav=The Last Days in Manus Prison |url=https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |weşanger=Meanjin Quarterly |hejmar=Summer 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190309064039/https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |roja-arşîvê=9 adar 2019 |roja-gihiştinê=23 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Qebûlgeha otêlan == Pirtûk ji hêla pênc nivîskarên navdar ên Avusturalya di ''The Age de'' wekî yek ji baştirîn pirtûkên 2018-an hate pejirandin. Robert Manne jê re got "hema bê guman pirtûka herî girîng a Avusturalya ku di 2018-an de hatî çap kirin", û nivîskar Sofie Laguna, Maxine Beneba Clarke, Michelle de Kretser û Dennis Altman hemî pesnê wê gotin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/the-best-books-of-2018-and-a-few-more-as-well-20181206-p50kpn.html |sernav=Best Books of 2018 |tarîx=7 kanûna pêşîn 2018 |malper=The Age |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2018 }}</ref> Louis Klee di Pêveka Wêjeyî ya ''Times'' de nivîsî, "Di deh salên siyaseta Avusturalya de ku ji hêla rijandina serokatiyê ve hatî destnîşan kirin - dehsalek derbasbûyî, ku tê de her pêşkeftinek watedar li ser mijarên ku Avusturalya diyar dikin, çi karûbarên xwecihî, siyaseta penaberan, an guherîna avhewa be. bi bandor sekinî - Şahidiya Boochani ew berbi rewşek paradoksîk vekir. Dibe ku îro ew bibe dengê herî girîng ê siyasî li welatekî ku qet serdana wî nekiriye.” <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/manus-prison/ |sernav=Cannibal island |paşnav=Klee |pêşnav=Louis |tarîx=28 hezîran 2019 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2020 }}</ref> Wê xelata wêjeyî ya herî dewlemend a Awistralyayê, Xelata Wêjeya Victorian, û her weha Xelata Premiera Victorian ji bo Nonfiction, ku ji hêla Wheeler Center ve di 31ê Rêbendana 2019-an de hatî dayîn, wergirt. <ref name="BBCaward"/> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier's Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirs li ser mafê Boochani ji bo her du xelatan hebûn ji ber ku beşdar berê bi hemwelatiyên Awustralya an niştecîhên daîmî re sînordar bûn, lê ji hêla rêveberên xelatê ve îstîsmarek jê re hat dayîn û dadwer bi yekdengî di naskirina wêjeya wêjeyî de yekdeng bûn. Rêvebirê Navenda Wheeler Michael Williams got ku dadger difikirin ku çîroka tiştê ku li Girava Manus diqewime bi rastî çîrokek Avusturalya ye, û ku "ew bi tevahî bi niyeta xelatan re hevaheng kir". <ref name="SBS">{{Jêder-nûçe |url=https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |sernav=How a man detained on Manus Island won Australia's richest literary prize |paşnav=Young |pêşnav=Evan |tarîx=1 sibat 2019 |weşanger=SBS News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201055003/https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |roja-arşîvê=1 sibat 2019 }}</ref> Boochani, ji bo wergirtina xelatê bi vîdyoyê axaftinek kir û got ku ev xelat "serkeftinek e. Serkeftin ne tenê ji bo me, [[wêje]] û hunerê ye û di serî de jî serkeftina mirovahiyê ye. Serkeftinek li hember pergala ku em kêm kirine hejmar e.” <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/global/video/2019/feb/01/a-victory-for-humanity-behrouz-boochani-wins-literary-prize-video |sernav='A victory for humanity': Behrouz Boochani's literary prize speech in full – video |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}</ref> Di hevpeyvînekê de ligel nivîskar Arnold Zable piştî xelatê, Boochani got ku wî gelek ramanên nakok li ser wê hene, lê ew wê wekî "gotinek siyasî ji civata wêjeyî û hunerî ya afirîner li Avusturalya, û hemî kesên ku bi wê re ne razî ne" dibîne. ramana hikûmetê." <ref name="Zable">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |sernav='We are part of Australian history': Behrouz Boochani, voice of exile |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2 sibat 2019 |malper=The Age |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201162933/https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2019 }}</ref> Di Nîsana 2019-an de pirtûk di Xelatên Edebiyatê yên Premier New South Wales de xelatek taybetî hate dayîn, <ref name="ABCNSW">{{Jêder-nûçe |url=https://mobile.abc.net.au/news/2019-04-29/nsw-premiers-literary-awards-2019-billy-griffiths-les-murray/11053990 |sernav=History of Aboriginal archaeology wins Book of the Year at NSW Premier's Literary Awards |paşnav=Jefferson |pêşnav=Dee |tarîx=29 Apr 2019 |series=ABC Arts |weşanger=Australian Broadcasting Corporation News |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}</ref> ku dadgerên wê jê re digotin "bi serê xwe xebatek edebî ya berbiçav", ji bilî ku "ji bo şert û mercên hilberîna wê balkêş e. .. [û] ... naverokek berbiçav û şok". <ref name="SLNSW">{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/2019-special-award |sernav=2019 Special Award |tarîx=2019-04-24 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-05-02 }}</ref> Di 2-ê Gulana 2019-an de, hate ragihandin ku xebata Xelata Pîşesaziya Pirtûkê ya Avusturalya (ABIA) ji bo pirtûka Giştî ya ne-fiction ya salê wergirtiye. <ref name="ABIA">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/02/extraordinary-and-beautiful-storytelling-boy-swallows-universe-wins-abia-book-of-the-year |sernav='Extraordinary and beautiful storytelling': Boy Swallows Universe wins ABIA book of the year |paşnav=Spring |pêşnav=Alexandra |tarîx=2 gulan 2019 |malper=The Guardian |issn=0261-3077 |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}</ref> Di 12 [[Tebax]] 2019 de, pirtûkê Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya wergirt . <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/impassioned-letter-manus-island-wins-2019-national-biography-award |sernav='Impassioned letter' from Manus Island wins 2019 National Biography Award |tarîx=2019-08-12 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-08-12 }}</ref> Di Gulana 2020-an de ew ABIA Audiobook-a salê qezenc kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2020/05/13/150527/bluey-the-beach-wins-2020-abia-book-of-the-year/ |sernav='Bluey: The Beach' wins 2020 ABIA Book of the Year |tarîx=2020-05-13 |malper=Books+Publishing |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2020-05-14 }}</ref> == Weşana li Îranê == Wergera Farisî ya ''No Friend But the Mountains'' di destpêka sala 2020-an de ji hêla Weşanên Çeşmeh ve li Tehranê hate çap kirin. Di Nîsana 2020an de jî guhertoya dengî ya pirtûkê (ji hêla [[lîstikvan]] Navid Mohammadzadeh vebêje) li Îranê bi destûra Boochani derket. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/arts-52353145 |sernav=Publication of Behrouz Bouchani's book in Iran |tarîx=2020-04-23 |malper=BBC Persian Service |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> == Fîlm == Di Sibata 2020-an de hat ragihandin ku pirtûk dê ji bo fîlmek dirêj were adaptekirin. Hilberînek hevpar a di navbera Hoodlum Entertainment, Sweetshop & Green û Aurora Films de, hilberînek tê payîn ku nîvê sala 2021-an dest pê bike. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bluemountainsgazette.com.au/story/6643941/film-of-boochanis-novel-in-the-works/ |sernav=Film of Boochani's novel in the works |tarîx=2020-02-23 |malper=Blue Mountains Gazette |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-23 }}</ref> Tê plankirin ku piraniya gulebaranê li Avusturalya were kirin. <ref name="sbsfilm">{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/news/film-based-on-behrouz-boochani-s-story-in-the-works |sernav=Film based on Behrouz Boochani's story in the works |tarîx=23 sibat 2020 |malper=SBS News |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}</ref> <ref name="sbskurd">{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/language/english/i-never-said-i-want-to-go-to-australia-behrouz-boochani-rejects-peter-dutton-barring-him-from-the-country |sernav='I never said I want to go to Australia': Behrouz Boochani rejects Peter Dutton barring him from the country |paşnav=Germian |pêşnav=Roza |paşnav2=Theodosiou |pêşnav2=Peter |tarîx=28 sibat 2020 |malper=SBS Kurdish |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}</ref> Nivîskar û hilberîner Ákos Armont û hilberîner Antony Waddington fikra adaptasyonê derxistin pêş. Boochani got ku fîlma nû divê hin xebatên wî yên berê, û yên hevalên wî yên penaxwaz, wekî beşek ji dîroka Avusturalya bihewîne. <ref name="guardfilm">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/behrouz-boochanis-book-no-friend-but-the-mountains-to-be-made-into-a-film |sernav=Behrouz Boochani's book, No Friend But The Mountains, to be made into a film |paşnav=Zhou |pêşnav=Naaman |tarîx=24 sibat 2020 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}</ref> == Xebata senfonîkî == ''No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle'' ji hêla bestekar Luke Styles ve hate afirandin û di 21ê Adara 2021-an de li Sidney Myer Music Bowl ji hêla stranbêjê [[Barîton|bassbaritone]] Adrian Tamburini, Symphony Zelman, û Koroya Melbourne Bach, ku ji hêla Rick ve hatî rêve kirin, zindî hate pêşkêş kirin. Prakhoff. Pêşiya performansa çerxa stranê hevalê Boochanî û girtiyê berê yê Manus Farhad Bandeş strana xwe ya "The Big Exhale" got. Ji hêla nûçegihanê Pargîdaniya Weşana Avusturalya Rafael Epstein ve hatî mêvandar kirin, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.artshub.com.au/news/reviews/music-review-no-friend-but-the-mountains-a-symphonic-song-cycle-262202-2370477/ |sernav=Music Review: No Friend But The Mountains: a Symphonic Song Cycle |tarîx=26 adar 2021 |malper=ArtsHub Australia |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}</ref> bûyer di Hezîrana 2021-an de li Televizyona ABC hate weşandin û li ser ABC iview hate peyda kirin. Di heman demê de hevpeyivînên bi Boochani, Tofighian, û yên din re jî vedihewîne. <ref name="Wise Music Classical 2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wisemusicclassical.com/news/4250/ABC-TV-BROADCAST-No-Friend-But-the-Mountains---A-Voyage-Through-Song/ |sernav=ABC TV BROADCAST: No Friend But the Mountains - A Voyage Through Song |tarîx=26 nîsan 2022 |malper=Wise Music Classical |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}</ref><ref>{{IMDb fîlm|14331366|No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 1kruqjaj6vfpec8a5sf5nffrsqsthvd 0 133015 2083255 1940446 2026-08-02T21:45:04Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083255 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Blatino_Erotica_Awards.JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Blatino_Erotica_Awards.JPG/300px-Blatino_Erotica_Awards.JPG|thumb|300x300px|Şeş aktorên porno yên gey di bexşandina Xelatên [[Blatino Erotica 2010]] de]]. Eve lîsteyeke zilamên navdar e ku di fîlmên pornografîk ên [[gey]] de rolek lîstine. Di vê lîsteyê de aktorên mêrên ku rolek di fîlmên porno yên gey de listine û ji bo vê yekê di warê pornografiya xwe ya gey de serkeftî bûne. Lîste navê yekê yê aktor li gorî alfabeyê tê rêzkirin. Hin aktor xwedî gelek nasnav in (li vir bi ''aka'' ("wekî tê naskirin") derdikevin). Pir nasnav ji ber astengiyên qanûnî û ji ber gelek sedemên din tên bikaranîn. Çend ji van mêran di formên din ên pornografiyê de jî kar kirine (di kovarên pornografîk de û hwd) an jî di fîlmên pornoya [[bîseksuel]] û [[heteroseksuel]] de. Gelek ji van aktoran bi xelatên cuda cuda hatine xelatkirin, wekî "aktorê herî serkeftî", "''top''ê herî baş", "performansa versatîl a herî baş " û "performansa ne-zayendî ya herî baş". Îro jî zêdebûna bikaranîna Înternetê û malper û blogên tora civakî û pornografiya amator bi aktorên porno yên profesyonel û pargîdaniyên pornografîk re ketine pêşbirkeyê.   == A == [[Wêne:Arpad_Miklos.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Arpad_Miklos.jpg/235px-Arpad_Miklos.jpg|rast|thumb|[[Arpad Miklos]]]] * [[Aiden Shaw]] aktorê porno yê gey ê brîtanî ye<ref name="CoolBoy">{{Jêder-malper |url=http://www.bangandstrike.com/bangtalk/coolboy-of-the-week-aiden-shaw/ |sernav=CoolBoy of The Week- Aiden Shaw |paşnav=Potter |pêşnav=Sarah |tarîx=24 sibat 2016 |weşanger=Bang Talk Magazine |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2017 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}{{Mirin girêdan|tarîx=çiriya pêşîn 2019}}</ref> Di 2004an de, Shaw ji bo Hot House Entertainment di fîlmeke porno ya gey de rolek lîst. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hothouse.com/en/dvd/Perfect-Fit/7911 |sernav=Perfect Fit |weşanger=Hot House |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2017 }}</ref>. * [[Al Parker]] aktorê porno ye ku yek ji dahênerên stûdyoya [[Surge Studios]] bû. Parker wekî îkoneke pornografiya gey a dawiya salên 1970an heta 1980an tê hesibandin bi saya roleke di fîlma ''Clone: the life and legacy of Al Parker, gay superstar'' de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Clone: the life and legacy of Al Parker, gay superstar |paşnav=Edmonson |pêşnav=Roger |weşanger=Alyson Books |sal=2000 |isbn=978-1-55583-529-3 |cih=[https://books.google.com/books?id=xTHijC4DkGEC] }}</ref>. * [[Armond Rizzo]] * [[Arpad Miklos]] == B == [[Wêne:SeanR.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/SeanR.jpg/235px-SeanR.jpg|thumb|[[Brent Corrigan]]]] * [[Bernard Natan]] aktorê porno yê gey ê [[fransa]]yî-romenî ye. Ew yek ji aktor û derhênerên pornografîk ên pêşîn bû<ref name="Slade">Slade, Joseph. "Bernard Natan: France's Legendary Pornographer." ''Journal of Film and Video.'' 45:2–3 (Summer Fall 1993).</ref>. * [[Billy Herrington]] xelata [[Probie]] ya 2000 wergirt, dû re jî xelata [[Grabby Awards 2001]] wergirt ji bo [[sehneya grûpî]] ya herî serkeftî; vîdeyoya bi navê ''Conquered'' ji vîdeoya ''All Worlds Video''<ref name="2000 Probies">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=193 Men In Videos Awards: 2000 Probie Winners and Finalists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008202227/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=193|date=October 8, 2009}} Fifth Annual Men in Video Awards Show, called "The Probies", at the holiday spectacular December 15, 2000. RADVideo, Inc., web archived.</ref> <ref name="2001 Grabby"/>. * [[Brandon Lee]] aktorekî gey ê asyayî-amerîkî yên fîlmên pornografîk ê ku bi eslê xwe [[fîlîpînî]] ye<ref name="Pornstudies">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=rdWZ8JD5dkkC&q=%22Brandon+Lee%22+&pg=PA223 |sernav=Porn studies |paşnav=Linda Williams |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |isbn=978-0-8223-3312-8 |rûpel=223 ff |roja-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2010 }}</ref> Ew wekî stêrkê pornografîk ê gey ê asyayî yê pêşîn tê hesibandin û bê guman yek ji aktorên gey ên herî populer e di çanda gey ya îro de. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/genderedoutcasts0000unse/page/171 |sernav=Gendered outcasts and sexual outlaws: sexual oppression and gender hierarchies in queer men's lives |paşnav=Kendall |pêşnav=Christopher |paşnav2=Wayne Martino |weşanger=Psychology Press |sal=2006 |isbn=978-1-56023-501-9 |rr=[https://archive.org/details/genderedoutcasts0000unse/page/171 171] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pornography: film and culture |url=https://archive.org/details/pornographyfilmc0000unse |paşnav=Lehman |pêşnav=Peter |weşanger=Rutgers University Press |sal=2006 |isbn=978-0-8135-3871-6 |rr=[https://archive.org/details/pornographyfilmc0000unse/page/11 11] }}</ref>. * [[Brent Corrigan]] bi xelata Golden Dickie ya 2008 hat xelatkirin, di beşa "Best Performer [[Twink]] Amateur - [[Bottom]]" de, ji bo ''Fuck Me Raw'' ya stûdyoya wî ya wê demê, Cobra Video, "Best (Amateur) Twink Studio". 2009 xelatgirê Grabby Awards bû di beşa "Best bottom" de; 2009 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Bêtirîn herî baş"; 2009 bi navê Cybersocket "50 stêrkên pornoyê yên [[top]]". <ref name="2009 Cybersocket 50"/> <ref name="2008 Dickie">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=100057 2008 Golden Dickie Award Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218184753/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=100057|date=December 18, 2008}} April 1, 2008, RAD Video, Inc.</ref> <ref name="2009 GayVN">[http://business.avn.com/articles/34849.html Raging Stallion Sweeps the GAYVN Awards: 'To the Last Man' takes 13 trophies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502062505/http://business.avn.com/articles/34849.html |date=2010-05-02 }} Harker Jones, March 28, 2009, ''Adult Video News''.</ref> <ref name="2009 Grabby">[http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.98.cat.win.html Raging Stallion Dominates 2009 Grabby Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120084633/http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.98.cat.win.html|date=January 20, 2016}} JC Adams, May 23, 2009, ''Gay Porn Times''. web archive.</ref> <ref name="2008 Golden Dickie A">{{Jêder-malper |url=http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=100057 |sernav=2008 Golden Dickie Award Winners |sal=2006 |weşanger=Rad Video |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218184753/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=100057 |roja-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2008 }}</ref> <ref name="AdultFYI">"<cite>"His movies were Cobra's best selling. He was in four titles for them. And all four were on their Top 10 list of best sellers of all time."</cite>" {{Jêder-malper |url=http://www.adultfyi.com/read.aspx?ID=11702 |sernav=Jason: About Brent Corrigan- final |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051026182346/http://www.adultfyi.com/read.aspx?ID=11702 |roja-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2005 }}</ref> <ref name="AdultFYI-Radio">"<cite>Corrigan was born in Lewiston, Idaho and grew up in the suburbs of Seattle</cite>" [http://www.adultfyi.com/read.php?ID=16152 The Traci Lords of the gay industry tells his story; claims the owner of Cobra knew he was underage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120084633/http://www.adultfyi.com/read.php?ID=16152|date=January 20, 2016}}</ref>. * [[Bruce LaBruce]] fîlmçêker, wênekêş û derhênerê fîlmên ji bo mezinan. Fîlmên wî mijarên binpêkirina zayendî û navkesî ya li dijî normên çandî vedikolin, bi gelemperî teknîkên hunerî û hilberîna fîlmê serbixwe bi pornografya gay re tevlihev dikin<ref name="southcoasttoday">[http://www.southcoasttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080227/SC2470202/80226025 Punched in the Nose: An Interview with Filmmaker Bruce LaBruce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304034616/http://www.southcoasttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080227%2FSC2470202%2F80226025 |date=2016-03-04 }}. ''[[South Coast Today]]'', February 27, 2008.</ref>. == C == [[Wêne:Carlo_Masi.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Carlo_Masi.jpg/280px-Carlo_Masi.jpg|alt=|thumb| Carlo Masi]] [[Wêne:Colton_Ford_-_That's_Me_Video_Still.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Colton_Ford_-_That%27s_Me_Video_Still.jpg/280px-Colton_Ford_-_That%27s_Me_Video_Still.jpg|thumb|[[Colton Ford]]]] [[Wêne:Colby_Keller_-_Maine,_2014_(photo_by_Leif_Parker).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Colby_Keller_-_Maine%2C_2014_%28photo_by_Leif_Parker%29.jpg/235px-Colby_Keller_-_Maine%2C_2014_%28photo_by_Leif_Parker%29.jpg|thumb|[[Colby Keller]] li Maine, 2014]] * [[Carlo Masi]] mamosteyekî matematîkê yê îtalî û aktorê berê yê fîlmên porno yên gey e<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://avn.com/business/articles/gay/italian-math-professor-outed-as-former-gay-porn-star-750012.html |sernav=Italian Math Professor Outed As Former Gay Porn Star |paşnav=Kernes |pêşnav=Mark |tarîx=1 çiriya paşîn 2017 |malper=GayVN |roja-gihiştinê=22 nîsan 2020 }}</ref>. * [[Casey Donovan]] bi nasnavê "Calvin (Cal) Culver", di fîlma ''Boys in the Sand'' de<ref name="Boys in the Sand">Edmonson, Roger (1998). Boy in the Sand: Casey Donovan, All-American Sex Star. New York, Alyson Books. {{ISBN|1-55583-457-4}}.</ref>. * [[Chi Chi LaRue]] [[Xelatên AVN|xelata AVN 1990]] (pêşxelatên GayVN) stand ji bo "performansa ne-zayendî ya herî baş"; 1993 xelata Gay Erotic Video Awards ("Best gender-bender")<ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="1989-1996 AVNs">[http://www.avnawards.com/index.php?center=meet-the-winners AVN Awards Past Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005051320/http://www.avnawards.com/index.php?center=meet-the-winners|date=October 5, 2009}}; [http://susning.nu/AVN_Awards/1983-2000#71 archived web copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418004102/http://susning.nu/AVN_Awards/1983-2000|date=April 18, 2009}}</ref>. * [[Chris Crocker]] aktorê porno yê gey ê amerîkî<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://newswire.xbiz.com/view.php?id=13667 |sernav=C1R Signs Mainstream Entertainer Chris Crocker |paşnav=Johnson |pêşnav=Bob |tarîx=26 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=29 îlon 2011 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref>. * [[Christian Duffy]], bi nasnavê "Chris Duffy" û "Bull Stanton", ''bodybuilder'' û aktorekî profesyonel a amerîkî ku yekem ''bodybuilder''ekî navdar bû ku di nîvê salên 1990an de bi şirketa [[Tom of Finland]] re di pornografiya gey de rolan dilîze<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_10_20/ai_98488568 Duffy comes back swinging – Hard Times – Chris Duffy] Flex, December 2002</ref>. * [[Colby Keller]] bi xelata [[Web Cybersocket]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cybersocketwebawards.com/past_winners.php |sernav=2016 Cybersocket Web Awards |roja-gihiştinê=2022-10-07 |roja-arşîvê=2007-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070606085321/http://www.cybersocketwebawards.com/past_winners.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. * [[Cole Tucker]] xelata Probie 1997 wergirt; 1998, xelata Probie 1998; xelata Grabby 1998 ("Best performer"), xelata GayVN 1998, "Performansa gey ya Salê"; xelata GayVN 1998 ("aktorê piştgirî yê herî serkeftî"); xelata GayVN 2000 ("Serkeftina Taybet"); salona navdar a xelata Grabby<ref name="Probies 1995-1999"><br /><br />*{{Jêder-kitêb |sernav=Adam Gay Video 1999 Directory |tarîx=November 1998 |weşanger=Knight Publishing Corp. |paşnavê-edîtor=Lawrence |pêşnavê-edîtor=Doug |cih=Los Angeles }}<br /><br /> *{{Jêder-kitêb |sernav=Adam Gay Video 2004 Directory |tarîx=November 2003 |weşanger=Knight Publishing Corp. |paşnavê-edîtor=Lawrence |pêşnavê-edîtor=Doug |cih=Los Angeles }}</ref> <ref name="GayVN 2000">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=175 2000 GayVN Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420084135/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=175|date=April 20, 2010}} J.C. Adams, March 1, 2000, RAD Video, Inc. web archived copy.</ref> <ref name="1998 AVNs">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=180 1998 GayVN Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429154304/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=180|date=April 29, 2011}} RAD Video, Inc. web archived copy.</ref> <ref name="1998 Grabby">[http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.98.cat.win.html The 8th Annual (1998) Grabby Award Winners; Award Show, May 29, 1999 (Chicago, Illinois), From Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Doors"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120084633/http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.98.cat.win.html|date=January 20, 2016}} web archive.</ref> <ref name="Grabby Hall of Fame - T">[http://www.grabbys.com/wof/WOF-T.html Grabby Awards Wall of Fame – T] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724163903/http://www.grabbys.com/wof/WOF-T.html|date=July 24, 2011}} 2009 by Grabbys.</ref>. * [[Colton Ford]], bi navê wî ya dirust [[Glenn Soukesian]], aktorê berê yê fîlmên gey ji bo mezinan. Xelata Grabby 2001 ("Bêtirîn dîmena grûpê"), xelata GayVN 2003 ("Performansa gey a Salê"; ji bo fîlma bi navê ''Colton''<ref name="2001 Grabby"/> <ref name="2003 GayVN">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=191 2003 GayVN Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420083624/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=191|date=April 20, 2010}} May 1, 2003, RAD Video, Inc.; web archived.</ref>. == D == * [[Danny Wylde]] aktorê porno yê amerîkî ku di çend fîlmên porno yên gey de tevî fîlmên pornografîk ên [[heteroseksuel]] û [[Bîseksuelî|bîseksuel]] xuya bû. Wî di 19 saliya xwe de dest bi kariyera xwe ya fîlma ji bo mezinan kir<ref>Christopher Zeischegg, ''[http://www.nerve.com/love-sex-porn-star-danny-wilde-sex-tape-reclaim-his-life How a Former Porn Star's Sex Tape Helped Him Reclaim His Sex Life]'', Nerve.com, April 2, 2014</ref>. [[Wêne:Erik_Rhodes.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Erik_Rhodes.jpg/170px-Erik_Rhodes.jpg|thumb|[[Erik Rhodes]]]] * [[Erik Rhodes]] aktorê taybet ê [[Falcon Studios]] bû; xelata Grabby Award 2007; xelata Cybersocket 2009 ("50 stêrkên porno yên herî serkeftî"<ref name="2009 Cybersocket 50"/> <ref name="2007 Grabby">[http://gaypornawards.blogspot.com/2007_03_01_archive.html 2007 Grabby Awards Winners Announced] web archive.</ref>. * [[Eric Stryker]] aktorê porno yê gey ê amerîkî bû<ref>Obituary of Erik Stryker from ''Manshots'' September 1988, [http://www.gayeroticarchives.com/22_listings/Monthlies/Manshots.html "Manshot's magazine: 1988 – 2001, publication Model listings]. Gay Erotic Archives. February 2006.</ref>. == F == [[Wêne:Folsom_Fair_2009_-_François_Sagat.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Folsom_Fair_2009_-_Fran%C3%A7ois_Sagat.jpg/235px-Folsom_Fair_2009_-_Fran%C3%A7ois_Sagat.jpg|thumb|[[François Sagat]]]] * [[Flex-Deon Blake]] aktorê amerîkî ku di sala 2004an de bi xelata Grabby "Dîwarê Fame" de hate bexşkirin<ref>See [[List of Grabby recipients]]</ref>. Pirtûka Tim Dean, ''Intimacy Unlimited: Reflections on the Subculture of Barebacking'', fîlima wî ya ''nakokbar Niggas Revenge'' vedibêje ku awayê ku ew binpêkirina hevdem a hejmarek tabûyan fetis dike nîşan dide<ref>Tim Dean, ''Unlimited Intimacy: Reflections on the Subculture of Barebacking'' (Chicago and London: University of Chicago Press, 2009), 157.</ref>. * [[François Sagat]], aktorekî porno yê gey ê îkonîk e; xelata Grabby Awards 2007; xelata GayVN 2007 ("Performer of the Year"). Aktorê porno yê mêr ê fransî bi kult û navdar e, ku herî baş bi awirên xwe yên hişk û ''tattoo''ya serê xwe tê zanîn. Model û aktorekî serfiraz, ew di fîlma ''Saw VI'' de xuya bû û di ''LA Zombie'' û ''Homme au bain'' de rolên sereke lîst. Wek derhênerê rêzefîlmên xwe yên ji bo mezinan ''Incubus'' jî navdar e<ref name="2007 GayVN"/> <ref name="2007 Grabby"/>. * [[Fred Halsted]] aktorê porno yê gey a amerîkî ye<ref>Patrick Moore, ''Beyond Shame: Reclaiming the Abandoned History of Radical Gay Sexuality'', Beacon Press, 2004, {{ISBN|080707957X}}, p. 58.</ref>. == G == [[Wêne:Tom_Judson_cropped.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Tom_Judson_cropped.jpg/170px-Tom_Judson_cropped.jpg|thumb|Gus Mattox]] * [[George Payne]] endamê [[Hall of Fame XRCO]] ye. * [[Gus Mattox]] xelata Grabby 2005 ("Lîstikvanê herî serkeftî"); fîlma "Têkiliyên xeternak" ji [[Lucas Entertainment]], xelata GayVN 2006 ("Performer of the Year")<ref name="2005 Grabby">[[GayVN Awards]]</ref>. == H == == I == == J == [[Wêne:Jack_Radcliffe.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Jack_Radcliffe.jpg/170px-Jack_Radcliffe.jpg|thumb|[[Jack Radcliffe]]]] * [[JD Slater]], xelata GayVN 2003 ("Hall of Fame"); xelata Grabby<ref name="2003 GayVN"/> <ref name="Grabby Hall of Fame - S">[http://www.grabbys.com/wof/WOF-S.html Grabby Awards Wall of Fame – S] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711122137/http://www.grabbys.com/wof/WOF-S.html|date=July 11, 2011}} 2009 by Grabbys.</ref>. * [[Jack Mackenroth]] aktîvîstê HIVê yê amerîkî û pêşbazê ''Project Runway'' ku di destpêka sala 2018an de dest bi kariyera xwe ya pornografîk bi [[OnlyFans]] kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thebody.com/content/80993/going-xxx-hiv-positive-activist-jack-mackenroth-co.html |sernav=Going XXX: HIV-Positive Activist Jack Mackenroth Comes Into His Own |paşnav=Sanchez |pêşnav=Charles |malper=The Body |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}</ref>. * [[Jack Radcliffe]] aktorê porno yê gey a amerîkî wekî îkonek di nava "Hirçan" (''Bears'') de tê hesibandin<ref name="BOB1">{{Jêder |paşnav=Suresha |pêşnav=Ron Jackson |sernav=Bears on Bears: Interviews and Discussions |sal=2009 |sala-orîjînal=2002 |rr=173–181 |beş=Chapter 18: What Makes A Bear Porn Lgend? An Interview with Jack Radcliffe |çap=Rev. |cih=New London, CT |weşanger=Bear Bone Books |isbn=978-1590212448 }}</ref>. * [[Jack Wrangler]], xelata [[Gay Erotic Video Awards]] 1992 ("Hall of Fame")<ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/>. * [[Jackie Beat]], xelata Gay Erotic Video Awards 1995<ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998" />. * [[Jake Andrews]], xelata Grabby 1996 ("Lîstikvanê herî baş yê piştgirî"); fîlma ''Code of Conduct'' ji Falcon Studios; xelata Probie 1997<ref name="1991-1997 Grabby"/> <ref name="Probies 1995-1999"/>. * [[Jamie Gillis]] aktorê zêdetirî 470 fîlmên pornografîk<ref name="AVNHOF">{{Jêder-nûçe |url=http://www.avnawards.com/index.php?content=halloffame |sernav=AVN Hall of Fame |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070929000916/http://www.avnawards.com/index.php?content=halloffame |roja-arşîvê=29 îlon 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> û XRCO Hall of Fame . <ref name="XRCOHOF">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |sernav=XRCO Hall of Fame |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071007005528/http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |roja-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 kanûna pêşîn 2007 }}</ref>. * [[Jeff Stryker]], xelata Gay XRCO 1986 ("Aktorê herî baş") û [[xelata AVN]] 1997 ("Sehneya duo ya herî serkeftî") wergirtin, "Best sehneya duo"; xelata Grabby<ref name="1997 AVNs"> [http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=174 1997 AVN Award Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008201659/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=174|date=October 8, 2009}} January 14, 1997, RAD Video, Inc. – Awarded in Las Vegas, Jan. 9–10, 1998 – web archived copy.</ref> <ref name="Gay XRCO 1984-1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Adam Gay Video 1999 Directory |tarîx=November 1998 |weşanger=Knight Publishing Corp. |paşnavê-edîtor=Lawrence |pêşnavê-edîtor=Doug |cih=Los Angeles }}</ref> <ref name="Grabby Hall of Fame - S" />. * [[Jim Steel]], xelata GayVN 2002 ("Hall of Fame")<ref name="2002 GayVN">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=179 GayVN Winners for 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008204417/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=179|date=October 8, 2009}} March 1, 2002, RAD Video, Inc.; Awards were announced at the GayVN Video Awards Show, Friday, March 22, 2002 at The Universal Hilton, Universal City, California. Web archived.</ref>. * [[Joe Gage]], xelata Grabby 2005; fîlma ''Beyond Perfect'' ji [[Buckshot Productions]]; xelata GayVN 2006<ref name="2005 Grabby">[[GayVN Awards]]</ref>. * [[Joey Stefano]], xelata Gay XRCO 1987; xelata Adam Gay Video 1990; [[xelata AVN]]; fîlma ''More of a Man'' ji All Worlds Video; xelata AVN 1994 ("Performer of the Year")<ref name="1989-1996 AVNs"/> <ref name="GPAA 1984-1985">{{Jêder-kitêb |sernav=Adam Gay Video 1996 Directory |paşnav=Guyjoy |pêşnav=Wilder, editor-in-chief |tarîx=November 1995 |weşanger=Knight Publishing Corp. |cih=Los Angeles }}</ref> <ref name="Gay XRCO 1984-1989" />. * [[Johnny Hazzard]], xelata Grabby 2003; fîlma ''Dentention'' ji [[Rascal Video/Channel 1]]; xelata Grabby 2004; xelata GayVN 2004; xelata Grabby 2005; xelata GayVN 2005; xelata Grabby 2007; xelata GayVN 2006 ("Aktorê herî baş", "Sehneya duo ya herî serkeftî", "Soloya herî baş"); xelata GayVN 2008; Cybersocket 2009 ("50 stêrkên porno yên herî baş")<ref name="2004 Grabby"/> <ref name="2005 GayVN">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=254 2005 GAYVN Awards Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008201801/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=254|date=October 8, 2009}} March 1, 2005. RAD Video, Inc.; web archived.</ref> <ref name="2009 Cybersocket 50">[http://www.cybersocket.com/gay-porn-magazine/issue-117/cybersockets-top-50-porn-stars Who's On Top: Cybersocket's Top 50 Porn Stars] Danny Valle, July 2009 Cybersocket.</ref> <ref name="2008 GayVN">[http://business.avn.com/articles/930.html The Winners of the 2008 GAYVN Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312020916/http://business.avn.com/articles/930.html|date=March 12, 2010}} Benji Featherstone, February 16, 2008; ''Adult video News''.</ref> <ref name="2003 Grabby"/> <ref name="2004 GayVN">[http://www.atkol.com/replies.asp?forum=3&topic=6223 2004 GAYVN Awards Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707182609/http://www.atkol.com/replies.asp?forum=3&topic=6223|date=July 7, 2011}} Posted December 3, 2004, ATKOL Gay Video forums; web archived.</ref> <ref name="2005 Grabby" /> <ref name="2007 Grabby"/>. * [[Johnny Rahm]], xelata Grabby 1991; xelata Gay Erotic Video Awards 1993; xelata Gay Erotic Video Awards 1995, xelata AVN 1995; xelata Grabby 2001; ''Fîctiona Porno'' ji Gino Pictures Gold<ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998" /> <ref name="1991-1997 Grabby" /> <ref name="1989-1996 AVNs" /> <ref name="2001 Grabby">[http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.01.winers.html The 11th Annual (2001) Grabby Award Winners for the Award Show, May 25, 2002 (Chicago, Illinois) From Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Doors"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120084633/http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.01.winers.html|date=January 20, 2016}} web archive.</ref>. * [[Johnny Rapid]] aktorê porno yê gey a amerîkî. * [[Jon Vincent]], xelata Gay Erotic Video Awards 1993; fîlma ''Idol Thoughts'' ji [[Catalina Video]]<ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998" />. * [[Josh Weston]], xelata GayVN 2003 ("Performer of the Year") ji bo ''Deep South, Part 1'' <ref>[http://www.alsgaypornstars.com/jweston.html ''Al's Gay Porn Stars: Josh Weston'']</ref>. == K == * Kazuhito Tadano (多田野 数人, Tadano Kazuhito) – a Japanese baseball player for the [[Şervanên Hokkaido Nippon Ham|Hokkaido Nippon Ham Fighters]] in Japan's [[Lîga Pasîfîkê|Pacific League]]. He started his career with [[Lîga Major Baseball|Major League Baseball]]'s [[Cleveland Indians]] in the United States because of a gay porn video scandal, which forced him to leave Japan.<ref name="espn">{{Jêder-nûçe |url=http://sports.espn.go.com/mlb/news/story?id=1720362 |sernav=Minor leaguer: It was a 'one-time incident' |tarîx=28 kanûna paşîn 2004 |weşanger=[[ESPN]] |roja-gihiştinê=22 sibat 2008 }}</ref><ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2004/01/28/entertainment/main596540.shtml Baseball Player's Gay Porn Past], CBS News, January 28, 2004. Retrieved July 9, 2007.</ref> Tadano was in porn with college teammates as [[Gay-bo-pere|gay-for-pay]] performers.<ref name="autogenerated3b">"[http://sports.espn.go.com/mlb/news/story?id=1720362 "Indians minor leaguer: Gay porn role a 'mistake']". ESPN, January 28, 2004. Retrieved July 9, 2007.</ref> * Ken Sprague aka Dakota – American gay pornographic actor.<ref name="intouch">{{Jêder-kovar |paşnav=Jones |pêşnav=Marvin |sal=1974 |sernav=Kenneth Sprague aka Dakota |url=http://www.hunkvideo.com/library/dakota/ |kovar=Intouch |cild=2 |hejmar=2 |rûpel=28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060624093211/http://www.hunkvideo.com/library/dakota/ |roja-arşîvê=24 hezîran 2006 |roja-gihiştinê=16 nîsan 2016 }}</ref> * Kip Noll aka Kip Knoll – one of the first superstars in the gay porn industry in the 1970s and 1980s.<ref name="SCSS1988">{{Jêder |paşnav=Southern California Sociological Society |sernav=Sociology and social research |url=https://books.google.com/books?id=rYfZAAAAMAAJ |sal=1988 |jêgirtin=In a typical example, the best known gay model of the 1980s, Kip Noll, made his first magazine appearance at age 22. |cild=73 |rûpel=96 }}</ref> * Kurt Lockwood – American gay pornographic actor. He also performed in homosexual and transexual pornographic films. He started his gay pornographic career in 2008.<ref>[http://www.business.avn.com/articles/31989.html Kurt Lockwood's First Bisexual Scene Streams at Club Hancock]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}{{Mirin girêdan|tarîx=sibat 2020}}. Business.avn.com (August 28, 2008). Retrieved October 13, 2012.</ref> * Kurt Marshall – born in 1965, he acted in only four films,<ref>''Atkol Comprehensive Guide to Adult Male Videos.'' Jeff Satkin, ed. Plainfield, N.J.: Atkol, Inc., 1990. {{ISBN|1-878176-00-5}}</ref> but the gay pornographic industry trade publication ''Unzipped'' named him one of the top 100 gay porn stars of all time in 2006.<ref>''Unzipped 100: Special Collector's Edition.'' 2006.</ref> He was also called one of the "most beautiful" gay adult film stars of the 1980s.<ref name="Erich">Erich, John. "Kurt Marshall: A Brief, Bright Career." ''Unzipped.'' April 11, 2000.</ref> At age 18–19, he starred in the highly influential ''Sizing Up'',<ref>Burger, John. ''One-Handed Histories: The Eroto-Politics of Gay Male Video Pornography.'' New York: Routledge, 1995, p. 39-40. {{ISBN|1-56024-860-2}}</ref> ''The Other Side of Aspen II'', ''Splash Shots'', and ''Night Flight''. He tested HIV positive in 1986 and died of AIDS complications at age 22. == L == [[Wêne:Logan_McCree.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Logan_McCree.jpg/170px-Logan_McCree.jpg|thumb| [[Logan McCree]]]] * Leo Ford - Amerîkîyek ku di salên 1980-an de wekî çîçek dihat hesibandin, û li çaraliyê cîhanê geriya û pêşandanên jerk-off pêk anî. Ew bi Divine (lîstikvan) re bû û ji bo yek ji albûmên The Smiths modela bergê bû <ref>''Acts of intervention: performance, gay culture, and AIDS: Unnatural acts : theorizing the performative'' (1998), David Román, Indiana University Press, {{ISBN|0-253-21168-9}}, {{ISBN|978-0-253-21168-2}}.</ref><ref>''Not simply Divine: beneath the make-up, above the heels and behind the scenes with a cult superstar'' (1994), Bernard Jay, Simon and Schuster, {{ISBN|0-671-88467-0}}, {{ISBN|978-0-671-88467-3}}.</ref><ref>''Morrissey: Scandal & Passion'' (2004), David Bret, Franz Steiner Verlag, {{ISBN|1-86105-787-3}}, {{ISBN|978-1-86105-787-7}}.</ref><ref>''Rough Trade: Labels unlimited'' (2006), Rob Young, Black Dog Publishing, {{ISBN|1-904772-47-1}}, {{ISBN|978-1-904772-47-7}}.</ref><ref>''Autopornography: a memoir of life in the lust lane'' (1997), Scott O'Hara, Routledge, {{ISBN|0-7890-0144-6}}, {{ISBN|978-0-7890-0144-3}}.</ref> * Logan McCree - bi tattoşên xwe yên diyar ên li ser piraniya laşê xwe, tevî penîs û serê serê xwe, tê zanîn. Di sala 2004 de, ew li Almanya Mr. Leather bû. 2009 Xelatgirên Xelatên GayVN : Performansa Salê; Sehneya Seksê ya Baştirîn, ''Drifter'' bi Vinnie D'Angelo; û Sêya Baştirîn, di ''To The Last Man'' . 2009 Xelatên Grabby xelatgirê: Lîstikvanê herî baş di ''The Drifter de'' ; Best Duo Seks Scene, ''The Drifter'' ; û Baştirîn Sê-Awayê Seksê Seksê, ''Bo The Last Man'' . <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=June 2009 |sernav=Arms of an Angel |url=http://axnational.e-p.net.au |kovar=AXN |cih=cover, feature article |oclc=225367930 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090421114035/http://axnational.e-p.net.au/ |roja-arşîvê=21 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 2010 XBIZ Xelatên Pêşkêşvanê Gay yên Salê dide. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.xbiz.com/news/117447 |sernav=XBIZ Awards 2010 Winners Announced |paşnav=Katz |pêşnav=Lyla |tarîx=11 sibat 2010 |weşanger=[[XBIZ]] |roja-gihiştinê=16 adar 2010 }}</ref> Xelatgirê Xelatên GayVN 2010: Lîstikvanê Herî Serketî di ''The Visitor'' de. <ref>{{Jêder-malper |url=http://gay.avn.com/porn-stars/Logan-McCree-295541.html |sernav=Performer Profile: Logan McCree |weşanger=GayVN |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2015 |roja-arşîvê=15 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150915091031/http://gay.avn.com/porn-stars/Logan-McCree-295541.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Luka Magnotta (aka Jimmy, Jack) - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel ê Kanadayî di 2003-an de dest bi kariyera xwe ya pornografî kir û ji ber kuştin û perçekirina xwendekarek pevguhertina çînî di 2012-an de hate mehkûm kirin. <ref name="CBC_report">{{Jêder-nûçe |url=http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/story/2012/05/31/dismemberment-.html |sernav=Toronto Police deny ignoring body parts case tip |tarîx=31 gulan 2012 |weşanger=CBC News }}</ref> * Lukas Ridgeston (aka Jan) - 1996 Xelatgirê Grabby, "Hot shot"; 1996 Serketî Probie ; 1996 Xelatên Gay Erotic Video Xelat ; 2000 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Hall of Fame"; 2006 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Lîstikvanê Herî Baş - Weşana Biyanî"; ''Lukas in Love'' from Bel Ami . <ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="1991-1997 Grabby"/> <ref name="Probies 1995-1999"/> <ref name="GayVN 2000"/> <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.belamivideos.co.uk/lukas-ridgeston-gay-dvds.htm |sernav=Lukas Ridgeston – Bel Ami gay porn star |tarîx=5 nîsan 1975 |weşanger=Belamivideos.co.uk |roja-gihiştinê=5 sibat 2010 }}</ref> == M == [[Wêne:Michael_Lucas_2_by_David_Shankbone.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Michael_Lucas_2_by_David_Shankbone.jpg/220px-Michael_Lucas_2_by_David_Shankbone.jpg|thumb|[[Michael Lucas]]]] * Marc Stevens - kesayetek pîşesaziya seksê ya pêşeng a Amerîkî di salên 1970-an de li New York City. Ew di zêdetirî 80 fîlimên pornografîk de di nav de "Serdema Zêrîn a Pornoyê" de xuya bû, û di heman demê de pêşengiya troupek dansê ya erotîk kir û di pêşandanên seksê yên zindî de lîst. Dema ku ew bi giranî di fîlim û fîlimên heteroseksuel de xuya bû, ew [[Bîseksuelî|bîseksuel]] bû û çend fîlimên gay jî çêkir. Penîsê wî bi navdar ji hêla Robert Mapplethorpe ve hatî kişandin. <ref>[http://www.mitpressjournals.org/doi/pdf/10.1162/016228703322031749 The Jesse Helms Theory of Art] ''October Magazine'', Spring 2003, No. 104, Pages 131–148, {{Doi|10.1162/016228703322031749}}; Massachusetts Institute of Technology.</ref> Stevens piştî mirina xwe di 30ê Avrêl, 2008ê de di Salona Fame ya XRCO de hate şandin . <ref name="XRCO2008">{{Jêder-nûçe |url=http://www.avn.com/video/articles/29952.html |sernav=XRCO Announces 2008 Award Winners |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502062009/http://www.avn.com/video/articles/29952.html |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 gulan 2008 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.adultfilmdatabase.com/index.cfm/Action/DA/ActorID/2411/Marc_Stevens/ |sernav=Marc Stevens at the Adult Film Database |tarîx=9 sibat 1943 |weşanger=Adultfilmdatabase.com |roja-gihiştinê=5 sibat 2010 }}</ref> * Marc Wallice aka Don Webber, Jay B. David, Marc Gold, Marc Goldberg, Marc Wallace, Mark Wallace, Mark Wallice - lîstikvanek pornografîk, model, derhêner, edîtor û nivîskarek Amerîkî ku di sala 1982-an de dest pê dike. Wî bi rolên ne-axaftinê dest pê kir, lê di kirina zêdetirî 1,300 fîlimên porno yên heteroseksuel de pir çalak bû. Wek Don Weber ew bi kêmî ve di fîlimek porno ya homoseksuel de xuya bû, ''A Matter of Size'' û her weha modeling. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Other Hollywood: The Uncensored Oral History of the Porn Industry |paşnav=McNeil |pêşnav=Legs |paşnav2=Jennifer Osborne |weşanger=ReganBooks |kesên-din=with Peter Pavia |sal=2006 |isbn=0-06-009660-8 |cih=New York |rûpel=577 |lînka-nivîskar=Legs McNeil }}</ref> <ref name="Luke Ford Interview">[http://www.lukeford.com/stars/male/marc_wallice.html Interview with Luke Ford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221145152/http://www.lukeford.com/stars/male/marc_wallice.html|date=February 21, 2008}}</ref> 1990 [[Xelatên AVN|AVN]] Best Scene Koma Seksê; 1992 XRCO Lîstikvanê Herî Serketî (Performansa Yekane); 1993 AVN Best Scene Koma Seksê; 1993 XRCO Performansa Mêrê Salê; AVN Hall of Fame ; û XRCO Hall of Fame . <ref name="AVNHOF"/> <ref name="XRCOHOF"/> <ref name="AVN">{{Jêder-nûçe |url=http://www.avnawards.com/index.php?content=pastwinners |sernav=Past AVN Award Winners |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071020212409/http://www.avnawards.com/index.php?content=pastwinners |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2008 }}</ref> <ref name="XRCOHOF8">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |sernav=XRCO Hall of Fame |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071007005528/http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |roja-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2008 }}</ref> <ref name="XRCO">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bwdl.net/XRCO-2/oldies.html |sernav=XRCO past winners |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071007011134/http://www.bwdl.net/XRCO-2/oldies.html |roja-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2008 }}</ref> * Marcus Allen - model û lîstikvanek pornografiya hevzayend a Amerîkî di nîvê salên 2000-an de ji ber kuştina pileya yekem a xêrxwazek Denverê di sala 2006-an de hat mehkûm kirin. <ref name="Planetout20061117">[http://www.planetout.com/news/article.html?2006/11/17/4 Planetout.com November 17, 2006 "Adult-film actor held in Denver man's death"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231212646/http://www.planetout.com/news/article.html?2006%2F11%2F17%2F4|date=December 31, 2007}}</ref> <ref name="DenverPost20090608">{{Jêder-nûçe |url=http://www.denverpost.com/headlines/ci_12547254 |sernav=Former gay-porn actor guilty of Denver murder |paşnav=McPhee |pêşnav=Mike |tarîx=8 hezîran 2009 |malper=The Denver Post |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2009 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mandate.com/backissues/mandate.cfm |sernav=''Mandate'', backissues |weşanger=Mandate.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100806192240/http://www.mandate.com/backissues/mandate.cfm |roja-arşîvê=6 tebax 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=5 sibat 2010 }}</ref><ref>[http://www.rockymountainnews.com/drmn/local/article/0,1299,DRMN_15_5150505,00.html ''Rocky Mountain News'' November 17, 2006 "Gay-porn actor accused in businessman's death"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329005514/http://www.rockymountainnews.com/drmn/local/article/0%2C1299%2CDRMN_15_5150505%2C00.html|date=March 29, 2007}}</ref><ref>[http://www.denverpost.com/news/ci_5169834 ''The Denver Post'', "Suspect to stand trial in Kelso murder : Gay-sex actor Timothy Boham is accused of killing the businessman during a Nov. 11 robbery."], By Howard Pankratz. February 6, 2007</ref> <ref name="PlanetOut20070514">[http://www.planetout.com/news/article.html?2007/05/14/5 Planetout.com "Ex-porn star pleads insanity in slaying"], March 14, 2007 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231212651/http://www.planetout.com/news/article.html?2007%2F05%2F14%2F5|date=December 31, 2007}}</ref><ref name=":0">[http://www.courttv.com/news/misc/docs/boham-affidavit.html Affidavit for Arrest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204032023/http://www.courttv.com/news/misc/docs/boham-affidavit.html|date=December 4, 2008}}, hosted on CourtTV.com.</ref> ] <ref name=":0"/> Wek Allen ew sala 2003-an bû ''Sersalê'' ku bû sedema xebata bi Falcon Entertainment . <ref>[http://www.gay.com/news/article.html?2007/05/14/5 "Ex-porn star pleads insanity in slaying"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102113554/http://www.gay.com/news/article.html?2007%2F05%2F14%2F5|date=January 2, 2008}}, May 14, 2007, on Gay.Com</ref> * Matt Sanchez aka Pierre LaBranche, Rod Majors - rezervistekî Hêzên Deryayî yên Dewletên Yekbûyî yekem "Xelata Azadiya Akademîk a Jeane Kirkpatrick " di Konferansa Çalakiya Siyasî ya Muhafezekar de da ku tê de Ann Coulter John Edwards wekî ''fagot binav'' kir. Di encamê de kariyera şahiya mezinan a Sanchez berevajî şîroveyê hate eşkere kirin. <ref name="Hoellwarth-0316">{{Jêder-malper |url=http://www.marinecorpstimes.com/news/2007/03/mcsanchez070314/ |sernav=Corps may investigate cpl's gay porn past |paşnav=John Hoellwarth |tarîx=16 adar 2007 |malper=[[Marine Corps Times]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815111155/http://www.marinecorpstimes.com/news/2007/03/mcsanchez070314/ |roja-arşîvê=15 tebax 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=5 gulan 2007 }}</ref> <ref name="navytimes">{{Jêder-malper |url=http://www.navytimes.com/news/2007/03/mcsanchez070309/ |sernav=Reservist acknowledges gay porn past |paşnav=Hoellwarth, John |tarîx=17 adar 2007 |malper=Navy Times: Navy News |weşanger=Army Times Publishing Company |roja-gihiştinê=4 nîsan 2007 }}</ref> * Metta Rush aka Greg Grove - 2001 Xelata Grabby, "Newhatiye Baştirîn" û "Solojiya herî baş"; ''Alone With 1'' from Falcon Studios ; 2002 Serketî Grabby, "Best Performer"; 2002 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Newhatî herî baş"; 2003 Serketî Grabby, "Best performer", "Best duo"; 2004 serketiya Grabby "Hottest Ass"; 2005 Serketî Grabby, "Wall of Fame". <ref name="2004 Grabby"/> <ref name="2001 Grabby"/> <ref name="2003 Grabby"/> <ref name="2005 Grabby">[[GayVN Awards]]</ref> <ref name="2002 Grabby">[http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.02.winners.html The 12th Annual (2002) Grabby Award Winners for the Award Show, May 24, 2003 (Chicago, Illinois) From Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Doors"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120084633/http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a1.grab.02.winners.html |date=January 20, 2016 }} web archive.</ref> <ref name="2002 GayVN"/> * Michael Brandon – Xelatgirê Xelatên Grabby 2001, "Best performer"; 2002 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Performansa gay ya salê"; 2003 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Performansa hevzayend a herî baş a salê" (girêdan). <ref name="2001 Grabby" /> <ref name="2003 GayVN"/> <ref name="2002 GayVN" /> * Michael Lucas aka Ramzes Kairoff - 2001 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Sêhneya solo ya çêtirîn"; 2007 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Lîstikvanê herî baş", "Sê herî baş", ''Michael Lucas' La Dolce Vita'' (2006) ji Lucas Entertainment, nûvekirinek pornografîkî ya homoseksuel a La dolce ''vita'' ya klasîk a Federico Fellini, ku her çardeh Xelatên GayVN yên ku ji bo wê bidest xistin. namzed bû; 2009 GayVN "Hall of Fame"; 2009 Cybersocket "50 stêrkên pornoyê yên top". Ew eşkere homoseksuel e û di zêdetirî heftê fîlmên xwe de cih girtiye. <ref name="2009 Cybersocket 50"/> <ref name="2001 GayVN">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=177 2001 GayVN Video Award Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008202217/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=177|date=October 8, 2009}} Winners were announced March 16, 2001 at The Westin Bonaventure Hotel in Los Angeles.; RAD Video, Inc. web archived copy.</ref> <ref name="2007 GayVN"/> <ref name="2009 GayVN HOF">[http://dirtyboytristanmathews.blogspot.com/2009/03/2009-gayvn-hall-of-fame-inductees.html?zx=c6a15918a1fae64d 2009 GayVN Hall of Fame Inductees] March 12, 2009.</ref> == N == * Nicky Crane - Lîstikvanê pornografîk yê hevzayend ên Brîtanî. <ref>[[Sounds (magazine)|''Sounds,'']] September 22, 1984</ref> == O == == P == [[Wêne:Peter_North_2010.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Peter_North_2010.jpg/170px-Peter_North_2010.jpg|thumb|[[Peter North]]]] * Paul Barresi – Xelatgirê Xelatên GayVN 2007, "Performansa ne-sex ya çêtirîn"; 2008 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Hall of Fame"; salona navdar a Xelata Grabby . <ref name="2008 GayVN"/> <ref name="2007 GayVN">[http://www.tlavideo.com/results/index.cfm?v=3&g=0&f=280&sn=1 2007 GayVN Award Winners] Keeneye Reeves, Spring 2007, ''TLA Video'' (web archived).</ref> <ref name="Grabby Hall of Fame - B">[http://www.grabbys.com/wof/WOF-B.html Grabby Awards Wall of Fame – B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724163529/http://www.grabbys.com/wof/WOF-B.html|date=July 24, 2011}} 2009 by Grabbys.</ref> * Peter Berlin – Xelatgirê Xelatên GayVN 2007, "Hall of Fame". <ref name="2007 GayVN" /> * Peter North aka Matt Ramsey, ku ji bo pornoya heteroseksuel, derhêner û hilberîner çêtir tê zanîn. <ref>[http://business.avn.com/articles/27799.html Rusty Nailed: Porn stud Tim Rusty talks about his new site, TimRusty.com, and why "extreme" content is so hot.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100225075531/http://business.avn.com/articles/27799.html |date=2010-02-25 }} Ken Knox, ''AVN Business News'', July 24, 2006.</ref><ref>[http://business.avn.com/articles/11148.html The AVN Awards show: Porn's Big Night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204155440/http://business.avn.com/articles/11148.html|date=December 4, 2009}} David Schmader, ''The Stranger'', March 9, 2000 reprinted by ''AVN Business News'', March 20, 2000.</ref> == Q == == R == * Rich Merritt - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel yê Amerîkî ku bi navê "Danny Orlis" di fîlimên pornografîk ên homoseksuel de xuya bû. <ref name="secrets">{{Jêder |paşnav=Merritt |pêşnav=rich |sernav=Secrets of a Gay Mariene Porn Star |sal=2005 |cih=New York, NY |weşanger=[[Kensington Books]] |isbn=0-7582-0968-1 }}</ref> * Rick Cassidy - Lîstikvanê pornografî yê hevzayend ên Amerîkî navê "Jim Cassidy" ji bo pornografiyê bikar anî. <ref name="biggerthanlife">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yRsYON5rFiYC&q=jim+cassidy&pg=PA71 |sernav=Bigger Than Life: The History of Gay Porn Cinema from Beefcake to Hardcore |paşnav=Escoffier |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009 |weşanger=Running Press |isbn=978-0-7867-20101 }}</ref> * Rod Barry - 1997 namzedê Xelatên Vîdyoyê yên Gay Erotic ji bo ''Newcomer Best'' . <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=194 |sernav=1997 Gay Video Guide's Gay Erotic Video Awards |tarîx=1 kanûna pêşîn 1997 |weşanger=RAD Video |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091008203112/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=194 |roja-arşîvê=8 çiriya pêşîn 2009 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1998 namzedê Xelatên Vîdyoya Gay Erotic ji bo ''Best Top'' . <ref name="1998gevanom">{{Jêder-malper |url=http://radvideo.com/news/article.php?ID=181 |sernav=1998 Gay Erotic Video Awards (nominations) |weşanger=RAD Video |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100420091817/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=181 |roja-arşîvê=20 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1998 Xelatên Grabby di "A Lesson Learned" de (Vîdyoya Hemî Cîhanê) xelata ''Lîstikvanê Piştgiriya Herî Serketî wergirt'' .  2002 namzedê Xelatên Grabby ji bo ''Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş'', ''Semena Duo ya'' Seksê ya Herî Baş û Dîmena Seksê ya Herî Baş ''a Trio'' . <ref name="grabbysnom2002">{{Jêder-malper |url=http://www.grabbys.com/a1.grab.02.3.noms.html |sernav=The 2002 Grabby Awards Nominations |weşanger=Grabby Awards Show |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040604005643/http://www.grabbys.com/a1.grab.02.3.noms.html |roja-arşîvê=4 hezîran 2004 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 2002 Xelatên GayVN di "White Trash" de ''xelata Lîstikvanê Piştgiriya Herî Serketî wergirt'' . <ref name="gayvnpastwinners">{{Jêder-magazîn |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 2004 Xelatgirên GayVN Xelatên ''Koma Baştirîn Dîmen'' bi Johnny Hazzard, Theo Blake, Alex LeMonde, Kyle Lewis, Dillon Press, Troy Punk, Shane Rollins, Rob Romoni, Anthony Shaw, Sebastian Tauza di "Bolt" (Vîdyoya Rascal). <ref name="gayvnpastwinners" /> 2005 namzedê Xelatên GayVN ji bo ''Lîstikvanê Herî Serketî'' di "Thirst". <ref name="2005gayvnnom">{{Jêder-malper |url=http://radvideo.com/news/article.php?ID=269 |sernav=2005 GayVN Nominations |tarîx=1 sibat 2006 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101204215524/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=269 |roja-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=264 |sernav=December RAD Boy Focus: Andy Kirra |tarîx=1 kanûna pêşîn 2005 |weşanger=RAD |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100107062811/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=264 |roja-arşîvê=7 kanûna paşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=22 sibat 2010 }}</ref> 2006 Xelatên Grabby Serketî ya ''Herî Germtirîn Performer'' .  Xelatên GayVN 2008 ketin ''Salona Fame'' . <ref name="gayvnpastwinners" /> <ref name="gayvnnom2008">{{Jêder-malper |url=http://www.tlavideo.com/results/index.cfm?v=3&g=1382&f=6808&sn=1 |sernav=Feature: 2008 GayVN Award Winners (winners and nominations) |paşnav=Keeneye Reeves |weşanger=TLA Video }}</ref> * Ryan Driller - bi navê "Jeremy Bilding" bi fîlimên porno yên homoseksuel dest bi kariyera xwe ya pornografîk kir. <ref name="LAWeekly">{{Jêder-malper |url=http://www.laweekly.com/news/reality-check-porn-condoms-and-the-hiv-un-outbreak-2528810 |sernav=Reality Check: Porn, Condoms and the HIV Un-Outbreak |paşnav=Barbie Davenporte |tarîx=19 çiriya pêşîn 2010 |weşanger=[[LA Weekly]] |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2016 }}</ref> Ew di sala 2010-an de berbijarê Xelatên XBIZ-ê bû ji bo "Performer gay ya Salê". <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.xbiz.com/news/115720 |sernav=XBIZ Announces Finalist Nominees for 2010 XBIZ Awards |paşnav=Steve Javors |tarîx=16 kanûna pêşîn 2009 |weşanger=XBIZ |roja-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * Ryan Idol – 1993 Xelatên Xelatên Vîdyoyê yên Erotîk ên Gay, "Best dîmena devkî"; <nowiki>''</nowiki> ''Ramanên Idol'' ji Vîdyoya Catalina; 1995 Probie winner best porno star; 1994 [[Xelatên AVN|Xelata AVN]] ( Pê- Xelatên GayVN ) wergirt, "Performansa herî baş". <ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="1989-1996 AVNs"/> <ref name="Probies 1995-1999"/> == S == * Sam Jensen Page aka Sam Tyson, Samuel Francis - rojnamevanê fitness, rahêner û xwediyê navenda fitness li Los Angeles; ''Kovara HERO'' ava kir û derxist; model û lîstikvanê pornoyê yê mezinan yê berê. <ref name="partner">{{Jêder-malper |url=http://web.mac.com/sam.page/sampagefitness/about_sam.html |sernav=About Sam |paşnav=Sam Page |weşanger=Same Page Fitness |format=Website |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080920152555/http://web.mac.com/sam.page/sampagefitness/about_sam.html |roja-arşîvê=20 îlon 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2008 }}</ref> <ref name="Frei">Darrin Frei (April 2003). "Sam Tyson: From Publishing to Porn" ''Genre Magazine''</ref> <ref name="Belgau">Belgau, Ron (April 1998). "[http://www.oasisjournals.com/Issues/9804/profiles.html Sam Francis, 23, of Los Angeles, Calif.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017081822/http://www.oasisjournals.com/Issues/9804/profiles.html|date=October 17, 2008}}", ''Oasis Magazine''. Retrieved December 5, 2007.</ref> <ref name="Herscher">Elaine Herscher (April 18, 1998). "Newest Gay Magazines Put Focus on the Family" ''San Francisco Chronicle''</ref> <ref name="Husni">Samir Husni (Jan 1999). "One of the Most Notable Magazine of 1998: HERO, The Magazine For the Rest of Us". ''Samir Husni's 1999 Guide to New Consumer Magazines''</ref> * Scott Masters - Xelatgirê Xelatên GayVN 2000, "Serkeftina Jiyanê". <ref name="GayVN 2000"/> * Scott "Spunk" O'Hara <ref name="Advocate Men">{{Jêder |sernav='Spunk'. The name reverberates, the body arrests. |tarîx=May 1985 |kovar=Advocate Men }}</ref> - lîstikvanek pornografîk, helbestvan, edîtor/weşangerê kovara mêran a sê mehane ya ''Steam'', û nivîskarek gay Amerîkî. Wî ''kêm kêm safî û qet ne hêsan nivîsî: gotarên hilbijartî yên Scott O'Hara'', <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rarely pure and never simple: selected essays of Scott O'Hara |paşnav=O'Hara |pêşnav=Scott |weşanger=Routledge |sal=1999 |isbn=978-0-7890-0573-1 |cih=[https://books.google.com/books?id=QKlE8exUdeMC] |lînka-nivîskar=Scott O'Hara }}</ref> ''Autopornography: bîranînek jiyanê di rêça şehwetê de'', <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autopornography: a memoir of life in the lust lane |paşnav=O'Hara |pêşnav=Scott |weşanger=Routledge |sal=1997 |isbn=978-0-7890-0144-3 |cih=[https://books.google.com/books?id=-H-ZS4J5oiAC] |lînka-nivîskar=Scott O'Hara }}</ref> ''SeXplorers: rêberiya kirina wê li ser rê'', <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=SeXplorers: the guide to doing it on the road |paşnav=O'Hara |pêşnav=Scott |weşanger=PDA Press |sal=1995 |isbn=978-0-9645480-1-5 |cih=[https://books.google.com/books?id=tlF_ggWlxsEC] |lînka-nivîskar=Scott O'Hara }}</ref> û ''Do- ew bi xwe paqijkirina pistonê (ji bo ne-mekanîka)'' . <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Do-it-yourself piston polishing (for non-mechanics) |url=https://archive.org/details/doityourselfpist0000scot |paşnav=O'Hara |pêşnav=Scott |weşanger=Badboy |sal=1996 |isbn=978-1-56333-489-4 |cih=[https://books.google.com/books?id=GhTKAAAACAAJ] |lînka-nivîskar=Scott O'Hara }}</ref> Ji ber tevliheviyên AIDSê mir, kaxezên xwe yên kesane (ku ji 39 qutiyên kovaran, nameyan, not û destnivîsan pêk tê) ji Pirtûkxaneya John Hay ya Zanîngeha Brown re hişt . * Simon Rex ango Sebastian - Lîstikvan, kesayetiya televîzyonê û [[rap]]perê Amerîkî ku herî baş wekî yek ji yekem xelatên MTV VJ-ê tê zanîn; [[Xelatên AVN|Xelata AVN ya]] 1997, Vîdyoya Solo ya Herî Gay, ji bo ''Sessions #3'' . <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20148592,00.html |sernav=Simon Rex |tarîx=10 çiriya paşîn 2003 |malper=[[People (magazine)|People]] |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2009 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tv.com/simon-rex/person/10163/biography.html |sernav=Simon Rex |tarîx=n.d. |malper=TV.com |weşanger=[[CBS Interactive]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100426175025/http://www.tv.com/simon-rex/person/10163/biography.html |roja-arşîvê=26 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2009 }}</ref> * Stonie - di Xelatên GayVN 2001 de ji bo "Nûhatiniya Baştirîn" berbijar bû. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jasoncurious.com/blackbook/stonie.html |sernav=Black Book: Stonie |paşnav=Sechrest, J. |lînka-nivîskar=Jason Sechrest |sal=2008 |weşanger=[[JasonCurious.com]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110524225143/http://www.jasoncurious.com/blackbook/stonie.html |roja-arşîvê=24 gulan 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 kanûna pêşîn 2010 }}</ref> Stonie paşê bû jina trans <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |sernav=Stonie Becomes A Woman |paşnav=Sechrest, J. |lînka-nivîskar=Jason Sechrest |tarîx=9 kanûna paşîn 2008 |weşanger=[[JasonCurious.com]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208204059/http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2010 }}</ref> Brittany CoxXx û di ''Brittany's Transformation'' de xuya bû, ku ji bo "Best Release Transseksual" di sala 2009-an de ji bo xelata AVN-ê hate berbijar kirin. == T == [[Wêne:Tiger_Tyson.JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Tiger_Tyson.JPG/200px-Tiger_Tyson.JPG|thumb|[[Tiger Tyson]]]] * Tag Eriksson – Xelatgirê Grabby Awards 2003, "Newhatî herî baş" û "Solojiya herî baş"; 2004 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Best solo". <ref name="2003 Grabby">[https://web.archive.org/web/20040923043116/http://www.grabbys.com/frameset.html The 13th Annual (2003) Grabby Award Winners for the 6th Annual Award Show, May 29, 2004 (Park West – Chicago, Illinois) From Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Doors"] web archive.</ref> <ref name="2004 GayVN"/> * Thierry Schaffauser - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel ê fransî. Wî di sala 2010 de Xelata Erotîkî wergirt <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erotic-awards.co.uk/sexworkermale.shtml |sernav=2010 finalists: Sex Worker, male |weşanger=Erotic Awards |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120331150457/http://www.erotic-awards.co.uk/sexworkermale.shtml |roja-arşîvê=31 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=5 gulan 2010 }}</ref> * Tiger Tyson – Xelatgirê Xelatên GayVN 2008, "Hall of Fame"; damezrînerê Tiger Tyson Productions û hev-avakarê Pitbull Productions. Di zêdetirî du dehan fîlmên pornografîk de lîstiye, û derhêneriya çendînên din kiriye. <ref name="2008 GayVN"/> * Tim Barnett aka Bradford Thomas Wagner - Agentê Emlakê yê Emerîkî û lîstikvanê pornografîk yê ku dema ku di binçavkirina polîsan de wekî tecawizkarê rêzefîlmê gumanbar bi xwekuştinê mir; ew di destpêka salên 1990-an de bi kêmî ve di bîst fîlmên porno yên homoseksuel de wekî Barnett xuya bû. <ref name="sovotb">[http://www.sovo.com/2005/7-22/news/police/pibs.cfm Police Beat: Former Gay Porn Star Accused of Rape Commits Jail Suicide] ''Southern Voice'', July 22, 2005 . {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921211230/http://www.sovo.com/2005/7-22/news/police/pibs.cfm|date=September 21, 2015}}</ref><ref>[http://www.quest-online.com/NewFiles/QuestXII13.html Gay Porn Star Rape Suspect Hangs Self In Jail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104134534/http://quest-online.com/NewFiles/QuestXII13.html |date=2005-11-04 }} Mike Fitzpatrick, ''Quest News''; Volume 12, No. 13, July 21, 2005.</ref><ref>[http://www.denverpost.com/ci_2859108?rss Suspect in rapes hangs self in Boulder jail] Felisa Cardona, ''The Denver Post'', July 14, 2005.</ref><ref>[http://www.dailytexanonline.com/2.4489/austin-rapist-commits-suicide-in-colorado-1.977420 Austin rapist commits suicide in Colorado: Bennett linked to six rapes in Colorado, one in Austin in '95]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }} ''Daily Texan'', July 15, 2005. {{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2016}}</ref> * Tom Chase – 1997 Xelatên Xelatên Vîdyoyê yên Erotîk ên Gay, "Best top"; 1997 Serketiya Probie, "Lîstikvanê herî baş"; 1998 Xelatên Xelatên Vîdyoyê yên Gay Erotic, 1998 Xelatgirên Xelatên GayVN, "Best sehneya duo"; 1999 Serketî Probie; 2000 Probie winner; 2004 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Hall of Fame". <ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="2000 Probies"/> <ref name="Probies 1995-1999"/> <ref name="2004 GayVN" /> <ref name="1998 AVNs"/> <ref name="Gay Erotic Video Awards 1997">[http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=189 Sodomite Video Update, Gay Video Guide Erotic Video Awards Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420084432/http://www.radvideo.com/news/article.php?ID=189|date=April 20, 2010}} December 15, 1997; RADVideo, Inc.; web archived.</ref> * Ty Mitchell == U == == V == == W == [[Wêne:Will_Clark_(cropped).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/eb/Will_Clark_%28cropped%29.jpg|thumb|[[Will Clark]]]] * Wade Nichols - Lîstikvanê pornografîk yê homoseksuel a Amerîkî. <ref>{{IMDb name|nm0629754}}</ref> * Will Clark - 1998 Xelata Grabby, "Best performer" (girêdan); 1998 Xelatgirê Xelatên Vîdyoyê yên Erotîk ên Gay, "xelata mirovahî ya Leo Ford"; salona navdar a Xelata Grabby . <ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="1998 Grabby"/> <ref name="Grabby Hall of Fame - C">[http://www.grabbys.com/wof/WOF-C.html Grabby Awards Wall of Fame – C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724163717/http://www.grabbys.com/wof/WOF-C.html|date=July 24, 2011}} 2009 by Grabbys.</ref> * Will Wikle - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel a Amerîkî. Di sala 2008-an de, Wikle wek xerabkar, Jasper, di dûvika gay de hate lîstin Other ''Gay Sequel: Gays Gone Wild!'', di 9ê berfanbara 2008ê de derketiye <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hunkdujor.com/blog/archives/2008/09/will_wikle_from_another_gay_sequel_and_big_brother |sernav=Will Wikle from Another Gay Sequel: Evil Never Looked So Good |paşnav=M |pêşnav=Chris |malper=hunkdujor.com |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2016 |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211205021219/http://www.hunkdujor.com/blog/archives/2008/09/will_wikle_from_another_gay_sequel_and_big_brother |rewşa-urlyê=mirî }}{{Mirin girêdan|tarîx=sibat 2020}}</ref> Di 2016 de, wî di fîlima mezinan a gay de ''The Stillest Hour'' for CockyBoys lîst. == X == == Y == * Yusaf Mack - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel a Amerîkî. <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.fox29.com/news/local-news/44815682-story |sernav=Philadelphia Boxer Yusaf Mack Setes Over Straight Over Gay Porn Allegations |paşnav=<!--Staff writer(s), no by-line.--> |tarîx=5 çiriya paşîn 2015 |weşanger=WTFX-TV |cih=Philadelphia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208212223/http://www.fox29.com/news/local-news/44815682-story |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2015 }}</ref> == Z == [[Wêne:Zak_Spears.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Zak_Spears.jpg/235px-Zak_Spears.jpg|rast|thumb|[[Zak Spears]]]] * Zak Spears – 1993 [[Xelatên AVN|Xelata AVN]] ( Pêş- Xelatên GayVN ) serketî, 1993 xelatgirê Grabby Awards, "Nûhatiniya herî baş", "Pêşkêşvanê herî baş ê piştgirî"; 1993 Xelatên Xelatên Vîdyoyê yên Gay Erotic ; 1994 "Lîstikvanê herî baş" (girêdan); 1994 Adam Gay Video "Dave" Xelatgirên, "Best sehneya seksê"; 1997 Serketî Probie ; 2002 Xelatgirê Xelatên GayVN, "Lîstikvanê herî baş" (girêdan) 2005 Serketî GayVN, "Performansa ne-sex ya çêtirîn"; salona navdar a Xelata Grabby. <ref name="Gay Erotic Video Awards 1992-1998"/> <ref name="2004 Grabby">[https://web.archive.org/web/20050603234403/http://www.grabbys.com/a1.grab.04.5.winners.html The 14th Annual (2004) Grabby Award Winners for the 7th Annual Award Show, May 28, 2005 (Park West – Chicago, Illinois) From Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Doors"] web archive.</ref> <ref name="2005 GayVN"/> <ref name="1991-1997 Grabby">[http://gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a0.grab.list.past.html Gay Chicago Magazine's "Behind Closed Door": The Grabby Awards Over The Years (1991–1997)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113214548/http://www.gayvideodad.com/GrabbyRecaps/a0.grab.list.past.html |date=2007-11-13 }} web archived.</ref> <ref name="1989-1996 AVNs"/> <ref name="Probies 1995-1999"/> <ref name="GPAA 1984-1985"/> <ref name="2002 GayVN"/> <ref name="Grabby Hall of Fame - S"/> * Zebedy Colt - Lîstikvanê pornografî yê homoseksuel a Amerîkî. <ref name="advocate">{{Jêder-malper |url=http://www.queermusicheritage.us/sep2004zc.html |sernav=Hollywood |paşnav=Stone |pêşnav=Christopher |tarîx=9 adar 1977 |malper=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |roja-gihiştinê=12 tebax 2007 }}</ref> == Mijarên têkildar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pornostêrk]] tc2bvc4xkqs6idixr94bxmci0p2l0yy 0 133307 2083235 2064737 2026-08-02T21:18:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083235 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank xeta rêhesinê | logo = Ontario Northland logo.svg | logo mezinahî = 200 | wêne = ON switching in Hearst, ON.jpg | wêne mezinahî = 300 | sernûçe = Cotek Bakurwelatê Ontario li [[Hearst, Ontario|Hearst]] di sala 2003an de mazotê dike. | nîşankirin = ONT | cih = 555 Oak Street East, [[North Bay, Ontario|North Bay]], [[Ontario]], Kanada | vebûn = {{Destpêka dem|1902}} | pîvan = {{Track gauge|ussg|allk=on}} | dirêjbûna xetê = {{Convert|1086|km}} ya rêka serekî<ref>{{Cite report |url=http://www.ontarionorthland.ca/sites/default/files/corporate-document-files/ONTC%202018-19%20Annual%20Report%20Final.pdf |website=ontarionorthland.ca |title=Ontario Northland Transportation Commission Annual Report 2018-2019 |quote=EQUIPMENT AND INFRASTRUCTURE {{Convert|675|mi|km}} rêka serekî |access-date=2020-05-18 |archive-date=2020-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311060520/http://ontarionorthland.ca/sites/default/files/corporate-document-files/ONTC%202018-19%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead }}</ref> | malper = {{URL|https://www.ontarionorthland.ca}} }} '''Rêhesina Bakurwelatê Ontario''' ({{bi-en|''Ontario Northland Railway''}})''',''' [[Rêyahesinî ya veguhastinê|rêhesina]] welatê [[Kanada]] ye, ku ji aliyê [[Komîsyona Veguhastinê ya Ontario Northland]], [[Ajansa Crown (Ontario)|Ajansek Taca Parêzgehan]] a [[Hikûmeta Ontario]] ve tê xebitandin. Bi eslê xwe ji bo pêşvebirina deverên [[Gola Timiskaming]] û [[Gola Nipissing]] hate çêkirin, rêhesin di faktora serekeya di mezinbûna aboriya parêzgehê de zû bû. Piştî dehsalên avakirina dijwar karkeran di sala 1932an de, bi navgîniya [[Canadian Shield|Mertalê Kanadayê]] gihîştin James Bay. Dema ku rêka di nav mertalê de hate teqandin, [[erdnas]]an depoyên [[Zemî|madenên]] hêjayên wekî [[zêr]], [[zîv]], [[Mis|sifir]] û [[nîkel]] keşf kirin. Rêhesin di heman demê de, îmkana îstismarkirina [[Çavkaniya xwezayî|çavkaniyên]] [[Timber|daristanê]] yên [[Bakurê Ontario]]yê jî kir. Xeta sereke ya bakur-başûr bi tevahî li [[Ontario]] ye, ji dawiya başûrê [[North Bay, Ontario|North Bay]] dest pê dike û heta bakur di nav [[Kobalt, Ontario|Kobalt]], [[New Liskeard, Ontario|New Liskeard]], [[Cochrane, Ontario|Cochrane]], [[Moosonee]] ya li ser Çemê Moose, bi qasî {{Cvt|12|mi}} li başûrê beravê [[Kendava James|James Bay]] ve diçe. Yek şaxek mezin ji [[Swastika, Ontario|Swastika]] ber bi rojhilat ve di nav [[Gola Kirkland]] û li ser sînorê [[Quebec]]ê re derbas dibe, ku ew li [[Rouyn-Noranda]] diqede. Şaxa rêhesinê ji Swastika heta Rouyn-Norandayê bi qasî 40 kîlometre di riya Quebecê ji aliyê [[Şîrketa girêdayî|pargîdaniyek]], [[Nipissing Central Railway|Rêhesiniya Navendî ya Nipissing]] ve tê xebitandin. == Trênên rêwiyan == {| class="collapsible RMbox" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:right;clear:right;margin-top:0;margin-bottom:1em;margin-left:1em;empty-cells:show;border-collapse:collapse;font-size:88%;background:#F9F9F9;" ! style="color:#FFF;background:#27404E;text-align:center;padding:5px" |<div><div style="white-space:nowrap;margin-right:55px;margin-left:55px;font-size:113.63636363636%"> Ontario Northland<br /><br /><br /><br /> Xizmeta Rêwiyan <ref>[http://www.ontarionorthland.ca/media/railpassenger/ONTC_ps_map.pdf Ontario Northland System Map] [https://web.archive.org/web/20100602045756/http://www.ontarionorthland.ca/media/railpassenger/ONTC_ps_map.pdf Archived] 2010-06-02 at the [[Wayback Machine]], Retrieved July 24, 2010</ref></div></div> |- | style="line-height:normal;padding:4px 5px" |<div class="selfreference noprint" style="text-align:right;font-size:97%"> [[Şablon:Railway line legend|Çîrok]] </div> |- | style="padding:0px 6px 6px" | {| class="nogrid routemap" style="font-size:107.95454545455%" | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_KBHFa.svg|girêdan=|alt=|20x20px|KBHFa]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Moosonee#Moosonee Station and Yard|Moosonee]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_STR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|STR]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_STR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|STR]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" |<div class="RMsi"> Tenê rawestana ala</div> |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_STR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|STR]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_BHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|BHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Cochrane, Ontario#Cochrane Station|Cochrane]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exSTR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exSTR]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Porquis Junction, Ontario|Porquis Junction]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Black River-Matheson, Ontario|Matheson]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Swastika, Ontario|Swastika]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Englehart, Ontario|Englehart]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Temiskaming Shores|New Liskeard]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Cobalt, Ontario|Kobalt]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Temagami#Temagami Station and Yard|Temagami]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exSTR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exSTR]] </div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[North Bay, Ontario#North Bay Station and Yard|North Bay]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exSTR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exSTR]] </div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[South River, Ontario|Çemê Başûr]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Huntsville, Ontario|Huntsville]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Bracebridge, Ontario|Bracebridge]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Gravenhurst, Ontario|Gravenhurst]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Washago, Ontario|Washago]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exSTR.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exSTR]] </div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exBHF.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exBHF]]</div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | [[Toronto]] |- | colspan="2" class="RMl" | | class="RMl1" | | class="RMir" |<div>[[Wêne:BSicon_exENDEe.svg|girêdan=|alt=|20x20px|exENDEe]] </div><div class="RM_"></div> | class="RMr1" | | colspan="2" class="RMr" | |- | style="padding:0 3px 0 0;" | | | class="RMl1" | | | class="RMr1" | | | style="padding:0 0 0 3px;" | |} |} == Xizmetên barkirinê == [[Wêne:ONT_7724_(6885031711).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/ONT_7724_%286885031711%29.jpg/220px-ONT_7724_%286885031711%29.jpg|thumb| [[Boxcar]]ek ONR.]] Têkiliyên bi pergalên trênên din re wiha têne çêkirin: * North Bay ([[Rêhesinê Neteweyî ya Kanada|CN]] û [[Ottawa Valley Railway]], ku bi [[Kanadî Pacific Railway|CP]] ve girêdayî ye) * Hearst ([[Algoma Central Railway]]) * Rouyn-Noranda (CN) Rêzek rêveçûnên birêkûpêk hene, di nav de: * North Bay heta Cochrane - Rojên hefteyê * North Bay heta Timmins (Hallnor) - Rojên hefteyê * North Bay heta Rouyn, QC - Rojane (ji bilî Şemiyê) * Cochrane heta Hearst - Rojên hefteyê * Cochrane heta Moosonee - Sêşem û Înî * Hearst heta [[Agrium|Sîteya Kana Agrium]] - Rojane == Lokomotîf û stokên gerîdeyê == * [[motora hilma Highball|Motora hilmê ya Highball]] - ex-Temiskaming & Northern Ontario No. 119 (paşê wekî 219) di sala 1907an de, û Normetal 1938an hatî çêkirin, paşê di sala 1975an de, ji aliyê ONR ve hatî girtin û ji Muzexaneya Rêhesinê ya Bakurê Ontario re hate firotin. * [[4-6-2]] motora buharê (Hj. 701) - li [[Englehart|Englehart hilanîn]] * [[Electro-Motive Diesel]] (EMD) [[EMD F7|F7B]] * [[General Motors Diesel]] (GMD) [[EMD FP7|FP7]] * GMD [[EMD GP9|GP9]] * GMD [[EMD GP38-2|GP38-2]] * GMD [[GP40-2]] * GMD [[EMD SD40-2|SD40-2]] * GMD [[EMD SD75I|SD75I]] ; [[Karên Lokomotîf ên Montrealê]] * [[MLW RS-10]] * MLW [[ALCO RS-2|RS-2]] * MLW [[ALCO RS-3|RS-3]] * MLW [[ALCO S-2 û S-4|S-4]] * MLW [[ALCO S-2 û S-4|S-2]] * [[Şîrketa Lokomotîf a Amerîkî]] (Alco) [[ALCO RS-2|RS-2]] * [[Hawker Siddeley Kanada|Hawker Siddeley Canada]] rahênerê kerpîçandî - rêvebirê yek deqê ji [[ÇÛN Transit|GO Transit]] hatî wergirtin * coach çîna PM * coach dome [[Budd Company|Budd]] * Otomobîla salona Budd * Bud firavînê counter car * [[Werkspoor]]/[[Schweizerische Industrie Gesellschaft]] [[Trans Europ Express|TEE]] Trainset (êdî ne di navnîşê de ye, hin gerîdok vegeriyan Ewropayê, ku niha li Holendayê ye) {{Panorama|Ontario Northland train crosses the Missinaibi River at Mattice-Val Côté, Ontario.jpg|1000px|Derbasbûna [[Çemê Missinaibi]] li [[Mattice-Val Côté]]|alt=Derbasbûna [[Çemê Missinaibi]] li [[Mattice-Val Côté]]}} == Tesîs == [[Wêne:Ontarionorthland.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Ontarionorthland.jpg/220px-Ontarionorthland.jpg|thumb| Avahiya Bakurwelatê Ontario li North Bay]] * North Bay Yard - li aliyê rojava yê Ofîsa Navendî ya ONR ye û piraniya otomobîlên ONR hil tîne. Dabeşa Nûvekirinê ya Bakurwelatê Ontario ya li hewşê ji aliyê [[ÇÛN Transit|GO Transit]] ve hat girêbest kirin da ku hin [[Otomobîla trênê ya Bilevel|otomobîlên dualî sererast]] bike.<ref name="GO-contract">{{Jêder-malper |url=http://www.northernontariobusiness.com/Industry-News/construction/GO-Transit-contract-establishes-Ontario-Northland.aspx |sernav=GO Transit contract establishes Ontario Northland |paşnav=Ian Ross |tarîx=13 adar 2009 |weşanger=Northern Ontario Business |roja-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2010 |roja-arşîvê=2012-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120301162147/http://www.northernontariobusiness.com/Industry-News/construction/GO-Transit-contract-establishes-Ontario-Northland.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Cochrane Yard - hewşek piçûk li tenişta stasyona Cochrane ya li 3rd Avenue û 2nd Street (ne ya mezin a li rojhilat) ye. Jî di heman demê de, Sîteya Karûbarên ONR. * Kargeha Temagami - li bakurê Stasyona Temagami (1907) ye, ku barkêşiyê dike * Moosonee Yard - hewşa piçûk ji bo hilanîna seyareyên qutîk/hesinî û lokomotîfên mazotê, şeqama mazotê * Hearst Yard - hewşek piçûk di navenda bajêr de ye == Binêre herwiha == {{Portal|Rêhesin|Ontario}} * [[Ontario Northland Motor Coach Services]] * [[Rêhesinê Neteweyî ya Kanadayê]] * [[Rêhesina Pasîfîk a Kanadayê]] * [[Lîsteya rêhesinî yên Ontario]] * [[Ontario|Veguhestina hesinî li Ontario]] == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} == Xwendina pêşerojê == * {{Jêder-kitêb |sernav=Ride the Polar Bear Express: Visiting Moosonee and Moose Factory |url=https://archive.org/details/ridepolarbearexp0000barn |paşnav=Barnes, Michael |weşanger=General Store Publishing House |sal=2005 |isbn=1-896182-48-8 |cih=Renfrew, Ontario }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Steam Into Wilderness |paşnav=Tucker, Albert |weşanger=Fitzhenry & Whiteside Limited, Don Mills, Ontario |sal=1978 |isbn=0-88902-444-8 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Northern Connection: Ontario Northland Since 1902 |paşnav=Surtees, Robert |weşanger=Captus Press, Toronto |sal=1992 |isbn=0-921801-83-1 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Century of Travel on the Ontario Northland Railway |paşnav=Smith, Douglas N. W. |weşanger=Trackside Canada |sal=2004 |isbn=0-9730521-1-2 |cih=Ottawa }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Train Doesn't Stop Here Anymore |url=https://archive.org/details/traindoesntstoph0000brow_a1m4 |paşnav=Brown |pêşnav=Ron |weşanger=Dundurn Group |sal=2008 |isbn=978-1-55002-794-5 }} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|http://www.ontarionorthland.ca/en}} * [http://www.onrgallery.com/ ONR Gêleriya Wêne û Gotar] * [http://www.lantz.ca/moosoneetrains.htm Bakurwelatê Ontario li Moosonee] * [https://web.archive.org/web/20090904143820/http://archive.onrhts.org/ Civaka Dîrokî û Teknîkî ya Rêhesina Bakurwelatê Ontario] {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} hb9lcg172tti6spfakijh5c9tagtp25 0 134057 2083446 1681538 2026-08-03T00:58:28Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083446 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Osman I''' ([[tirkî]]: ''Osman Gazî,'' jdb. sala 1259an; m. sala 1323/4),<ref name="birth">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire |paşnav=Kermeli |pêşnav=Eugenia |tarîx=2009 |paşnavê-edîtor=Ágoston |pêşnavê-edîtor=Gábor |rûpel=[https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire/page/444 444] |beş=Osman I |jêgirtin=Reliable information regarding Osman is scarce. His birth date is unknown and his symbolic significance as the father of the dynasty has encouraged the development of mythic tales regarding the ruler's life and origins; however, historians agree that before 1300, Osman was simply one among a number of Turkoman tribal leaders operating in the Sakarya region. |paşnavê-edîtor2=Masters |pêşnavê-edîtor2=Bruce }}</ref><ref name="death">{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |paşnav=Kafadar |pêşnav=Cemal |tarîx=1995 |rûpel=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/16 16] |jêgirtin=By the time of Osman's death (1323 or 1324)... }}</ref> carinan bi arkaîkî wekî '''Osman''' tê wergerandin, damezrînerê [[Împeratoriya Osmanî]] (pêşîn bi navê „Beylik“ an Mîrnişîna Osmanî tê zanîn). Di dema jiyana Osman de di destpêkê de mîrekiyeke biçûk a [[Tirkmen (demonîm)|Tirkmen]]<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Osman I |ensîklopedî=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Osman-I }} Osman I, also called Osman Gazi, (born c. 1258—died 1324 or 1326), ruler of a Turkmen principality in northwestern Anatolia who is regarded as the founder of the Ottoman Turkish state.</ref> bû, neviyên wî di sedsalên piştî mirina wî de veguherî împaratoriyeke cîhanê.<ref>The Ottoman Empire, 1700-1999, Donald Quataert, page 4, 2005</ref> Ew heya demek kurt piştî dawiya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] hebû. Ji ber kêmbûna çavkaniyên dîrokî yên ji dema jiyana wî de, agahiyên rastîn ên derbarê Osman de pir hindik mane. Ji serdema Osmanî de yek jêdereke nivîskî nemaye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |paşnav=Kafadar |pêşnav=Cemal |tarîx=1995 |rûpel=xii |jêgirtin=There is still not one authentic written document known from the time of ʿO<u>s</u>mān, and there are not many from the fourteenth century altogether. }}</ref> û osmaniyan dîroka jiyana Osman heta sedsala panzdehan tomar nekirine, ango sed sal piştî mirina wî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |paşnav=Kafadar |pêşnav=Cemal |tarîx=1995 |rûpel=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/93 93] }}</ref> Ji ber vê yekê, dîroknas di gelek çîrokên ku li ser wî hatine vegotin de ferqkirina rastî û [[Çîrok]] pir dijwar dibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink |paşnav=Finkel |pêşnav=Caroline |tarîx=2005 |weşanger=Basic Books |isbn=978-0-465-02396-7 |rûpel=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/6 6] |jêgirtin=Modern historians attempt to sift historical fact from the myths contained in the later stories in which the Ottoman chroniclers accounted for the origins of the dynasty[.] }}</ref> Dîroknasek heta wê derê çûye ku ev yek ne mumkun e û dema jiyana Osman wek "çalek reş" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Emirate (1300-1389) |paşnav=Imber |pêşnav=Colin |tarîx=1991 |weşanger=Crete University Press |paşnavê-edîtor=Zachariadou |pêşnavê-edîtor=Elizabeth |cih=Rethymnon |rûpel=75 |jêgirtin=Almost all the traditional tales about Osman Gazi are fictitious. The best thing a modern historian can do is to admit frankly that the earliest history of the Ottomans is a black hole. Any attempt to fill this hole will result simply in more fables. }}</ref> Li gorî kevneşopiya Osmanî ya paşerojê, bav û kalên Osman ji eşîra Kayî yên [[Tirkên oxizî]] bûn.<ref name="kayi"> {{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |paşnav=Kafadar |pêşnav=Cemal |tarîx=1995 |rûpel=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/122 122] |jêgirtin=That they hailed from the Kayı branch of the Oğuz confederacy seems to be a creative "rediscovery" in the genealogical concoction of the fifteenth century. It is missing not only in Ahmedi but also, and more importantly, in the Yahşi Fakih-Aşıkpaşazade narrative, which gives its own version of an elaborate genealogical family tree going back to Noah. If there was a particularly significant claim to Kayı lineage, it is hard to imagine that Yahşi Fakih would not have heard of it. }} </ref> Lêbelê, gelek zanyarên destpêka Osmaniyan wê wekî çêkirinek paşerojê ya ku tê wateya bihêzkirina meşrûiyeta xanedaniyê dihesibînin.<ref name="kayi" /> Mîrektiya Osmaniyan yek ji gelek beylikên Anatoliyê bû ku di nîvê duyemîn ê sedsala sêzdehan de derketi bû holê. Mîrektiya Osman ku li herêma [[Bursa]] li bakurê [[Asya biçûk]] bû, xwe bi taybetî di cih de dît ku êrişan li ser [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ya bêhêz bike, ku neviyên wî dê di dawiyê de bi ser bikevin. == Nav == Hin lêkolîner angaşt kirine ku navê Osmanê orîjînal Tirkî bû, dibe ku Atman an Ataman bû, û tenê paşê hate guherandin û bû ''O-<u>s-</u>mān'', bi eslê xwe [[Ereb]]î. Çavkaniyên [[Yewnanistana Kevn|Bîzanzî]] yên herî kevn, di nav de dîroknasê hemdem û [[Yewnanî]] yê Osman George Pachymeres, navê wî wekî „Ἀτουμάν“ (Atouman) an Ἀτμάν (Atman) dinivîsin, lê çavkaniyên Yewnanî bi rêkûpêk hem forma erebî ''ʿU-<u>th-</u>mān'' û hem jî guhertoya tirkî ''ʿO-<u>s-</u>mān'' bi θ dinivîsin. Çavkaniyek erebî ya pêşîn ku behsa wî dike jî di yek nimûne de ط dinivîse ne ث. Osman dibe ku bi vî awayî di jiyana xwe de navê misilman bi prestîj kiribe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |paşnav=Kafadar |pêşnav=Cemal |tarîx=1995 |rûpel=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/124 124] }}</ref> Lêbelê dîroknasê tirk [[Halil İnalcık]] angaşt kir ku hîpoteza Osman bi navê Ataman (li gorî George Pachymeres ) bûye û ji ''Deşt-i Qipçaqê'', bakurê [[Deryaya Reş]] hatiye, îhtîmaleke dûr e. Zanayên Ereb ên mîna Şihab el-Umerî û Îbn Xeldûn navê Osman bikar anîne, lê [[Îbn Xeldûn|Ibn Xeldûn]] û [[Îbn Betûte|Ibn betûte]] ku di dema Orhanê Yekem de çûbû herêmê, jê re digotin Osmancık (herwiha Othmanjiq an jî Osmanjiq dinivîsin). <ref>Ahmet Yaşar Ocak, (2000), Osmanli Devleti'nin kuruluşu: efsaneler ve gerçekler, p. 45 (in Turkish)</ref> Paşgira-cık (yan -cuk) di tirkî de kêmjimarê nîşan dide, ji ber vê yekê ew bi navê Osmancik, ku tê wateya "Osmanê Biçûk" dihat nasîn, ji bo ku wî û [[Xelîfeyên Raşidûn|Xelîfeyê Rêşîdun]] ê sêyem "[[Osman|Usmanê]] Mezin" cuda bike.<ref>Kenje Kara, Daniel Prior, (2004), ''Archivum Ottomanicum, Volume 22'', p. 140</ref> == Mijarên têkildar == * [[Împeratoriya Osmanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hikûmdarên avaker]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1250î]] [[Kategorî:Mirin 1320î]] [[Kategorî:Siltanên Osmanî]] eiqu1qnsmjytlap4o1o4kp2s2351te7 0 134163 2083390 1865805 2026-08-03T00:12:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083390 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''İsmail Enver''', bi navê '''Enver Paşa''' (22ê sermawezê 1881 - 4ê tebaxa 1922an) efserê leşkerî, şoreşger û sûcdarê şer ê [[Tirk|osmanî]] bû<ref name="Herzig 2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Armenians past and present in the making of national identity |url=https://archive.org/details/armenianspastpre0000unse |paşnav=Herzig |pêşnav=edited by Edmund |paşnav2=Kurkchiyan, Marina |weşanger=RoutledgeCurzon |sal=2005 |isbn=0203004930 |cih=Abingdon, Oxon, Oxford }}</ref><ref name="Andreopoulos 1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Genocide : conceptual and historical dimensions |paşnav=Andreopoulos |pêşnav=ed. by George J. |weşanger=Univ. of Pennsylvania Press |sal=1997 |isbn=0812216164 |çap=1. paperback print. |cih=Philadelphia, Pa. }}</ref> ku yek ji sêyan sêyemiya dîktatoriyê ya bi navê "Sê Paşa“ (Bi [[Talat Paşa]] û [[Cemal Paşa]]) li [[Împeratoriya Osmanî]]. Enver endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îttîhat û Terakkî]] (CUP) bû, rêxistineke Tirkên Ciwan ku li dijî desthilatdariya mutleq a [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê II]]. Di sala 1908an de pêşengê [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şoreşa Tirkên Ciwan]] bû ku Destûra Bingehîn û demokrasiya parlamenterî li Împeratoriya Osmanî ji nû ve ava kir û bi Ehmed Niyazî re weke “şoreşê qehremanan” hate binavkirin. Lêbelê gelek qeyranên li Împaratoriyê di nav wan de Bûyera 31ê adarê, [[Şerê Balkanê yê Yekê|Şerên Balkanan]] û şerê desthilatdariyê bi Partiya Azadî û Lihevkirinê re Enver û [[Îtihad û Tereqî|Îttîhatparêzan]] ji pirrengiya siyasî bêhêvî kirin. Piştî derbeya Osmanî ya sala 1913an ku CUP rasterast anî ser desthilatdariyê, Enver Paşa artêşa Osmanî xist bin kontrola xwe û bû (4 Çile 1914) Wezîrê Şer, Talat jî desthilatdariya hikûmeta sivîl girt. == Jiyan û Siyaset == Eslê bavê Enver [[tirk]]<ref> Kaylan, Muammer (2005), The Kemalists: Islamic Revival and the Fate of Secular Turkey, Prometheus Books, p. 75.</ref> bû û dê xwe (bi nav; Dilara Xatûn) wekî bi [[alban]]<ref> Akmese, Handan Nezir (2005), The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to WWI, IB Tauris, p. 44</ref> bû. Lê gorî [[Şuhnaz Yilmaz]] û hinêk din, ew bi esle xwe [[Gagawiz|Gagawiz Tirk]]<ref> Yilmaz, Şuhnaz (1999). "An Ottoman Warrior Abroad: Enver Paşa as an Expatriate". Middle Eastern Studies. 35 (4): 42. ISSN 0026-3206.</ref><ref> Thessaloniki: A City in Transition, 1912–2012 Dimitris Keridis, John Brady Kiesling · 2020 </ref><ref> Aydemir, Şevket Süreyya (1992). Makedonyaʼdan Ortaasyaʼya Enver Paşa. İstanbul: Remzi Kitabevi. ISBN 9789751403322.</ref> ê û him peşbinîyan ya din tê gotîn ku diya xwe ji Gelê [[Teterên Krîmê]] ye.<ref> The Young Turk Legacy and Nation Building, Erik J. Zürcher, 2014</ref><ref> İlyas Kara, Basmacılık Hareketi'nde Enver Paşa'nın Rolü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Programı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009]</ref> Weke wezîrê şer û ''serfermandarê'' giştî yê defakto (tevî ku rola wî wekî cîgirê serfermandarê giştî yê, ji ber ku Sultan bi fermî sernavê xwe girtibû), Enver Paşa yek ji kesayetên herî bi hêz ê hikûmeta Osmanî bû. Qiralîyet.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who's who in World War One |url=https://archive.org/details/whoswhoinworldwa0000bour |paşnav=Bourne, J. M. |tarîx=2001 |weşanger=Routledge |isbn=0-415-14179-6 |cih=London |rr=[https://archive.org/details/whoswhoinworldwa0000bour/page/282 282] |oclc=46785141 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman children and youth during World War I |paşnav=Maksudyan |pêşnav=Nazan |tarîx=25 nîsan 2019 |isbn=978-0-8156-5473-5 |çap=First |cih=Syracuse, New York |rr=52 |oclc=1088605265 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New york times current history volume 9. |tarîx=2012 |isbn=978-1-236-26433-6 |rr=85 |oclc=935658756 }}</ref> Enwer Paşa di Şerê Sarikamişê de êrîşeke felaket li ser hêzên rûsan kir û pişt re [[ermenî]] bi têkçûna xwe sûcdar kir. Digel Talat, ew yek ji sûcdarên sereke yên Qirkirinên Dereng ên Osmanî bû<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=tK_pHoNlUYIC&pg=PA5 |sernav=The Criminal Law of Genocide: International, Comparative and Contextual Aspects |tarîx=2009 |weşanger=Ashgate |isbn=978-1-40949591-8 |paşnavê-edîtor=Henham |pêşnavê-edîtor=Ralph |cih=Farnham |jêgirtin=The guilty main architects of the genocide Talaat Pasaha [...] and Enver Pasha... |paşnavê-edîtor2=Behrens |pêşnavê-edîtor2=Paul }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cuqxYldvClQC&pg=PA18 |sernav=The Armenian Genocide |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |tarîx=2009 |weşanger=Rosen Pub |isbn=978-1-40421825-3 |çap=1 |cih=New York |jêgirtin=Enver Pasha, Mehmet Talat, and Ahmed Djemal were the three men who headed the CUP. They ran the Ottoman administration during World War I and planned the Armenian genocide. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=TkPqxCBbF7UC&pg=PA105 |sernav=Genocide: A Comprehensive Introduction |paşnav=Jones |pêşnav=Adam |tarîx=2006 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-41535385-4 |çap=Repr. |cih=London |jêgirtin=The new ruling triumvirate – Minister of Internal Affairs Talat Pasha; Minister of War Enver Pasha; and Minister of Navy Jemal Pasha – quickly established a de facto dictatorship. Under the rubric of the so-called Special Organization of the CUP, they directed, this trio would plan and oversee the Armenian genocide... |lînka-nivîskar=Adam Jones (Canadian scholar) }}</ref> û ji ber vê yekê ji mirina 800,000 û 1,800,000<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=q-eMBAAAQBAJ |sernav=Denial of violence : Ottoman past, Turkish present and collective violence against the Armenians, 1789–2009 |paşnav=Göçek |pêşnav=Fatma Müge |tarîx=2015 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933420-9 |rûpel=1 }}</ref> <ref name="Auron2000">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nnUR4hSTb8gC&pg=PA44 |sernav=The banality of indifference: Zionism & the Armenian genocide |paşnav=Auron |pêşnav=Yair |weşanger=Transaction |sal=2000 |isbn=978-0-7658-0881-3 |rûpel=44 }}</ref><ref name="Forsythe2009">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1QbX90fmCVUC&pg=PA98 |sernav=Encyclopedia of human rights |paşnav=Forsythe |pêşnav=David P. |tarîx=11 tebax 2009 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533402-9 |rûpel=98 |format=Google Books }}</ref><ref name="ChalkJonassohn1990">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/historysociology00chal |sernav=The history and sociology of genocide: analyses and case studies |paşnav=Chalk |pêşnav=Frank Robert |paşnav2=Jonassohn |pêşnav2=Kurt |tarîx=10 îlon 1990 |weşanger=Yale University Press |kesên-din=Institut montréalais des études sur le génocide |isbn=978-0-300-04446-1 |rr=[https://archive.org/details/historysociology00chal/page/270 270]– |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> berpirsyar tê dîtin. Ermenî, 300.000 [[Suryanî|Asurî]] û 750.000 Yewnanî. Piştî têkçûna [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], Enver tevî [[Îtihad û Tereqî|Îttîhatparêzên]] din ên pêşeng ji Împeratoriya Osmanî reviya. Dadgeha Leşkerî ya Osmanî Enver Paşa û ''Îttîhatparêzên'' din mehkûm kir û ji ber ku Împaratorî xistine nav Şerê Cîhanê yê Yekem û organîzekirina qetlîamên li dijî [[Yewnanistan|Yewnan]] û Ermeniyan, cezayê darvekirinê da wan. Enver dawî li Asyaya Navîn anî û li wir bi pêşengiya Serhildana Basmaçî ya li dijî [[Bolşewîk]]an hate kuştin. Di sala 1996an de, termê wî li Tirkiyê ji nû ve hat definkirin û ji aliyê serokomarê wê demê yê Tirkiyê [[Süleyman Demirel|Suleyman Demirel]] ve hat rehabîlîtasyon, ku wî jî pesnê wî û alîkariyên wî yên di [[Tirk|neteweperestiya Tirkiyê]] de da. Di sala 2020an de, piştî Şerê Qerebaxê yê duyemîn, serokkomarê niha [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] pesna rola Enver Paşa di Şerê Cîhanê yê Yekem de da. Di dirêjahiya kariyera xwe de ew bi sernavên her ku diçûn bilindtir dihat nas kirin her ku di refên leşkerî de bilind dibû, di nav de Enver Efendi ( {{ziman|ota|انور افندی}} ), Enver Bey ( {{ziman|ota|انور بك}} ), û di dawiyê de Enver Paşa, "paşa" ku navê rûmetê yê efserên leşkerî yên osmanî ye, li ser bilindkirina pileya Mîrlîva (serleşker) wergirt. == Mijarên têkildar == * [[Sê Paşa]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Generalên artêşa osmanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Mirin 1922]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Şoreşgerên tirk]] a57t140y23kv41r1vu8dbomybsfyity 0 134181 2083231 1915915 2026-08-02T21:13:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083231 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = 2012 Sydney protest.jpg | sernavê_wêne = Fundamentalîstên Îslamî di sala 2012an de li Hyde Park, Sydney, Awustralya, bi pankartên “Serê her kesê ku heqaretê li Pêxember dikin jêkin” û “Miriyên me li cennetê ne, miriyên we jî di cihennemê de ne!” }} '''Fundamentalîzma îslamî''' wek [[tevger]]eke [[Purîtanîzm|purîtanîst]], [[Vejînxwazî|vejînxwaz]] û [[Reformxwazî|reformxwaz]] a [[misilman]]an hatiye pênasekirin ku armanca wan vegera li pirtûkên damezrîner ên [[Îslam]]ê ye.<ref name="Arjomand 1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Search for Fundamentals: The Process of Modernisation and the Quest for Meaning |paşnav=Arjomand |pêşnav=Said A. |weşanger=[[Springer Verlag]] |sal=1995 |isbn=978-0-7923-3542-9 |paşnavê-edîtor1=van Vucht Tijssen |pêşnavê-edîtor1=Lieteke |cih=[[Dordrecht]] |rr=27–39 |beş=The Search for Fundamentals and Islamic Fundamentalism |doi=10.1007/978-94-015-8500-2_2 |paşnavê-edîtor2=Berting |pêşnavê-edîtor2=Jan |paşnavê-edîtor3=Lechner |pêşnavê-edîtor3=Frank |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=Dx6hBwAAQBAJ&pg=PA27 }}</ref> [[Fundamentalîzm|Fundamentalîstên]] îslamî di wê baweriyê de ne ku divê [[welat]]ên ku piraniya wan misilman in, vegerin ser bingehên dewleteke îslamî ya ku bi rastî cewhera pergala îslamê, di warê pergala wê ya [[civak]]î-[[Siyasetnasî|siyasî]]-[[aborî]] de nîşan dide. Fundamentalîstên îslamî alîgiriya şirovekirineke wêjeyî û orîjînal a çavkaniyên bingehîn ên Îslamê ([[Quran]], [[Hedîs]] û [[Sunîtî|Sunnet]]) dikin, hewl didin ku bandorên ne-îslamî ji her beşê jiyana xwe ji holê rakin<ref name="ORFPI1994:215">[[Fundamentalîzma îslamî#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 215</ref>. Ew gotina "fundamentalîzma îslamî" wek têgeheke nebaş dibînin ya ku ji aliyê kesên derve ve ji bo vejîna îslamî û aktîvîzma îslamî hatiye bikaranîn. == Pênase û danasîn == Pênase diguherin ka fundamentalîzma îslamî bi rastî çi ye û gelo ew çawa ji [[îslamîzm]]ê (an îslama siyasî) an [[vejîna îslamî]] cûda dibe. Peyva fondamentalîzmê ji aliyê kesên ku pêşniyar dikin ku hemî misilmanên serekî bi eslê xwedayî û kamilbûna Quranê bawer dikin û ji ber vê yekê "fundamentalîst" in, şaş tê dîtin.<ref>Bernard, Lewis, ''Islam and the West,'' New York: Oxford University Press, 1993.</ref> Ev ne peyveke ku ji aliyê kesên derve ve ji bo ravekirina meylên ku di nava Îslamê de têne dîtin jî bê bikaranîn.<ref>" 'The Green Peril': Creating the Islamic Fundamentalist Threat", Leon T. Hadar, ''Policy Analysis,'' Cato Institute, 27 August 1992.</ref> [[Profesor]]ekî [[lêkolîn]]ên olî li [[zanîngeha Georgetown]], [[John L. Esposito]], rexne li têgeha "fundamentalîzma Îslamî" kir ji ber cewhera wê ya nezelal û ji ber ku bikaranîna wê bi giranî ji ber çavek [[rojava]]yî ya pêşgotinên [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]] tê bandor kirin. Li gorî wî, têgînên guncawtir dê "vejînparêziya îslamî" û "aktîvîzma îslamî" bin, ji ber ku kevneşopiyên [[Tecdîd]] (vejîn) û [[Islah]] (reform) di dîroka olî ya îslamî de, ji [[sedsal]]ên destpêkê yên îslamî heta demên hevdem, di bin çavan de ne. Di salên 1990î de, dewletên piştî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] "Fundamentalîzma Îslamî" wek hevwateya "[[wehabîzm]]ê" bi kar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ca-c.org/online/2000/journal_eng/eng01_2000/16.atkin.shtml |sernav=The Rhetoric ofIslamophobia |paşnav=Atkin |pêşnav=Muriel |tarîx=2000 |malper=CA&C Press |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210925070024/https://www.ca-c.org/online/2000/journal_eng/eng01_2000/16.atkin.shtml |roja-arşîvê=25 îlon 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Islamic Threat: Myth or Reality? |url=https://archive.org/details/islamicthreatmyt00espo_0 |paşnav=L. Esposito |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press Inc. |sal=1992 |isbn=0-19-510298-3 |cih=New York |rr=[https://archive.org/details/islamicthreatmyt00espo_0/page/8 7]–8 }}</ref> Hin fundamentalîstên îslamî [[Seyîd Qutb]], [[Îbnî Siûd]], [[Ebul Ala Mewdudî]]<ref name="Islamic fundamentalism">{{Jêder-malper |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H007 |sernav=Islamic fundamentalism |weşanger=Muslimphilosophy.com |roja-gihiştinê=16 gulan 2013 }}</ref> û [[Îsrar Ehmed]] in.<ref>Esposito, ''Voices of Resurgent Islam'' {{ISBN|0-19-503340-X}}</ref> Tevgera Wehabî û fînansekirina wê ji hêla [[Erebistana Siûdî]] ve bi gelemperî wekî berpirsiyarê populerbûna fundamentalîzma îslamî ya hevdem tê binav kirin. Ji vê çarçoweya herêmî ya taybetî, fundamentalîzma îslamî dikare wekî şaxek [[rastgiriya tund]] were dîtin.<ref>[http://www.islamicsupremecouncil.org/understanding-islam/anti-extremism/7-islamic-radicalism-its-wahhabi-roots-and-current-representation.html Islamic Radicalism: Its Wahhabi Roots and Current Representation]| islamicsupremecouncil.org</ref> == Armancên civakî û siyasî == Li gel alîgirên tevgerên din ên fundamentalîst,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wfu.edu/~matthetl/perspectives/twentyone.html |sernav=Fundamentalism |paşnav=Matthews |pêşnav=Terry L. |xebat=Lectures for Religion 166: Religious Life in the United States |weşanger=Wake Forest University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091006100127/http://www.wfu.edu/~matthetl/perspectives/twentyone.html |roja-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 tebax 2009 }}</ref>, fundamentalîstên îslamî xwedî vê nêrînê ne ku pirsgirêkên cîhanê ji bandorên [[Laîsîzm|laîk]] derdikevin. Hin alimên Îslamê, wek [[Bassam Tibî]], di wê baweriyê de ne ku, berevajî peyama wan, fundamentalîstên îslamî bi rastî ne [[Kevneperestî|kevneperest]] in. Ew [[fetwa]]yên ku ji aliyê fundamentalîstan ve hatine derxistin ji Qur'anê wêdetir û bê piştgirî ne, wek fetwaya ku dibêje: "Her misilmanek ku daxwaza rawestandina [[şerîet]]ê dike, murted e û dikare were [[kuştin]]". Kuştina wan murîdyan li gorî qanûnên îslamî nayê darizandin" . Tibî dibêje, "Emrê kuştina misilmanên aqilmend ne îslamî ye, îcadeke bingehîn a fundamentalîstên îslamî ye".<ref>[[Bassam Tibi]], ''The Challenge of Fundamentalism: Political Islam and the New World Disorder. Updated Edition.'' Los Angeles, [[University of California Press]]: 2002. Excerpt available online as [http://middleeastinfo.org/article4453.html ''The Islamic Fundamentalist Ideology: Context and the Textual Sources''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212444/http://middleeastinfo.org/article4453.html|date=27 September 2007}} at [http://middleeastinfo.org/ Middle East Information Center].</ref><ref>Douglas Pratt, [http://web.uni-marburg.de/religionswissenschaft/journal/mjr/art_pratt_2006.html "Terrorism and Religious Fundamentalism: Prospects for a Predictive Paradigm"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227215620/http://web.uni-marburg.de/religionswissenschaft/journal/mjr/art_pratt_2006.html|date=2008-12-27}}, ''Marburg Journal of Religion'', [[Philipps-Universität Marburg]], Volume 11, No. 1 (June 2006)</ref> == Nakokiyên bi dewleta laîk re == Hewldana fundamentalîzma îslamî ya ji bo şerîat û [[Dewleta îslamî|dewleteke îslamî]] bi têgînên dewleta laîk, [[Demokrasî|demokratîk]] re dikeve nava nakokiyê, wek [[Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan]] ku ji aliyê navneteweyî ve hatiye destekkirin. [[Anthony J. Dennis]] destnîşan dike ku "Dîtinên rojavayî û îslamî yên dewlet, kes û civakê ne tenê ji hev cihê ne, ew pir caran bi tevahî li dijî hev in."<ref>Dennis, Anthony J. ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996) p. 26</ref> Di nav mafên mirovan<ref>''See'' Dennis, Anthony J. "Fundamentalist Islam and Human Rights" pp. 36–56 in ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat of the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).</ref> de ku ji hêla misilmanên fundamentalîst ve têne red kirin ev in: * [[Azadî]] ji [[polîsên olî]] * [[Wekheviya jin û mêr]] <ref>''See'' Dennis, Anthony J. "The Attack on Women's Rights" pp. 40–44 in ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).</ref> * Cudabûna ol û dewletê <ref>''See'' Dennis, Anthony J. "Strange Bedfellows: Fundamentalist Islam and Democracy" pp. 31–33 in ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).</ref> * [[Azadiya axaftinê]] <ref>''See'' Dennis, Anthony J. "The Attack on Freedom of Expression" pp. 47–56 in ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat of the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).</ref> * [[Azadiya olî]] <ref>''See'' Dennis, Anthony J. "The Attack on Other Religions" pp. 44–47 in ''The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West'' (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996)</ref><ref>"Murtad", ''Encyclopedia of Islam''</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2005/02/050202_mj-montzari-renegade.shtml Grand Ayatollah Hossein-Ali Montazeri: "Not Every Conversion is Apostasy"], by Mahdi Jami, In Persian, BBC Persian, 2 February 2005. Retrieved 25 April 2006.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4850080.stm What Islam says on religious freedom], by Magdi Abdelhadi, 27 March 2006. Retrieved 25 April 2006.</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1119503545098&pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE Fatwa on Intellectual Apostasy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425092251/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1119503545098&pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE|date=25 April 2009}}, Text of the fatwa by Sheikh Yusuf Al-Qaradawi</ref><ref>S. A. Rahman in "Punishment of Apostasy in Islam", Institute of Islamic Culture, Lahore, 1972, pp. 10–13</ref><ref>[http://www.islamicperspectives.com/Apostasy1.htm The punishment of apostasy in Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926233750/http://www.islamicperspectives.com/Apostasy1.htm|date=26 September 2009}}, View of Dr. Ahmad Shafaat on apostasy.</ref> == Dewletên fundamentalîst ên îslamî == [[Şoreşa Îslamî ya Îranê]] ya sala [[1979]]’an ji aliyê hin zanyaran wekî serkeftina fundamentalîzma îslamî tê dîtin.<ref>Appleby (1993) p. 342</ref><ref>Ahmed (1993), p. 94</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DwgwGs__4c4C&pg=PA362 |sernav=Cultural Anthropology: An Applied Perspective |nivîskar=Gary Ferraro |weşanger=Cengage Learning |sal=2007 |isbn=978-0495100089 |rûpel=362 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Hin zanyar dibêjin ku Erebistana Siûdî jî bi piranî ji hêla prensîbên fundamentalîst ve tê rêvebirin (binêre tevgera Wehabî)<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3qwuhK3BBH8C&pg=PA272 |sernav=Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past |weşanger=Emerald Group Publishing |sal=2008 |isbn=9780444532435 |rûpel=272 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2010 }}</ref> lê [[Johannes J.G. Jansen]] napejirîne, dibêje ku ew bêtir dişibihe dewleteke misilman a kevneşop, ku cihêbûna hêzê di navbera "mîran" (umarā) û "aliman" (ulema) de heye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/dualnatureofisla00jans |sernav=The Dual Nature of Islamic Fundamentalism |nivîskar=Johannes J. G. Jansen |weşanger=Cornell University Press |sal=1997 |isbn=9780801433382 |rûpel=[https://archive.org/details/dualnatureofisla00jans/page/8 8] |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2010 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Berevajî vê yekê, Jansen amaje dike ku Xumeynî bi parêzbendiya avakirina sîstemeke hukûmeta islamî ku asta herî bilind a desthilatdariyê di destê ulemayê de ye, hat ser desthilatê (li Wilayat al Feqih binêre).<ref>Jansen, ''The Dual Nature of Islamic Fundamentalism'', p. 69</ref> == Komên bingehîn ên îslamî == Hin komên fundamentalîst ên Îslamî ev in: [[Elqaîde|El Qaîde]], [[Taliban|Talîban]], [[Ebû Seyaf]], [[Ensar El-Îslam]], [[Koma Îslamî ya Çekdar a Cezayîrê]], [[Artêşa Îslamê]], [[Boko Haram]], [[Cîhada Îslamî ya Misirê]], [[Laşkar-e-Taiba]], [[Ceyş-e-Mohammed]], [[Cemaah Islamiyeh]], [[Hemas|Hamas]], [[Harkat-ul-Cîhad el-Îslamî]], [[Harkat-ul-Mucahîdîn]], [[Mucahidînên Hindî]], [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]], [[Tehrik-i-Taliban Pakistan]], [[Tahrîr el-Şam]], [[Hizb-ut Tahrîr]] - û gelek komên din. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fundamentalîzma îslamî| ]] [[Kategorî:Îslam| ]] [[Kategorî:Îslamîzm]] [[Kategorî:Îslam û siyaset]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] l7t4i2xdc4fgt218nrrqae6trat7u4n 0 134322 2083349 1985523 2026-08-02T23:30:21Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083349 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:13 Buhara Mavzolej Ismaila Samanija (2).JPG|thumb|Aramgeha [[Îsmaîlê Samanî]] li [[Buxara]], [[Ûzbêkistan]]ê]] '''Samanî''', '''xanedana Samaniyan''' (bi farisî: Sāmāniyān), xanedaneke kurdan bû ku li Asyaya Navîn û rojhilatê Îranê hatiye damezrandin û navê damezrînerê wê [[Saman Xuda]] bû, ku neslê wî digihêje fermandarê kurd [[Behram Çobîn]]. <ref>Tamgaç (Dîvânü lugāti’t-Türk Tercümesi, I, s. 454) </ref><ref>Güzelek (İbn Hurdâzbih, s. 39)</ref> Her çend kokên kevnar ên xanedanê vedigerin Behram Çobîn jî, ew bi piranî hatin farisîzekirin û asîmîlekirin û hin çavkanî rasterast wekî "padîşahên faris" jî behsa wan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Iran |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani |paşnav=Daniel |pêşnav=Elton L. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-313-30731-7 |cih=Westport, CT |series=The Greenwood histories of the modern nations}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 819an]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 810î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 990î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Hilweşînên 999an]] [[Kategorî:Mîrgehên kurdî]] [[Kategorî:Sedsala 9an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] enfzs10p3qiew1t50ldseo8b3klfsxg 0 134460 2083389 2032509 2026-08-03T00:11:49Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083389 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = }} '''Banksy''' [[hunermend]]ekî [[Hunera kolanê|kolanê]], [[Çalakvanî|çalakvanekî]] [[Siyaset|siyasî]] û [[derhêner]]ê [[sînema]]yê yê binavûdeng ê [[Înglistan|Îngilîstanê]] ye ku navê wî û nasnameya wî nayê piştrastkirin û mijara spekulasyonê ye..<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=100 Contemporary Artists A–Z |url=https://archive.org/details/bwb_O8-BUV-594 |paşnav1=Holzwarth |pêşnav1=Hans W. |tarîx=2009 |weşanger=Taschen |isbn=978-3-8365-1490-3 |çap=Taschen's 25th anniversary special |cih=Köln |rûpel=40 }}</ref> Ew ji salên [[1990]]-an vir ve çalak e, [[huner]]a wî ya kolanê ya [[Satîre|satirîk]] û [[epîgram]]ên binketî [[mîzah]]a tarî bi [[grafîtî]]yên ku bi [[teknîka şablonê]] ya cihêreng hatî çêkirin, berhev dikin. Berhemên wî yên şiroveyên siyasî û civakî li seranserê cîhanê li kolan, dîwar û piran derketine.<ref>[http://weburbanist.com/2007/07/19/banksy-paradox-unofficial-guide-to-the-worlds-most-infamous-urban-guerilla-street-artist/ "The Banksy Paradox: 7 Sides to the World's Most Infamous Street Artist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110402080538/http://weburbanist.com/2007/07/19/banksy-paradox-unofficial-guide-to-the-worlds-most-infamous-urban-guerilla-street-artist/ |date=2011-04-02 }}, 19 July 2007</ref> Karê Banksy ji dîmena binerd a [[Bristol]] derket, ku hevkariyên hunermend û muzîkjenan dihewand.<ref name="tel_banksy">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/3672135/Banksy-off-the-wall.html |sernav=Banksy: off the wall |paşnav=Baker |pêşnav=Lindsay |tarîx=28 adar 2008 |xebat=The Daily Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090413030104/http://www.telegraph.co.uk/culture/art/3672135/Banksy-off-the-wall.html |roja-arşîvê=13 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=24 hezîran 2009 }}</ref> Banksy dibêje ku ew ji [[3D (hunermend)|3D]], hunermendek grafîtî û endamê damezrîner ê koma [[muzîk]]ê [[Massive Attack]], îlhama xwe girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html |sernav=Frequently Asked Questions |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120103163406/http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html |roja-arşîvê=3 kanûna paşîn 2012 |roja-gihiştinê=3 tebax 2013 }}</ref> Banksy hunera xwe li ser rûberên eşkere yên wekî dîwar û perçeyên fizîkî yên ku bixwe hatine çêkirin nîşan dide. Banksy êdî wêne û berhemên grafîtîyên xwe yên kolanan nafiroşe, lê "sazkirin"ên wî yên giştî bi rêkûpêk ji nû ve têne firotin, pir caran jî bi rakirina dîwarê ku li ser hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=290 |sernav=Banksy fans fail to bite at street art auction |tarîx=30 îlon 2008 |xebat=meeja.com.au |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081016145044/http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=290 |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=30 îlon 2008 }}</ref> Gelek berhemên wî dikarin wekî hunera demkî bên binavkirin.<ref name="Expose">{{Jêder-malper |url=https://exepose.com/2018/11/30/banksy-temporary-by-design/ |sernav=Banksy: Temporary by Design |tarîx=30 çiriya paşîn 2018 |malper=Expose |weşanger=Expose |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2022 }}</ref> Hejmarek hindik ji berhemên Banksy bi fermî, ne eşkere, bi riya ajansa ''[[Pest Control]]'' têne firotin, ya ku ji aliyê Banksy bi xwe ve hatî avakirin.<ref>Loney Abrams, [https://www.artspace.com/magazine/art_101/close_look/how-does-banksy-make-money-or-a-lesson-in-art-market-economics-55352 How Does Banksy Make Money? (Or, A Quick Lesson in Art Market Economics)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024152508/https://www.artspace.com/magazine/art_101/close_look/how-does-banksy-make-money-or-a-lesson-in-art-market-economics-55352 |date=2018-10-24 }}, ''Artspace'', 30 March 2018</ref> Belgefîlma Banksy ''[[Exit Through the Gift Shop (2010)]]'' di [[Festîvala Fîlman a Sundance]] ya [[2010]] de yekem car derket.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts_and_culture/8471145.stm |sernav=Banksy film to debut at Sundance |nivîskar=<!-- No byline --> |tarîx=21 kanûna paşîn 2010 |xebat=BBC News |roja-gihiştinê=12 nîsan 2010 }}</ref> Di [[Çile]] [[2011]] de, ew ji bo fîlmê ji bo [[Xelata Oscarê ya Belgefîlma Herî Serketî]] bû berendam.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/local/bristol/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_9373000/9373020.stm |sernav=Banksy's Exit Through the Gift Shop up for Oscar award |tarîx=25 kanûna paşîn 2011 |xebat=BBC Bristol |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170421060515/http://news.bbc.co.uk/local/bristol/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_9373000/9373020.stm |roja-arşîvê=21 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2017 }}</ref> Di [[2014]] de, ew di [[Xelatên Webby]] ya 2014an de wek Kesê Salê hate xelat kirin.<ref name="Webby">{{Jêder-malper |url=http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy |sernav=2014 Webby Awards Person of the Year |weşanger=Webbyawards.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140531104957/http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy |roja-arşîvê=31 gulan 2014 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 gulan 2014 }}</ref> == Grafîtên Banksy ji bo Zehra Doğan == Di 16ê adara 2018an de, hunermendê grafîtê yê Îngilîstanê, Banksy li [[New York City|New Yorkê]] motîfek bi dirêjahiya 21 mêtreyan xêz kir, bi jimareyên reş ên ku rojên girtina Dogan nîşan didin. Grafîtî balê dikişîne ser rewşa hunermenda kurd [[Zehra Doğan]] a ku ji ber tabloyeke nêzî 3 salan di girtîgehê de ma. Zehra Dogan ji ber wêneyê wê yê bajarekî kurd ê ku bi awayekî hovane ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye xerakirin, ketibû girtîgehê. Jimareyên reş ên rojên girtina Doğan nîşan dide, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye. Ji [[The New York Times]] re axivî, [[Banksy]] got, "Ez bi rastî ji wê re hîs dikim... Min tiştên ku hêjayî cezayê girtîgehê ye, boyax kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/16/banksy-creates-mural-new-york-support-jailed-turkish-artist/ |sernav=Banksy creates mural in New York in support of jailed Turkish artist |paşnav=Reporters |pêşnav=Telegraph |tarîx=2018-03-16 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/banksy-new-york-city-mural-location-zehra-dogan-protest-a8259226.html |sernav=Banksy just unveiled a new mural in New York City and this is what it means |tarîx=2018-03-16 |malper=The Independent |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên îngilîz]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên îngilîz]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970î]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz ên mêr]] qx9kl603myafj9vlkpq027k09eb3hb2 0 134478 2083413 1945831 2026-08-03T00:34:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Tirkên Gagauz | wêne = | wêne firehî = | ravek = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Moldova}} | gelhe1 = 126.010 | sal1 = | çavk1 = <ref>https://statistica.gov.md/public/files/publicatii_electronice/Anuar_Statistic/2017/Anuar_statistic_2017.pdf</ref> | herêm2 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe2 = 36.923 | sal2 = | çavk2 = <ref>https://web.archive.org/web/20070706003257/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/</ref> | herêm3 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe3 = 15.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>https://web.archive.org/web/20071029061551/http://enc.mail.ru/article/1900020242</ref> | herêm31 = | gelhe31 = | sal31 = | çavk31 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê gagawizî]], Zimanê romanî, rûsî, tirkî | ol = [[Dêra ortodoks]]<ref>Lipka, Michael (22 May 2022). "The Gagauz: 'Christian Turks' between two worlds". TRT World. The Gagauz, a Turkic-Orthodox Christian people, have lived in the Balkans for hundreds of years, managing to preserve their language and culture.</ref> | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = [[Tirk|Tirkên Anatolyayê]], [[Azerî (gel)|Azerî]] }} '''Gagawiz'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/686775080 |sernav=Ferhenga Kurdı̂-Tirki = Kürtçe-Türkçe sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |tarîx=2005 |weşanger=Enstı̂tuya Kurdı̂ |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |rûpel=657 |oclc=686775080 }}</ref>, '''gagaûs'''<ref>D. Îzolî (1992). Ferheng Kurdî-Tirkî, Tirkî-Kurdî. Weşanên Deng, Amed. r. 158.</ref><ref name=":1">D. Îzolî (2007). Ferheng Kurdî-Tirkî, Tirkî-Kurdî. Weşanên Deng, Amed. r. 224.</ref>, '''gagawûs'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ferheng Kurdi-Tırki Tırki-Kurdi |paşnav=İzoli |pêşnav=D. |weşanger=Weşanên Deng |sal=1992 |rûpel=593 }}</ref> an jî '''gagavûz'''<ref name=":1"/> (bi zimanê gagawizî: ''Gagauzlar'') komekî [[Gelên tirkî|tirkî]]<ref name="astridmenz">{{Jêder-kitêb |sernav=The Turkic speaking peoples |url=https://archive.org/details/turkicspeakingpe0000unse |paşnav=Menz |pêşnav=Astrid |weşanger=Prestel |sal=2006 |isbn=978-3-7913-3515-5 |paşnavê-edîtor=Kuban |pêşnavê-edîtor=Doğan |beş=The Gagauz }}</ref> li başûrê [[Moldova]]yê (Gagauzia, deverên Taraclia û Basarabeasca) û başûrê rojavayê [[Ûkrayna]]yê (Budjak) dijîn.<ref name="medgenetics.ru">{{Jêder-malper |url=http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Varzar.pdf |sernav=Searching for the Origin of Gagauzes: Inferences from Y-Chromosome Analysis |tarîx=2009 |malper=Medgenetics.ru |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2018 |roja-arşîvê=2017-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170809043459/http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Varzar.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gagawiz [[xiristiyanî|mesîhiyên]] [[Dêra ortodoks|ortodoks]] bûn.<ref name="Lipka2022">{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/opinion/the-gagauz-christian-turks-between-two-worlds-57426 |sernav=The Gagauz: 'Christian Turks' between two worlds |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael |tarîx=22 gulan 2022 |weşanger=TRT World |jêgirtin=The Gagauz, a Turkic-Orthodox Christian people, have lived in the Balkans for hundreds of years, managing to preserve their language and culture. |roja-gihiştinê=2022-11-14 |roja-arşîvê=2024-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241206120854/https://www.trtworld.com/opinion/the-gagauz-christian-turks-between-two-worlds-57426 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Têgîna "gagawiz" jî gelek caran wekî navekî kolektîv a tirkên ku li [[nîvgirava Balkan]]ê dijîn û bi tirkiya gagawizî diaxivin tê bikaranîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CG%5CA%5CGagauzy.htm |sernav=Gagauzy |tarîx=2014 |malper=Internet Encyclopedia of Ukraine |roja-gihiştinê=6 tebax 2020 }}</ref> Gagawiz li Moldova û Ûkraynayê dijîn. Ew li [[Qazaxistan]], [[Qirgizistan]], [[Ûzbêkistan]], [[Bulgaristan]], [[Yewnanistan]], [[Romanya]], [[Tirkmenistan]], Tirkiye û hin li [[Rûsya]]yê jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://russia.rin.ru/guides_e/7369.html |sernav=The Gagauz |malper=Russia.rin.ru |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2018 }}</ref> [[Zimanê gagawizî]] ji şaxê zimanên [[tirkiya oxizî]] ye ku di nav wan de [[azerî]], [[tirkî]] û [[tirkmenî]] hene.<ref>Pokrovskaya, 1964; Gordon, 2005</ref> Xelkê gagawiz xiristiyanên [[ortodoks]] in. Gagawiz wek xiristiyanên dînî tên naskirin.<ref name="Lipka2022"/> == Navdar == * [[Enver Paşa]], fermandarekî osmanî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gagawiz| ]] [[Kategorî:Komên etnîk li Bulgaristanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Moldovayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Romanyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê]] 5f7g34wpaqtdncsd0fe1910oemcy0fo 0 134710 2083399 2066648 2026-08-03T00:20:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083399 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk/wîkîdane | sernav = Stiya berfê | sernavê xwemalî = Snedronningen | wergêr = | wêne = The Snow Queen by Elena Ringo.jpg | mezinahiyawêne = 250x250px | binwêne = Stiya berfê li gorî [[Elena Ringo]] | nivîskar = [[Hans Christian Andersen]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cîh = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîrok = 21ê kanûna paşîn a 1844an | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Stiya berfê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.youtube.com/watch?v=RYO3klUoAXo |sernav=Stiya Berfê {{!}} Snow Queen in Kurdi {{!}} Çîrokên akurdî {{!}} Kurdish Fairy Tales |malper=[[YouTube]] |weşanger=Kurdish Fairy Tales |roja-gihiştinê=2022-11-20 }}</ref> ( bi [[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]]: ''Snedronningen''; bi wateya ''keybanûya berfê'' ) çîrokeke orîjînal a nivîskarê danîmarkî [[Hans Christian Andersen]] e.Ew yekem car di 21ê kanûna paşîn a 1844an de di ''Nye Eventyr'' de hate weşandin. Çapa Yekem. Berhevoka Duyem (Nye Eventyr. Første Bind. Anden Samling).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Complete Fairy Tales and Stories |url=https://archive.org/details/completefairytal0000ande_z8q3 |paşnav=Andersen |pêşnav=Hans Christian |weşanger=Anchor Books |sal=1983 |isbn=9780307777898 |paşnavê-terciman=Haugaard |pêşnavê-terciman=Erik Christian |lînka-nivîskar=Hans Christian Andersen }}</ref> Mebesta çîrokê şerê di navbera başî û bediyê de ye ku Gerda û hevalê wê Kai diceribîne. Çîrok yek ji çîrokên Andersen ên herî dirêj û navdar e. Ew bi rêkûpêk di nav çîrok û berhevokên hilbijartî yên berhemên wî de cih digire û gelek caran di nav pirtûkên çîrokan ên bi wêne de ji bo zarokan tê çapandin. == Naverok == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên Hans Christian Andersen]] [[Kategorî:Berhemên li ser keybanûyan]] [[Kategorî:Çîrokên danîmarkî]] [[Kategorî:Dotmîrên honakî]] [[Kategorî:Keybanûyên honakî]] [[Kategorî:Şeytan di çîrokan de]] 6lzur6ge1c9temmuuz1668jkjrbalxy 0 134720 2083355 1836666 2026-08-02T23:33:41Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083355 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Judenstern JMW.jpg|thumb|Stêrka zer a ku Naziyan (wek sembolek antîsemîtîk) ji bo welatiyên cihû bikardianîn.]] '''Antîsemîtîzm''' dijminatî, pêşdarazî, an cihêkariya li hember [[Cihûtî|cihûyan]] e.<ref name="Oxford">{{Jêder-malper |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/anti-semitism |sernav=anti-Semitism |malper=Oxford Dictionaries - English |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180808034525/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/anti-semitism |roja-arşîvê=8 tebax 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 }}</ref><ref name="MWdef">{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anti-Semitism |sernav=anti-Semitism |xebat=Merriam-Webster Dictionary |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 }}</ref><ref>See, for example: * {{Jêder-ensîklopedî |sal=2006 |sernav=Anti-Semitism |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Jews |url=https://archive.org/details/historyofjews00john |paşnav=Johnson |pêşnav=Paul |weşanger=HarperPerennial |sal=1988 |rûpel=[https://archive.org/details/historyofjews00john/page/133 133] |lînka-nivîskar=Paul Johnson (writer) }} * [[Bernard Lewis|Lewis, Bernard]]. [http://hnn.us/blogs/entries/21832.html "The New Anti-Semitism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908010822/http://hnn.us/blogs/entries/21832.html|date=8 September 2011}}, ''The American Scholar'', Volume 75 No. 1, Winter 2006, pp. 25–36. The paper is based on a lecture delivered at [[Brandeis University]] on 24 March 2004.</ref> Kesê ku nêrînên wiha bigire jê re dibêjin ''antîsemît''. Antîsemîtîzm wekî cureyek nijadperestiyê tê dîtin.<ref>{{UN doc|docid=A-RES-53-133|body=A|session=53|type=R|resolution_number=133|title=Measures to combat contemporary forms of racism, racial discrimination, xenophobia and related intolerance|page=4|date=1 March 1999}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ecaj.org.au/wp-content/uploads/2012/08/2014_antisemitism_report.pdf |sernav=2014 Report on Antisemitism in Australia |paşnav=Nathan |pêşnav=Julie |tarîx=9 çiriya paşîn 2014 |weşanger=[[Executive Council of Australian Jewry]] |rûpel=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150412202844/http://www.ecaj.org.au/wp-content/uploads/2012/08/2014_antisemitism_report.pdf |roja-arşîvê=12 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> Antîsemîtîzm dibe ku bi gelek awayan were xuyakirin, ji îfadekirina nefret an cudakariya li hember cihûyan bigire heya pogromên organîzekirî yên ji hêla girse û hêzên polîs ve, an jî êrîşên leşkerî yên li ser civakên cihû. Her çend ev têgîn heya sedsala 19an nehatibe bikaranîn jî, ew li ser bûyerên dijî cihûyan ên berî sedsala 19an û yên piştî wê jî tê sepandin. Mînakên navdar ên çewisandinê ev in: Komkujiyên Rheinlandê yên beriya [[Sefera xaçperestan a yekem]] di sala 1096an de, Fermana Derxistina ji Înglistanê di sala 1290an de, çewisandina cihûyan a 1348-1351an di dema [[Mirina reş|Mirina Reş]] de, komkujiyên cihûyên Spanyayê di 1391an de, çewisandinên Enkîzîsyona Spanyolî, derxistina ji Spanyayê di 1492an de, qetlîamên Kozakan li Ûkraynayê ji 1648an heta 1657an, êrîşên cuda yên li dijî cihûyan li Împeratoriya Rûsyayê di navbera salên 1821 û 1906an, [[bûyera Dreyfus]] li Fransayê ya 1894-1906an, [[holokost]]a li Ewropaya di bin dagirkeriya almanan de di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de û polîtîkayên Sovyetê yên dijî cihûyan. Her çend di dîrokê de diyardeyên antîsemîtîzmê herî zêde li Ewropaya Xiristiyan pêk hatine, ji destpêka sedsala 20an vir ve antîsemîtîzm li Rojhilata Navîn zêde bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Nîjadperestî]] [[Kategorî:Pêşdarazî û cudakarî li gorî cureyan]] hzfxwwvv52gkpc6pocb4sw3bvg61on6 0 134739 2083301 1925906 2026-08-02T22:30:40Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg | sernavê_wêne = Yosîf Stalîn ku navê wî ji bo peyva Stalînîzmê hatiye bikaranîn. }} '''Stalînîzm''' amûra rêvebirinê û polîtîkayên [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst-Lenînîst]] e ku ji sala [[1927]] heta [[1953]]an li Yekîtiya Sovyetê ji hêla [[Yosîf Stalîn]] ve hate meşandin. Di nav xwe de avakirina dewleteke polîs a totalîter a yekpartî, îndûstriyalîzma bi lez, teoriya [[sosyalîzm]]ê li welatekî, kolektîvkirina çandiniyê, xurtkirina nakokiya çînan, perestiya kesayetiyê<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/stalinpoliticalb00deut/page/n7 |sernav=Stalin: A Political Biography |paşnavê-nivîskar=Deutscher |pêşnavê-nivîskar=Isaac |tarîx=1961 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0195002737 |çap=2 |rr=7–9 |lînka-nivîskar=Isaac Deutscher }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Stalin Cult: A Study in the Alchemy of Power |url=https://archive.org/details/stalincult0000janp |paşnavê-nivîskar=Plamper |pêşnavê-nivîskar=Jan |tarîx=17 kanûna paşîn 2012 |weşanger=Yale University Press |isbn=9780300169522 |lînka-nivîskar=Jan Plamper }}</ref> û bindestkirina berjewendiyên partiyên [[Komûnîzm|komunîst]] ên biyanî ji bo [[Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê]], ku ji aliyê Stalînîzmê ve weke partiya pêşeng a şoreşa komunîst a wê demê dihate dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Marxist Thought |url=https://archive.org/details/dictionaryofmarx0000unse_i1w3_2edi |paşnavê-nivîskar=Bottomore |pêşnavê-nivîskar=Thomas |tarîx=1991 |weşanger=Wiley-Blackwell |isbn=978-0631180821 |rr=[https://archive.org/details/dictionaryofmarx0000unse_i1w3_2edi/page/54 54] |lînka-nivîskar=Thomas Bottomore }}</ref> Piştî mirina Stalîn û germbûna [[Nîkîta Krûşçev|Krûşçev]], di salên [[1950]] û [[1960]]î de destalinîzasyon dest pê kir, ku bû sedema kêmbûna bandora îdeolojiya Stalîn li Yekîtiya Sovyetê. Pêla duyem a destalinîzasyonê di dema [[Glasnost]]a Sovyetê ya [[Mîxaîl Gorbaçov]] de dest pê kir. Rejîma Stalîn bi zorê civak ji tiştên ku li ser xwe û marqeya wê ya komunîzmê tehdîd didîtin (ku jê re "dijminên gel" dihat gotin) paqij dikir. Di nav wan de mixalifên siyasî, neteweperestên ne Sovyetî, [[bûrjûwazî]], gundiyên xwedî debar ("[[kulak]]") û yên çîna karker ku sempatiyên "dij-şoreşger" nîşan didan, hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Worker Resistance Under Stalin: Class and Revolution on the Shop Floor |url=https://archive.org/details/workerresistance0000ross |paşnavê-nivîskar=Rossman |pêşnavê-nivîskar=Jeffrey |tarîx=2005 |weşanger=Harvard University Press |isbn=0674019261 }}</ref> Ev bû sedema zordestiya girseyî li ser van kesan û malbatên wan, di nav de girtinên girseyî, darizandinên giştî, [[Cezayê mirinê|îdamkirin]], û zindankirina li [[kampên karkirina bi darê zorê]] û [[kampên komkirinê]] ku bi navê [[gulag]] têne zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th Century Communism |tarîx=2012 |weşanger=Princeton University Press |isbn=9780691154299 |paşnavê-edîtor1=Pons |pêşnavê-edîtor1=Silvo |rr=307 |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert |lînka-edîtor2=Robert Service (historian) }}</ref> Mînakên herî bi nav û deng [[Paqijkirina Mezin]] û [[kampanyaya Dekulakîzasyonê]] bûn. Stalînîzm herwiha bi [[ateîzm]]a mîlîtan, çewsandina girseyî ya dijî olî,<ref name="service">{{Jêder-kitêb |sernav=Comrades!: A History of World Communism |url=https://archive.org/details/comradeshistoryo0000serv |paşnavê-nivîskar1=Service |pêşnavê-nivîskar1=Robert |tarîx=2007 |weşanger=Harvard University Press |isbn=9780674046993 |rr=[https://archive.org/details/comradeshistoryo0000serv/page/3 3]–6 |lînka-nivîskar1=Robert Service (historian) }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion in Europe at the End of the Second Millennium: A Sociological Profile |tarîx=2009 |weşanger=Routledge |isbn=9780765808219 |paşnavê-edîtor1=Greeley |pêşnavê-edîtor1=Andrew |lînka-edîtor1=Andrew Greeley |rr=89 }}</ref> û [[paqijkirina etnîkî]] ya bi [[koça bi darê zorê]] hat nîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th Century Communism |tarîx=2012 |weşanger=Princeton University Press |isbn=9780691154299 |paşnavê-edîtor1=Pons |pêşnavê-edîtor1=Silvo |rr=308–310 |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert |lînka-edîtor2=Robert Service (historian) }}</ref> Hin [[dîroknas]], wek [[Robert Service]], [[Siyaset|polîtîkayên]] Stalînîst, bi taybetî polîtîkayên kolektîfkirinê, ji ber sedema birçîbûnên mezin wek [[Holodomor]] tawanbar dikin. [[Dîroknas]] û lêkolînerên din li ser rola Stalînîzmê li hev nakin.<ref>{{Jêder-tez|author-last=Sawicky|author-first=Nicholas D.|date=20 December 2013|url=https://digitalcommons.brockport.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1318&context=ehd_theses|title=The Holodomor: Genocide and National Identity|type=Education and Human Development Master's Theses|publisher=The College at Brockport: State University of New York|access-date=6 October 2020|via=Digital Commons|quote=Scholars also disagree over what role the Soviet Union played in the tragedy. Some scholars point to Stalin as the mastermind behind the famine, due to his hatred of Ukrainians (Hosking, 1987). Others assert that Stalin did not actively cause the famine, but he knew about it and did nothing to stop it (Moore, 2012). Still other scholars argue that the famine was just an effect of the Soviet Union's push for rapid industrialization and a by-product of that was the destruction of the peasant way of life (Fischer, 1935). The final school of thought argues that the Holodomor was caused by factors beyond the control of the Soviet Union and Stalin took measures to reduce the effects of the famine on the Ukrainian people (Davies & Wheatcroft, 2006).|archive-date=6 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206042729/https://digitalcommons.brockport.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1318&context=ehd_theses|url-status=dead}}</ref> Pîşesazîbûn bi fermî ji bo lezkirina pêşkeftina ber bi komunîzmê ve dihate sêwirandin, û hewcedariya pîşesaziyê li Yekîtiya Sovyetê dihate destnîşan kirin ji ber ku Yekîtiya Sovyetê berê ji hêla aborî ve li gorî welatên rojavayî paşde mabû. Wan bawer dikir ku civaka sosyalîst hewceyê pîşesaziyê ye ji bo rûbirûbûna dijwarî û dijminên komunîzmê yên hundir û derve. Pîşesaziya bilez bi [[kolektîfkirin]]a girseyî ya çandiniyê û bajarîbûna bilez re pêk hat û gelek [[gund]]ên piçûk veguherîn [[Bajarê pîşesaziyê|bajarên pîşesaziyê]]. Ji bo lezkirina pêşveçûna pîşesazîbûnê, Stalîn malzeme, raman, pisporî û xebatkarên ji Ewropaya rojava û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] îthal kir<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WkcrDwAAQBAJ |sernav=Russia Under Soviet Rule: Twenty Years of Bolshevik Experiment |paşnavê-nivîskar1=De Basily |pêşnavê-nivîskar1=N. |weşanger=Routledge |sal=2017 |isbn=9781351617178 |series=Routledge Library Editions: Early Western Responses to Soviet Russia |cih=Abingdon, Oxon |jêgirtin=...&nbsp;vast sums were spent on importing foreign technical 'ideas' and on securing the services of alien experts. Foreign countries, again – American and Germany in particular – lent the U.S.S.R. active aid in drafting the plans for all the undertakings to be constructed. They supplied the Soviet Union with tens of thousands of engineers, mechanics, and supervisors. During the first Five-Year Plan, not a single plant was erected, nor was a new industry launched without the direct help of foreigners working on the spot. Without the importation of Western European and American objects, ideas, and men, the 'miracle in the East' would not have been realized, or, at least, not in so short a time. |roja-gihiştinê=3 çiriya paşîn 2017 |sala-orîjînal=1938 }}</ref>. Wî bi awayekî [[Pragmatizm|pragmatîk]] bi pargîdaniyên sereke yên taybet ên Amerîkî yên wekî Pargîdaniya [[Ford Motor Company|Ford Motor]] re, ku di binê çavdêriya dewletê, di pêşxistina bingeha pîşesaziya [[Aborî|aboriya]] Sovyetê de ji dawiya [[1920]]-an heya [[1930]]-an de bû alîkar. Piştî ku kargehên taybet ên Amerîkî erkên xwe qedandin, pargîdaniyên dewleta Sovyetê dest danîn ser. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komunîzm]] [[Kategorî:Marksîzm]] [[Kategorî:Marksîzm-Lenînîzm]] [[Kategorî:Stalînîzm| ]] snqzl67440hii50ecdiihop5taqemjh 0 134762 2083334 1976047 2026-08-02T23:08:22Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = David Schwimmer | wêne = DavidSchwimmer10TIFF.jpg | sernavê_wêne = Schwimmer, | navê_jidayikbûnê = David Lawrence Schwimmer | roja_jidayikbûnê = 12/11/1966 | cihê_jidayikbûnê = [[New York]], [[DYE]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | perwerde = [[Zanîngeha Northwestern]] | pîşe = Lîstikvan , Derhenêr , çêker | malper = | şanenav = | jêrenot = }} '''David Schwimmer''' lîstikvan, derhêner û hilberînerê fîlmê yê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] ye. Ew herî zêde bi karakterê xwe yê "[[Ross Geller|''Ross Geller'']]"ê di rêzefîlma TVyê ya ''[[Friends]]'' de tê nasîn.<ref name="nuss">{{Jêder-kitêb |sernav=I like to watch: Arguing my way through the TV revolution |url=https://archive.org/details/iliketowatchargu0000nuss |tarîx=2019 |weşanger=Random House |isbn=9780525508984 |cih=New York, NY }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyonîstên amerîkî]] [[Kategorî:Sîtkomên amerîkî]] q7cwkqhx6c3ckqpj8qwo8mydz25xjar 2083375 2083334 2026-08-02T23:58:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083375 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = David Schwimmer | wêne = DavidSchwimmer10TIFF.jpg | sernavê_wêne = Schwimmer, | navê_jidayikbûnê = David Lawrence Schwimmer | roja_jidayikbûnê = 12/11/1966 | cihê_jidayikbûnê = [[New York]], [[DYE]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | perwerde = [[Zanîngeha Northwestern]] | pîşe = Lîstikvan , Derhenêr , çêker | malper = | şanenav = | jêrenot = }} '''David Schwimmer''' lîstikvan, derhêner û hilberînerê fîlmê yê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] ye. Ew herî zêde bi karakterê xwe yê "[[Ross Geller|''Ross Geller'']]"ê di rêzefîlma TVyê ya ''[[Friends]]'' de tê nasîn.<ref name="nuss">{{Jêder-kitêb |sernav=I like to watch: Arguing my way through the TV revolution |url=https://archive.org/details/iliketowatchargu0000nuss |tarîx=2019 |weşanger=Random House |isbn=9780525508984 |cih=New York, NY }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên sahneyê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyonîstên amerîkî]] [[Kategorî:Sîtkomên amerîkî]] 2axtajvq1x7lxlr5exbrc7vhvw868h0 0 134803 2083214 2064893 2026-08-02T20:43:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083214 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Courteney Cox''' (jdb.15ê hezîrana 1964an li Birmingham, Alabama ) lîstikvaneke amerîkî ye. <ref name="nuss" /> ''Lîstikvanê'' ku di rêzefîlma TV ''[[Friends]]'' û fîlma tirsnak ''[[Scream]] lîst'' . <ref name="nuss">{{Jêder-kitêb |sernav=I like to watch: Arguing my way through the TV revolution |url=https://archive.org/details/iliketowatchargu0000nuss |tarîx=2019 |weşanger=Random House |isbn=9780525508984 |cih=New York, NY }}</ref> == Biyografî == Courteney Cox zaroka çaremîn a [[Richard Cox]] û [[Courteney Copeland]] bû û li [[Alabama]] mezin bû. Piştî qedandina [[Dibistana Bilind a Mountain Brook]], ew çû [[Koleja Mount Vernon]] ji bo xwendina xiratê. Di dawiya salekê de, di encama lihevkirinek bi [[Ajansa Modelê ya Ford]] re, wê dev ji dibistana xwe ya xiratê berda û çû [[New York City|New Yorkê]] da ku kariyera xwe ya modelkirinê bidomîne. Di dema modelsaziyê de dersên lîstikvaniyê jî girt û bi vî awayî dev ji devoka xwe ya başûrî berda. Piştî ku di sala 1984an de di vîdyoya muzîkê ya strana [[Bruce Springsteen]] "[[Dancing in the Dark]]" de xuya bû (wî bi Springsteen re li ser sehnê dans kir), Piştî wê ''[[Masters of the Universe]]'' (1987), ''Cocoon: The Return'' (1988) û ''Blue Desert'' (1991)de û gelek projeyan wisa yên fîlman cih girt. Wî di rêzefîlma televizyonê ya kurt de ''[[Misfits of Science]]'' (1985) û pîşt re di rêzefîlma ''Family Ties de,'' (ku ji 1987an heya 1989an derbas bû), lîst. Courteney Cox bi rola xwe ya [[Monica Geller]] li ser ''[[Friends]]'' (1994 - 2004) herî baş tê zanîn. Ew di rêzefîlma ''Friends'' de tenê lîstikvan e ku ji bo [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] nehatiye berbijar kirin. Wî her wiha di gelek [[Hollywood|fîlmên Hollywoodê]] de wekî ''[[Detective Animal|Animal Detective]]'' (1994), ''[[Scream]]'' (1996), [[Scream 2]] (1997), ''[[Scream 3]]'' (2000) û ''[[3000 Miles to Graceland]]'' (2001) xuya bû. Ew di 12ê hezîrana 1999an de bi lîstikvan [[David Arquette]] ''re'' zewicî, wan hev li ser seta fîlimê ''Scream nas'' kirî bûn. Di 13ê hizêrana 2004ê de ji zewaca wan keçek bi navê [[Coco Riley Arquette]] çêbû. Di sala 2010 de, hevjînê biryar da ku ji hev veqetin. Her du di gulana 2013 de ji hev cuda bûn. Wî di rêzefîlma ''[[Dirt]]'' de lîst, fîlm 2017 li ser kanala FOX hate weşandin. Di navbera 2009 û 2015 de, wî di rêzefîlma komedî ya ''Cougar Town'' de lîst. Rêzefîlm di sala 2010an de ji bo ''[[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelatên Kûreya Zêrîn]]'' berbijar bû. == Jiyana şexsî == Cox xwedan jiyanek evînî ya çalak bû. Hevalbendên wê yên berê jî promotorê rockê [[Ian Copeland]], lîstikvan [[Michael Keaton]] û stranbêjekî [[Counting Crows]] ê [[Adam Duritz]] hene. Cox di 12ê hezîrana 1999an de, li [[Katedrala Grace]] li [[San Francisco]], bi lîstikvan David Arquette re zewicî. Keça zewacê, Coco, di hezîrana 2004 de hate dinê . [[Jennifer Aniston]], hevalbenda wê ya Friends û hevala wê ya nêzîk, bû dêya vaftîzê Coco. Cox eşkere kir ku piştî zayîna zaroka xwe şeş meh şûnde bi [[depresyona piştî zayînê]] re tekoşîn kir. Di 11ê cotmeha 2010an de, Cox û Arquette ragihandin ku zewaca xwe bîqedînin . Lê ew hevaltiya xwe yên nêzîk bidomînin û [[Coquette Productions]]'a (pargîdaniya çêkerînê ya ku wan bi hev re ava kirîbûn) , têkiliyek xebatê bi hev re dewam bikin. Di hezîrana 2012an de, Arquette piştî ku nêzî du salan ji Cox veqetiya, serlêdana jinberdanê kir. Zewac di gulana 2013an de bi dawî bû. Cox di dawiya 2013an de tekîliyên endamê koma [[Snow Patrol]]'ê [[Johnny McDaid]] ra dest pê kir. Her du di hezîrana 2014an de nîşanî kirina xwe ragihand. Demekî kurt de gustîl avêtin lê tekîliyên xwe domandin. Cox jî bi karateya Budokan re mijûl dibe. == Fîlmografî == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Fîlm |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- | rowspan="2" |1987 |''Down Twisted'' |Tarah | |- |''Masters of the Universe'' |Julie Winston | |- |1988 |''Cocoon: The Return'' |Sara | |- |1990 |''Bay Kader'' |Jewel Jagger | |- |1991 |''Blue Desert'' |Lisa Roberts | |- |1992 |''Shaking the Tree'' |Kathleen | |- |1993 |''The Opposite Sex and How to Live with Them'' |Carrie Davenport | |- |1994 |''Hayvan Dedektifi'' |Melissa Robinson | |- |1996 |''Scream'' |Gale Weathers | |- | rowspan="2" |1997 |''Commandments'' |Rachel Luce | |- |''Scream 2'' |Gale Weathers | |- |1999 |''The Runner'' |Karina | |- |2000 |''Scream 3'' |Gale Weathers | |- | rowspan="3" |2001 |''3000 Miles to Graceland'' |Cybil Waingrow | |- |''The Shrink Is In'' |Samantha Crumb |Heman demê de derhêner , çêker |- |''Get Well Soon'' |Lily | |- |2004 |''November'' |Sophie Jacobs | |- |2005 |[[Durahiya herî dirêj]] |Lena | |- | rowspan="3" |2006 |''Barnyard'' |Daisy |dengdan |- |''Zoom'' |Marsha Holloway | |- |''The Tripper'' |Cynthia |Heman demê de derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2008 |''Alien Love Triangle'' |Alice Connor |Kurtefîlm |- |''The Monday Before Thanksgiving'' |Cece |Kurtefîlm |- |''Çîvanokên rastî'' |Wendy | |- |''The Butler's in Love'' | |Kurtefîlm derhêner , çêker |- |2011 |''Qîrîn 4'' |Gale Weathers-Riley | |- |2012 |''Got Rights?'' |Navdar |Kurtefîlm |- |2014 |''Just Before I Go'' | |derhêner , çêker |- |2016 |''Mothers and Daughters'' |Beth | |- |2020 |''You Cannot Kill David Arquette'' |Xwe |Belgesel |- |2022 |Scream |Gale Weathers-Riley | |- |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Televîzyon |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- |1984 |''As the World Turns'' |Bunny |Beşa : "1.5000" |- |1985 |''Code Name: Foxfire'' |Hostes/Amy |2 beş |- |1985-86 |''Misfits of Science'' |Gloria Dinallo |Serlîstîkvan , 16 beş |- | rowspan="3" |1986 |''The Love Boat'' |Carol |Beşa: Dare Devil/Picture Me As a Spy/Sleeper |- |''Sylvan in Paradise'' |Lucy Apple |Fîlima TV |- |''Dosyaya kuştinê'' |Carol Bannister |2 beş |- |1987 |''If It's Tuesday, It Still Must Be Belgium'' |Hana Wyshocki |[[NBC]] Fîlima TV |- |1987-89 |''Family Ties'' |Lauren Miller |19 beş |- |1988 |''I'll Be Home for Christmas'' |Nora Bundy |[[NBC]] Fîlima TV |- | rowspan="2" |1989 |''Roxanne: The Prize Pulitzer'' |Jacquie Kimberly |Fîlima TV |- |''Judith Krantz's Till We Meet Again'' |Marie-Frederique 'Freddy' de Lancel |[[CBS]] rêzefîlma kurt |- |1990 |''Curiosity Kills'' |Gwen |[[NBC]] Fîlima TV |- |1991 |''Morton &amp;amp; Hayes'' |Dotmîr Lucy |Beş: Oafs Overboard |- | rowspan="2" |1992 |''Battling for Baby'' |Katherine |[[CBS]] Fîlima TV |- |''Dream On'' |Alisha |Beş: Come and Knock on Our Door |- |1993 |''The Trouble with Larry'' |Gabriella Easden |7 beş |- |1994 |''Seinfeld'' |Meryl |Beşa: "The Wife" |- |1994-2004 |''[[Friends]]'' |Monica Geller |Serlîstîkvan , 236 beş |- | rowspan="2" |1995 |''Sketch Artist II: Hands that See'' |Emmy |Fîlima TV |- |''Saturday Night Live'' |Pêşkeşvan |Beş: Courtney Cox/Dave Matthews Band |- |1999 |''Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child'' |Emerald Salt Pork (deng) |Beş: The Three Little Pigs |- |2000 |''WCW Monday Nitro'' |Xwe |Sezona 5em Beşa: 33 |- |2003 |''MADtv'' |Xwe |Sezona 9em Beşa : 3 |- |2004 |''Mix It Up'' | |4 beş derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2005 |''Rehab'' |Taylor Kennedy |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Dirt Squirrel'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''Talk Show Diaries'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''The MidNightly News'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2005-07 |''Daisy Does America'' | |8 Beş derhêner , çêker |- |2007-08 |''Dirt'' |Lucy Spiller |Serlîstikvan ,20 beş derhêner , çêker |- |2009-15 |''Cougar Town'' |Jules Cobb |Serlîstikvan 102 beş, derhêner , rêveber çêker |- |2009 |''Scrubs'' |Dr. Maddox |3 beş |- |2009, 2011 |''Web Therapy'' |Serena DuVall |4 beş |- |2011 |''Private Practice'' |Jin |Beşa: "Step One" |- |2012 |''TalhotBlond'' |Amanda |Fîlima TV derhêner , çêker |- | rowspan="2" |2013 |''Go On'' |Talia |Beşa: "Matchup Problems" |- |''Tripaholics'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2014-16 |''Drunk History'' |Edith Wilson |2 beş |- |2014-17 |''Celebrity Name Game'' |xwe |14 beş , rêveber , çêker |- |2015 |''Barely Famous'' |xwe |Beşa: "Favorite Socks" |- | rowspan="2" |2016 |''Charity Case'' |Hailey |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Running Wild with Bear Grylls'' |xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- | rowspan="3" |2017 |''Who Do You Think You Are?'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''Off Camera with Sam Jones'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''The Gong Show'' |Xwe |Beşa: "Will Arnett/Courteney Cox/Isla Fisher" |- |2018 |''Shameless'' |Jen Wagner |Beşa: "Face It, You're Gorgeous" |- |2019-20 |''9 Months with Courteney Cox'' |Xwe |20 beş , rêveber çêker |- | rowspan="2" |2020 |''Modern Family'' |Xwe |Beşa: "The Prescott" |- |''Celebrity Escape Room'' |Xwe |Programa taybet ya Tv |- |2021 |''Friends: The Reunion'' |Kendisi |Programa taybet ya Tv, rêveber çêker |- | |''Shining Vale'' |Patricia "Pat" Phelps |Serlîstîkvan |- | |''Last Chance U'' |Brittany Wagner |Serlîstîkvan ,rêveber , çêker |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] anzxsyc5r522u4kdgjjy63u161jc79h 0 135957 2083374 2006748 2026-08-02T23:58:40Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083374 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_jidayikbûnê = [[Dîlok]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = Zanîngeha Dîlokê | pîşe = [[Dîroknas]] }} '''Ümit Kurt''' (jdb. 1984an, [[Dîlok]], [[Bakurê Kurdistanê]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://armenianweekly.com/2021/04/05/umit-kurt-to-present-the-armenians-of-aintab-the-economics-of-genocide-in-the-ottoman-empire/ |sernav=Ümit Kurt to present “The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in the Ottoman Empire" |malper=The Armenian Weekly |tarîx=2021-04-05 |roja-gihiştinê=2022-12-27 |ziman=en-US |paşnav=NAASR }}</ref> dîroknasekî [[kurd]] e ku li ser [[Rojhilata Navîn]] a nûjen lêkolîn dike. Gelek berhemên wî li ser [[Nîjadkujiya ermeniyan]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |sernav=Dr. Ümit Kurt |malper=The Polonsky Academy |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 |roja-arşîvê=2023-01-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230104221252/https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016an de li [[Zanîngeha Clark]]ê ([[Worcester, Massachusetts|Worcester]], [[Massachusetts]], [[DYA]]), doktoraya lêkolînên nîjadkujiya ermeniyan wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarknow.clarku.edu/2018/09/17/life-after-the-strassler-center-umit-kurt-phd-16/ |sernav=Life after the Strassler Center: Ümit Kurt, Ph.D. '16 |tarîx=2018-09-17 |malper=Clark Now {{!}} Clark University |ziman=en |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 }}</ref> == Xebatên wî == * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav="Türk'ün Büyük, Biçare Irkı" Türk Yurdu'nda Milliyetçiliğin Esasları (1911-1916) |tarîx=2012 |weşanger=Iletişim |isbn=9789750510397 |url=https://iletisim.com.tr/kitap/turk-un-buyuk-bicare-irki/8591 |ziman=tr |tercimeya-sernav=Nijada tirk a mezin û Bêhêvî: Bingehên neteweperestiya tirkî li welatê tirk, 1911-1916 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |lînka-nivîskar1=Taner Akçam |paşnav2=Kurt |pêşnav2=Ümit |lînka-nivîskar2=Ümit Kurt (historian) |sernav=Ruhê qanûnan: Di qirkirina ermeniyan de talankirina dewlemendiyê |tarîx=2015 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-624-7 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |paşnav2=Sarafian |pêşnav2=Ara |lînka-nivîskar2=Ara Sarafian |sernav=Ermenî û kurd di dema dawî a împeratoriya osmanî |url=https://archive.org/details/armenianskurdsin0000unse |tarîx=1 kanûna paşîn 2020 |weşanger=The Press at California State University, Fresno |isbn=978-0912201627 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav=[[Ermeniyên Entabê: Aboriyên ji jenosîd di parêzgeheke osmanî]] |tarîx=2021 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24794-9 |ziman=en }}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Tusan |pêşnav1=Michelle |lînka-nivîskar=Michelle Tusan |sernav=Ü. Kurt, The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in an Ottoman Province |kovar=Canadian Journal of History |tarîx=2021 |cild=56 |hejmar=2 |rr=203–205 |doi=10.3138/cjh.56.2-br12 |s2cid=238806199 |doi-access=free }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://newlinesmag.com/writers/umit-kurt/ Ümit Kurt - Kovara New Lines] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] etranbcw8o4i9bci9ek5xzv0faiiz1d 0 136612 2083277 1815565 2026-08-02T22:07:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083277 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Architect.png|thumb|Mîmar]] '''Mîmar''' ji kesên ku plan, dîzayn û çavdêriya avakirina [[bîna]]yan dikin re tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://build.com.au/whats-difference-between-architect-and-building-designer |sernav=What's the difference between an architect and a building designer? |malper=BUILD |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-03-03 }}</ref> Tetbîqkirina [[Mîmarî|mîmariyê]] tê vê maneyê ku meriv xizmetekê dide ji bo dîzaynkirina bînayan û derdora wan, yên ku mexseda wan a sereke rûniştina mirovan e.<ref name="ns.ca2">{{Jêder-malper |url=http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |sernav=The Nova Scotia Legislature |sal=2006 |malper=Office of the Legislative Counsel |weşanger=[[Nova Scotia House of Assembly]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721200353/http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/bills/60th_1st/3rd_read/b115.htm |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=8 adar 2019 }}</ref> Dibe ku li cihekî şertên meslekî ji bo mîmaran ji cihekî din cuda be. Qerarên mîmaran tesîrê li ewlehiya giştî dikin, lewma gerek mîmar [[perwerde]]yeke meslekî ya taybet bistîne da ku karibe [[Mîmarî|mîmariyê]] tetbîq bike. Gerek ev prosesa perwerdeyê ji perwerdeya bilind<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Discipline of Architecture |url=https://archive.org/details/disciplineofarch0000unse |paşnav=Czcibor-Piotrowski |pêşnav=Andrzej |weşanger=University of Minnesota Press |sal=2000 |isbn=978-0-8166-3665-5 |rûpel=[https://archive.org/details/disciplineofarch0000unse/page/293 293] |beş=The Profession and Discipline of Architecture: Practice and Education |jstor=10.5749/j.cttttqm2.18 }}</ref> û ji stajeke ji bo bidestxistina tecrûbeya tetbîqî pêk were. Şertên tetbîqî, teknîkî û akademîk ji bo ku yek bibe mîmar li gorî cihan diguhere. Lê belê di pêşketina mesleka mîmariyê de xwendina resmî li saziyên akademîk xwedî roleke muhîm e. == Dîrok == [[Wêne:Masaccio,_cappella_brancacci,_san_pietro_in_cattedra._ritratto_di_filippo_brunelleschi.jpg|thumb|Filippo Brunelleschi di dîrokê de wekî yek ji mîmarên herî afirîner û jêhatî tê qebûlkirin.]] Di seranserê [[dîrok]]a kevnar û [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de, piraniya dîzayn û înşeata mîmariyê ji aliyê sen'etkarên wekî hostayên dîwaran û [[Necarî|necaran]] ve pêk anîn. Heya wextê modern di navbera mîmar û [[Endezyariya avahiyê|endezyar]] de cudahiyeke zelal tinebû. Tê pêşnîyazkirin ku pêşketinên muxtelif di [[teknolojî]] û [[matematîk]]ê de hişt ku mîmarê profesyonel ê 'birêz' bi riya veqetîna ji sen'etkaran çêbe. [[Kaxez]] heya sedsala 15an li [[Ewropa]]yê ji bo xêzkirinê nedihat bikaranîn, lê piştî 1500an zêdetir peyda bû. Qelem piştî sala 1600an zêdetir ji bo xêzkirinê hat bikaranîn. Liberdestbûna her duyan destûr da ku nexşeyên berî avakirinê ji aliyê pisporan ve werin çêkirin.<ref name="MAD 225">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=GZhiGQAACAAJ |sernav=Medieval Architectural Drawing: English Craftsmen's Methods and Their Later Persistence (c.1200-1700) |paşnav=Pacey |pêşnav=Arnold |weşanger=[[Tempus Publishing]] |sal=2007 |isbn=978-0-7524-4404-8 |cih=Stroud |rr=225–227 }}</ref> Lêbelê, pêşketin gav bi gav bû. Heya sedsala 18an ji bilî projeyên mezin, bîna ji aliyê sen'etkaran ve hatine dîzaynkirin û avakirin.<ref name="MAD 225" /><ref name="ab project">{{Jêder-malper |url=http://archibuddy.com/app/user/storyboard/5a919eafec9a1606f9f16f07 |sernav=Different types of work by architects |paşnav=Vardhan |pêşnav=Harsh |malper=Archibuddy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180317232022/http://archibuddy.com/app/user/storyboard/5a919eafec9a1606f9f16f07 |roja-arşîvê=17 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mîmar| ]] ldle7il0rzi9krdfpcj4bgf0yu44xuo 0 137232 2083284 1833578 2026-08-02T22:15:22Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083284 wikitext text/x-wiki '''Şerê Dimdimê''' şerê navbera [[Dewleta Sefewiyan]] û Kurdên sunnî yên [[Împeratoriya Osmanî]] ya di navbera salên 1609 û 1610an de bû. == Şer == Li ser şerekî dirêj ê navbera salên 1609-1610’an de di navbera Kurdan û Dewleta Sefewiyan de vegotinên dîrokî yên baş hene.Kurd ji aliyê hijmarî û teknîkî ve di dezavantajê de bûn. Piştî dorpêçeke ku nêzî salekê dom kir, wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg keleh vegirt û garnîzona kurdan qirr kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |year=2008 |url=https://archive.org/details/ghostsofhalabjas0000kell |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. }}</ref> == Encama piştî == Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi pêşengiya wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg, ku ji çiriya paşîn a 1609an heta havîna 1610an dom kir, Dimdim hat vegirtin.Hemû parêzvan hatin kuştin. [[Şah Ebasê Yekê]] fermana komkujiyek giştî li Bradost û Mukriyanê da (wek ku dîroknasê sefewî [[Îskender Begê Tirkmên]] di pirtûka xwe ya bi navê Alam Aray-e Abbasî de radigihîne) û hoza Efşar li herêmê bi cih kir û gelek hozên Kurdan jî li herêma Xorasanê bi cih kir. Her çend dîroknasên sefewî (mîna Îskender Beg) şerê yekem ê Dimdimê di encama serhildan û xiniztiya kurdan de nîşan bidin jî, lê di kevneşopiyên kurdî yên devkî (Beytî Dimdim), berhemên wêjeyî (Dzhalilov, pp. 67-72) û di dîrokê de, ev şerê dimdimê weke tekoşîna gelê kurd a li dijî serdestiya biyanî hatiye dîtin. Bi rastî Beytî Dimdim piştî [[Mem û Zîn]] a [[Ehmedê Xanî]] ve weke duyem destana neteweyî ya herî girîng tê dîtin. Yekem çîroka wêjeyî ya vî şerî ji aliyê [[Feqiyê Teyran]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dimdim |sernav=Dimdim |weşanger=[[Encyclopædia Iranica]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref><ref>O. Dzh. Dzhalilov, Kurdski geroicheski epos "Zlatoruki Khan" , Mosko 1967, pp. 5-26, 37-39, 206</ref> == Her wiha binêre == * [[Mîrneşîniya Biradost]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Rojhilata Kurdistanê]] * [[Kurd]] * [[Dewleta Sefewiyan]] * [[Lîsteya serhildanên kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê Dimdimê| ]] [[Kategorî:1609 li Asyayê]] [[Kategorî:1610 li Asyayê]] 0iwthvalj3umf1my3hxg9a2dn9r5gvd 2083338 2083284 2026-08-02T23:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083338 wikitext text/x-wiki '''Şerê Dimdimê''' şerê navbera [[Dewleta Sefewiyan]] û Kurdên sunnî yên [[Împeratoriya Osmanî]] ya di navbera salên 1609 û 1610an de bû. == Şer == Li ser şerekî dirêj ê navbera salên 1609-1610’an de di navbera Kurdan û Dewleta Sefewiyan de vegotinên dîrokî yên baş hene.Kurd ji aliyê hijmarî û teknîkî ve di dezavantajê de bûn. Piştî dorpêçeke ku nêzî salekê dom kir, wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg keleh vegirt û garnîzona kurdan qirr kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ghosts of Halabja: Saddam Hussein and the Kurdish Genocide |sal=2008 |url=https://archive.org/details/ghostsofhalabjas0000kell |paşnav=Kelly |pêşnav=Michael J. }}</ref> == Encama piştî == Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi pêşengiya wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg, ku ji çiriya paşîn a 1609an heta havîna 1610an dom kir, Dimdim hat vegirtin.Hemû parêzvan hatin kuştin. [[Şah Ebasê Yekê]] fermana komkujiyek giştî li Bradost û Mukriyanê da (wek ku dîroknasê sefewî [[Îskender Begê Tirkmên]] di pirtûka xwe ya bi navê Alam Aray-e Abbasî de radigihîne) û hoza Efşar li herêmê bi cih kir û gelek hozên Kurdan jî li herêma Xorasanê bi cih kir. Her çend dîroknasên sefewî (mîna Îskender Beg) şerê yekem ê Dimdimê di encama serhildan û xiniztiya kurdan de nîşan bidin jî, lê di kevneşopiyên kurdî yên devkî (Beytî Dimdim), berhemên wêjeyî (Dzhalilov, pp. 67-72) û di dîrokê de, ev şerê dimdimê weke tekoşîna gelê kurd a li dijî serdestiya biyanî hatiye dîtin. Bi rastî Beytî Dimdim piştî [[Mem û Zîn]] a [[Ehmedê Xanî]] ve weke duyem destana neteweyî ya herî girîng tê dîtin. Yekem çîroka wêjeyî ya vî şerî ji aliyê [[Feqiyê Teyran]] ve hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dimdim |sernav=Dimdim |weşanger=[[Encyclopædia Iranica]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref><ref>O. Dzh. Dzhalilov, Kurdski geroicheski epos "Zlatoruki Khan" , Mosko 1967, pp. 5-26, 37-39, 206</ref> == Her wiha binêre == * [[Mîrneşîniya Biradost]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Rojhilata Kurdistanê]] * [[Kurd]] * [[Dewleta Sefewiyan]] * [[Lîsteya serhildanên kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê Dimdimê| ]] [[Kategorî:1609 li Asyayê]] [[Kategorî:1610 li Asyayê]] krgsgptviscirsn53tmq0e6q33njrwv 0 137379 2083211 1997221 2026-08-02T20:35:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083211 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tengrism1.svg|thumb|Sembola Tengrîzmê, bi şiklê konekî tirk ê kevin bi nivîsa tirkî ya kevn ku li ser wê "Tengrî" hatîye nivîsandin.]] '''Tengrîzm''' (ku bi navê '''Tengrîîzm''', '''Tengerîzm''', an '''Tengrîanîzm''' jî tê zanîn) dînekî etnîk ya [[tirk]]î, yenîseyî, [[mongol]]î ye ku ji stepên Ewrasyayê derketiye holê û li ser bingeha [[şamanîzm]] û [[anîmîzm]]ê ye. Ew xwedayê xwe yê esmanê [[Tengrî]] diperêzin. Di tengrîzmê de gur jî wekî heyînên pîroz têne hesibandin. Armanca jiyanê li gor tengristanê ew e ku bi gerdûnê re lihevhatî bijî.<ref>York, M. (2018). Pagan Mysticism: Paganism as a World Religion. Vereinigtes Königreich: Cambridge Scholars Publishing. p. 250</ref> Beriya hatina îslam, xirîstiyantî û cihûtiyê hemû tirk û hinek jî mongol tengrîst bûn.{{Sfn|Laruelle|2006}} Tengrîz îro pir piçûk e her çend gelek tirk lê vedigerin.{{Sfn|Laruelle|2006}} Ev têgîn çend tevger û hînkirinên olî yên xwecihî yên tirkî yên hemdem jî vedibêje. Hemû peyrewên wî yên di tengrîsê de yekxwedayî ne û tenê tengrîsê diperêzin.{{Sfn|Laruelle|2006}} == Tengrîzma nûjen == Tengrîzmî şirk bû lê paşê bû yekxwedayî, û tenê Tengrî diperizin. Ew li ser başî û xerabiya bingehîn hîn dike ku Tengrî xwedê nûnertiya qenciyê dike û [[Erlîk]] jî şeytan nûnerê xirabiyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000120455_eng |sernav=History of Civilizations of Central Asia, Vol. 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2022-12-07 }}</ref><ref name=":3">Klyashtornyj, Sergei G. (2008). Spinei, V. and C. (ed.). ''Old Turkic Runic Texts and History of the Eurasian Steppe''. Bucureşti/Brăila: Editura Academiei Române; Editura Istros a Muzeului Brăilei.</ref><ref>Róna-Tas, A. (1987). [[Walther Heissig|W. Heissig]]; H.-J. Klimkeit (eds.). "Materialien zur alten Religion den Turken: Synkretismus in den Religionen zentralasiens" [Materials on the ancient religion of the Turks: syncretism in the religions of Central Asia]. ''Studies in Oriental Religions'' (in German). Wiesbaden. '''13''': 33–45</ref><ref name="Leeming 2001">{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Asian Mythology |weşanger=[[Oxford University Press]] |sal=2001 |isbn=9780199891177 |paşnavê-edîtor=Leeming |pêşnavê-edîtor=David A. |lînka-edîtor=David Adams Leeming |cih=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |contribution=Turko-Mongol Mythology |doi=10.1093/acref/9780195120523.001.0001 |contribution-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195120523.001.0001/acref-9780195120523-e-469 |contribution-url-access=subscription }}</ref><ref>Jean-Paul Roux, ''Die alttürkische Mythologie'', p. 255</ref> Tengrî di dînê gelên pêşî yên tirk de xwedawenda yekem a bingehîn e. Piştî ku tirkan dest bi koçberiyê kirin, ji Asyaya Navîn derketin û bi olên yekxwedayî re rû bi rû man, Tengrîzm ji eslê pagan/polîxwedayî hate guherandin.<ref name=":3">Klyashtornyj, Sergei G. (2008). Spinei, V. and C. (ed.). ''Old Turkic Runic Texts and History of the Eurasian Steppe''. Bucureşti/Brăila: Editura Academiei Române; Editura Istros a Muzeului Brăilei.</ref> Li gorî tengrîzmê, çiyayê [[Çiyayê Xan Tengrî]] axa pîroz e û navê wî Tengrî ye. "Xan Tengrî" tê wateya "Qralê Tengrî".<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books/about/Myths_and_Legends.html?id=bJ7Lxae-bmIC |sernav=Myths and Legends: An Illustrated Guide to Their Origins and Meanings |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Philip |tarîx=2009-07-01 |weşanger=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-1-4053-4403-6 |ziman=en }}</ref><ref name="myths">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=bJ7Lxae-bmIC&pg=PA163 |sernav=Myths and Legends |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Philip |tarîx=2 çiriya pêşîn 2003 |weşanger=Stacey International |isbn=978-1900988612 |rûpel=163 |roja-gihiştinê=11 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114082547/https://books.google.com/books?id=bJ7Lxae-bmIC&pg=PA163 |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Tengrîzm oleke kevnar bû ku bi piranî piştî belavbûna xiristiyantiyê û paşê jî îslamiyetê winda bû. Gelek tirkan di salên 1990î de, bi taybetî li Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkiyeyê hewl dan ku tengrîzm vejînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url={{Google books |plainurl=yes |id= l_uAoNJiOMwC}} |sernav=Historical Dictionary of the Russian Federation |paşnav1=Saunders |pêşnav1=Robert A. |paşnav2=Strukov |pêşnav2=Vlad |weşanger=Scarecrow Press |sal=2010 |isbn=978-0-81085475-8 |cih=Lanham, MD |rr=412–13 }}</ref> Piştî ku Atatürk di sala 1923an de Tirkiyeyê ava kir, îdeolojiya neteweperest a turanîzm, kemalîzm û panturkîzmê bû alîkar ku Tengrîzm zêde bibe. Îslam pir bisînor bû, lê destûr dan ku peyrewên tengrîzmê bi azadî hebûna xwe bidomînin. Piraniya peyvên erebî, farisî û kurdî ji tirkî hatine derxistin. Atatürk ji bo Xwedê peyva “Allah” qedexe kir û li şûna wê “Tengrî” kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mustafa Kemal et la Turquie nouvelle |url=https://archive.org/details/mustafakemalatat0000bacq |surname1=Bacqué-Grammont |pêşnav1=Jean-Louis |surname2=Roux |pêşnav2=Jean-Paul |weşanger=Maisonneuve et Larose |sal=1983 |isbn=2-7068-0829-2 |cih=Paris |ziman=fr |lînka-nivîskar2=Jean-Paul Roux }}</ref> Nivîskar û dîroknasê navdar ê tirk [[Nihâl Atsız]] tengrîst û îdeologê turanîzmê bû.{{Sfn|Saraçoǧlu|2004|p=}} Tengrîzmê pir hindik alîgirên çalak hene, lê vejandina oleke neteweyî di derdorên rewşenbîr û neteweperest de gihîştiye asteke mezin. Serokên berê yên Qazaxistanê [[Nursultan Nazarbayev]] û Asker Akayev, Tengrîzmê wek ol û xwezaya neteweyî ya gelên tirk bi nav kirin.{{Sfn|Laruelle|2006|pp=3–4}} Di gera xwe ya Rûsyayê de di sala 2002 de, Akayev got ku seredana Çemê Yenîseyî "ji bo tirkan û tengrîstan ziyareta cîhekî pîroz e." Şopdarên tengrîzmê her tim digotin Îslamiyet ji gelên tirk re jî xerîb e, xirîstiyantî û cihûtî jî biyanî ye. Şagirtên tengrîzmê bi piranî tirkên neteweperest ên ji Tirkiye, Azerbaycan û Asyaya Navîn in. Hejmarek mezin ji tirkan ji îslamê derdikevin û tevlî tengrîzmê dibin.{{Sfn|Laruelle|2007|p=213}} == Binêre == * [[Mîtolojiya tirkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |surname=Saraçoǧlu |pêşnav=Cenk |sal=2004 |sernav=Nihal Atsiz's World-view and Its Influences on the Shared Symbols, Rituals, Myths and Practices of the Ülkücü Movement |url=https://books.google.com/books?id=2oPfvQEACAAJ |weşanger=Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Laruelle |pêşnav=Marlène |lînka-nivîskar=Marlène Laruelle |sernav=Tengrism: In Search for Central Asia's Spiritual Roots |url=http://www.cacianalyst.org/issues/20060322Analyst.pdf?SMSESSION=NO |kovar=Central Asia-Caucasus Analyst |tarîx=2006-03-22 |cild=8 |hejmar=6 |rr=3–4 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061207233331/http://www.cacianalyst.org/issues/20060322Analyst.pdf?SMSESSION=NO |roja-arşîvê=2006-12-07 |format=PDF }} * {{Jêder-kovar |surname=Laruelle |pêşnav=Marlène |lînka-nivîskar=Marlène Laruelle |sernav=Religious revival, nationalism and the 'invention of tradition': political Tengrism in Central Asia and Tatarstan |kovar=[[Central Asian Survey]] |tarîx=2007 |cild=26 |hejmar=2 |rr=203–16 |url=https://www.academia.edu/7896323 |s2cid=145234197 |doi=10.1080/02634930701517433 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Mîtolojiya tirkî]] [[Kategorî:Tengrîzm| ]] sig2jprpct4u6ldzx4b689tsp9fui6t 0 137605 2083299 2061804 2026-08-02T22:28:48Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | wêne = Мөгелер биле Даңгыналар2. 2016.jpg | gelhe = 280.000 | herêm1 = {{Ala|Rûsya}}<ref name="RUcensus2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Russian Census 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2016-01-05 }} {{In lang|ru}}</ref> | gelhe1 = 260.000 | herêm2 = {{Ala|Çîn}} | gelhe2 = 15.000 | herêm3 = {{Ala|Mongolya}} | gelhe3 = 2.000<ref>[https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn Mongolian Census 2020 Main report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109213702/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn |date=2022-01-09 }} {{In lang|mn}}</ref> | dîn = [[budîzm]], [[tengrîzm]]<br />[[xristiyanî]], [[bê bawerî]] | langs = zimanê tûvayî, [[zimanê rûsî]], [[zimanê mongolî]], [[zimanê qazaxî]], [[zimanê cînî]]<ref>[https://brill.com/view/journals/inas/5/2/article-p163_5.xml The Tuvans of Mongolia: Peculiarities of Contemporary Ethnic Development]</ref> }} '''Tûvayî''' komeke [[Gelên tirkî|tirkî]] ne ku li [[Komara Tûvayê]] ya [[Federasyona Rûsyayê]] û her wiha li [[Mongolya]] û [[Çîn]]ê dijîn. Ew [[zimanê tûvayî]] diaxivin.<ref>"Uriyangqad, which is the plural form of Uriyangqan, itself originally a plural of Uriyangqai."{{Jêder-kitêb |sernav=Tuvan Manual |url=https://archive.org/details/tuvanmanualareah0000krue |paşnav=KRUEGER |pêşnav=John |sal=1977 |rûpel=[https://archive.org/details/tuvanmanualareah0000krue/page/10 10] }} Which quotes from Henry Serruy's "The Mongols in China during the Hung-wu Period", Melanges chinois et bouddhiques, vol 11. pp. 282–283, Brussels 1959.</ref><ref name="Otto2">Otto Maenchen-Helfen, Journey to Tuva, p. 169</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/ |sernav=Y-DNA haplogroups of Tuvinian tribes show little effect of the Mongol expansion |tarîx=12 tebax 2018 |malper=Indo-European.eu |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=15 tîrmeh 2020 |roja-arşîvê=2020-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201230000854/https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.everyculture.com/wc/Norway-to-Russia/Tatars.html |sernav=CNBC Asia-Pacific: Network Schedule |xebat=Advameg, Inc |weşanger=everyculture.com }}</ref> == Dîrok == Tûvan di dîrokê de koçerên heywanan bûne, di hezarên salên borî de keriyên bizin, pez, deve, rewan, dewar û yaqan diçêrînin.<ref>The Uralic and Altaic Series By Denis Sinor, John R. Krueger, Jüri Kurman, Larry Moses, Robert Arthur Rupen, Vasilij Vasilevič Radlov, Kaare Grłnbech, George Kurman, Joshua A. Fishman, Stephen A. Halkovic, Robert W. Olson, V Diószegi, American Council of Learned Societies, Melvin J. Luthy, [[Luc Kwanten]], Karl Nickul, A. A. Popov, Susan Hesse, Routledge, 1996.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gelên tirkî]] [[Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Mongolyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] bmuzvpyw7qduj4ujxtmco96z7py1ygl 14 137744 2083136 1160636 2026-08-02T12:30:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083136 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê li gorî dewran]] [[Kategorî:2015 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2016 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2017 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2018 di siyaseta Tirkiyeyê de]] 2pgqyv8pbu29ifz9qvl9vin07xp1d4l 0 138181 2083443 2015499 2026-08-03T00:55:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083443 wikitext text/x-wiki '''Zîna''' di [[îslam]]ê de têkiliya zayendî ya derveyî zewacê ye. Kesên ku zîna kirine divê bi îradeya xwe tevbigerin da ku zîna were hesibandin.<ref name="Semerdjian">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Zinah |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=Oxford University Press |cih=Oxford |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0984 |paşnav=Semerdjian |pêşnav=Elyse |edîtor=John L. Esposito |doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001 |isbn=9780195305135 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Sûcdarkirina kesekî bi derewa Zîna jî di Îslamê de sûcekî mezin e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: : Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |tarîx=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0521796705 |rûpel=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/63 63] }}</ref> "''Qet nêzikî Zîna nebin. Ev karekî xerab e û dê rê li ber xerabiyên din veke''." Suretî [[Îsra]], ayet 32.<ref>{{Cite quran|17|32|s=ns}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelîme û îfadeyên erebî di şerîetê de]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] osl4novn919kzrz4q3go491chcy7p3t 0 138321 2083215 1691804 2026-08-02T20:43:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê ereb û misilman | perçeyekî = | wêne = | binnivîs = | dîrok = Adar 13, 624 – 630<br/>(17 Ramadan 2 – 20 Ramadan 8) | herêm = Hicaz, Erebistan | koordînat = | sedem = Ereb peymana xwe ya bi misilmanan re dişkînin | encam = Serkeftina misilmanan | rewş = | şervan1 = Misilman<br> ''Hevşaredarên peymana Hudeybiyê'':<br> *Benu Xuza'a | şervan2 = Ereb *Qureyş *Xatafan *Benu Esed *Benu Suleym *Benu Murra *Benu Shuja *gelek eşîrên din ên ereban<br> ''Alîkarî'':<br> *Benu Nadir <br>''Hevşaredarên peymana Hudeybiyê'':<br> *Benu Bekr | şervan3 = | fermandar1 = [[Muhemmed]]<br>[[Ebûbekir]]<br>[[Hemze bin Ebdulmutelib]]<br>[[Osman]]<br>[[Omer]]<br><br>[[Elî]]<br>[[Ebû Ubeyde bin Cerah]]<br>[[Zubeyr bin Ewam]]<br>[[Selmanê Farisî]]<br>[[Xalid bin Welîd]] (627–630) | fermandar2 = [[Ebû Cehîl]]<br>[[Umeyye bin Xelef]]<br>[[Xalid bin Welîd]] (624–627)<br>[[Ikrima bin Amr]]<br>[[Ebû Sufyan bin Herb]]<br>[[Suhayl bin Amr]]<br>[[Safwan bin Umeye]] | fermandar3 = | hêz1 = Li Bedr: 313-317 Li Uhud: 750 Li Xendeq: 3,000 Li Mekke: 10,000 | hêz2 = Li Bedr: 950-1000 Li Uhud: 3,200 Li Xendeq: 10,000 | hêz3 = | winda1 = 79 | winda2 = 128 | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê ereb û misilman''' şerekî leşkerî û olî yê şeş ​​salan bû ku li [[nîvgirava Erebistanê]] di navbera [[misilman]]ên bi serokatiya [[Muhemmed]] û erebên pûtperest ên bi serokatiya eşîra Qureyş de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jones |pêşnav=J. M. B. |tarîx=1957 |sernav=The Chronology of the "Mag̱ẖāzī"-- A Textual Survey |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=2 |rr=245–280 |doi=10.1017/S0041977X0013304X |issn=0041-977X |jstor=610242 |s2cid=162989212 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d-oHBAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |paşnav=Crawford |pêşnav=Peter |tarîx=2013-07-16 |weşanger=Pen and Sword |isbn=978-1-4738-2865-0 |ziman=en }}</ref> Pevçûn di Adara 624an de bi Şerê Bedrê dest pê kir,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC |sernav=The Life of Muhammad |paşnav=Haykal |pêşnav=Muḥammad Ḥusayn |tarîx=May 1994 |weşanger=The Other Press |isbn=978-983-9154-17-7 |ziman=en }}</ref> û bi fetha Mekkeyê û serketina misilmanan bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0HQCBQAAQBAJ&q=11+January&pg=PR4 |sernav=Muhammad: Islam's First Great General |paşnav=Gabriel |pêşnav=Richard A. |tarîx=2014-10-22 |weşanger=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8250-6 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Muhammed îdia dike ku di 40 saliya xwe de ji eşîra xwe ya [[Qureyş]]iyan a li Mekkê re bûye pêxember. Qureyşiyan qebûl nekirin û piştî ku ew û peyrewên wî ji aliyê Qureyşiyan ve hatin çewsandin, Mihemed ferman da wan ku di sala 615an de li Hebeşistanê bigerin û li wir bi dilekî vekirî hatin pêşwazîkirin. Piştî mirina mamê wî [[Ebû Talib bin Ebdulmutelib|Ebû Talib]] di sala 619an de Pêxember Muhemmed hindik kes hebûn ku di hawîrdora dijminahiya bajarê Mekkeyê de ewlekariya wî bikin.<ref name="Mubārakfūrī2002">{{Jêder-kitêb |sernav=Ar-Raheeq Al-Mak̲h̲tūm = the sealed nectar : biography of the noble prophet |paşnav=Mubārakfūrī, Ṣafī al-Raḥmān. |tarîx=2002 |isbn=9960-899-55-1 |çap=Rev. |cih=Riyadh, Saudi Arabia |oclc=223400876 }}</ref>{{Sfn|Rodgers|2012|pp=45–50}} Hin kesan li Medîneyê Îslam qebûl kirin û li Medîneyê jî peyva Muhemmed û Îslamê belav kirin. Îslam hêdî hêdî li Medîneyê di Adara 622an de mezin bû, niha 72 misilman hebûn. Wan daxuyand ku ew amade ne ku Muhemmed li hember Ereban biparêzin. Ereban bi bihîstina zêdebûna hejmara Mislimanan ev daxuyanî weke îlana şer girtin. Ereb jî di hewldana kuştina Muhemmed de di Gulana 622 de bi ser neketin. Piştî gefên kuştinê ji Ereban, Muhemmed soza parastinê ji Ensar wergirt. Paşê destûr da şagirtên xwe ku vegerin Medînê. Piştî ku ew jî çû Medîneyê, Muhemmed dest bi astengkirina karwanên ereban kir ku ji bo tolhildan û telafîkirina zirarên ku ereban li wî û hevalên wî dane.<ref name="Mubārakfūrī2002">{{Jêder-kitêb |sernav=Ar-Raheeq Al-Mak̲h̲tūm = the sealed nectar : biography of the noble prophet |paşnav=Mubārakfūrī, Ṣafī al-Raḥmān. |tarîx=2002 |isbn=9960-899-55-1 |çap=Rev. |cih=Riyadh, Saudi Arabia |oclc=223400876 }}</ref>{{Sfn|Rodgers|2012|pp=45–50}} Ev yek bû sedema şerê Bedir, Uhud û Xendekê û piştî wan şeran di sala 628an de eşîrên Ereb ên Mekkeyê û Misilmanên Medîneyê peymaneke 10 salî ya bi navê Peymana Hudeybiyê îmze kirin.  Lêbelê, di sala 630 de, Ereban peymana Hudeybiyê ji ber êrişa Benubekir, beşek ji Qureyş, li dijî Benu Xuza'a, hevalbendên misilman, şikand.<ref name="Al-Mubarakpuri">{{Jêder-kitêb |url=https://www.muslim-library.com/dl/books/English_ArRaheeq_AlMakhtum_THE_SEALED_NECTAR.pdf |sernav=The Sealed Nectar(Ar-Raheeq Al-Makhtum) |paşnav1=Al-Mubarakpuri |pêşnav1=Safi-ur-Rahman |tarîx=2008 |weşanger=Darussalam |isbn=978-9960899558 |cih=Al-Madinah Al-Munawwarrah, Saudi Arabia |rûpel=458 |roja-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2021 }} [[iarchive:TheSealedNectar-Alhamdulillah-library.blogspot.in.pdf|Alternative URL]]</ref> Piştî ku peyman şikest, fetha Mekkeyê pêk hat û misilman bi ser ketin. Mekke wê bibûya xaka misilmanan û hemû peykerên xwedayên Ereb ên li Kabeyê wê bihatana hilweşandin û [[Mîtolojiya erebî|ola kevnar a Ereban]] bihata bidawîkirin.<ref name="armstrong">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Short History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163 |nivîskar=Karen Armstrong |tarîx=2002 |isbn=978-0-8129-6618-3 |rûpel=[https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163/page/11 11] |sala-orîjînal=2000 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ereb]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Şer|ereb û misilman]] fw4e10retnv8yzvx7ogmjrcn72tr4f7 0 138334 2083273 1984591 2026-08-02T22:04:27Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083273 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Rexnekirina zerdeştî''' ([[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]]: Criticism of Zoroastrianism) bi sedsalan ne tenê ji alîgirê olên din, lê di nav Zerdeştîyên ku dev ji olê berdan û Zerdeştîyên ku dixwestin [[Zerdeştî]]yê çaksazî bikin de jî çê bûye. == Zerdeşt == Di sedsala 19an de, Piao yê Brîtanî yê ku li Hindistanê rûdinişt, John Wilson, ku bi civata Zerdeştî ya Parsî ya Hindistanê re hevdîtin kir, îdia kir ku [[Zerdeşt]] tu carî ne xwediyê mîsyonek rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye û ne jî îdîa kir ku ew heye,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural and Religious Heritage of India: Zoroastrianism |tarîx=2004 |weşanger=Mittal Publications |isbn=9788170999621 |paşnavê-edîtor1=Sharma |pêşnavê-edîtor1=Suresh K. |rr=17–18 |paşnavê-edîtor2=Sharma |pêşnavê-edîtor2=Usha }}</ref> û ku Zerdeşt tu carî mûcîze, an pêxemberîtî nekiriye, û ku çîroka jiyana wî "tenê berhevoka fablên nûjen" e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rr=206–7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Companion to Zoroastrianism |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2015 |isbn=9781118785508 |paşnavê-edîtor1=Stausberg |pêşnavê-edîtor1=Michael |rûpel=75 |paşnavê-edîtor2=Vevaina |pêşnavê-edîtor2=Yuhan Sohrab-Dinshaw }}</ref> Hinekên din dibêjin ku hemî çavkaniyên Zerdeştî yên berdest ên derbarê Zerdeşt de tenê rastiyên tevlihev li ser Zerdeşt pêşkêş dikin û nikarin li ser yekê li hev bikin,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/10 |sernav=Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research |nivîskar1=S. Nigosian |weşanger=McGill-Queen's Press |sal=1993 |isbn=9780773564381 |rûpel=[https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/10 10] }}</ref> bi taybetî di navbera çavkaniyên berê û paşê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural and Religious Heritage of India: Zoroastrianism |tarîx=2004 |weşanger=Mittal Publications |isbn=9788170999621 |paşnavê-edîtor1=Sharma |pêşnavê-edîtor1=Suresh K. |rûpel=14 |paşnavê-edîtor2=Sharma |pêşnavê-edîtor2=Usha }}</ref> == Xwedayan == Yaşt ji aliyê ferhengî ve heman koka peyva Yesan e û wateya wê ya rast îbadet û dua ye. Yaşt ew stran in ku bi giştî ji bo pesindana xwedayên kevnar ên Îranî yên wekî Mêhr, Nahîd, Tîştar û hwd. Ji aliyê temenî ve hemû yat ne wek hev in.<ref>تفضلی، احمد، ص ۴۴</ref> Y. 1–8 bi awayê jimartinê hatine nivîsandin: xwedayan vedixwînin serjêkirinê (1), lib û baresman ji wan re tê pêşkêş kirin (2), paşê pêşkêşên din (3–8: Srōš darūn) . Y. 56 ji bo balê bang li xwedayan dike. Sîroza “sî roj” xwedayên ku sî rojên mehê diparêzin dihejmêre. Ew bi du awayan heye, "biçûk". V. Yašts (Yt.) sirûdên ku ji xwedayên sereke re têne gotin. Yt. 5 (132 ayet) sirûdeke girîng e ku ji Arəduuī Sūrā Anāhitā, xwedawenda avê re hatî şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/avesta-holy-book |sernav=AVESTA i. Survey of the history and contents of the book |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-09-05 |ziman=en-US |paşnav=Welcome to |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Rexnegir bi gelemperî îdia dikin ku Zerdeştî perestvanên xweda û hêmanên xwezayê yên din in, wek êgir, bi yek duakirinê, Litanya ber bi agir (Atesh Niyaesh),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration |url=https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn |nivîskar1=Hinnells, John R. |weşanger=Oxford University Press |sal=2005 |rûpel=[https://archive.org/details/zoroastriandiasp0000hinn/page/706 706] |isbn=9780198267591 |çap=illustrated }}</ref>Dibêje: “Ez dawet dikim, (îbadetê) te dikim, agirî, ey kurê Ahûra Mezda bi hemû agir û Mîtra.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Rituals in Context |weşanger=BRILL |tarîx=2004 |rr=50, 298–99 |isbn=9789004131316 |çap=illustrated |paşnavê-edîtor1=Stausberg |pêşnavê-edîtor1=Michael }}</ref>Hin rexnegiran Zerdeştî bi peyrewên dualîzmê tawanbar dikin, yên ku tenê di demên nûjen de îdia dikirin ku ew şopdarên yekxwedayî ne ji bo rûbirûbûna bandora bihêz a ramana Xiristiyan û rojavayî ku "yek-xwedayîtî wekî kategoriya herî bilind a teolojiyê binav kir."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Theology: From the Earliest Times to the Present Day |nivîskar1=Dhalla, Maneckji Nusservanji |lînka-nivîskar1=Maneckji Nusserwanji Dhalla |tarîx=1914 |rûpel=337 |url=https://books.google.com/books?id=XtYVloWlvUgC&dq=Zoroastrian%20Theology%3A%20From%20the%20Earliest%20Times%20to%20the%20Present%20Day&pg=PA337 }}</ref>û amaje bi wê yekê dike ku Zerdeştî sîstemeke baweriyê ya ku ji henoteîzmê bandor bûye, dişopînin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Rose, Jenny |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |rr=207–208 |isbn=9780857719713 }}</ref>Rexnegir lê zêde dikin ku ev dîtinên ji hev cuda berbelav bûne, nîşana nepenîtiya baweriyên Zerdeştî yên di derbarê xwedatiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research |nivîskar1=Nigosian, S. |weşanger=McGill-Queen's Press |sal=1993 |rûpel=[https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/23 23] |isbn=9780773564381 |url=https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/23 }}</ref>Rexnegir israr dikin ku nêrîna reformxwaz a yekxwedayîtiyê berevajî nêrîna Zerdeştî ya orîjînal a cîhanbîniyek dualî ye ku herî zêde di têkiliya di navbera [[Ahûra Mezda]] û [[Ehrîman|Angra Mainu]] de diyar dibe.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research |weşanger=McGill-Queen's Press |sal=1993 |rûpel=[https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/116 116] |isbn=9780773564381 |url=https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/116 |nivîskar1=S. Nigosian }}</ref> == Di olê de guherbarên berdewam == === Zurvanîzm === [[Zervan|Zurvanîzm]] tevgereke dînî ya fatalîst a Zerdeştiyê ye ku tê de xwedawendiya Zurvan prensîba yekem e (xwedatiya afirînerê seretayî) ku cêwîyên wekhev-lê dijberî hev, Ahura Mazda û Angra Mainyu çêbûne. Zurvanîzm wekî "Zerdeştiya Zurvanî" jî tê zanîn û dibe ku bi Mazdaîzmê re were dijber kirin. Zurvan di zurvanîzmê de weke xwedayê dem û mekanê bêdawî dihate naskirin û weke "yek" an jî "tenê" dihat naskirin. Zurvan wek xwedayekî derbider û bê azwer dihat nîşandan; yê ku ferqa qencî û xerabiyê jê re tunebû. Navê Zurvan vegotineke normalîzekirî ya peyvê ye, ku di farisiya navîn de wek Zurvān, Zruvān an Zarvān xuya dike. Navê Farisiya Navîn ji Avestayî tê (avesta: 𐬰𐬭𐬎𐬎𐬁𐬥, romanî: zruuān, lit. 'dem', navdêreke rêzimanî ya nêr). === Zerdeştî li Ermenîstanê === [[Wêne:A picture of some Zoroastrian sects.png|thumb|Wêneyê çend mezhebên Zerdeştî, Xuramîtî li Îranê, Urdu li Ermenîstanê, Mazdekîtî li Îranê]] Aramazd di guhertoya Ermenî ya Zerdeştî de xweda û afirînerê bingehîn bû<ref>Russell 2005, p. 29; Ellerbrock 2021; La Porta 2018, p. 1613; Boyce 2001, p. 84; Frenschkowski 2015, p. 469; Canepa 2018, p. 199</ref>Aramazd wek xwedayekî xêrxwaz ê dewlemendî, baran û pirbûnê û her weha bavê xwedayên din, di nav wan de Anahit, Mihr û Nani, dihat dîtin. Wek Ahura Mazda, Aramazd jî wek bavê xwedayên din dihat dîtin û kêm caran jina wî hebû, her çend carinan mêrê Anahit an jî Spandaramît bû. Aramazd forma Ahura Mazd a Partî bû<ref>[[:ar:Vesta_Sarkhosh_Curtis|Curtis, Vesta Sarkhosh]] (2016). "Ancient Iranian Motifs and Zoroastrian Iconography". In Williams, Markus; Stewart, Sarah; [[:ar:Almut_Hintze|Hintze, Almut]] (eds.). ''The Zoroastrian Flame Exploring Religion, History and Tradition''. I.B. Tauris. pp. 179–203. [[:ar:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:ar:خاص:مصادر_كتاب/9780857728159|<bdi>9780857728159</bdi>]].</ref> Zerdeştîya ermenî gelekî veşartî bû û sîbera xwedayên ermenî di nav xwe de dihewand, yên ku di Zerdeştîyê de rola Yazatas girtibûn ser xwe û li ser taybetmendîyên Zerdeştîyê li Ermenîstanê axivîn û nameyek ji kahînekî Zerdeştî heye ku tê de dibêje: Em wek te îbadeta salên dinyayê nakin A,Roj û heyv, ba û agir<ref>''On the Orthodoxy of Sasanian Zoroastrianism'' - Mary Boyce, page 18</ref> Di sedsala 14-an de Mkhitar Aparantsi li ser komek mirovên ku rojê diperizin, navê wan bi ermenî (Արևորդիներ) dinivîse û Zerdeşt jî gotiye:<ref>м. Л. Алишан, Армянские историки и истории, Венеция, 1901, стр. 551—552 (на др.-армян. яз.)</ref> {{Quote|Hin ermenî hene ku bi zimanê ermenî diaxivin û rojê îbadetê dikin û ji wan re dibêjin "Arevordî". Ne herf û ne jî nivîsên wan hene û dê û bav zarokên xwe li gorî efsaneyên ku bav û kalên wan ji sêrbaz Zerdeşt, serokê perestgehê fêr bûne, mezin dikin. Ji rojê re diperizin, rûyên xwe ber bi wê ve dizivirînin, hurmetê didin darê - pîvaz, û di nav kulîlkan de - sosin, pembû û hwd., ku her dem li ber rojê ye. Ew bi bawerî û kirinên bilind û bîhnxweş xwe wek wan [kulîlkan] dihesibînin û qurbanan [ji bo rizgarkirina canê] miriyan pêşkêş dikin û hemû bacên [dêrê] ji kahîn Ermenî re tînin. Ji serokê wan re Azarapet tê gotin, û her sal du an zêdetir caran hemî - jin û mêr, kur û keç - di demek pir tarî de li cihekî veşartî tazî têne cem hev û Azarapet [hevalîtî] û zengil ji wan re têne xwendin.}} === Îskenderê Mezin === [[Encyclopædia Britannica]] destnîşan dike ku olek Yewnanî bandor li Zerdeştî kiriye. Di encama fetha Îskender de, dînê Îranê hema hema bi tevahî di bin pêla Helenîzmê de bû. Mînak li Sûsayê, ku yek ji paytextên Axemeniyan bû, lê dînê Auramazda ne xwecî bû, diravên serdemên Selûkî û Arsakîdan yek xwedawendek Îranî temsîl nake. Paşê hêdî hêdî ola Îranê dîsa derket holê. Li Commagene di nîvê sedsala 1-ê bz de, xwedayan navên Yewnanî û Îranî li xwe digirin: Zeus Oromazdes, Apollo Mithra, Helios Hermes, Artagnes Herakles Ares. Belgeya yekem a bikaranîna salnameya Zerdeştî, ku tê wateya naskirina fermî ya Zerdeştî, 40 sal berê li Nisa (nêzîkî Aşgabata nûjen li Turkmenistanê) tê dîtin. Wê hingê divê rengekî ortodoksiyê ku tê de Auramazda û pêkhateyên (hêzên li dora wî) bi xwedayên din ên wekî Mîtra, Roj û Heyv re bi hev ve girêdide, were damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism/Beliefs-and-mythology |sernav=Zoroastrianism - Ahura Mazda, Dualism, Fire Worship {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-09-09 |roja-gihiştinê=2024-09-17 |ziman=en }}</ref> === Di dema Împaratoriya Selûkiyan de === Ji Serdema Împaratoriya Seleukîdan, di serweriya Antiochos III û pê de, kulta dewleta navendî ya padîşah û şahbanûya xwedayî saz kirin. Malbata Selewkîdan îdia dikir ku ji xwedayê rizgarker Apollon e. Ji bo xatirê mijarên ne Yewnanî, Apollo û xwişka wî ya cêwî Artemîs bi xwedayên cihêreng ên Tav û Heyvê yên herêmî yên ku di împaratoriya pir-polîteîst de dihatin perizîn, hatin wekhev kirin. Ji serdestiya Antiochus IV dest pê kir, Seleucids serweriya xwe bi padîşahiya kozmîk Zeus ve girêda, ku bi heman rengî dikare bi xwedayên ezmanan ên ne Yewnanî re were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucid-empire |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-09-17 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> === Zarathustra Khuragen === [[Wêne:Sanzio 01 Zoroaster Ptolmey.jpg|thumb|Zarathustra Khuragen]] Di serdema Sasaniyan de Zerdeşt Xuragan mezhebeke nû ya bi navê Dareddîn an jî Zerdeştî ava kir. Ew bi pirtûkên felsefî yên Yewnanî, ku di nav wan de Komara Platon jî heye, nas kir û di bin bandora Utopyaya Platon de ma. Ramanên Xûragan ên Zerdeştî, ku piranî aborî û civakî bûn, bi rêya şagirtê wî Mazdek derbasî civaka farisî bûn. Malalas vedibêje ku di dema serdestiya Diokletîan de, dused sal berê, zilamekî Manî bi navê Bondusê Mazdac, bi ramanên nû û dijberiya ola fermî ya Manî li Romayê derketiye. Di nav gotinên Bodis de: "Xwedayê qenciyê şer kir û Xwedayê xerabiyê têk bir, ji ber vê yekê li vir hewce ye ku Xwedê biperizin." Zerdeşt di rastiyê de teorîsyen û damezrînerê kevneşopiyekê bû ku bi armanca vegerê li resenî û yekxwedayîtiyê (li gorî têgihîştina wî ya ji wateya yekxwedayîtiyê, ku xwedayê qenciyê û xwedayê xerabiyê bû), pêxemberê mezin ê Îrana kevnar bû. û wî padîşahên Sasanî teşwîq kir ku vê kevneşopiyê bişopînin, ji ber ku di wan rojên ku her du prensîp ji ola Zerdeştî re şîrove û şîroveyên cuda hebûn, mirov bêzar û tevlihev bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parsi.wiki/fa/wiki/452569/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86 |sernav=معنی زرتشت خورگان |malper=پارسی ویکی |roja-gihiştinê=2024-11-16 |ziman=fa |paşnav=ویکی |pêşnav=پارسی |roja-arşîvê=2024-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240915191530/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/452569/%d8%b2%d8%b1%d8%aa%d8%b4%d8%aa-%d8%ae%d9%88%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Mazdekîstî === [[Wêne:Gold coin of Kavad I, possibly minted at Susa, in 529 or 530.jpg|thumb|Pereyê zêr yê Kavad I, dibe ku li Sûsayê, di 529 an 530.]] [[Mazdekîstî]] ( [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]]: Mazdakism) mobad (kahîn) Zerdeştî yê îranî û reformxwazekî olî bû ku di serdema împaratorê Sasanî Kawadh I de bandorek bi dest xistibû. Wî îdîa kir ku pêxemberê Ahura Mazda ye û bernameyên refaha civakî saz kir. Li gorî çavkaniyên klasîk, piştî darvekirina Sukhra ne demek dirêj, mobadek (kahîn) bi navê Mazdek bala Kavad kişandiye. Mazdek nûnerê sereke yê tevgereke olî û felsefî ya bi navê Mazdekîzm bû. Ew ne tenê ji hînkirinên teolojîk pêk dihat, lê di heman demê de ji bo reformên siyasî û civakî yên ku dê bandorê li ser esilzade û ruhaniyan bike jî piştgirî kir. Pereyê padîşahê Sasanî Xosrow I Anuşîrvan (guhertoya jêkirî), zêrê Veh-Andiyōk-Šābuhr (Gundeshapur). [[Wêne:Khosrow I Anushirvan (cropped), Gundeshapur mint.jpg|thumb|Khosrow I Anuşîrvan (çêkirî), Gundeshapur mint.]] Tevgera Mazdek bê tundûtûjî bû û banga parvekirina serwet, jin û mal û milk, şêweyekî kevnar a komunîzmê dikir. Li gorî dîroknasên nûjen Touraj Daryaee û Matthew Canepa, 'parvekirina jinan' bi îhtîmaleke mezin zêdegotinek û îftirayek bû ku ji biryarnameya Mazdek ku qanûnên zewacê sist kir da ku alîkariya çînên jêrîn bike. Malbatên hêzdar vê yekê wekî taktîkek ji bo qelskirina rêz û avantajên xwe dîtin, ku bi îhtîmalek mezin wusa bû. Kavad ji bo ku hêza esilzade û dîndaran bitepisîne tevgerê weke amûreke siyasî bi kar anî. Zeviyên padîşah hatin belavkirin, û erd di nav çînên jêrîn de hate parve kirin. Dîroka kesayeta Mazdek hatiye pirsîn. Dibe ku ew çêkirek bû ku sûcê ji Kavad dûr bike. Dîroknasên hevdem, di nav de Procopius û Joshua Stylite, behsa Mazdek nakin ku Kavad wekî kesayetê li pişt tevgerê bi nav dike. Behsa Mazdek tenê di belgeyên paşerojê yên Zerdeştî yên Farisa Navîn de, ango Bundahişn, Denkard û Zand-i Wahman yasn de derdikeve. Çavkaniyên paşerojê yên serdema îslamî, bi taybetî el-Tebarî, behsa Mazdek jî dikin. Dibe ku ev nivîsên paşerojê ji hêla folklora devkî ya îranî ve hatine xera kirin, ji ber ku sûcdarkirina Mazdek ji nû ve parvekirina milkên arîstokratî li ser gel, mijarek e ku di dîroka devkî ya îranî de dubare dibe. === Misilmanan serdestiya Farisan === Gherardo Gnoli şîrove Piştî fetha îslamî ya [[Faris]] û koçkirina gelek Zerdeştîyan bo Hindistanê û piştî ku ketin ber propaganda îslamî û xiristiyanî, zerdeştî, bi taybetî jî parsî li Hindistanê, heta ku dualîzmê înkar kirin û xwe bi tevahî yekxwedayî dibînin. Piştî çend guhertin û geşedanan, yek ji taybetmendiyên diyarker ên ola Zerdeştî hêdî hêdî ji holê rabû û hema hema ji Zerdeştiya nûjen winda bû..<ref>IRANIAN COSMOGONY & DUALISM By: Gherardo Gnoli | The Circle of Ancient Iranian Studies</ref> Rojhilatnas Arthur Christensen di pirtûka xwe ya bi navê “Îran di Serdema Sasanî de” de behsa wê yekê dike ku çavkaniyên di zimanê farisî yên kevnar ên serdema dewleta Sasaniyan de ku behsa baweriya Zerdeştî dikin, bi çavkaniyên ku piştî hilweşîna dewletê derketine hev nagirin. , wek çavkaniya Pehlewî û yên din, û sedem jî ew e ku ji ber hilweşîna dewletê, oldarên zerdeştî yên Sasanî hewl didin ku dînê xwe ji windabûnê rizgar bikin, bi guherandina wê dişibin ya misilmanan Ji bo ku Zerdeştî dev ji ola xwe bernedin.<ref>Christensen, Arthur (1936). ''Book Iran During The Sassanid Era''. p.&nbsp;421.</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=إيران في عهد الساسانيين ( الصفحة رقم ٤٢١ في كتاب وام رقم صفحة حسب موقع 433 ) |url=https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-pdf }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji erebî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Ansîklopediya Katolîk dibêje: {{Quote|text=Eger wisa be, Darmstetter dibêje, wê demê divê em rewşê berovajî bikin û milyaketên Zerdeştî bi bandora Încîl û Fîlo ve girêbidin. Wekheviya di navbera “heftên ku li ber Xwedê radiwestin” di Încîlê de û heft amîsha-spenta di Zend-Avesta de hatiye balkişandin. Lê divê em zanibin ku evên dawî bi rastî şeş in û hejmara heft tenê bi hejmartina "bavê wan Ahura-Mazda" di nav wan de wekî serekê wan tê bidestxistin. Her wiha, ev melekên Zerdeştî ji konkrettir razber in; Ew ne kesên ku wek di Mizgîniyê de bi karên mezin hatine spartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newadvent.org/cathen/01476d.htm |sernav=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Angels |malper=www.newadvent.org |roja-gihiştinê=2024-12-14 }}</ref>}} Li gorî Bernard Lewis, paşketina Zerdeştî ji ber ku oldarên Zerdeştî ji nêz ve bi sazûmana hêza Îrana kevnar ve girêdayî bûn, çêbû. Ji destdana vê binkeyê û nebûna dostên li derveyî Îranê û nebûna şiyanên xurt ên jiyanê yên mîna cihûyan, wan bêhêvî kir û hejmara wan kêm kir.<ref>Bernard Lewis, Jews of Islam, p. 17</ref>Donner dibêje, “Zerdeştiyan bi jimareke mezin li bakur û rojavayê Îranê û li deverên din bi sedsalan piştî derketina Îslamê hebûna xwe domandin, û bi rastî jî pir ji bendeyên metnên olî yên Zerdeştî di serdema îslamê de hatine amadekirin û nivîsandin.<ref>Fred M. Donner, ''Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam'' (May 2010), pp. 110–111</ref> === Behafarid === Behaferîd heresiarchê Zerdeştî yê Farisî yê sedsala 8-an bû.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/behafarid-zoroastrian-heresiarch-and-self-styled-prophet-killed-131-748-49 Encyclopædia Iranica, BEHĀFARĪD, Zoroastrian heresiarch and self-styled prophet, killed 748-49]</ref> ku bi hêmanên Zerdeştî û Îslamê re serhildaneke gundiyên olî dest pê kir. Baweriya wî bi Zerdeşt hebû û hemû saziyên Zerdeştî diparêzin. Şagirtên wî rojê heft caran li ber rojê nimêj dikirin, serxweşiyê heram dikirin, porê xwe dirêj dikirin û ji xeynî dema ku xirav dibûn qurbanên dewaran qedexe dikirin.[24] Serhildana wî ji aliyê serleşkerê Ebbasî Ebû Muslim ve hat şikandin û bi darvekirinê hat îdamkirin. Lêbelê şagirtên wî bawer dikirin ku ew ê dîsa dakeve. Hin şagirtên wî tevlî tevgera Ûstad Sîsê bûne. === Profesor Sîs === Tevgera Ustad Sîs berdewamiya tevgera Bhavrîd tê hesibandin, ku wî doza pêxembertiyê kir û şoreşek li dar xist, lê di heman demê de hat tepisandin,<ref>كتاب موسوعة التاريخ الإسلامي العصر العباسي, صفحة 70</ref>Li gorî El Şehristanî di nava Zerdeştiyan de komeke bi navê Sîsanîzm û Behavirîtîtî heye. Hin lêkolîner gihîştin wê encamê ku El-Şehraştanî van her du navan bê ferq aniye ziman û nêrînên wan yek an bi kêmanî dişibin hev. Tevgera Stadsîs ne tenê siyasî bû, lê aliyê olî jî hebû: wî dinivîsand ku wî digot ku ew pêxember e û hevalên wî kafirî, bêexlaqî û bandotî kirine.<ref>رضازاده لنگرودی, استادسیس, 143-144</ref> === Xurramiyan === Xurramî ji aliyê Sunpadh el-Mejusî yê farisî ve - ku peyrewê Ebû Muslim el-Xurasanî bû - hatin damezrandin û Xuramî tevliheviyek ji Şîa ya Misilman û Mazdekîzma Zerdeştî ye ; yek ji sedemên herî girîng ên serhildana Xurmatû tolhildana ji îdamkirina Ebû Muslim el-Xurasanî bû ku ji aliyê Ebû Cefer El-Mensûr ve hatibû kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://areq.net/m/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%A9.html#%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%A8_%D8%AA%D9%86%D9%88%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1 |sernav=خرمية |malper=areq.net |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref>[[Wêne:Sunpadh Revolution.png|thumb|Nexşeya serhildana Sinbadê ya li dijî Xîlafeta Ebbasiyan di sala 137 hicrî / 755 mîladî de, ku bi serkeftina Ebbasiyan û ji holê rakirina peyrewên wî bi dawî bû, nîşan dide. Dema ku Sinbad direve Teberistanê, ji aliyê xizmekî Asbahbadê mîrê Teberistanê ve tê kuştin.]] ==== Îshaq El-Turk ==== Îshaq El-Turk, waîzê ku ji aliyê Mîrê Xorasanê û pêşengê Serhildana Ebbasiyan Ebû Muslim ve ji gelê Tirk ên li Transoxianayê re hatiye şandin. Meylên wî yên Zerdeştî yan Xuramî hebûn û piştî ku Xelîfe El-Mensûr Ebû Muslim di sala 137/755an de kuşt, wî mizgînî da ku Ebû Muslim qasidê Zerdeşt e û ew li çiyayên Rayê sax maye û ji wir vegere Wî dilsoziya hinek komên ku Ebû Muslim wek îmam qebûl dikirin û heta wek diyardeyeke xwedatiyê, peyama wî tenê di nav kesên xwedî hestên Zerdeştî de yan jî kesên ku bi van hestan ji bo pêşxistina têkoşîna xwe ya li dijî Ereban bi kar dianîn, bi dest xist û belav bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/eshaq-tork |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-11-16 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> === Kesê Maskekirî yê Xorasanî === El-Muqanna rêberekî olî bû, bi eslê xwe çêkerê tekstîlê ji Merwê li Xorasanê bû, ku li wê parêzgehê serhildanek li dijî Xelîfeyê Ebasî el-Mehdî birêve bir. El-Muqned doktrînek ku hêmanên Îslamê û Zerdeştîyê li hev dixist, belav kir, û wî şer nêzîkî sê salan li meydanê û du salên din jî li keleha xwe li Senam berdewam kir berî ku ew di dawiyê de têk biçe û xwe bikuje.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/al-Muqanna |sernav=Al-Muqannaʿ {{!}} Persian Prophet, Revolutionary & Martyr {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-11-16 |ziman=en }}</ref> === Parsis === Di salên 1860 û 1870an de, zimanzan Martin Haug, Nivîsarên Pîroz ên Zerdeştî bi têgînên xirîstiyanî şîrove kir û yazata bi melekên Xirîstiyantiyê re dan ber hev. Di vê planê de, Amesha Spentas refên kemer-milyaketê Ahura Mazda ne, bi hamkaran re wekî hosteya piştgirî ya milyaketên piçûk. [[Wêne:The geographical population distribution of modern and ancient Parsi.png|thumb|Belavbûna nifûsa erdnîgarî ya Parsî ya nûjen û kevnar.]] Di dema ku Haug wergerên xwe dinivîsand, civaka Parsî (ango Zerdeştiyên Hindî) di bin zexteke tund a mîsyonerên Îngilîz û Amerîkî de bû, yên ku bi tundî Zerdeştî rexne kirin ji ber ku John Wilson di sala 1843-an de ew wesif kir - "[[polîteîzm]]", ku mîsyoneran got. ji "yekxwedatiya" xwe pir kêmtir qîmettir e. Di wê demê de, Zerdeştî kêmasiya xwedênasên xwe tune bû, û ji ber vê yekê Zerdeştî kêm bûn ku doza xwe bikin. Di vê rewşê de, şîrovekirina dijberî Haug wekî xêrhatinek hat, û (ji hêla mezin ve) wekî rewa hate pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/haug-martin |sernav=HAUG, MARTIN – Encyclopaedia Iranica |malper=www.iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2020-04-03 }}</ref> Di pey re şîroveyên Haug wekî yên Zerdeştî hatin belav kirin, ku dûv re gihîştin rojava û li wir hatin dîtin ku Haug piştrast dikin. Mîna piraniya şiroveyên Haug, ev danberheva îro jî ew qas baş hatiye çespandin ku ronahiya 'yazata' ya wekî 'firîşte' hema hema bi gerdûnî tê pejirandin; hem di weşanên ku ji bo temaşevanên giştî hatine amadekirin<ref name="cf_Gray_1927_VII5622">''cf.'' {{harvnb|Gray|1927|p=562}}.</ref><ref name="cf_Edwards_1927_XI212">''cf.'' {{harvnb|Edwards|1927|p=21}}.</ref>û hem jî di wêjeya akademîk (ne-fîlolojîkî de).<ref name="Luhrmann_2002_8712">''cf.'' {{harvnb|Luhrmann|2002|p=871}}.</ref><ref name="Dhalla_1914_1352">''cf.'' {{harvnb|Dhalla|1914|p=135}}.</ref> Koçkirina Parsiyan bo Hindistanê bû sedema kêmbûna zanyariyên olî, ku di çend mijaran de guman û guman çêbûn, ku di dema desthilatdariya misilmanan de, ji bo hînbûna olê ji Zerdeştiyên Îranê, zilaman bişînin Îranê. Lê li gor rojhilatnas Arthur Christensen û çend dîroknasên Ereb, doktrîna Zerdeştî piştî rûxana dewleta Sasaniyan guherî, ji ber ku oldarên Zerdeştî hewl dan bi guhertina ola xwe ji windabûnê rizgar bikin û dişibin ola misilmanan. Ji bo ku zerdeştî nebin sedem ku misilman bibin, lê ev yek bi ser neket ku nehêle Zerdeştî bibin misilman û her weha bû sedema derketina guhertoyek nû ya Zerdeştî ku dişibe Îslamê û ji Zerdeştiya Sasaniyan cûda bû. serdem.<ref name=":23">{{Jêder-kitêb |sernav=Parsis in India and the Diaspora |paşnav1=Hinnells |pêşnav1=John |weşanger=Routledge |tarîx=2007-10-22 |isbn=978-1-134-06751-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NbF9AgAAQBAJ&pg=PT17 |paşnav2=Williams |pêşnav2=Alan }}</ref><ref name=":3">[http://www.iranicaonline.org/articles/parsi-communities-i-early-history Parsi Communities i. Early History – Encyclopaedia Iranica]. Iranicaonline.org (2008-07-20). Retrieved on 2013-07-28.</ref><ref name=":43">[http://www.oed.com/view/Entry/138161 Parsee, n. and adj. – Oxford English Dictionary]. oed.com. Retrieved on 2015-03-03.</ref> Ansîklopediya Katolîk dibêje: Di ola kevnar a farisî de (Zerdeştî, Mazdaîtî, Parsîzm) em rastî çi dibe bila bibe, di hêmanên xwe yên herî baş de, cureya herî bilind a eskatolojiya nijadî ye. Lê wek ku em di edebiyata parsî de dizanin, hêmanên ku dibe ku ji olên din hatine deynkirin dihewîne; Ji ber ku hin ji vê edebiyatê helbet vedigerin demên piştî Xiristiyaniyê, divê em vê îhtîmalê ji bîr nekin ku ramanên cihû û hetta xiristiyanî bandor li pêşkeftinên eskatolojîk ên paşîn kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newadvent.org/cathen/05528b.htm |sernav=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Eschatology |malper=www.newadvent.org |roja-gihiştinê=2024-12-14 }}</ref> == Hêdane == Ansîklopediya îranî diyar dike ku çîrokên jiyana Zerdeşt bi vegotina çîrokên Xirîstiyantî û Cihûtiyê û bi anîna wan bi Zerdeşt ve hatine berevajîkirin, lê piraniya wan vegotinan ji Îslamê hatine piştî ku misilman derbasî Faris bûne, ji ber ku ew navgînek bû ji bo oldarên Zerdeştî ji bo bihêzkirina olê.<ref>{{Jêder-malper |sernav=ZOROASTRIANISM II. HISTORICAL REVIEW: FROM THE ARAB CONQUEST TO MODERN TIMES |url=https://iranicaonline.org/ |roja-gihiştinê=2024-05-18 |malper=iranicaonline.org |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Dasatira Esmanî, berhevoka pirtûkên pîroz ên Zerdeştiyan, demekê ji hêla civakên Zerdeştî yên li [[Îran]] û Hindistanê ve wekî orîjînal hat pejirandin, her çend paşê hemî qebûl kirin ku ev sextekarî ji hêla Azar Keyvan ve hatî nivîsandin, ku hewl da ku pirtûkên pîroz biguhezîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rûpel=204 }}</ref> Gelek rexnegir dibêjin ku Avesta nikarîbû bi îlhama xwedayî be ji ber ku piraniya nivîsa wê bi awayekî bêveger winda ye an nayê famkirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rr=205–6 }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Cults, World Religions and the Occult |url=https://archive.org/details/cultsworldreligi0000boak_q8u4 |nivîskar1=Kenneth Boa |tarîx=1990 |weşanger=David C Cook |isbn=9780896938236 |çap=revised |rûpel=[https://archive.org/details/cultsworldreligi0000boak_q8u4/page/48 48] }}</ref> û gelek olnasên Zerdeştî Gathas wekî tekane nivîsar û tekane nivîsar e ku dikare ji Zerdeşt re were hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rr=207–8 }}</ref> == Nefreta navxweyî == Reformerên Zerdeştî, wek Manekji Nasrwanji Dala, gelek rîtuelên Zerdeştî rexne kirine, di nav de baldariya zêde ya li ser paqijiyê,<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Rituals in Context |tarîx=2004 |weşanger=BRILL |isbn=9789004131316 |paşnavê-edîtor1=Stausberg |pêşnavê-edîtor1=Michael |çap=illustrated |rûpel=43 }}</ref> bikaranîna mîza çêlekê ji bo paqijbûna pîroz, bi zorê kirina kûçikan ku di dema merasîmên cenaze de li cesedê mêze bike, ji bo vexwarina dîk û kevokan li ser bircan xêzkirina cenazeyan,<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Rituals in Context |tarîx=2004 |weşanger=BRILL |isbn=9789004131316 |paşnavê-edîtor1=Stausberg |pêşnavê-edîtor1=Michael |çap=illustrated |rûpel=471 }}</ref> û doktrînên olî yên ku bi olê re ne li hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rûpel=208 }}</ref> Ev hevrikiya di navbera Zerdeştiyên ku dixwazin olê biguherînin û Zerdeştiyên ku dixwazin wek xwe bihêlin, bi sedsalan e didome.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrian Rituals in Context |tarîx=2004 |weşanger=BRILL |isbn=9789004131316 |paşnavê-edîtor1=Stausberg |pêşnavê-edîtor1=Michael |çap=illustrated |rûpel=51 }}</ref> Her wiha di navbera Zerdeştiyên Îranî û Zerdeştiyên Hindistanê de û li ser mijarên wekî desthilatdariya kahniya mîrasî di ragihandin û şîrovekirina bawerî, etnîk û xwezaya Ahura Mazda de nakokî û nakokî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zoroastrianism: An Introduction |nivîskar1=Jenny Rose |weşanger=I.B.Tauris |sal=2014 |isbn=9780857719713 |rr=221–2 }}</ref> Di dîrokê de di navbera mezhebên Zerdeştî yên Zurvanî, Mazdaîtî û Mazdaîtî de jî nakokî derketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Asian Philosophy |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=9781134691159 |paşnavê-edîtor1=Leaman |pêşnavê-edîtor1=Oliver |rûpel=608 }}</ref> == Zilmkirina kêmneteweyan == Li seranserê Îrana [[Împeratoriya Sasanî|Sasaniyan]] nêzî 200.000 kesên ne Zerdeştî hatin qetilkirin.  Zilm û çewsandina olên din (bi piranî Xirîstiyanan û putperestan) ji aliyê Zerdeştiyan ve, li Împaratoriya Sasaniyan, di serdema Şapûr II (Şapûr Dûlaktaf) de dest pê kir û li Beth Germaî, li Kerkûka îroyîn, dest pê kir.  Şapûr II ne tenê kêmneteweyên olî lê belê kêmneteweyên etnîkî jî çewsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Christianity in Asia, vol. 1: Beginnings to 1500 |paşnav=Moffett |pêşnav=Samuel H. |sal=1992 |isbn=1570751625 |rr=145 }}</ref><ref name="Skjærvø2018">{{Jêder |paşnav=Skjærvø |pêşnav=Oktor |sernav=Christians, persecution of, Persian Empire |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-1036 |sal=2018 |xebat=The Oxford Dictionary of Late Antiquity |weşanger=Oxford University Press |paşnavê-edîtor=Nicholson |pêşnavê-edîtor=Oliver |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001 |isbn=978-0-19-866277-8 |roja-gihiştinê=2020-10-07 }}</ref> Di dema şerê bi împaratorê Romayê Konstantiyos II re, Şapûr ji bo mesrefa giran a şer bac danî û yên ku ne Zerdeştî bûn.  Yên ku pere nedan, zilm û zordarî li wan hat kirin.<ref name="Skjærvø2018"/> Şapûrê II di sala 341 de Xirîstiyantî qedexe kir û ferman da ku hemû Mesîhî bibin Zerdeştî yan jî bimirin.<ref>Sebastian P. Brock, ''Fire from Heaven: Studies in Syriac Theology and Liturgy'', (Ashgate, 2006), 72.</ref><ref>D. T. Potts, ''The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State'', (Cambridge University Press, 1999), 422.</ref> Yazdegard II, ji bo ku neteweyek bi tevahî Zerdeştî biafirîne, hewlên xwe yên çewsandina hemû kesên ne Zerdeştî nû kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=rtjsCQAAQBAJ&pg=PA55 |sernav=A State of Mixture: Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity |nivîskar=Richard E. Payne |weşanger=University of California Press |sal=2015 |isbn=9780520961531 |rr=49, 55–56 }}</ref> == Sêksizm == Zerdeşt ji ber ramana ku cinsiyetparêziyê pêş dixe, bi rêgezên wekî kahniya hemî zilam, alimek hemî zilam û destûrdana pirzewaciyê, ku ji hêla Zerdeşt bi xwe ve tê meşandin, tê rexne kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Women in the Middle East and North Africa |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000talh |nivîskar1=Ghada Hashem Talhami |tarîx=2013 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=9780810868588 |rr=[https://archive.org/details/historicaldictio0000talh/page/186 186], 372 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the World Christian Movement: Volume 1: Earliest Christianity To 1453 |nivîskar1=Dale T. Irvin |nivîskar2=Scott Sunquist |weşanger=A&C Black |sal=2002 |isbn=9780567088666 |çap=illustrated |rûpel=202 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research |url=https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse |nivîskar1=Solomon Alexander Nigosian |tarîx=1993 |weşanger=McGill-Queen's Press |isbn=9780773511446 |çap=reprint |rûpel=[https://archive.org/details/zoroastrianfaith0000unse/page/13 13] }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rexnekirina dîn]] [[Kategorî:Rexneya li dînan]] [[Kategorî:Zerdeştî]] l1nqtrgv1pdoespgiw634w2ica1ovas 0 138525 2083236 2069315 2026-08-02T21:19:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083236 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = Fizîk | nav = Adam Riess | wêne = Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7707.jpg | sernavê_wêne = Adam Riess | navê_jidayikbûnê = Adam Guy Riess | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1969|12|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Washington, District of Columbia]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | esil = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | hevwelatî = [[Amerîkî|Amerîkan]] | pîşe = [[Stêrfizîk|stêrfîziknas]] | xebat = [[Zanîngeha Johns Hopkins]] / [[Enstîtuya Zanistî ya Teleskopê Dûrezman]] | xelat = [[Xelata Shawê ya Astronomiyê]] (2006)<br /> [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] [[Wêne:Nobel prize medal.svg|20px]] (2011) }} '''Adam Guy Riess''' (jdb. 16ê berfanbarê 1969 li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]]) stêrfîziknas [[amerîkî]] ye, bi taybetî ji bo lêkolîna xwe ya li ser Supernova tê zanîn. Riess, di sala 2006 de Xelata Shaw û di sala 2011 de jî [[Xelata Nobelê ya Fizîkê|Xelata Nobelê ya Fîzîkê]] wergirtiye. Wî Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirt ji bo xebata xwe ya bi Saul Perlmutter û Brian Schmidt re di lêgerînan delîlan de ku berfirehbûna gerdûnê bileztir dibe. == Perwerde == Riess, wekî yek ji sê zarokan ji malbatek [[Cihûtî|cihû]] ya Amerîkî hate cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1998/01/11/style/weddings-nancy-schondorf-and-adam-riess.html |sernav=Zewaca Nancy Schondorf û Adam Riess |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |roja-gihiştinê= }}</ref> Ew li Warren County, New Jersey mezin bû, û di klînîkê de derûnnasî kîr.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jhu.edu/jhumag/0208web/riess.html |sernav=Chasing the Great Beyond |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120628101901/http://www.jhu.edu/jhumag/0208web/riess.html |roja-arşîvê=2012-06-28 |roja-gihiştinê=2023-04-09 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Du xwişkê, Adam Riess, hene bi nave Gail Michele Saltz û Holly Hagerman. Gail Michele Saltz psîkiyatrîst e û Holly Hagerman hunermend e. Riess, di sala 1988 de ji Dibistana Bilind a Herêmî ya Watchung Hills mezûn bû, li wir xwendina xwe ya lîseyê wergirt. Di sala 1992 de ji [[Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] mezûn bû. Ew di heman demê de endamê klûbê ye ku biratiya Delta Phi Theta tê zanîn. Di sala 1996'an de, wî teza xwe li [[Zanîngeha Harvardê]] li ser pîvandinên ku ji bo peydakirina dûrahiyên rast çêkir bi rastkirina nerêkûpêkiyên nehomojen ên bîst supernovayên tîpa Ia qedand. Robert Kirshner serpereştiya teza ku ji aliyê Riess ve hatiye temamkirin kir û bi vê tezê di sala 1999'an de Xelata Robert J. Trumpler ji bo keşfên awarte yên di stêrnasiyê de wergirt.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The 4% Universe: Dark Matter, Dark Energy, and the Race to Discover the Rest of Reality |url=https://archive.org/details/4percentuniverse0000pane |paşnav=Panek |pêşnav=Richard |weşanger=Boston: Houghton Mifflin Harcourt |sal=2011 |isbn=978-0-618-98224-8 |rûpel=[https://archive.org/details/4percentuniverse0000pane/page/174 174] |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Shaw2006astro lightened.jpg|çep|thumb|Perlmutter, Schmidt û Riess bi hev re di merasîma xelatkirina Xelata Shaw 2006 de. Di sala 2011'an de ev sêyem Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigirin.]] == Lêkolînan wî == Berî ku di sala 1999'an de derbasî Enstîtuya Zanistî ya Teleskopa Fezayê bibe, demekê bû endamê Lêkolînerên Miller. Di sala 2005 de, wî li Zanîngeha Johns Hopkins dest bi kar kir û hîn jî li wir dixebite. Riess, bi rêberiya Brian Schmidt ji Tîma Lêgerîna Supernova ya High-z, li ser delîlan ragihand ku rêjeya belavbûna gerdûnê bileztir dibe di lêkolînek hevbeş a supernovaya Tîpa Ia de ku wan di sala 1998 de dest pê kiribû. Ev encam hema hema di heman demê de ji hêla Saul Perlmutter ve, ku li ser Projeya Kozmolojî ya Supernova xebitî, hate kifş kirin.  Dûv re du tîmên hevrik dest bi gercustêk nû kirin da ku teoriya gerdûna bilez û xwezaya wê fam bikin. Wan Xelata Nobelê ya Fîzîkê ya 2011 ji bo xebata xwe parve kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15165371 |sernav=Nobel physics prize honours accelerating Universe find |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html |sernav=The Nobel Prize in Physics 2011 |tarîx= |ziman=en |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Civaka Fizîkê ya Amerîkî]] [[Kategorî:Gerdûnnasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]] 6elyw1i00m8xk3xkww2ubcrlfhuja74 0 138653 2083378 1992608 2026-08-03T00:01:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083378 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Goktirkan | dîn = [[Tengrîzm]]<ref>Asian Mythologies by Yves Bonnefoy, Page 315</ref> | herêm = Asyaya Navîn û Asyaya Rojhilat | ziman = [[Zimanê tirkî ya kevn]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lloyd |pêşnav1=Keith |sernav=The Routledge Handbook of Comparative World Rhetorics: Studies in the History, Application, and Teaching of Rhetoric Beyond Traditional Greco-Roman Contexts |tarîx=10 hezîran 2020 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-000-06627-2 |rûpel=153 |url=https://books.google.com/books?id=MvDqDwAAQBAJ&pg=PT153 }}</ref> }} '''Goktirk''' (bi [[Zimanê tirkî ya kevn|tirkiya kevn]]: 𐱅𐰇𐰼𐰰 ''"Türük"<ref name="KulteginMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, Türik Bitig] [[Orkhon inscriptions]]</ref><ref name="BilgeKaganMC">{{Jêder-malper |url=https://kaznpu.kz/kz/ |sernav=Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті |malper=kaznpu.kz |roja-gihiştinê=2023-04-27 |roja-arşîvê=2024-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240202193437/https://kaznpu.kz/kz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>'') [[Gelên tirkî|gelekî tirkî]] bûn ji [[Asyaya Navendî]]. Ew jî tenê wek tirk dihatin naskirin. Ew kesên pêşî bûn ku ji xwe re digotin tirk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000west |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |tarîx=19 gulan 2010 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000west/page/829 829] |jêgirtin=The first people to use the ethnonym ''Turk'' to refer to themselves were the Turuk people of the Gokturk Khanate in the mid sixth-century }}</ref> Eşîra goktirkan, di bin serokatiya [[Bumin Xaqan]] (mirin 552) û kurên wî de, hema hema her kes li Asya Navîn têk bir û [[Împeratoriya Goktirkan]] ava kir. Împeratoriya Goktirkan di navbera [[Împeratoriya Goktirkan a rojhilat|rojhilat]] û [[Împeratoriya Goktirkan a rojava|rojava]] de hat dabeşkirin, lê paşê dê di bin rojhilatê de, ku navê xwe guhert û kir [[Împeratoriya duyem a Goktirkan]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Goktirk| ]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] [[Kategorî:Sedsala 6an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 7an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 8an li Asyayê]] 7n6xpsf85pz42d20ovhkoqmdl7qmpch 0 138667 2083371 1837166 2026-08-02T23:55:36Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083371 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} '''Necrophobia''', [[tirs]]a -tund a- dîtina cesedek û jî fikirîna li ser [[mirin]]ê ye. Kesê ku fobiya wî heye "siza" dikişîne ku hem xwesteka êrîşkirin û kuştina kesên din heye, hem jî têrkirina însên xwe yên zayendî jî dikişîne, ku ew vê yekê heram dibîne. Nîşaneyên wê ev in: bêhna kin, bi lez hilmê hildan, bêserûberiya lêdana dil, xwêdan, zuwabûna dev û lerzîn, nexweşî û bêhntengi, bêîstîqrariya psîkolojîk û, hesta tirs û xof. Nexweş, her dem dikare vê fobiyê hîs bike. Gava ku tiştek tirsa wî çêdike, dibe ku ew hestiyariya; hesta nêzîkbûna heywanek mirî an jî li ser cenazeyê yekî hezkirî biceribîne. Dema ku mirov, şahidê mirinê dibe an jî di zarokatiya xwe de neçar dimîne ku beşdarî merasîman bibe, ev fobiya çêdibe. Hinek nexweş piştî dîtina medyaya tirsnak, xwedîye vê fobiyê dibin. Ji bilî vê; kesê bi fobiya nekare cesedê bibîne, di dema tirsa mirinê de rewşên delal ên nebawer nîşan dide û xwe winda dike. Li gorî zanyaran, tê gotin ku ev fobî dema zarokên di navbera 11-17 salî de cesedê mirov jî çavên wan vekirî an heywanekî ku serê wî jêkirine, organên wan ji laşê wan tên veqetandin an dibînin çêdibe. 'Depresyona Mezin' dikare li benda mirovên bi vê fobiyê be tavilê piştî ku bandorên trawmaya giran çêdibin. Ev fobiya bi gelemperî ji hêla mirovan ve tê paşguh kirin, û hinek kes tewra ji kesên ku wê hene nefret dikin. Jixwe ew difikirin ku rojekê em ê bibin yek ji wan û piştî mirina me ew ê ji cenazeyên me bitirsin û ji wan re aciz dibe. == Peyvnasîya wi == Peyva necrophobia ji peyvên Yewnanî nekros (νεκρός) ku tê wateya "cesed" û Yewnanî fobos (φόβος) ev jî tê wateya "tirs" hatiye wergirtin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taber's Cyclopedic Medical Dictionary, Edition 18 |url=https://archive.org/details/taberscyclopedic0000unse_t5i2 |paşnav=Thomas |pêşnav=Clayton L., M.D., M.P.H. |weşanger=F.A. Davis |sal=1993 |isbn=0-8036-0194-8 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} d2tc6wgz32caoeuvhiaarxc7tbe02o9 0 138746 2083387 1958310 2026-08-03T00:10:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 5 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083387 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Guy Fawkes | wêne = Guy Fawkes by Cruikshank.jpg | sernavê_wêne = Guy Fawkes li Qefa ya Ordsallê de | navê_din = Guido Fawkes, John Johnson | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|13|4|1570}} | cihê_jidayikbûnê = York, [[Înglistan]] | roja_mirinê = {{Mirin|31|1|1606}} | cihê_mirinê = Westminster, [[London]], Înglistan | hevwelatî = Înglistan | pîşe = {{Lîsteyapehn}} * [[Leşker]] * [[Alférez]] {{Endflatlist}} | mezheb = Katolîk | ceza = Xayintiya bilind | dê = Edith (née Blake an Jackson) | bav = Edward Fawkes }} '''Guy Fawkes,''' ku wekî Guido Fawkes jî tê zanîn (jdb. 13ê nîsana 1570an - m. 31ê kanûna paşîn a 1606an), leşkerekî înglîz ê [[katolîk]] bû ku li bajarê Yorkê, ji dayik bûye. Ew ji bo "Teqandina Avahiya Parlamena [[Îngilîz]]î" di "Komploya Şûre" ye 5ê çiriya paşîn a 1605an de hat wezîfedarkirin. == Jiyanâ wî == Guy Fawkes di sala 1570ê de li Stonegate, Yorkê ji dayik bû. Ew diduyan ji çar zarokên Edward Fawkes bû, serwer û parêzvanê dadgeha konseya li York <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot: Faith in Rebellion |url=https://archive.org/details/gunpowderplotfai0000hayn |paşnav=Haynes |pêşnav=Alan |weşanger=Hayes and Sutton |sal=1994 |isbn=0-7509-4215-0 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotfai0000hayn/page/n41 28]-29 |ziman=en |tercimeya-sernav=en }}</ref> û jina wî Edith (Navê dayika diya Fawkes wekî Edith Blake<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gunpowder-plot.org/fawkes.asp |sernav=The Gunpowder Plot Society |tarîx=2010-03-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-04-27 |roja-arşîvê=2010-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100318043708/http://www.gunpowder-plot.org/fawkes.asp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> an Edith Jackson<ref name="Nicholls2004">{{Jêder-kitêb |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/9230 |sernav=Fawkes, Guy (bap. 1570, d. 1606) |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |weşanger=Oxford University Press |sal=2004 |doi=10.1093/ref:odnb/9230 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141119230434/http://www.oxforddnb.com/index/9/101009230/ |roja-arşîvê=2023-4-28 |doi-access= }}</ref> tê dayîn). Dîroka jidayikbûna Fawkes, ne diyar e lê ew di 16ê nîsanê de li dêra St Michael le Belfrey, York hate imad kirin. Ji ber ku ferqa adetî di navbera jidayikbûn û vaftîzmê de sê roj bû, ew belkî di 13ê nîsanê de ji dayik bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot |url=https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9 |paşnav=Fraser |pêşnav=Antonia |weşanger=Phoenix |sal=1996 |isbn=0-7538-1401-3 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9/page/84 84] }}</ref> Guy Fawkes, li dibistana St. Petrus perwerde bû. Di nav hevalê xwendekarên Fawkes de John Wright û birayê wî Christopher (her du jî paşê bi Fawkes re di Komploya Barûtê de beşdar bûn) û Oswald Tesimond, Edward Oldcorne û Robert Middleton, ku bûne rahîb (paşîn di 1601ê de hate darve kirin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot |url=https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9 |paşnav=Fraser |pêşnav=Antonia |weşanger=Phoenix |sal=1996 |isbn=0-7538-1401-3 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9/page/84 84]-85 }}</ref> Piştî ku ji dibistanê derket Fawkes kete xizmeta Anthony Browne, Viscount Montagu ye yekem. Browne, ji Fawkes nefret kir û piştî demeke kin ew ji kar derxist; ew di pey re ji aliyê Anthony-Maria Browne (Viscount Montagu ye duyem, ku di 18 saliya xwe de ket şûna bapîrê xwe), hate xebitandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot |url=https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9 |paşnav=Fraser |pêşnav=Antonia |weşanger=Phoenix |sal=1996 |isbn=0-7538-1401-3 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9/page/85 85]-86 }}</ref> === Pîşeyâ leşkerî === [[Wêne:Guy Fawkes preventing Sir William Radcliffe from joining the Conspiracy.png|thumb|258x258px|Guy Fawkes, nahêle Sir William Radcliffe beşdarî Komployê bibe. George Cruikshank (1792-1878)]] Di çiriya pêşîn a 1591an de Fawkes milkê li Cliftonê (York) ku wî ji bavê xwe mîras girtibû firot.<ref>Di nav; Peter Beal, ''A Dictionary of English Manuscript Terminology, 1450 to 2000'' de ji bo firotanê peymanek îmzekirî tê de ye.</ref> Ew çû parzemînê da ku di Şerê Heştê Salî de ji bo [[Spanya]]ya katolîk li dijî Komara Holenda ya nû û ji 1595 heta [[Aştiya Vervins]] di 1598an de, li [[Fransa]]yê de şer bike. Her çend [[Înglistan|Îngilîstan]] wê demê ne di operasyonên bejayî yên li dijî Spanya'yê de bû, her du welat hîn jî di şer de bûn. Ew tevlî Sir William Stanley bû, fermandarek katolîk û kevnare yê Îngilîzî di çil sali ye. Fawkes di sala 1596an de, di Dorpêçkirina Calaisê de bûbû alférez an jî efserekî biçûk. Piştî dorpêçê, ji ber ku şerekî baş kir, 1603yan de ji bo kaptantîyê hatibû pêşnîyarkirin.<ref name="Nicholls2004" /> Wê salê, ew çû Spanya'yê ku ji serhildanek katolîk a li Înglistanê piştgirî bigere. Li ser vê sedema, wî guhertoya Îtalî ya navê xwe "Guido" ji bo pejirandinê bikar anî û wî, James I, wekî "rêşaş" binav kir ku mebesta wî "derxistina tevahiya mezheba Papîst ji Îngilîstanê" ye. Wî, Skotlenda û hezkiriyên qiral di nav mîrekên Skotlendî de şermezar kir û nivîsand "wê ne mumkin be, ku van her du miletan, ji bo demek dirêj li hev bên".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot |url=https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9 |paşnav=Fraser |pêşnav=Antonie |weşanger=Phoenix |sal=1996 |isbn=0-7538-1401-3 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9/page/89 89] }}</ref> Digel ku ew bi nazdarî hate pêşwazî kirin jî, dîwana Philip III nexwest ku piştgirî bide wî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gunpowder Plot |url=https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9 |paşnav=Fraser |pêşnav=Antonie |weşanger=Phoenix |sal=1996 |isbn=0-7538-1401-3 |rûpel=[https://archive.org/details/gunpowderplotter0000fras_a9h9/page/87 87]-90 }}</ref> == Komploya Şûreyê == [[Wêne:Guy Fawkes and Robert Catesby Loading the Gunpowder.jpg|çep|thumb|Guy Fawkes û Robert Catesby, şûreyê bar dikin, George Cruikshank (1792-1878)]] Fawkes ku di dîroka Îngilîzî de "xayin"ê herî mezin tê hesibandin, di sala 1593yan de bû katolîk û li Holendayê tev li kontingjena artêşa Spanyayê bû. Guy, ku di demek kurt de bi hişmendiya xwe ya leşkerî xwe da nas kirin. Di sala 1604an de vegeriya welatê xwe. Li vir ew bi Robert Catesby û komplogerên din re hevdîtin kir. Ew bi awayekî aktîv beşdarî "Komploya Şûreyê", ya li dijî qiralê Protestan ê kevneperest James I, malbata qiral û hemû arîstokratên din bû. Diwanzdeh komplogerên, ji bo ku di rêveberiya Dewleta Brîtanyayê û rejîma padîşah a katolîk de şoreşeke radîkal pêk bînin kom bûn, biryar dan ku Avahiya Parlamena Înglistanê ya li Qesra Westminsterê di civîna aristokratiyê de (di çiriya pêşîn an çiriya paşîn wê salê de dubare kirin) biteqînin. Serokê tîmê, Robert Catesby, di heman demê de, hewl dida ku beşdarî komê zêde bike. Francis Tresham, ku paşê tevlî komê bû, yek ji merivan xwe Lord Monteagle katolîk, agah kir ji bo di 5ê çiriya paşîn de neçî parlamenê. Ji ber vê agah kirinê, komplo, eşkere bû. Fawkes, 5ê çiriya paşîn nîvê şevê bi 36 heb şikevkê şûre li jêrzemînên parlamenê hatibû girtin. == Îşkence û mirinâ wî == Bi îşkenceyên cûrbecûr re rû bi rû ma û bi darê zorê, navên peyrewên xwe da. Fawkes, ku di dadgeha ku ew anîne de ji ber îxanetê hat mehkûm kirin, di 31ê kanûna paşîn a 1606an de li ser qesrê, hat dardekirin.<ref name="Nicholls2004" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Guy Fawkes| ]] [[Kategorî:Îngilîz]] [[Kategorî:Şoreşgerên îngilîz]] 22ih0fcc8mhnrpntrufun4mpg3dpfto 0 138834 2083331 1758434 2026-08-02T23:04:59Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083331 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | wêne = Kurdish Prince (From the Italian book 1876, Giro Mondo).jpg | gelhe = Zêdetirî 500,000 malbat<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/3 3] |ziman=en }}</ref> | ziman = [[Zimanê kurdî]] (hemû zarava)<br>[[zimanê osmanî]]<br>[[zimanê erebî]] (yê dînî) | dîn = [[Sunnî]] [[şafiî]], [[elewîtî]], [[êzdîtî]], [[henefî]] | wêne sernûçe = Wêneya mîrekî kurd li Împeratoriya Osmanî }} '''Kurdên osmanî''' [[kurd]] bûn ku li [[Împeratoriya Osmanî]] dijiyan. Di lûtkeya xwe de, împeratoriya Osmanî li [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û beşeke biçûk ji [[Rojhilata Kurdistanê]] hikûm kirine. == Dîrok == Di sala 1514an de, di bin desthilatdariya Siltan [[Selîmê Yekem]] de, osmaniyan di şerê xwe yê bi safewiyan re yekem car bi kurdan re têkilî danî. Kurd bi pêşengiya [[Îdrîsê Bidlîsî]], di [[Şerê Çaldiranê]] de li hemberî safewiyan li kêleka dagirkerên osmanî bûn. Di girtina Diyarbekirê û herêmên din ên Rojhilatê Anatoliyayê ji destê safewiyan de hêzên kurdan roleke mezin lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004-02-12 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5993-5 |rr=47–49 |ziman=en }}</ref> Piştî ku osmaniyan dest danî ser wan erdan, siltan [[Selîm I]] dema ku hewce bû bi bac û muafeya leşkerî û her wiha statûya nîvxweser ku ji aliyê osmaniyan ve dihat parastin û naskirin, xelat da kurdan. Sîstema otonomî ji aliyê eşîrên kurdan ve dihat birêvebirin û ji bav derbasî kur bû. Sîstema xweser ji 1514 heta nîvê salên 1800 dom kir. Di nîvê salên 1800an de dema ku têkiliyên osmanî û kurdan dest bi xirabûnê kirin.<ref>A Modern History of the Kurds - McDowall, David p.28</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |tarîx=2011-05-31 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7570-0 |rr=55 |ziman=en }}</ref> Lê piraniya kurdan heta salên 1900î dilsozê împeratoriya Osmanî man.<ref>Denise Natali (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383-387, DOI: 10.1080/1066992042000300701</ref> Beşeke mezin ji leşkerên osmanî kurd bûn.<ref>https://www.degruyter.com/document/doi/10.31826/9781463229993-016/pdf</ref> Di salên 1780an de, [[Selîm III]] reformên bi armanca rojavabûna împeratoriya Osmanî pêk anî, hêrsa gelek kevneperest, [[alim]]ên û fermanên îslamî kir. Aliman fetwayek da û daxwaza hilweşandina Selîm III. Paşê, Selîm III artêşeke bi navê [[Artêşa Nizam-i Cedîd]] ava kir, ku dê ji hêla fermandarên ji Ewropayê ve were perwerdekirin. Ev pergala artêşê ya nû dê şûna pergala artêşê ya kevin bigire, ku gelek kurd hêrs kir, yên ku piraniya yenceriyan pêk anîn. Di 29ê gulana 1807an de Selîm III ji aliyê dilsozên artêşê yên kevn ên bi serokatiya [[Kabakçi Mistafa]] ve hate hilweşandin û pismamê wî [[Mistafa IV]]. Mistafa IV di berjewendiya artêşa kevn de artêşa nû belav kir. Elemdar Mistefa Paşa hewl da ku desthilatdariya Selîm III vegerîne, lê bi ser neket û Selîm III mir. [[Mehmûd II]] dê di dawiya salên 1820an û destpêka 1830an de reformên zêdetir bike ku armanca wan lîberalîzekirin û rojavabûna împeratoriya Osmanî bû. Berevajî Selîm III, Mehmûd II di dema reformên xwe de pir dijwartir bû û ew ê di sala 1826an de piştî şerekî mezin pergala leşkerî ya kevnar a osmanî bi tevahî hilweşand.<ref name="Kinross456">Kinross, pp. 456–457</ref><ref name="Shaw19">Shaw, pp. 19–20</ref> Nêzîkî salên 1829-1830an, piştî şerê 1828-1829an bi rûsan re, dema ku têkiliyên împeratoriya Osmanî bi gelê wê yê kurd re aloz bû. Reformên Mehmûd II ewqas xurt bûn ku rê li ber îdeolojiya laîk û lîberal a [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] vekir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=hU7WCgAAQBAJ&q=mahmud+II+venetian+fez&pg=PA9 |sernav=Turkey's Politics: The Transition to a Multi-Party System |paşnav=Karpat |pêşnav=H. Kemal |tarîx=1959 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-62623-9 |ziman=en }}</ref> Mehmûd II bêtir merkezî împeratoriya Osmanî kir, ku desthilatdariya otonom a kurdan qels kir û destwerdana pergala eşîrên kurdan kir.<ref>Hakan Ozoglu Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries p.60</ref> Vê carê bû ku eşîrên kurdan li dijî reforman li ber xwe dan, ku ew ê heta radeyekê mezin bibe ku Mehmûd II ferman da [[Reşîd Mehmed Paşa]], waliyê navçeya [[Sêwas]]ê, ku berxwedanê têk bibe. Leşkerê Resîd Mehmed Paşa ji eşîrên kurda, yên ku hê jî amûr û rêbazên kevin yên artêşê bi kar dianîn, gelek moderntir bû. Serhildan hatin şikandin. Paşê di sala 1834an de, osmaniyan ji hevkariya [[mîrektiya Soran]] û Mihemed Elî Paşa (serokê dewleta [[Misir]]) ditirsiyan û di sala 1834an de artêşek şandin Soran, ku ji hêla [[Mîr Muhemmed|Mîr Kor]] ve hate paşvexistin. Paşê giregirên kurdên biradost, [[Akrê]] û [[Amêdî]] ji Reşîd Mehmed Paşayê hikûmeta Osmanî gilî kirin ku Mîr Kor li wan tê zilmkirinê.  Piştî du salan Mîr Kor ji aliyê osmaniyan ve hat derxistin.{{Sfnp|Eppel|2016|pp=54-55}} Piştî reformên [[Tenzîmat]]ê, ku reformên herî xurt ên osmaniyan bûn, [[Bedirxan Beg]], hevalbendê osmaniyan ê berê yê ku di [[şerê Nezîbê]] de li kêleka osmaniyan bû, piştre serî hilda da ku xweseriya xwe vegerîne û li dijî daxwaza zêde ya navendîbûnê şer bike. Ew ê di 1847an de serxwebûnê îlan bike.<ref>{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=22 nîsan 2021 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-weşandinê=2021 |rr=86–87 |weşanger=[[Cambridge University]] |isbn=978-1-108-47335-4 |roja-gihiştinê=2021-09-06 }}</ref> Bedirxan Beg bi tundî îslamî û zordarî li [[êzîdî]] û [[mesîhî|mesîhiyan]] kir. Zêdebûna çewisandina xiristiyanan bû sedem ku [[Hêzên Ewropî]] zextê li osmaniyan bikin ku Bedirxan Beg rawestînin. Di sala 1847an de 12 hezar leşkerên osmanî bi serokatiya [[Omer Paşa]] êrîşî [[Botan]]ê kirin. Êzîdî, ji bo tolhildanê, bi osmaniyan re li dijî Bedir Xan Beg, ku di destpêkê de di şer de serketî bû, lê piştî ku yek ji fermandarên wî yên payebilind ji împeratoriya Osmanî reviyan, dê winda bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48 |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |tarîx=2015-04-24 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |sal=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |oclc=1246622101 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg |tarîx=2017-12-07 |malper=ÊzîdîPress - English |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-05-29 |roja-arşîvê=2023-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230608184635/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bedirxan Beg di 4ê tîrmeha 1847an de li [[Dih]]ê teslîm bû.<ref>Henning, Barbara (2018), p. 109</ref> Împeratoriya Osmanî di navbera salên 1846 û 1867an de [[Eyaleta Kurdistanê]] ava kir, ku nêzî 21 salan dom kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |rr=60–63 |ziman=en }}</ref> Piştî têkçûna Bedirxan Beg, piraniya axa kurdên osmanî di bin destê dewleta navendî de bû. Di sala 1876an de [[Ebdulhemîd II]]. Di serdema Ebdulhemîdê II de, têkiliyên osmanî û kurdan demeke baştir bûn. Ebdulhemîdê Duyem ji ramaneke osmanî zêdetir ramaneke îslamî girt. Ev yek wê bihêle ku gelek [[şêx]]an li Kurdistanê rabin, bi taybetî jî [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] ku wê demê bi [[Îrana Qacarî]] re mijûl dibû. Şêx Ubeydullah di şerê 1877-1878an de di şerê osmanî-rûsî de hejmareke hindik ji leşkerên xwe şandine alîkariya artêşa osmanî. Di havîna sala 1879an de, gotegot belav bûn ku Şêx Ubeydullah soz daye hin serokên eşîrên kurdan ku ewê “her xiristiyanên ku li wî welatî dijîn bikujin”.<ref>PRO FO 78/2991, Van (29 August 1879).</ref> Saleke şûnda, di sala 1880an de, hat ragihandin ku ji Şêx Ubeydullah re hatiye gotin ku "Ermenî dê li Wanê bibin xwedî dewleteke serbixwe û nestûrî (asûrî) dê ala [[Brîtanya]]yê bilind bikin û xwe bindestên Brîtanyayê bidin nasîn." Şêx Ubeydullah bersiv da û got ku ew ê tu carî destûrê nede ku "jinan çekdar bike".<ref>PRO FO 195/1315, Van (11 July 1880).</ref> Şêx Ubeydullah di nameyekê de ji Siltan Abdulhamîdê Duyem re ragihand ku misliman rê nadin ku "dewleta ermeniyan" ava bibe û got ku hêza [[xelîfe]] ji aliyê Tanizmatê ve gelekî xerab bûye.<ref>BOA Y.PRK.KOM 3/66 (21 August, 1882).</ref> Li gora Şêx Ubeydullah, kurdên împeratoriya Osmanî ji 500 hezarî zêdetir malbat bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/3 3] |ziman=en }}</ref> Encama şerê bi rûsan re zerareke mezin li împeratoriya Osmanî, bi taybetî herêmên rojhilat, ku kurd û hin tirk lê dijiyan, girt. Di encama xelayê de gelek kurd ji bo alîkariyê serî li Şêx Ubeydullahê ku elimekî dewlemend ê îslamê ye. Wî xwe amade kir ku li dijî osmaniyan serî hilde ji ber berteka wan a xirab a ji bo şerkirina xelayê. Di dawiyê de Şêx Ubeydullah serî hilda û di heman demê de li dijî [[împeratoriya Rûsî]], ya osmanî û Îrana Qacarî şer kir. Ew li hemberî osmaniyan wenda kir û birin [[Stembol]]ê, lê paşî reviya bajarê xwe [[Şemzînan]] da ku serhildanek din organîze bike, lê careke din hat girtin û sirgûnî [[Hîcaz]] hat kirin û heta mirina xwe li wir ma.<ref name="Ozoglu">Ozoglu, Hakan. ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries''. Feb 2004. {{ISBN|978-0-7914-5993-5}}. pp. 74-75.</ref> Ebdulhemîdê Duyem hewl da ku siyaseteke ji kurdan re baş e bidomîne. Ew ji aliyê kurdan ve hat hezkirin heta ku jê re "Bavê Kurdan" lê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/arts/portrait/mighty-sovereigns-of-ottoman-throne-sultan-abdulhamid-ii |sernav=Mighty sovereigns of Ottoman throne: Sultan Abdülhamid II |tarîx=13 gulan 2022 |malper=Daily Sabah }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mustafaarmagan.com.tr/genel/bave-kurdan-abdulhamid-ugruna-ayaklanan-kurtler/ |sernav=“Bavê Kurdan”: Abdülhamid uğruna ayaklanan Kürtler }}</ref> [[Ebdulhemîd II]] di sala 1890 de [[artêşa hemîdiye]] ava kir. Kurd wê bibin piraniya leşkerên artêşa hemîdiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A People Without a State: The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism, page 81 |url=https://archive.org/details/peoplewithoutsta0000eppe |paşnav1=Eppel |pêşnav1=Michael |tarîx=13 îlon 2016 |weşanger=University of Texas Press |isbn=9781477311073 |ziman=en }}</ref> Artêşa hemîdiye di dema qetlîamên hemîdiyan de ermeniyên li rojhilatê împeratoriya Osmanî dijîn tacîz kirin û qetil kirin.<ref>[[Richard G. Hovannisian|Hovannisian, Richard G.]] "The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" in ''The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century''. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: St. Martin's Press, 1997, p. 217. {{ISBN|0-312-10168-6}}.</ref> Artêşa hemîdiye di 1895an de di dema qetlîamên Amedê de gelê suryanî jî qetil kir.<ref>{{Harvnb|Angold|2006|pp=512}}</ref> Nêzîkî sala 1908an neteweperestiya tirk, ku bê dîn û [[sekûlar]] û [[laîk]] bû,<ref name="Aytürk2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Aytürk |pêşnav=İlker |tarîx=2014 |sernav=Nationalism and Islam in Cold War Turkey, 1944–69 |url=https://www.jstor.org/stable/24585883 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=50 |hejmar=5 |rr=693–694 |issn=0026-3206 |jstor=24585883 |via=[[JSTOR]] }}</ref> riya xwe ber bi împeratoriya Osmanî ve girt û polîtîkayên îslamî yên Abdulhemîdê Duyem.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/eb/topic-610080/Turkish-Society |sernav=Turkish Society (Turkish organization) -- Britannica Online Encyclopedia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080123185527/http://www.britannica.com/eb/topic-610080/Turkish-Society |roja-arşîvê=2008-01-23 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2008-03-22 }} (1912)</ref> Şoreşa [[Tirkên Ciwan]] ([[Jontirk]]) a tîrmeha 1908an ji aliyê rêxistina neteweperest a Tirkên Ciwan û [[Îtihad û Tereqî|KYP]] ve, Ebdulhemîd II neçar kir ku [[parlamena osmanî]] û [[destûra bingehîn a osmanî]] vegerîne, ku desthilatdariya mutleq a Ebdulhemîd II li ser împeratoriya Osmanî ya perçebûyî bi dawî kir.<ref name="Roshwald 2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the History of Nationalism |paşnavê-nivîskar=Roshwald |pêşnavê-nivîskar=Aviel |weşanger=[[Oxford University Press]] |sal=2013 |isbn=9780191750304 |paşnavê-edîtor=Breuilly |pêşnavê-edîtor=John |cih=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |rr=220–241 |beş=Part II. The Emergence of Nationalism: Politics and Power – Nationalism in the Middle East, 1876–1945 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199209194.013.0011 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=IlNoAgAAQBAJ&pg=PA220 }}</ref> Siyaseta Ebdilhemîdê Duyem ya alîgiriya kurdan di rojeva wî ya îslamîst de bû. Armanca îslamîzmê ew e ku hemû misilmanan bike yek, ku di nav wan de kurd jî hene, ku piranî misilmanên sunî ne. Ebdulhemîdê Duyem sultanê osmanî yê dawî bû ku bi desthilatdariya mutlaq bû û desthilatdariya wî di 27ê nîsana 1909an de bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Renée Worringer |tarîx=2004 |sernav=Sickman of Europe or Japan of the Near East?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras |url=https://doi.org/10.1017/S0020743804362033 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=209 |doi=10.1017/S0020743804362033 |s2cid=156657393 }}</ref> Di sala 1915an de hin eşîrên kurdan di dema qirkirina ermeniyan de alîkariya KYPyê kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Halstead |pêşnav=Huw |tarîx=8 hezîran 2021 |sernav=‘We did commit these crimes’: Post-Ottoman solidarities, contested places and Kurdish apology for the Armenian Genocide on Web 2.0 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/17506980211010933 |kovar=Memory Studies |cild=14 |hejmar=3 |rr=634–649 |doi=10.1177/17506980211010933 |via=DOI.org (Crossref) }}</ref> Di wê demê de kurd parçe bûn, hinekan li dijî kiryarên KYPyê bûn û hinekan jî piştgirî dan wê.{{Sfnp|Üngör|2011|p=108}} [[Simkoyê Şikak]] di sibata 1915an de li [[Heftevanê]], [[Rojhilata Kurdistan]], qetlîamek li dijî ermenî û suryaniyan pêk anî û artêşa osmanî alîkariya wî kir. 700-800 ermenî û suryanî hatin kuştin.<ref>[[David Gaunt|Gaunt, David]] (2006). ''Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I''. Gorgias Press. pp. 81, 83–84. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Taybet:BookSources/978-1-59333-301-0|<bdi>978-1-59333-301-0</bdi>]].</ref> Di sala 1916an de, piştî derbeya dewleta Osmanî ya 1913an bi sê salan, sirgûnkirina kurdan dest pê kir. [[Talat Paşa]] amaje bi sirgûnan kir û wiha got: “Ji bo ku penaberên kurd jiyana xwe ya eşîrtî û neteweya xwe li her cihê ku lê hatine sirgûnkirin, nehêlin, pêwîst e serok bi her awayî ji gelê asayî û hemû kesayet û rêberên bibandor bên cudakirin.  Pêdivî ye ku ji bo parêzgehên [[Qonye]] û [[Kastamonu]] û navçeyên [[Niğde]] û [[Qeyserî|Qeyseriyê]] ji hev cuda bên şandin. Jin û zarokên nexweş, kal, tenê û feqîr ên ku nikarin seferê bikin dê li bajarê [[Maden]] û [[Erganî|Erganiyê]] bên bicihkirin û piştgirî bê dayîn. Navçeyên [[Behremaz]]ê li gundên Tirkiyê û di nav tirkan de belav bibin.”{{Sfnp|Üngör|2011|pp=110-111}} Kurd ji ber ku gelên koçer bûn, piştî van sirgûnan bi darê zorê rûniştin û bi cih bûn. Kurdên ji [[Amed]]ê şandin cihên din, koçberên [[Balkan]] jî li wir bi cih kirin.{{Sfnp|Üngör|2011|p=113}} Ji bo ku vegerin Amedê pêwîstiya kurdan bi destûr hebû.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Üngör |pêşnav=Uğur Ümit |weşanger=Brill |sal=2012 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jorngerden |pêşnavê-edîtor=Joost |rr=287–288 |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di sala 1916 de [[Komkujiya Rewandizê]] ji aliyê [[împeratoriya Rûsî]] bi erîşên [[suryanî]] û [[ermenî]] ve li ser 8.000 kurdên misilman hat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1030931191 |sernav=Armenia Secrets of a "Christian" terrorist state : the Armenian great deception series volume 1 |paşnav=A. |pêşnav=Weems, Samuel |isbn=0-9719212-3-7 |rr=28 |oclc=1030931191 }}</ref> Di sala 1916an de ji [[Bedlîs]], [[Erzirom]], [[Palo]] û [[Mûş]]ê derdora 300 hezar kurd zivistanê şandin Qonye û [[Entab]]ê û piraniya wan di xelayê de mirin.{{Sfnp|Schaller|Zimmerer|2008|pp=7-8}} Piştî belavbûna împeratoriya Osmanî û avabûna Tirkiyê jî, sirgûnên di bin serokatiya [[Atatürk]] de berdewam bûn.{{Sfnp|Olson|1989|pp=89–91}} Her wiha di sala 1916an de [[Serhildana Ereban]] a li dijî osmaniyan dest pê kir, ku beşeke mezin di hilweşîna osmaniyan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/T-E-Lawrence-on-guerrilla-warfare-1984900 |sernav=T.E. Lawrence on guerrilla warfare {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-05-08 }}</ref> Piştî hilweşîna împeratoriya Osmanî û parçebûna împeratoriya Osmanî ya berê ji aliyê Hêzên Ewropî ve, kurd di navbera [[Tirkiye]], [[Sûriyeya Fransayê]] û [[Îraqa Brîtanyayê]] ya nû avabûyî de hatin dabeşkirin. [[Keyaniya Kurdistanê]], padîşahiya piçûk a bi serokatiya [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li dijî sînorên îngilîzan hatibû kişandin bû.  Padîşahiya Kurdistanê ji sala 1921ê heta sala 1925an dom kir, dema ku ew ketibû nav tevahiya Îraqa Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&q=Kingdom+Kurdistan&pg=PA384 |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Kingdom of Kurdistan |paşnav1=Facts On File |pêşnav1=Incorporated |sal=2009 |isbn=9781438126760 |roja-gihiştinê=23 çiriya pêşîn 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KJbXNA76tewC&q=k%C3%B6nigreich+kurdistan&pg=RA1-PA507 |sernav=Der Kurdistan-Irak-Konflikt: der Weg zur Autonomie seit dem ersten Weltkrieg |paşnav1=Asadi |pêşnav1=Awat |sal=2007 |isbn=9783899300239 |roja-gihiştinê=23 çiriya pêşîn 2014 }}</ref> == Wêne == <gallery class="center"> Wêne:Map_showing_approximate_distribution_of_Kurdish_tribes_in_the_Ottoman_Empire_-_Mark_Sykes,_Journal_of_the_Royal_Anthropological_Society,_1908,_p._452.png|Nexşeya ku eşîrên kurd ên herêmên osmanî nîşan dide. Wêne:Kurdish_Cavalry_in_the_Caucasus_Mountains._The_New_York_Times,_January_24,_1915.jpg|Leşkerên kurd li çiyayên [[Qefqaz]]ê di sala 1915an de. Wêne:Kurdish_woman_from_Yozgat,_women_from_Preveza,_Chios.jpg|Jinên kurd ên ji [[Yozgad]]ê, împeratoriya Osmanî. Wêne:Kurdish_Infantry_and_a_Turkish_officer.png|Zabitê tirk ê osmanî (rûniştî) ji aliyê peyayên kurdên osmanî ve hatiye dorpêçkirin. Wêne:Diyarbekir_shepherd,_Mardin_Kurd,_Aljazeera_Kurd,_1873.jpg|Ji çepê ber bi rastê: kurdên ji Amed, Mêrdîn û Cezîrê di sala 1873an de, li împeratoriya Osmanî. Wêne:Ottoman_vilayet_of_Kurdistan.jpg|Kurdistana osmanî di sala 1855an de. Wêne:Kurdish_Soldiers,_1877,_Caucasus.jpg|Leşkerên kurd ên împeratoriya Osmanî li Qefqazê di sala 1877an de. Wêne:A_portrait_of_a_Kurdish_fighter_from_the_Hakkari_region,_Alexander_Orłowski,_St_Petersburg,_Russia,_circa_1819_or_after.jpg|Şervanê kurd ê osmanî yê ji [[Colemêrg]]ê, 1819. Wêne:Kurdish_Cavalry_July_1918.jpg|Leşkerên kurd di tîrmeha 1918an de </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] bg3utyysuu6y4rshdxd4e5siwlhbyqa 0 139792 2083252 1830969 2026-08-02T21:42:20Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Tofa''' (bi tofayî: Тоъфа) gelekî [[Gelên tirkî|tirkî]] ku li Rûsyayê Sîbîryayê dijîn û li pey [[Tengrîzm]] û [[Xiristiyanî]] ne û 700 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eki.ee/books/redbook/tofalars.shtml |sernav=The Tofalars |malper=www.eki.ee |weşanger=[[The Red Book of the Peoples of the Russian Empire]] |roja-gihiştinê=2020-09-05 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&q=tofalars&pg=PA635 |sernav=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |paşnav1=Olson |pêşnav1=James Stuart |paşnav2=Pappas |pêşnav2=Lee Brigance |paşnav3=Pappas |pêşnav3=Nicholas Charles |paşnav4=Pappas |pêşnav4=Nicholas C. J. |weşanger=Greenwood Publishing Group |sal=1994 |isbn=978-0-313-27497-8 |rr=635 }}</ref><ref name="Akiner1986">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Peoples of the Soviet Union (with an appendix on the non-Muslim Turkic peoples of the Soviet Union) |url=https://archive.org/details/islamicpeoplesof0000akin |paşnav=Akiner |pêşnav=Shirin |weşanger=Routledge |sal=1986 |isbn=0-7103-0025-5 |cih=London |rr=[https://archive.org/details/islamicpeoplesof0000akin/page/428 428]–431 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] 0ntn434ck0j3jjqo3fgc8357ixzzrlf 0 140660 2083392 1938772 2026-08-03T00:13:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083392 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = | perçeyekî = | wêne = [[Wêne:131 Bataille de Malazgirt.jpg|250px]] | binnivîs = | dîrok = [[26ê tebaxê|26ê tebaxa]] [[1071]]an | herêm = Deşta [[Milazgir]]ê, [[Împeratoriya Selçûqiyan]] | koordînat = {{Koord|39|08|41|N|42|32|21|E|dim:300km_type:event|display=title,inline}} | sedem = | encam = Serkeftina Selçûqiyan | rewş = | şervan1 = [[Împeratoriya Bîzansê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Selçûqiyan]] | fermandar1 = Romanos IV Diogenis<br>Nikephoros Bryennios<br>Theodore Alyates<br>Andronikos Doukas | fermandar2 = Alp Arslan<br>Afşin Bey<br>Artuk Bey<br>[[Silêmanê kurê Qutelmiş]] | yekîne1 = | yekîne2 = | hêz1 = 40.000 | hêz2 = 30.000–50.000 | winda1 = 2.000-8.000 mirî<br>4.000 girtî<br>20.000 firar | winda2 = nenas | nîşe = }} '''Şerê Milazgirê''', şerekî ye ku di 26ê tebaxa sala 1071an de di navbera [[Împeratoriya Bîzansê]] û [[Împeratoriya Selçûqiyan]] li nêzîkî Manzikertê (li [[Milazgir]] îro ya bi ser parêzgeha [[Mûş]]ê, li [[Bakurê Kurdistanê]]) çêbûye. Têkçûna bi biryar a artêşa bîzansê û girtina împerator [[Romanos IV Diogenes]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat |url=https://archive.org/details/battlevisualjour0000gran_n9g7 |paşnav=Grant |pêşnav=R.G |weşanger=Dorling Kindersley |sal=2005 |isbn=1-74033-593-7 |cih=London |rûpel=77 |ziman=en }}</ref> rolek girîng leyîst di têkbirina desthilatdariya Bîzansê de li Anatolya û Ermenistanê,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Islam |paşnav=Holt |pêşnav=Peter Malcolm |paşnav2=Lambton |pêşnav2=Ann Katharine Swynford |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Bernard |sal=1977 |rr=231–232 |ziman=en }}</ref> û destûr da ku hêdî hêdî Anatolya were tirkkirin. Gelek tirkên ku di sedsala 11an de li rojava geriyan, serkeftina li Milazgirê wekî deriyekî Anatolyayê dîtin.<ref>Barber, Malcolm. ''The Crusader States'' Yale University Press. 2012. {{ISBN|978-0-300-11312-9}}. p. 9</ref> [[Wêne:ManzikertbattlecampaignmapKurdi.svg|thumb|Riyên di şerê Milazgirê de]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Paul Markham: [http://www.deremilitari.org/2013/09/the-battle-of-manzikert-military-disaster-or-political-failure ''The Battle of Manzikert: Military Disaster or Political Failure?''], Gotar libo ''De Re Militari'' (inglîzî) * Bryan T. Carey: [http://deremilitari.org/2016/10/debacle-at-manzikert-1071-prelude-to-the-crusades ''Debacle at Manzikert, 1071: Prelude to the Crusades''] (inglizî) * Çengê Mîlazgirê – Şêr jibo sînorên dînî: http://dradiowissen.de/beitrag/die-schlacht-von-mantzikert (almanî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerên Împeratoriya Bîzansê]] [[Kategorî:1071 li Asyayê]] hq60qz8u7562d8h66bmz16aac1i7hvb 0 140710 2083283 1782835 2026-08-02T22:14:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083283 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Ouyang Xiu<br/>歐陽脩 | wêne = Ouyang-Xiu.jpg | sernavê_wêne = Ouyang Xiu | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 01.08.1007 | cihê_jidayikbûnê = Mian, [[Xanedana Song]] | roja_mirinê = 22.09.1072 | cihê_mirinê = Ying, [[Xanedana Song]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîrokzan]] ve [[Nivîskar]] | sedema_navdarbûnê = }} '''Ouyang Xiu''' ( [[Zimanê çînî]] ; 1 Tebax 1007 - 22 Îlon 1072), an bi navê wî yê rûmet '''Yongshu''', [[helbestvan]], [[Dîroknas|dîrokzan]] û [[nivîskar]]ek [[çîn]]î ye ku di dema [[Xanedana Song|Xanedaniya Song]] de jiya ye. Hem di nav hemdemên xwe de û hem jî di sedsalên paşîn de nivîskarek pir navdarê. Ouyang Xiu kesayeta navendî ya "Heşt Mamosteyên Tang û Song" tê hesibandin. Wî ''Tevgera Proza Klasîk'' vejand û di îmtîhanên împaratorî de pêşxist, rê li ber mamosteyên pêşerojê yên wekî Su Shi û Su Zhe vekir. Berjewendîyên Ouyang Xiu pir cihêreng bûn. Wekî dîroknas, ew ji hêla [[Renzong (Stran)|Emperor Renzong]] ve hatî wezîfedar kirin ku ''[[Yeni Tang Kitabı|Pirtûka Nû ya Tang]]'' binivîse, û ev pirtûk di sala 1060an de qediya. Wî her weha di dema xwe ya vala de ''Qeydên Dîrokî yên Pênc Xanedanan jî nivîsî.'' Weke helbestvan, ew di cureyên [[ci û shi]] de nivîskarekî bi nav û deng bû. Berjewendîyên Ouyang Xiu pir cihêreng bûn. Wekî dîroknas, ew ji hêla [[Renzong (Stran)|Emperor Renzong]] ve hatî wezîfedar kirin ku ''[[Yeni Tang Kitabı|Pirtûka Nû ya Tang]]'' binivîse, û ev pirtûk di sala 1060an de qediya. Wî her weha di dema xwe ya vala de ''Qeydên Dîrokî yên Pênc Xanedanan jî nivîsî.'' Weke helbestvan, ew di cureyên [[ci û shi]] de nivîskarekî bi nav û deng bû. == Çavkanî == * {{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/literaryworksofo0000egan/ |sernav=The Literary Works of Ou-yang Hsiu |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |isbn=0-521-25888-X |cih=[[Cambridge, England]] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Imperial China: 900-1800 |url=https://archive.org/details/imperialchina9000000mote |weşanger=[[Harvard University Press]] |sal=1999 |isbn=0-674-01212-7 |cih=[[Cambridge, MA]] |rr=[https://archive.org/details/imperialchina9000000mote/page/119 119]-126, 135-138 }} * Biography by James T.C. Liu in Franke, Herbert, ''Sung Biographies'', Wiesbaden, 1976, vol. 2, pp.&nbsp;808–816. {{ISBN|3-515-02412-3}}. * Carpenter, Bruce E., "Confucian Aesthetics and Eleventh Century Ou-yang Hsiu" in ''Tezukayama University Review (Tezukayama Daigaku Ronshu)'' Nara, Japan, 1988, no. 59, pp.&nbsp;111–118. ISSN 0385-7743. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên çînî]] [[Kategorî:Helbestvanên çînî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1007]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1072]] [[Kategorî:Nivîskarên çînî]] 7n8u5u6vpul21ul4izcgomrxqcehlq2 0 140855 2083238 1978533 2026-08-02T21:20:46Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Nelson | statû = Bajar | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarê }} '''Trail''' bajarokekî [[Kanada]]yê ye ku ser bi parêzgeha [[Kolumbiya Brîtanî]] ve ye. Rûbera bajar 34.93 km² ye û li gorî serjimariya sala 2016an de nifûsa bajar 7.709 kes bûn.  Ev bajar ji hêla nifûsê ve li Kanadayê di rêza 501 de ye. Nifûsa li vî bajarî di navbera her du salên navborî de bi (-4,5) zêde bûye.<ref>Barman, Jean ''The West Beyond the West, ''University of Toronto Press, 2007, p. 130.</ref> Navê yekem yê bajêr ''Trail Creek'' an ''Trail Creek Landing'' bûye, lê di sala 1897an de wek ''Trail'' hatiye kurt kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Macmillan Book of Canadian Place Names |url=https://archive.org/details/macmillanbookofc0000hami_s6o5 |paşnav=Hamilton |pêşnav=William |weşanger=Macmillan |sal=1978 |isbn=0-7715-9754-1 |cih=Toronto |rr=[https://archive.org/details/macmillanbookofc0000hami_s6o5/page/51 51] }}</ref> == Binerê == * [[Lîsteya bajar û bajarokên li Kolumbiya Brîtanyayê ya Kanadayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kanadayê]] cfq3rse5gnbk7f0pe4v5iorvzq1ezap 2083266 2083238 2026-08-02T21:57:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Nelson | statû = Bajar | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarê }} '''Trail''' bajarokekî [[Kanada]]yê ye ku ser bi parêzgeha [[Kolumbiya Brîtanî]] ve ye. Rûbera bajar 34.93 km² ye û li gorî serjimariya sala 2016an de nifûsa bajar 7.709 kes bûn.  Ev bajar ji hêla nifûsê ve li Kanadayê di rêza 501 de ye. Nifûsa li vî bajarî di navbera her du salên navborî de bi (-4,5) zêde bûye.<ref>Barman, Jean ''The West Beyond the West, ''University of Toronto Press, 2007, p. 130.</ref> Navê yekem yê bajêr ''Trail Creek'' an ''Trail Creek Landing'' bûye, lê di sala 1897an de wek ''Trail'' hatiye kurt kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Macmillan Book of Canadian Place Names |url=https://archive.org/details/macmillanbookofc0000hami_s6o5 |paşnav=Hamilton |pêşnav=William |weşanger=Macmillan |sal=1978 |isbn=0-7715-9754-1 |cih=Toronto |rr=[https://archive.org/details/macmillanbookofc0000hami_s6o5/page/51 51] }}</ref> == Binerê == * [[Lîsteya bajar û bajarokên li Kolumbiya Brîtanyayê ya Kanadayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Kolumbiya Brîtanî]] hrk7vxaeyklrzph0iaf4mt4puzr1r9g 0 141123 2083340 1847702 2026-08-02T23:14:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083340 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Coquina variation3.jpg|thumb|Qalîkên ferdên di nav cureyên moluskê yên bivalve, Donax variabilis de reng û şêweyên cihêreng di fenotîpên xwe de nîşan didin.]] [[Wêne:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|Li vir pêwendiya di navbera genotip û fenotîpê de, bi karanîna çarçoveyek Punnett de, ji bo karaktera rengê petalê di rîweka polkeyê de tê destnîşan kirin. Tîpên B û b genên ji bo rengan temsîl dikin û wêne fenotîpên encam nîşan didin. Ev nîşan dide ka fire genotîp (BB û Bb) çawa dikarin heman fenotîpê (petalên binefşî) bidin.]] '''Rûxsarebabet an jî fenotîp''' (bî înglîzî: ''phenotype''), komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê ([[genetîk]]) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://evolution.berkeley.edu/genotype-versus-phenotype/ |sernav=Genotype versus phenotype - Understanding Evolution |tarîx=2021-10-06 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-10-20 }}</ref> Têgîna fenotîpê [[Morfolojî|morfolojiya]] organîzmayê (form û awayiyek fizîkî), pêvajoyên pêşketina organîzmê, taybetmendiyên [[biyokîmya]]yî û [[Fizyolojî|fîzyolojiyê]], tevgerên organîzmayê û hilberîna tevgerê vedihewîne. Fenotîpa organîzmayê ji du hokarên bingehîn pêk tê ku têde derbîrîna koda bomaweyî ya organîzmayê ango bomawebabet (bî înglîzî:''genotype'') û bandora hokarên hawîrdorê heye. Dibe ku herdu hokar bi hev re têkiliyê daynin ku zêdetir bandorê li fenotîpê bikin. Dema ku didu an jî zêdetir fenotîpên bi eşkereyî cuda di heman cureyê nifûsê de hebin, ji vê cureyê re polîmorf tê gotin. Mînakek baş-belgekirî ya polîmorfîzmê rengînkirina Labrador Retriever e dema ku rengê çermê bi gelek genan ve girêdayî ye ku bi zelalî di hawîrdorê de wekî [[zer]], reş û qehweyî têne dîtin. [[Richard Dawkins]] di sala 1978an de û dûv re dîsa dî sala 1982an de di pirtûka xwe ya "The Extended Phenotype" de pêşniyar dike ku mirov dikare hêlînên çûkan û avahiyên din ên çêkirî yên wekî hêlînên ''caddisfly'' (celebek perperik) û kevroşkan û bendavên darbiran (bi en: b''eaver'') wekî "fenotipên berfireh" bibîne.<ref name="Dawkins2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |tarîx=2010-04-26 |sernav=Replicator Selection and the Extended Phenotype3 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x |kovar=Zeitschrift für Tierpsychologie |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=61–76 |doi=10.1111/j.1439-0310.1978.tb01823.x }}</ref> Wilhelm Johannsen di sala 1911an de ji bo cudahiya di navbera madeya bomawayî ya zîndewerê û tiştên ku ew madeyên bomaweyî hildiberîne eşkere bike, ji hev cudakirina genotîp û fenotipê pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Churchill |pêşnav=Frederick B. |tarîx=1974-03-01 |sernav=William Johannsen and the genotype concept |url=https://doi.org/10.1007/BF00179291 |kovar=Journal of the History of Biology |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=5–30 |doi=10.1007/BF00179291 |issn=1573-0387 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johannsen |pêşnav=W |tarîx=2014 |sernav=The genotype conception of heredity1 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4258772/ |kovar=International Journal of Epidemiology |cild=43 |hejmar=4 |rr=989–1000 |doi=10.1093/ije/dyu063 |issn=0300-5771 |pmc=4258772 |pmid=24691957 }}</ref> Cudahî dişibe ya ku August Weismann (1834-1914) pêşniyar kiriye ku di navbera xaneyên gametçêker û laşexaneyan (xaneyên laş) de cudahî heye. == Pênasekirin == [[Wêne:Genotype Plus Environment ku.svg|thumb|Rûxsarebabet an jî fenotîp, komek ji taybetmendî an jî sîfetê zîndewerê ye ku bi bandorên bomaweyê (genetîk) û bi bandora hawîrdorê re derdikeve holê.]] Tevî pênaseya wê ya hêsan, di têgîna fenotîpê de hûrguliyên veşartî hene. Tevî molekulên wekî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] û proteînan, dibe ku diyar bibe her tiştê ku bi genotipê ve girêdayî ye, fenotîpek e. Piraniya molekul û pêkhateyên ku ji hêla madeyên bomaweyî ve têne kod kirin, di rûxsarê zîndewerê de xuya nabîn, lê dîsa jî têne çavdêrîkirin (mînak teknîka "Western blotting" a jî bo testbîtkîrîna proteînek diyarkiri) û bi vî rengî beşek ji fenotîpê ne; [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|komeleyên xwîna]] mirovan mînakek e. Bi her awayî, têgeha fenotîp taybetmendîyên bomaweyî an sîfetên xwerû yên ku têne dîtin an jî taybetmendiyên ku dikarin bi hinek prosedurên teknîkî ve bêne dîtin vedihewîne. [[Wêne:Komeleyên_xwînê_ku.png|thumb|Komeleyên xwînê yên sîstema ABO de rûxsarebabet (fenotîp) û bomawebabet (genotip) têne destnîşan kirin.]] Peyva "fenotîp" carinan bi xeletî wekî kurtenivîsek ji bo cudahiya fenotîp a di navbera mutant û celebê wê yê kûvî de bi xeletî tê bikar anîn ku ev jî dibe sedema çêbûna fîkîra nerast a "fenotîpa mutasyonê tune".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Behavioural phenotypes |url=https://archive.org/details/behaviouralpheno0000unse_y8k0 |tarîx=1995 |weşanger=Mac Keith [u.a.] |isbn=978-1-898683-06-3 |paşnavê-edîtor=O'Brien |pêşnavê-edîtor=Gregory |series=Clinics in developmental medicine |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=flz27_U0AhgC&q=%22behavioural+phenotypes+in+clinical+practice%22 |sernav=Behavioural Phenotypes in Clinical Practice |paşnav=O'Brien |pêşnav=Gregory |tarîx=2002-01-21 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-898683-27-8 |ziman=en }}</ref> Tevger û encamên tevgeran jî fenotîp in, ji ber ku tevger taybetmendiyên berçav in. Di nav fenotîpên tevgerî de zanayetî (bi en ''cognitive''), kesayetî û qalibên tevgerê hene. Dibe ku hinek fenotîpên tevgerî nexweşiyên derûnî an jî sendroman diyar bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Bernard D. |tarîx=1949 |sernav=The Isolation of Biochemically Deficient Mutants of Bacteria by Means of Penicillin |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1062948/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=35 |hejmar=1 |rr=1–10 |issn=0027-8424 |pmc=1062948 |pmid=16588845 }}</ref> '''Fenom''' koma hemû sîfetên ku ji hêla [[xane]]yek, [[Şane (biyolojî)|şaneyek]], organek, zîndewerek an celebek ve têne diyar kirin e. Ev têgîn yekem car ji hêla Davis ve di sala 1949an de hatiye bikaranîn,"Em li vir çi [[Sîtoplazma|sîtoplazmî]] çi [[navik]]î be ji bo tevahiya beşen ku nexweberhilberîner ên xaneyê, peyva fenom peşniyar dikin. Fenom dê bibe bingeha maddî ya fenotîpê, çawa ku genom bingeha maddî ya genotipê ye". Her çiqas peyva fenom gelek salan e tê bikaranîn, cudahiya di navbera bikaranîna fenom û fenotîpê de pirsgirêk heye. Pênaseyek pêşniyarkirî ji bo herdu têgehan wekî "tevahiya fizîkî ya hemî taybetmendiyên zîndewerek an taybetmendiya yek ji koendamên wê" ji hêla Mahner û Kary ve di sala 1997an de hate pêşkêşkirin ku amaje dikin ku her çend zanyar mêldar in ku van û peyvên têkildar bi rengek bikêr bikar bînin ku rê li ber lêkolînê nagire, têgeh baş nehatine diyarkirin û bikaranîna peyvan ne lihevhatî ye. Hinek bikaranîna têgehan destnîşan dikin ku diyardeya organîzmek diyar çêtirîn wekî celebek matrîks daneya ku diyardeya laşî ya fenotîpê temsîl dike tê fam kirin. Mînak, nîqaşên ku A.Varki di nav wan kesên ku heta sala 2003an ev têgîn bikar anîne de van pênaseyên jêrîn pêşniyar kirine: "Zanyariya temamî ya laşê ku fenotîpên zîndewerê, di bin bandora hokarên bomaweyî û hawîrdorê de diyar dike".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Altheide |pêşnav2=Tasha K. |tarîx=2005-12-01 |sernav=Comparing the human and chimpanzee genomes: Searching for needles in a haystack |url=https://genome.cshlp.org/content/15/12/1746 |kovar=Genome Research |ziman=en |cild=15 |hejmar=12 |rr=1746–1758 |doi=10.1101/gr.3737405 |issn=1088-9051 |pmid=16339373 }}</ref> Tîmek din a lêkolîneran "fenoma mirovî [wek] cihek lêgerîna piralî ya bi çend astên neurobiolojîkî ku proteome, sîstemên xaneyî (mînak, rêyên sinyalan), [[Koendama demarê|koendama demarî]] û fenotîpên çawanî (bi en: ''cognitive'') û tevgerî vedihewîne destnîşan dike."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=SIEBNER |pêşnav=H. R. |paşnav2=CALLICOTT |pêşnav2=J. H. |paşnav3=SOMMER |pêşnav3=T. |paşnav4=MATTAY |pêşnav4=V. S. |tarîx=2009-11-24 |sernav=FROM THE GENOME TO THE PHENOME AND BACK: LINKING GENES WITH HUMAN BRAIN FUNCTION AND STRUCTURE USING GENETICALLY INFORMED NEUROIMAGING |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3013363/ |kovar=Neuroscience |cild=164 |hejmar=1 |rr=1–6 |doi=10.1016/j.neuroscience.2009.09.009 |issn=0306-4522 |pmc=3013363 |pmid=19751805 }}</ref> Biyologên [[riwek]]an di lêkolîna fîzyolojiya riwekan de dest bi lêkolîna fenomê kirine.<ref name="Furbank2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Furbank |pêşnav=Robert T. |paşnav2=Tester |pêşnav2=Mark |tarîx=2011 |sernav=Phenomics – technologies to relieve the phenotyping bottleneck |url=https://doi.org/10.1016/j.tplants.2011.09.005 |kovar=Trends in Plant Science |cild=16 |hejmar=12 |rr=635–644 |doi=10.1016/j.tplants.2011.09.005 |issn=1360-1385 }}</ref> Di sala 2009an de tîmek lêkolînê bi karanîna tomarên tenduristiyê yên elektronîkî (EHR) yên ku bi biyobankên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê ve girêdayî ne, pêkaniya naskirina komeleyên genotîp-fenotip nîşan dane. Lêkolîneran ji vê rêbazê re digotin lêkolîna komeleya phenome-wide (PheWAS).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Denny |pêşnav=Joshua C. |paşnav2=Ritchie |pêşnav2=Marylyn D. |paşnav3=Basford |pêşnav3=Melissa A. |paşnav4=Pulley |pêşnav4=Jill M. |paşnav5=Bastarache |pêşnav5=Lisa |paşnav6=Brown-Gentry |pêşnav6=Kristin |paşnav7=Wang |pêşnav7=Deede |paşnav8=Masys |pêşnav8=Dan R. |paşnav9=Roden |pêşnav9=Dan M. |tarîx=2010-05-01 |sernav=PheWAS: demonstrating the feasibility of a phenome-wide scan to discover gene–disease associations |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2859132/ |kovar=Bioinformatics |cild=26 |hejmar=9 |rr=1205–1210 |doi=10.1093/bioinformatics/btq126 |issn=1367-4803 |pmc=2859132 |pmid=20335276 }}</ref> Bî îlhamgirtina peresîna ji genotîpê ber bi genomê û ber bi pan-genomê, fikra keşfkirina pêwendîya di navbera pan-fenom, pan-genom û pan-hawîr di sala 2023 de hate pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guo |pêşnav=Tingting |paşnav2=Li |pêşnav2=Xianran |tarîx=2023-02-01 |sernav=Machine learning for predicting phenotype from genotype and environment |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0958166922001872 |kovar=Current Opinion in Biotechnology |cild=79 |rr=102853 |doi=10.1016/j.copbio.2022.102853 |issn=0958-1669 }}</ref> == Çeşîddarîyên fenotîpê == Çeşîddarîya fenotîpê (ji ber çeşîddarîya bomaweyê) ji bo peresînê (bi en: e''volution'') ji hêla hilbijartina sîrûştî de şertek bingehîn e. Ê ku bandor lî ser nîfşên pêşerojê dîke (an nake), zîndewer bî xwe ye. Ji ber vê yekê hilbijartina sîrûştî, bi rêya tevkarîya fenotîpan, bi awayekî nerasterast bandor li genotîpa komeleya zîndeyî (bi en: population) dike. Ger ku çeşîddariya fenotîpê nebe, ji hêla hilbijartina sirûştî de peresîn çênabe. Hevbandoriya di navbera genotîpê û fenotîpê de pir caran ji hêla hevbandoriyên jêrîn ve tên fêm kirin: :bomawebabet (genotîp) + hawîrdor → rûxsarebabet (fenotîp) Guhertoyek hûrgilî ya derbar ev e: :genotîp + hawîrdor + genotîp û hevbandoriya hawîrdorê → fenotîp Genotîp bi gelemperî di guhertin û derbirîna fenotîpan de xwedan nermbûnek mezin in ku di gelek zîndeweran de ev fenotîp di bin şert û mercên hawîrdorê yên cihêreng de pir cûda ne. Riweka ''Hieracium umbellatum'' li Swêdê li du jîngehên cuda şîn dibe. Riweka li jîngehek zinarîn ku zinarên li kêleka deryayê ne, bi pelên fireh û kulîlkên berbelavkirî ne; riweka din jî di nav tepeyên qûmê de ye û bi pelên biçûk û bi kulîlkên hevgirtî şîn dibin. Ji ber çeşîddariya jingehê, belavbûna vê riwekê li seranserê peravên [[Swêd]]ê ne heman in. Jîngeha ku tovên ''Hieracium umbellatum'' tê de dikevin, fenotîpa ku mezin dibe diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |sernav=Botany online: Evolution: The Modern Synthesis - Phenotypic and Genetic Variation; Ecotypes |tarîx=2009-06-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-10-21 |roja-arşîvê=2009-06-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090618051236/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e37/37b.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mînakek jî bo çeşîddariya rasthatî ya di mêşên ''Drosophila'' de hejmara ommatidia (yekeya çavê kêzikan) ye. Hejmara ommatidia di navbera genotîpên cuda an jî di navbera klonên ko di jingehên cuda da geşe bûne de ne yek e, herwîsa dibe ku di navbera çavên çep û rastê kêzikek de jî (bi rengekî rasthatî) hejmar cuda be. Têgeha fenotîp dikare li varyasyonên di binê asta genê de ku bandorê li saxlemiya zîndewerê dike were dirêj kirin. Wekî mînak, [[mutasyon]]ên bêdeng ên ku rêzika [[Asîda amînî|asîdên amînî]] ya têkildar a genê naguhezînin, dibe ku frekansa cota bazên [[Guanîn]]-[[Sîtozîn|Sîtosîn]] (naveroka Guanîn û sîtozîn) biguhezînin. Ji bo germahiyê (xala helandinê) asta xweragiriya bazên G-C li gor bazên [[Adenîn]]-[[Tîmîn]] zêdetir e. Di nav zîndewerên ku di hawîrdorek bi germahiya bilind de dijîn, zîndewerên ku ADN-ya wan bi bazên G-C de dewlemend e, dibin xwediyê avantajek hilbijartî . === Fenotîpa berfirehkirî === Richard Dawkins, fenotîpek ku hemî bandorên genê li ser hawîrdora xwe, tevî organîzmayên din vedihewîne, wekî fenotîpek berfireh binav kiriye û dibêje ku "Rewşa heywanek meyl dike ku saxbûna genên 'ji bo' wê tevgerê, çi ne ew be an na, gen di laşê heywanê taybetî yê ku wê pêk tîne de çêdibe."<ref name="Dawkins2010"/> Mînak, zîndewerek wek Darbir ( bi en ''Beaver'') hawîrdora xwe bi çêkirina bendavek darbiran diguherîne; ev dikare wekî diyardeyek genên wê were hesibandin, mîna ku diranên wê yên tûj ku ew bikar tîne ku hawîrdora xwe biguhezîne. Bi heman awayî gava ku çûkê Pepûkê parazîtekî mêşekî dixwe, bi nezanî fenotîpa xwe berfireh dike û dema ku genên di orkîdeyekê de bandorê li tevgera mêşên orkîde dikin ku tozê zêde bikin, an jî dema ku genên di teyrê tawusê de bandorê li biryarên cotbûna çûkan dikin, dîsa fenotîp tê berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The extended phenotype: the long reach of the gene |url=https://archive.org/details/extendedphenotyp0000dawk_o4c2 |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |paşnav2=Dennett |pêşnav2=D. C. |tarîx=2008 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-288051-2 |çap=Reprint. with corr |cih=Oxford }}</ref> Biyologên din bi berfirehî dipejirînin ku têgeha fenotîpa berfirehkirî têkildar e lê dihesibînin ku rola fenotîpê bi piranî raveker e, ne ku di sêwirana ceribandinên ceribandinê de arîkar bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Philip |tarîx=2009 |sernav=Extended phenotype redux. How far can the reach of genes extend in manipulating the environment of an organism? |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2658563/ |kovar=EMBO Reports |cild=10 |hejmar=3 |rr=212–215 |doi=10.1038/embor.2009.18 |issn=1469-221X |pmc=2658563 |pmid=19255576 }}</ref> == Gen û fenotîp == Fenotîp ji hêla têkiliya genan û jîngehê ve têne diyarkirin, lê mekanîzmayên her gen û fenotîpê cuda ne. Mînak fenotîpek albîno dibe ku ji ber mutasyonek di gena ku tîrosînazê kod dike ku enzîmek sereke ye bo berhemkirina melanîn de, çêbibe. Lêbelê rûbirûbûna tîrêjê UV dikare hilberîna melanîn zêde bike, ji ber vê yekê jîngeh di vê fenotîpê de jî rolek sereke dilîze. Ji bo piraniya fenotîpên aloz, mekanîzmaya bomaweyî ya rastîn nenas dimîne. Mînak bi gelemperî ne diyar e ka gen çawa şeklê hestî an guhê mirovan diyar dikin. [[Derbirîna gen]]an di diyarkirina fenotîpên zîndeweran de rolek girîng dilîze. Asta derbirîna genê dikare bandorê li fenotîpa zîndewerê bike. Mînak heke genek ku enzîmek taybetî kod dike di astên bilind de were derbirîn, zîndewer dibe ku ji vê enzîmê bêtir hilberîne û wekî encamek rûxsarek taybetî nîşan bide. Ji aliyê din ve, heke gen di astên nizm de were derbirîn, dibe ku zîndewer ji enzîmê kêm hilberîne û rûxsarek cuda nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oellrich |pêşnav=Anika |paşnav2=Smedley |pêşnav2=Damian |tarîx=2014-03-13 |sernav=Linking tissues to phenotypes using gene expression profiles |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3982582/ |kovar=Database: The Journal of Biological Databases and Curation |cild=2014 |rr=bau017 |doi=10.1093/database/bau017 |issn=1758-0463 |pmc=3982582 |pmid=24634472 }}</ref> Derbirîna genê di astên cihêreng de têne rêkxistin û bi vî rengî her ast dikare bandorê li hinek fenotîpan bike ku di nav de rêkxistina libergirtinî û piştî-libergirtinî hene. [[Wêne:Tortie-flame.jpg|thumb|Rengên pisîk ên tortoiseshell ku encama astên cihêreng ên derbîrîna genên pigmentasyonê ye ku li deverên cihêreng ên çerm in.]] Guhertinên di astên derbirîna genê dikare ji hêla gelek hokaran ve were bandor kirin, wekî şert û mercên jîngehê, çeşîddariya bomaweyî, û guhertinên epigenetîk. Van guhartinan dikarin ji hêla hokarên hawîrdorê yên wekî parêz (xwe parastina ji xwarinê), stres û rûbirûbûna madeyên jehrîn ve werin bibandor kirin û dikarin bandorek girîng li ser fenotîpeke kesane bikin. Dibe ku ji ber van hokaran, beyî ku genotîpa zîndewerê biguhere, hinek fenotîp encama guherîna derbirîna genê bin. == Fenom û fenomîk == Her çend fenotîp hemû sîfetên berçav e ku ji hêla zîndewerê ve têne nîşankirinkirin, hin caran ji bo referansa koleksiyona sîfetan, peyva fenom tê bikaranîn. Lêkolîna hevdem a koleksiyonek wiha wekî fenomîk tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mahner |pêşnav=Martin |paşnav2=Kary |pêşnav2=Michael |tarîx=1997-05-07 |sernav=What Exactly Are Genomes, Genotypes and Phenotypes? And What About Phenomes? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022519396903355 |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=186 |hejmar=1 |rr=55–63 |doi=10.1006/jtbi.1996.0335 |issn=0022-5193 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Varki |pêşnav=Ajit |paşnav2=Wills |pêşnav2=Christopher |paşnav3=Perlmutter |pêşnav3=David |paşnav4=Woodruff |pêşnav4=David |paşnav5=Gage |pêşnav5=Fred |paşnav6=Moore |pêşnav6=James |paşnav7=Semendeferi |pêşnav7=Katerina |paşnav8=Benirschke |pêşnav8=Kurt |paşnav9=Katzman |pêşnav9=Robert |tarîx=1998-10-01 |sernav=Great Ape Phenome Project? |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Sci...282..239V |kovar=Science |cild=282 |rr=239 |doi=10.1126/science.282.5387.239d |issn=0036-8075 }}</ref> Fenomîk qadek girîng a lêkolînê ye, ji ber ku ew dikare bide fêmkirin ku ka kîjan çeşîdên genomîkî bandorê li fenotîpê dike. Mirov dikare vê zanyariyê ji bo şîrovekirina tiştên wekî saxlemî, nexweşî û guncaviya peresînî bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Houle |pêşnav=David |paşnav2=Govindaraju |pêşnav2=Diddahally R. |paşnav3=Omholt |pêşnav3=Stig |tarîx=2010 |sernav=Phenomics: the next challenge |url=https://www.nature.com/articles/nrg2897 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=11 |hejmar=12 |rr=855–866 |doi=10.1038/nrg2897 |issn=1471-0064 }}</ref> Fenomîk beşek mezin a Projeya Genoma Mirovan pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Freimer |pêşnav=Nelson |paşnav2=Sabatti |pêşnav2=Chiara |tarîx=2003 |sernav=The Human Phenome Project |url=https://www.nature.com/articles/ng0503-15 |kovar=Nature Genetics |ziman=en |cild=34 |hejmar=1 |rr=15–21 |doi=10.1038/ng0503-15 |issn=1546-1718 }}</ref> Di cotkariyê de bikaranînên fenomikê hene. Mînak çeşîddariyên genomîkî yên wekî bergiriya dij hişkesalî û germahiyê dikare bi fenomîkê ve were naskirin ku zîndewerên xurt ên ku bomaweyiya wan hatiye guhertin werin çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://doi.org/10.1007/978-81-322-2172-2_13 |sernav=Phenomics: Technologies and Applications in Plant and Agriculture |paşnav=Rahman |pêşnav=Hifzur |paşnav2=Ramanathan |pêşnav2=Valarmathi |paşnav3=Jagadeeshselvam |pêşnav3=N. |paşnav4=Ramasamy |pêşnav4=Sasikala |paşnav5=Rajendran |pêşnav5=Sathishraj |paşnav6=Ramachandran |pêşnav6=Mahendran |paşnav7=Sudheer |pêşnav7=Pamidimarri D. V. N. |paşnav8=Chauhan |pêşnav8=Sushma |paşnav9=Natesan |pêşnav9=Senthil |tarîx=2015 |weşanger=Springer India |isbn=978-81-322-2172-2 |paşnavê-edîtor=Barh |pêşnavê-edîtor=Debmalya |cih=New Delhi |rr=385–411 |ziman=en |doi=10.1007/978-81-322-2172-2_13 |paşnavê-edîtor2=Khan |pêşnavê-edîtor2=Muhammad Sarwar |paşnavê-edîtor3=Davies |pêşnavê-edîtor3=Eric }}</ref><ref name="Furbank2011"/> Fenonîk dikare bibe gavek ber bi bijîşkiya şexsîkirî, bi taybetî di saxkirina bi dermankirinê de. Gava ku danegeha fenomîk bêtir daneyan bi dest dixe, agahdariya fenomîk a kesek dikare were bikaranîn ku ji bo wê kesê dermanên taybet were hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monte |pêşnav=Andrew A |paşnav2=Brocker |pêşnav2=Chad |paşnav3=Nebert |pêşnav3=Daniel W |paşnav4=Gonzalez |pêşnav4=Frank J |paşnav5=Thompson |pêşnav5=David C |paşnav6=Vasiliou |pêşnav6=Vasilis |tarîx=2014-09-01 |sernav=Improved drug therapy: triangulating phenomics with genomics and metabolomics |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4445687/ |kovar=Human Genomics |cild=8 |hejmar=1 |rr=16 |doi=10.1186/s40246-014-0016-9 |issn=1473-9542 |pmc=4445687 |pmid=25181945 }}</ref> == Lêgerînên çap-fire yên fenotîpkirin û bomaweyî == Lêgerînên bomaweyî yên çap-fire, dikarin gen an mutasyonên ku bandorê li fenotîpa zîndewerê dikin diyar bikin. Analîzkirina fenotîpên genên mutant jî dikare di diyarkirina fonksiyona genê de bibe alîkar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amsterdam |pêşnav=Adam |paşnav2=Burgess |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Golling |pêşnav3=Gregory |paşnav4=Chen |pêşnav4=Wenbiao |paşnav5=Sun |pêşnav5=Zhaoxia |paşnav6=Townsend |pêşnav6=Karen |paşnav7=Farrington |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Haldi |pêşnav8=Maryann |paşnav9=Hopkins |pêşnav9=Nancy |tarîx=1999-10-15 |sernav=A large-scale insertional mutagenesis screen in zebrafish |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC317115/ |kovar=Genes & Development |cild=13 |hejmar=20 |rr=2713–2724 |issn=0890-9369 |pmid=10541557 }}</ref> Ji ber ku genên wan bi hêsanî têne jêbirîn, di piraniya lêgerînên bomaweyî de mîkroorganîzma hatine bikaranîn. Mînak, hema bigre hemû gen di ''E.coli'' û gelek bakteriyên din de hatine jêbirin lê di heman demê de di gelek zîndewerên [[model]] ên navikrasteqîn ên wekê havêna hevirê (''Saccharomyces cerevisiae'') û havêna fizyonê (''Schizosaccharomyces pombe'') jî hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Baba |pêşnav=Tomoya |paşnav2=Ara |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Hasegawa |pêşnav3=Miki |paşnav4=Takai |pêşnav4=Yuki |paşnav5=Okumura |pêşnav5=Yoshiko |paşnav6=Baba |pêşnav6=Miki |paşnav7=Datsenko |pêşnav7=Kirill A |paşnav8=Tomita |pêşnav8=Masaru |paşnav9=Wanner |pêşnav9=Barry L |tarîx=2006-02-21 |sernav=Construction of Escherichia coli K-12 in-frame, single-gene knockout mutants: the Keio collection |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1681482/ |kovar=Molecular Systems Biology |cild=2 |rr=2006.0008 |doi=10.1038/msb4100050 |issn=1744-4292 |pmc=1681482 |pmid=16738554 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nislow |pêşnav=Corey |paşnav2=Wong |pêşnav2=Lai Hong |paşnav3=Lee |pêşnav3=Amy Huei-Yi |paşnav4=Giaever |pêşnav4=Guri |tarîx=2016-09-01 |sernav=Functional Genomics Using the Saccharomyces cerevisiae Yeast Deletion Collections |url=http://cshprotocols.cshlp.org/content/2016/9/pdb.top080945 |kovar=Cold Spring Harbor Protocols |ziman=en |cild=2016 |hejmar=9 |rr=pdb.top080945 |doi=10.1101/pdb.top080945 |issn=1940-3402 |pmid=27587784 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kim |pêşnav=Dong-Uk |paşnav2=Hayles |pêşnav2=Jacqueline |paşnav3=Kim |pêşnav3=Dongsup |paşnav4=Wood |pêşnav4=Valerie |paşnav5=Park |pêşnav5=Han-Oh |paşnav6=Won |pêşnav6=Misun |paşnav7=Yoo |pêşnav7=Hyang-Sook |paşnav8=Duhig |pêşnav8=Trevor |paşnav9=Nam |pêşnav9=Miyoung |tarîx=2010 |sernav=Analysis of a genome-wide set of gene deletions in the fission yeast Schizosaccharomyces pombe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3962850/ |kovar=Nature biotechnology |cild=28 |hejmar=6 |rr=617–623 |doi=10.1038/nbt.1628 |issn=1087-0156 |pmc=3962850 |pmid=20473289 }}</ref> Li gel keşfên din, bi lêkolînên vî awayî navnîşên genên bingehîn hatin eşkerekirin. Di van demên dawî de, lêgerînên fenotîpîkî yên çap-fire di ajalan de jî têne bikaranîn, mînak ji bo lêkolîna fenotîpên kêm famkirî yên wekî reftar. Di lêgerînek de, rola mutasyonên di mişkan de di warên wekî fêrbûn û bîranîn, çerxa rojane (rîtmîzma sîrkadiyen), bînîn (dîtin), bersivdayîna stresê û bersivdayîna handerkerên derûnî (psîkostimulantan) de hatiye lêkolîn kirin. '''Çêbûna mutasyonan (mutagenez) û lêgerînên fenotîpî yên çap-fire ji bo koendama demarê û raftarên mişkan.''' {| class="wikitable" !Qada Fenotîpê !Lêkolîn !Nîşe !Paketa nermalavê |- |Rîtma sîrkadiyan |Reftara çerxa bezê | |ClockLab |- |Fêrbûn û bîranîn |Demîngirtina tirsê |Nîşandana cemidandinê ya li ser bingeha vîdyoyê |FreezeFrame |- |Nirxandina pêşîn |Çalakiya qada vekirî û labîrenta bilind |Danasîna lêgerînê ya li ser bingeha vîdyoyê |LimeLight |- |Bersiva psîkostimulant |Reftara hîperlokomosyonê |Şopandina reftarê ya li ser bingeha vîdyoyê |BigBrother |- |Bînîn |Electroretinogram û wênekêşiya Fundus | |L. Pinto û hevalên wî |} Ev ezmûn bi weçeyên (nifş) mişkên ku tûşê ''ENU'' an jî ''N-ethyl-N-nitrosourea'' bûne, hatiye sazkirin. Ev made mutajenek bi hêz e û dibe sedema [[Mutasyona xalî|mutasyonên xalî]]. Mişk derbarê fenotîpiyê de ji bo guhertinên di warên reftarên cihêreng de hatine lêgerînkirin ku hejmara mişkên bi gumana mutantbûyî ne were dîtin. Dûv re mişkên bi gumana mutantbûyî ji bo destnîşankirina şêwaza bomaweyiyê û amadekirina nexşeya mutasyonan bibin alîkar, di warê bomaweyê de tên ezmûnkirin. Bi nexşekirin, klonkirin (kopîkirin) û nasînkirina wê, mutasyon dikare were destnîşankirin ka genek nû temsîl dike an na. {| class="wikitable" !Qada fenotîpê !Pêşniyarên ENU !Mutantên pêbawer !Xêzên mutant ên potatîv !Mutantên pejirandî |- |Nirxandina giştî |29860 |80 |38 |14 |- |Fêrbûn û bîranîn |23123 |165 |106 |19 |- |Bersiva psîkostimulant |20997 |168 |86 |9 |- |Bersiva neuroendokrîn a stresê |13118 |126 |54 |2 |- |Bînîn |15582 |108 |60 |6 |} Van ezmûnan destnîşan kirine ku mutasyonên di gena rodopsîn de bandor li binînê dike û tewra dikare di mişkan de bibe sedema xirabûna [[tore]]yê (retîna). Guherîna heman [[asîda amînî]] di mirov de dibe sedema korbûna bomaweyî. Ev rewş nîşan dide ka fenotîpkirina ajalan çawa dikare ji bo teşxîstina bijîjkî û dibe ku dermankirinê agahî bide. == Bingeha peresînî ya fenotîpê == Cîhana ARN qonaxek pêş-xaneyî ya hîpotezkirî ye ku di dîroka peresîna jiyana li ser rûyê erdê de molekulên ARN-yê yên xwe-duhendeber berî peresina [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û proteînan zêde bûne. Pêkhateya sêdûrî ya pêçandî ya molekula ARN ya yekem ku xwedan çalakiya rîbozîmê ye û rê li ber hilweşînê digire, dibû fenotîpa yekem û rêzeya nukleotidê ya yekem molekula ARN-yê ku xwe kopî dike, dibû genotîpa resen. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Genetîk]] 3gy3zz9ku1i9mnsqux5alll2pdf6o34 0 141209 2083434 1892757 2026-08-03T00:47:41Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = siyasetmedar | wêne = YeşilSol 442 kopya (cropped).jpg | }} '''Tuncer Bakırhan''' (jdb. 1970, [[Cilawûz]], [[Qers]], [[Bakurê Kurdistanê]]) aborînas û siyasetmedarekî kurde û serokê berê ya [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (DEHAP) û şaredarê berê ya [[Sêrt]]ê bû. Tuncer Bakirhan li gel [[Tülay Hatimoğulları Oruç]] re hevserokê îro yê [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Partî) e. == Jînenîgarî == Tuncer Bakırhan di sala 1970an de li gundê Gamira navçeya [[Cilawûz]] a bi ser parêzgeha [[Qers (parêzgeh)|Qersê]] ve hatiye dinyaye. Xwendina xwe ya seretayî û navîn li Qersê xwendiye û li [[Zanîngeha Uludağê]] Beşa Aborî û Yekineyên Îdarî xwendiye. Di dema xwendekariya xwe yê zanîngehê de li Fakulteya Aboriyê ya Zanîngeha Uludagê xebatên xwe yên siyasî di dema xwendina xwe yê zanîngehê didomîne. Di vê heyamê de bi hinceta propagandaya PKKê ji aliyê dadgeha tirk ve cezayê girtîgehê lê tê birîn û di girtîgehê de dimîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/tuncer-bakirhan/biyografisi/ |sernav=Tuncer Bakırhan Kimdir? - Tuncer Bakırhan Hayatı ve Biyografisi |malper=Haberler |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> == Kariyera siyasî == Tuncer Bakırhan di sala 1989an de dest bi tevlîbûna nava baskê ciwanan ê [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) dike û di hilbijartina herêmî ya 1999an de bûye namzetê [[Qers (parêzgeh)|Qersê]] lê di vê hilbijartinê de nayê hilbijartin. Paşê ji bo parêzgeha Qersê wek serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) hatiye hilbijartin. Piştî ku HADEP di sala 2003an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin Bakırhan tevlî [[Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP) ê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/tuncer-bakirhan-kurtlerin-yuzyillik-yalnizligi-sona-eriyor-159992 |sernav=Tuncer Bakırhan: Kürtlerin Yüzyıllık Yalnızlığı Sona Eriyor |malper=bianet.org |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di hezîrana sala 2003an de di duyemîn kongreya partiyê ya awarte de wekê serokê DEHAPê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/1990-dan-bugune-hep-ten-dtp-ye-kurtlerin-zorlu-siyaset-mucadelesi-117387 |sernav=1990'dan Bugüne, HEP'ten DTP'ye Kürtlerin Zorlu Siyaset Mücadelesi |malper=bianet.org |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di hilbijartinên parlameterî ya sala 2002an de partiya wî li herêma xwe ya hilbijartinê herî zêde deng wergirt lê ji ber ku partiyê benda hilbijartin a giştî derbas nabe parlamenterên partiyê nayên hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/secim-2002/kars-ili-secim-sonuclari |sernav=Kars Seçim Sonuçları Genel Seçim Sonuçları - 2002 |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni |tarîx=2023-10-17 |malper=Yeni Şafak |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref><ref name=":0"/> Di bin serokatiya wî de, partiyê kampanyayeke aştiyê ji bo nakokiyên di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyê de da destpêkirin û wî daxwaza efûyeke giştî ji bo endamên PKKê dike ku siyasetmedarên ku bi hinceta PKKê hatibûn girtin bi hêsanî beşdarî proseya siyasî bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The goat and the butcher: nationalism and state formation in Kurdistan-Iraq since the Iraqi war |url=https://archive.org/details/goatbutchernatio0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert William |tarîx=2005 |weşanger=Mazda publish |isbn=978-1-56859-186-5 |series=Kurdish studies series |cih=Costa Mesa ( Calif.) }}</ref> Piştî [[DEHAP]] di mijdara sala 2005an de xwe fesh dike û pişt re jî tevlî Partiya Civaka Demokratîk (DTP) dibe Bakırhan dibe cîgirê serokê DTPê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/46fa5375c.html |sernav=Refworld {{!}} Turkey: Situation and treatment of members, supporters and sympathizers of the Democratic Society Party (DTP) (2006-2007) |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78844.htm |sernav=Turkey |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di hilbijartinên herêmî yên 2009an de dibe namzetê DTPê yê navçeya [[Esenyurt]]a [[Stembol]]ê lê neyê hilbijartin. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2014an de ji bo [[Şaredariya Sêrtê]] ya [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/yerel-secim-2014/siirt-ili-secim-sonuclari |sernav=Siirt Seçim Sonuçları – Yerel Seçim Sonuçları Siirt Yerel Seçim sonuçları |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni |tarîx=2023-10-17 |malper=Yeni Şafak |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di mijdara sala 2016an de ji aliyê wezareta karên hundira tirk ve wezîfeya wî jê tê sitandin û di heman rojê de tê binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/almost-all-party-chairs-served-jail-term-186048 |sernav=Almost All Party Chairs Served Jail Term |malper=bianet.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di 16ê kanûna 2016an de ji aliyê dadgeha tirk ve hat girtin û di tîrmeha sala 2018an de bi hinceta endamtiya PKKê û propagandaya PKKê 10 sal cezayê girtîgehê lê tê birîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9211-20181505 |sernav=VIET NAM: ACTIVIST GIVEN DISGRACEFUL 12-YEAR JAIL SENTENCE MUST BE RELEASED |malper=Human Rights Documents Online |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Beriya ku bê berdan 2 sal û 11 meh di girtîgeha de dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.duvarenglish.com/top-europe-rights-court-fines-turkey-over-kurdish-ex-mayor-tuncer-bakirhans-imprisonment-news-58813 |sernav=Top Europe rights court fines Turkey over Kurdish ex-mayor's imprisonment |paşnav=English |pêşnav=Duvar |tarîx=2021-09-14 |malper= |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] di îlona sala 2021an de ji ber girtina Bakirhan 10 hezar euro cezayê diravî li dewleta tirk dibire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng-press?i=003-7116033-9638381 |sernav=HUDOC - European Court of Human Rights |malper=hudoc.echr.coe.int |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di hilbijartinên parlamenê ya gulana sala 2023an de ji bo parlementerê Partiya Çep a Kesk (YSP) (DEM Partiya niha) ya [[Sêrt]]ê wekî parlamenter hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/siirt-ili-secim-sonuclari |sernav=Siirt Election Results - 2023 General Elections Siirt Vote Shares {{!}} LIVE |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni |tarîx=2023-10-17 |malper=Yeni Şafak |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> Di 15ê cotmeha sala 2023an de ligel [[Tülay Hatimoğulları Oruç]] re wekê hevseroka [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Partî) hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/hedep-es-genel-baskanlarini-secti-tulay-hatimogullari-oruc-ve-tuncer-bakirhan/ |sernav=HEDEP eş genel başkanlarını seçti: Tülay Hatimoğulları Oruç ve Tuncer Bakırhan - Diken |tarîx=2023-10-15 |malper=www.diken.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-10-17 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Kesên ji Qersê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Sêrtê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] 0ldv1fxqaou5wmn6i3rj6he8mpym2h8 0 141228 2083488 2068664 2026-08-03T04:39:17Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083488 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Acîn''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Avabûnên 2011an li Îranê]] dk56me61p93u6d05msf8485fjqtsvde 2083491 2083488 2026-08-03T06:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083491 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Acîn''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2011an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] stoanh5cfbg7wtc2deaj737m4rbcjq4 0 151039 2083384 1780059 2026-08-03T00:05:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083384 wikitext text/x-wiki '''Entropî''', têgehek zanistiyê ye ku bi gelemperî bi rewşek tevlihevî (kaotîk), bêserûberî an nediyariyê ve girêdayî ye. Peyv û têgeh di warên cihêreng de hatiye bikar anîn ku ji bo termodinamîkên klasîk, cihê ku ew yekem car tê nas kirin heya ravekirina mîkroskopî ya xwezayê, ji fizîka îstatîstîkî heya prensîbên teoriya agahdariyê hatiye bikaranîn. Têgeh di kîmya û fîzîkê de, di pergalên biyolojîkî û têkiliya wan ê bi jiyanê re, di kozmolojî, aborî, civaknasî, zanistiya hewayê, guheztina avhewa û pergalên agahdariyê de, tevî veguheztina agahdariya di têlefonê de di bikaranînên berfireh de hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wehrl |pêşnav=Alfred |tarîx=1978-04-01 |sernav=General properties of entropy |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.50.221 |kovar=Reviews of Modern Physics |cild=50 |hejmar=2 |rr=221–260 |doi=10.1103/RevModPhys.50.221 }}</ref> Entropî di zagona duyemîn a termodinamîkê de têgeheke navendî ye ku dibêje ku entropiya pergalek veqetandî ya ku ji pêşveçûna spontan maye, bi demê re nikare kêm bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fox |pêşnav=Robert |tarîx=1981 |sernav=The tragicomical history of thermodynamics 1822–1854 |url=http://dx.doi.org/10.1016/0160-9327(81)90144-7 |kovar=Endeavour |cild=5 |hejmar=4 |rr=177 |doi=10.1016/0160-9327(81)90144-7 |issn=0160-9327 }}</ref> Wekî encamek, pergalên veqetandî ber bi hevsengiya termodnamîk ve pêşve diçin ku entropiya herî zêde ye. Encama zagona duyemîn a termodinamîkê ev e ku hinek pêvajo nayên vegerandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The kind of motion we call heat: a history of the kinetic theory of gases in the 19th century |paşnav=Brush |pêşnav=Stephen George |tarîx=1986 |weşanger=North Holland |isbn=978-0-444-87009-4 |series=North-Holland personal library |cih=Amsterdam Oxford New York }}</ref> Têgeha termodinamîkê ji hêla zanyar û endezyarê skotlandî [[William Rankine]] ve di sala 1850an de bi navên fonksiyona termodnamîkê û potansiyela germahiyê hatiye binav kirin. Di sala 1865an de, fîzîknasê alman [[Rudolf Clausius]] ku yek ji damezrînerên sereke yê qada termodinamîkê ye, entropiyê wekî rêjaya germahiya herî biçûk a bêdawî ku veduguhere germê, pênase kiriye. Wî di destpêkê de entropiyê wekî veguherîna-naverok a bi almanî ''Verwandlungsinhalt'' binav kir û paşê jî têgeha entropî ji peyveke yewnanî ji bo veguherînê çêkir. Fîzîknasê awistiryayî [[Ludwig Boltzmann]] entropiyê wekî pîvana hejmara pêkhateyên mîkroskopî yên gengaz an jî rewşa atomên takekesî û molekulên pergalekê ku bi rewşa makroskopî ya pergalê re tevdigerin, rave kiriye. Wî bi vî rengî têgeha tevliheviya îstatîstîkî û dabeşkirina îhtîmalê xist nav qadek nû ya termodinamîkê ku jê re mekanîka îstatîstîkî tê gotin û têkiliyek di navbera danûstendinên mîkroskopî de dibîne ku li ser mîhengek navînî diguhere. Li ser tevgera makroskopî ya çavdêrîkirî û di forma zagonek logarîtmîkî ya hêsan de, bi domdariya hevsengiyê, domdariya Boltzmann ku ji bo Pergala Yekîneyên Navneteweyî ya nûjen (SI) bûye yek ji berdewamên gerdûnî yên diyarker. Di sala 1948an de, zanyarê Bell Labs Claude Shannon, têgehên statîstîkî yên wekhev ên pîvandina nezelaliya mîkroskopî û pirjimariyê ji bo pirsgirêka windabûna rasthatî ya agahdariyan di nîşanên telekomunikasyonê de pêşve xistin. Li ser pêşniyara John von Neumann, Shannon navê vê agahî ya wendakirî bi heman rengî bi karanîna wî di mekanîka îstatîstîkî de wekî entropî bi nav kir û qada teoriya zanyariyê de da destpêkirin. Ev ravekirin wekî pênaseyeke gerdûnî ya têgeha entropiyê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A farewell to entropy: statistical thermodynamics based on information |url=https://archive.org/details/farewelltoentrop0000benn |paşnav=Ben-Naim |pêşnav=Arieh |tarîx=2009 |weşanger=World Scientific |isbn=978-981-270-706-2 |çap=Repr |cih=New Jersey, NJ }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çendaniyên fizikî]] [[Kategorî:Entropî| ]] mdi8bt1vi6srmnqtfx9w1pjatbptr52 2 156563 2083500 2083071 2026-08-03T08:21:04Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2083500 wikitext text/x-wiki == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-01T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-31T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-30T12:31:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-30T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-28T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082123 Qeydên kevn]''' akk2o71rqmlrpdaj0dkkc7i24xf4i4e 0 181615 2083323 2057095 2026-08-02T22:57:54Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083323 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Lange-MigrantMother02.jpg|thumb|Dê û zarokên Okie ku di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî ji ji ber bahoza tozê ya Dust Bowl neçar mane ku cihwarên xwe biterikînin.]] [[Wêne:Kosovo-metohija-koreni-duse004.jpg|thumb|Di dema Şerê Kosovayê de penaberên Sirb û penaberên din ên ku albanî nînin. Serbîstan welatê Ewropayê ye ku hejmara herî zêde yê penaber û koçber lê dijîn.]] '''Kesên jicihûwarkirî yên navxweyî''' cûreyeke koçberiyê ye ku ji ber sedemên cihêreng kes ku neçar dimînin ji bajarê xwe derdikevin û di nav sinorên welatê xwe de dimînin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/us/about-unhcr/who-we-protect/internally-displaced-people |sernav=Internally Displaced People |malper=UNHCR US |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en-us }}</ref> Ev koma jicihwarkirî her çend ew nekevin nav pênaseyên qanûnî yên penaberiyê lê bi gelemperî wekî penaber têne binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ijrcenter.org/refugee-law/ |sernav=Asylum & the Rights of Refugees |malper=International Justice Resource Center |tarîx=2012-10-10 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Di dawiya sala 2014an de hatiye texmîn kirin ku li seranserê cîhanê 38.2 milyon koçber hene ku ji sala 1989an û vir ve ev cureya koçberiyê gihiştiye asta herî bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.internal-displacement.orgundefined/ |sernav=Global Internal Displacement Database |malper=IDMC - Internal Displacement Monitorning Centre |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2024 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an li [[Bakurê Kurdistanê]] 9,3 milyon kes ji cihwarên xwe bûne û koçê bajarên li deverên din ên Tirkiyê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iktisatvetoplum.com/batiya-kurt-gocu-ve-g-doguyu-kalkindirma-soylemi/ |sernav=Batı’ya Kürt Göçü ve G.Doğu’yu Kalkındırma Söylemi… – Mustafa Sönmez (İTD 31-32) |malper=İktisat ve Toplum Dergisi |tarîx=2013-06-01 |roja-gihiştinê=2024-08-15 |ziman=tr |paşnav=İktisat ve Toplum Dergisi |pêşnav= |paşnav2=yapın |pêşnav2= }}</ref> Li gorî daneyên 3ê gulana sala 2022an jî welatên ku herî zêde nifûsa wan di nav welêt de ji cihwarên xwe bûne ev in: [[Ûkrayna]] (8 milyon),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2022/0945/mir01.php |sernav=Мировые новости |malper=www.demoscope.ru |roja-gihiştinê=2024-03-18 |roja-arşîvê=2024-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241126150643/https://www.demoscope.ru/weekly/2022/0945/mir01.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/news/news-releases/unhcr-ukraine-other-conflicts-push-forcibly-displaced-total-over-100-million |sernav=UNHCR: Ukraine, other conflicts push forcibly displaced total over 100 million for first time |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iom.int/news/needs-growing-over-8-million-internally-displaced-ukraine |sernav=Needs Growing for Over 8 Million Internally Displaced in Ukraine |malper=International Organization for Migration |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Sûrî|Sûriye]] (7,6 milyon), Etiyopya (5,5 milyon),<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/response-internal-displacement-ethiopia-fact-sheet-january-march-2022 |sernav=Response to Internal Displacement in Ethiopia Fact Sheet - January to March 2022 - Ethiopia {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-05-19 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Komara Demokratîk a Kongoyê]] (5,2 milyon),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrc.no/global-figures/ |sernav=Global displacement figures 2023 |malper=NRC |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Kolombiya]] (4,9 milyon), Yemen (4,3 milyon),<ref>{{Jêder-malper |url=https://reporting.unhcr.org/operational/operations/yemen |sernav=Yemen |malper=Global Focus |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Efxanistan]] (3,8 milyon),<ref>{{Jêder-malper |url=https://reporting.unhcr.org/operational/situations/afghanistan-situation |sernav=Afghanistan situation |malper=Global Focus |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Iraq]] (3,6 milyon), [[Sûdan]] (2,2 milyon), [[Sûdana Başûr]] (1,9 milyon), [[Pakistan]] (1,4 milyon), [[Nîjerya]] (1,2 milyon) û [[Somalya]] (1,1 milyon).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/unhcr-global-trends-2014 |sernav=UNHCR Global Trends 2014 |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> [[Neteweyên Yekbûyî]] û UNHCR bi rêya Navenda Çavdêriya Jicihkirina Navxweyî ku navenda saziyê li Jenevê ye, piştgiriya çavdêrîkirin û analîza li ser bêwarên li seranserê cîhanê dikin.<ref name=":0" /> == Pênasekirin == Digel pênaseya 'penaberiyê' li gorî Peymana Penaberan a sala 1951ê pênaseyek derbasdar heye, pênaseyek qanûnî ya gerdûnî ya mirovên jicihwarkirî tune ye; li seranserê cihanê tenê peymanek herêmî ji bo welatên Afrîkayê bi navê Peymana Kampala heye. Lêbelê raporek Neteweyên Yekbûyî, Prensîbên Rêvebir li ser Jicihwarkirina navxweyî ev pênase bikar aniye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unocha.org/ |sernav=OCHA |malper=www.unocha.org |tarîx=2024-03-18 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> <blockquote>kes an komên ku neçar bûne yan jî mecbûr mane ku birevin yan jî mal û cihên rûniştina xwe biterikînin, bi taybetî ji ber yan jî ji bo dûrketina ji bandorên şerê çekdarî, rewşên tundiya giştî, binpêkirina mafên mirovan yan jî karesatên xwezayî yan jî karesatên ku ji aliyê mirovan ve hatine çêkirin û kesên ku ji nav sinorên dewletî yên naskirî yên navneteweyî derbas nekirine.</blockquote> Digel ku jor du hêmanên girîng ên jicihwarkirina navxweyî (bi zorê û tevgera navxweyî/hundirîn) tekez dike, li cihê pênaseyek hişk, prensîbên Rêbertî "nasnameyek raveker a kategoriya kesên ku hewcedariyên wan di prensîbên Rêbertiyê de ne" rave dikin. Bi vî awayî, belge "bi rastî ber bi nermbûnê ve diçe ne ji rastbûna qanûnî", ji ber ku peyvên "bi taybetî" destnîşan dikin ku sedemên jicihwarkirinê ne temam e. Lêbelê wekî ku Erin Mooney destnîşan kiriye, "statîstîkên gerdûnî yên li ser jicihwarkirina navxweyî bi gelemperî tenê koçberên ku ji ber pevçûn û binpê kirinên mafên mirovan ji holê rabûne têne dîtin. Her wiha di lêkolîneke dawî de tê pêşniyarkirin ku têgîna penaberên navxweyî hinek tengtir were pênasekirin û bi kesên ji ber şîdetê koçber bûne bê sinorkirin." Her çend nakokî bi giştî li ser sedema bingehîn a bêwarên berê be jî, ev nerîn êdî keniv bûye ji ber ku karesatên xwezayî û guherîna avhewa ya bi despêka-hêdî di van salên dawî de bûne sedema sereke ya jicihwarkirina navxweyî. Ji ber vê yekê, ji ber ku di statîstîkan de têne tomar kirin, bi giştî zêdetir bala xwe didin penaberên jicihwarkirî yên bandorên neyînî yên avhewayê. Ji ber vê yekê, tevî sedemên ne temamkirî yên jicihwarkirina navxweyî, gelek penaberên jicihwarkirî wek kesên ku wekî penaber werin pênase kirin, ger ev kes sinorek navneteweyî derbas bikin, tê pênaskirin. == Hêjmara giştî ya penaberên navxweyî == Ji ber ku nifûs ne domdar e, ji bo amarên giştî pir zehmet e ku meriv hejmarên rast ji bo kesên jicihwarkirî yên hundurîn were bidestxistin. Dibe ku penaberên navxweyî vedigerin malên xwe dema ku yên din direvin û yên din dikarin dem bi dem vegerin kampên penaberên navxweyî ku sûdê ji alîkariyên mirovî werbigirin. Digel ku rewşa bêwarên li kampên mezin ên mîna Kampa Darfurê ku li rojavayê Sûdanê ye, bi awayekî baş tê ragihandin ku pir zehmet e ku mirov rewşa bêwarên ku direvin bajarok û bajarên mezin binirxîne. Ji bo gelek mînakan hewce ye ku hejmarên fermî bi agahdariya zêde ya ku ji rêxistinên mirovahî yên operasyonê yên li ser erdê hatine wergirtin were temam kirin. Ji ber vê yekê, divê 24.5 milyon wekî texmînek were hesabkirin. Wekê din, piraniya hejmarên fermî bi tenê kesên ku ji ber pevçûnan an karesatên xwezayî jicihwar bûne hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.internal-displacement.org/assets/publications/2007/2007-global-overview2006-global-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-03-18 |roja-arşîvê=2014-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140506182020/http://www.internal-displacement.org/assets/publications/2007/2007-global-overview2006-global-en.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Penaberên navxweyî ku ji ber pêşveçûnê têne derxistin pir caran di nirxandinan de nayên kirin. Tê texmînkirin ku di navbera ji sedî 70 û 80 ji hêjmara hemî koçberan jin û zarok in.<ref name=":3"/> Di sala 2010an de dihat texmînkirin ku %50 ji mirovên jicihwarkirî û penaberên navxweyî li deverên bajarî bûn ku gelek ji wan demek demdirêj e ku jicihwarên xwe koç bûne û îhtimaleke kêm heye ku ev kes careke din dîsa vegerin malên xwe. Lêkolînek ku di sala 2013an de hatiye lêkolînkirin diyar kir ku ev kesên jicihwariyên bajarî yên demdirêj ji hêla arîkariyên navneteweyî ve ji ber ku rêveberiyên navneteweyî di dîrokê de tenê bal kişandiye ser jicihwarkirina gundan, ji aliyê rêveberiya navneteweyî ve zêde hatine paşguh kirin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.odi.org.uk/publications/7533-sanctuary-city-responses-protracted-urban-displacement |sernav=Sanctuary in the city? Reframing responses to protracted urban displacement {{!}} Publication {{!}} Overseas Development Institute (ODI) |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203033000/http://www.odi.org.uk/publications/7533-sanctuary-city-responses-protracted-urban-displacement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolîn amaje dike ku ev jicihwarkiriyên bajarî ya demdirêj pêdivî bi guhertinek bingehîn ji bo kesên malavaniyên ku penaberan licihwarên xwe bicihkirine bê kirin. Ew destnîşan dikin ku ji nû ve sererastkirina bendên ji bo jicihwarkirina bajaran û di heman demê de aktorên mafên mirovan û pêşkevtinê û hikûmetên herêmî û neteweyî jî beşdar bibin.<ref name=":2" /> === Nifûsa penaberên navxweyî ya herî dawî === Tabloya jêrîn lîsteya welat û herêman li gorî hejmara Kesên Jicihwarkirî yên navxweyî ye. Li gorî Navenda Çavdêriya Jicihwarkirina Navxweyî (IDMC), hejmarên jicihwarkirina navxweyî hejmara tevgerên bi darê zorê yên di nav sînorên welatê wan de ku di nav salekê de hatine tomar kirin û dibe ku hêjmara kesên ku ji carekê zêdetir ji cih û warên xwe bûne jî di lîsteyê de hebin. Hejmara giştî ya bêwaran tomarek hemdemî ye ku ji hemû kesên ku di dawiya salê de di nav jicihwarkirina navxweyî de dijîn û bi giştî hejmara bêwarên şer û awareyên karesatê ne. {| class="wikitable sortable col1left" style="text-align: right" |+Daneyên Navenda Çavdêriya Jicihwarkirina Navxweyî (IDMC) (2022)<ref name=":1">{{Jêder-malper |sernav=Global Internal Displacement Database |url=https://www.internal-displacement.org/database/displacement-data |roja-gihiştinê=2024-02-03 |malper=IDMC - Internal Displacement Monitoring Centre |ziman=en }}</ref> ! width=200pt |Welat / Herêm ! width=150pt |Pevçûn Jicihwarkirinên Navxweyî ! width=150pt |Koçberên ji ber pevçûnan ! width=150pt |Karesata Jicihwarkirina Navxweyî ! width=150pt |Koçberên karesatê ! width=200pt |Bi tevahî koçber |- |Efxanistan |32.000 |3.444.000 |220.000 |2.482.000 |5.926.000 |- |Albanya | | |320 | | |- |Cezayîr | | |2.000 |1.500 |1.500 |- |Samoaya Amerîkî | | |59 |26 |26 |- |Angola | | |1.800 | | |- |Arjentîn | | |730 | | |- |Ermenistan |7.600 |8.400 | | |8.400 |- |Awistralya | | |17.000 |9.900 |9.900 |- |Azerbaycan | |659.000 |190 | |659.000 |- |Bengladeş |560 |427.000 |1.524.000 |8.600 |435.600 |- |Belçîka | | |100 | | |- |Belîze | | |5.100 |820 |820 |- |Benîn |1.200 |1.200 |6.900 |6.900 |8.100 |- |Bolîvya | | |3.000 |650 |650 |- |Bosniya û Herzegovîna | |91.000 |78 |58 |91.058 |- |Brezîl |5.600 |5.600 |708.000 |44.000 |49.600 |- |Bulgaristan | | |900 |14 |14 |- |Burkîna Faso |438.000 |1.882.000 |2.400 | |1.882.000 |- |Burundî |600 |8.500 |13.000 |67.000 |75.500 |- |Kamboca | | |28.000 |3.900 |3.900 |- |Kamerûn |139.000 |987.000 |66.000 |23.000 |1.010.000 |- |Kanada | | |15.000 |280 |280 |- |Komara Navendî ya Afrîkayê |290.000 |516.000 |77.000 | |516.000 |- |Çad |80.000 |300.000 |158.000 | |300.000 |- |Şîlî | | |1.500 |1.500 |1.500 |- |Çîn | | |3.632.000 |146.000 |146.000 |- |Kolombiya |339.000 |4.766.000 |281.000 |41.000 |4.807.000 |- |Kongo | |27.000 |42.000 |201.000 |228.000 |- |Giravên Cook | | |7 | | |- |Kosta Rîka | | |1.600 | | |- |Peravên Diranfîl | |302.000 |2.500 | |302.000 |- |Krowatya | | |100 |38 |38 |- |Kûba | | |90.000 | | |- |Qibrîs | |246.000 |54 | |246.000 |- |Komara Demokratîk a Kongoyê |4.004.000 |5.686.000 |423.000 |283.000 |5.969.000 |- |Danîmarka | | |20 | | |- |Cîbûtî | | |6.100 | | |- |Komara Domînîk | | |54.000 |7.900 |7.900 |- |Ekwador | | |6.400 |2.200 |2.200 |- |El Salvador |73.000 |52.000 |4.600 | |52.000 |- |Eswatînî | | |360 |360 |360 |- |Etopya |2.032.000 |3.852.000 |873.000 |717.000 |4.569.000 |- |Fîjî | | |4.800 |400 |400 |- |Fînlenda | | |8 | | |- |Fransa | | |45.000 |44 |44 |- |Polîneziya Fransî | | |17 | | |- |Gambiya |7.800 |5.600 |7.000 | |5.600 |- |Gurcistan | |308.000 |430 |31.000 |339.000 |- |Almanya | | |630 | | |- |Gana | | |2.700 |5.900 |5.900 |- |Yewnanistan | | |710 |60 |60 |- |Guadeloupe | | |140 | | |- |Guatemala |5 |242.000 |74.000 |7.900 |249.900 |- |Gîneya Rojbendî | | |340 | | |- |Guyana | | |120 | | |- |Haîtî |106.000 |171.000 |15.000 |24.000 |195.000 |- |Hondûras |260 |247.000 |46.000 |3.900 |250.900 |- |Hong Kong | | |330 | | |- |Îslenda | | |56 | | |- |Hindistan |1.000 |631.000 |2.507.000 |32.000 |663.000 |- |Îndonezya |7.100 |72.000 |308.000 |68.000 |140.000 |- |Îran | | |42.000 |390 |390 |- |Iraq |32.000 |1.169.000 |51.000 |69.000 |1.238.000 |- |Îrlenda | | |26 | | |- |Îsraêl |1.100 | | | | |- |Îtalya | | |4.100 |300 |300 |- |Japon | | |51.000 |45.000 |6.000 |- |Qazaxistan |120 |120 |4.000 |14 |134 |- |Kenya |15.000 |30.000 |318.000 |373.000 |403.000 |- |Kosova | |16.000 |120 | |16.000 |- |Kuweyt | | |14 | | |- |Qirgizistan |166.000 |4.000 |1.700 |4 |4.004 |- |Laos | | |560 |560 |560 |- |Latviya | | |27 | | |- |Libnan | | |35 | | |- |Lîbya |360 |135.000 | | |135.000 |- |Madagaskar | |2.800 |291.000 |68.000 |70.800 |- |Malawî | | |297.000 | | |- |Malezya | | |156.000 |680 |680 |- |Maldîves | | |370 | | |- |Malî |154.000 |380.000 |24.000 |32.000 |412.000 |- |Giravên Marşal | | |28 |28 |28 |- |Morîtanya | | |23.000 |23.000 |23.000 |- |Morîtyûs | | |140 | | |- |Mayotte | |8 | | |8 |- |Meksîk |9.200 |386.000 |11.000 |3.600 |389.600 |- |Mongolya | | |75 |75 |75 |- |Maroko | | |9,500 | | |- |Mozambîk |283.000 |1.030.000 |113.000 |127.000 |1.157.000 |- |Myanmar |1.006.000 |1.498.000 |13.000 |3.000 |1.501.000 |- |Nepal | | |93.000 |58.000 |58.000 |- |Nû Kaledonya | |150 |170 | |150 |- |Nû Zelanda | | |2.800 |150 |150 |- |Nîkaragûa | |77 |16.000 |11 |88 |- |Nîjer |101.000 |372.000 |248.000 |5.100 |377.100 |- |Nîjerya |148.000 |3.646.000 |2.437.000 |854.000 |4.500.000 |- |Koreya Bakur | | |200 | | |- |Makedonyaya Bakur | |110 | | |110 |- |Norwêc | | |170 | | |- |Oman | | |45 | | |- |Pakistan |680 |21.000 |8.168.000 |1.025.000 |1.046.000 |- |Filistîn |1.800 |12.000 |250 | |12.000 |- |Panama | | |460 | | |- |Papûa Gîneya Nû |64.000 |94.000 |9.600 |190 |94.190 |- |Perû | |73.000 |24.000 |29.000 |102.000 |- |Filîpîn |123.000 |102.000 |5.453.000 |533.000 |635.000 |- |Portûgal | | |4.500 |3 |3 |- |Porto Rîko | | |49.000 |58 |58 |- |Romanya | | |160 | | |- |Rûsya |7.100 |7.500 |2.700 |28 |7.528 |- |Riwanda | | |7.800 |3.600 |3.600 |- |Samoa | | |14 | | |- |São Tomé û Principe | | |240 | | |- |Senegal | |8.400 |12.000 |460 |8.860 |- |Serbistan | |195.000 |1 | |195.000 |- |Sierra Leone | |3.000 |800 | |3.000 |- |Slovenya | | |500 | | |- |Giravên Solomon | |1.000 |11 |11 |1,011 |- |Somalî |621.000 |3.864.000 |1.152.000 | |3.864.000 |- |Afrîkaya Başûr | | |62.000 |220 |220 |- |Koreya Başûr | | |30.000 |5.100 |5.100 |- |Sûdana Başûr |337.000 |1.475.000 |596.000 |665.000 |2.140.000 |- |Spanya | | |31.000 |10 |10 |- |Srî Lanka | |12.000 |11.000 |23 |12,023 |- |St. Lûkya | | |560 | | |- |St. Vînsint û Gronûdîs | | |3 |3 |3 |- |Sûdan |314.000 |3.553.000 |105.000 |227.000 |3.780.000 |- |Sûrînam | | |1.500 | | |- |Swîsre | | |66 |4 |4 |- |Sûrî |171.000 |6.865.000 |21.000 | |6.865.000 |- |Taywan | | |1.700 | | |- |Tacîkistan | | |260 |18 |18 |- |Tanzanya | | |4.200 |2.200 |2.200 |- |Taylenda | |41.000 |22.000 |680 |41.680 |- |Togo |2.300 |2.300 |16.000 |4.700 |7.000 |- |Tonga | | |2.400 |260 |260 |- |Trinîdad û Tobago | | |40 |7 |7 |- |Tûnis | | |2.000 | | |- |Tirkiye | |1.099.000 |6.900 |52 |1.099.052 |- |Giravên Turks û Kaîkos} | | |160 | | |- |Ûganda |2.000 |4.800 |34.000 |38.000 |42.800 |- |Ûkrayna |16.870.000 |5.914.000 |1 | |5.914.000 |- |[[Keyaniya Yekbûyî]] | | |1.900 |80 |80 |- |[[Dewletên Yekbûyî]] | | |675.000 |543.000 |543.000 |- |Ûrûgay | | |800 | | |- |Ûzbêkistan | | |170 | | |- |Vanûatû | | |390 | | |- |[[Venezuela]] | | |13.000 |9.900 |9.900 |- |Viyetnam | | |353.000 |2.200 |2.200 |- |Yemen |276.000 |4.523.000 |171.000 | |4.523.000 |- |Zambiya | | |3.600 |3.600 |3.600 |- |Zîmbabwe | | |1.300 | | |- !Giştî !28.270.385 !61.476.565 !32.541.165 !8.978.169 !70.454.734 |} === Nifûsa penaberên navxweyî ya dîrokî === Li gorî UNHCR li welat û herêman hêjmara kesên jicihwarkirî yên navxweyî yên di navbera salên 2007 û 2014an de. {| class="wikitable sortable" !Welat/herêm !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 |- |Efxanistan |129.300 |153.700 |230.700 |297,100 |351.900 |447.500 |486.300 |631.300 |- |Azerbêycan |686.600 |686.600 |603.300 |586.000 |592.900 |599.200 |600.300 |609.000 |- |Bosna û Herzegovinya |135.500 |131,000 |124.500 |113.600 |113.400 |113.000 |103.400 |84.500 |- |Bûrûndî |13.900 |100.000 |100.000 |100.000 |157.200 |78.800 |78.900 |78.900 |- |Komara Afrîkaya Navend |147.000 |197.000 |197.000 |197.000 |192.500 |106.200 |51.700 |894.400 |- |Çad |112.700 |178.900 |166.700 |170.500 |231.000 |124.000 |90.000 |19.800 |- |Kolombiya |3.000.000 |3.000.000 |3.000.000 |3.304.000 |3.672 100 |3.888.300 |3.943.500 |5.368.100 |- |Kongo |3.500 | | | | | | | |- |Qeraxên Diranê Fîlê |709.200 |709.000 |686.000 |519.100 |517.100 |126.700 |45.000 |24.000 |- |Krowatya |4000 |2.900 |2.500 |2.300 |2.100 | | | |- |Komara Demokratîk a Kongoyê |1.075.300 |1.317.900 |1.460.100 |2.050.700 |1.721.400 |1.709.300 |2.669.100 |2.963.800 |- |Gûrcîstan |246.000 |271.300 |329.800 |352.600 |360.000 |274.000 |279.800 |257.600 |- |Iraq |1.834.400 |2.481.000 |2.647.300 |1.552.000 |1.343.600 |1.332 400 |1.131 800 |954.100 |- |Kenya | |250.000 |404.000 |399.000 |300.000 |300.000 | | |- |Qirgizîstan | | | | |80.000 |163.900 | | |- |Libnan |200.000 |70.000 | | | | | | |- |Lîbya | | | | | |93.600 |59.400 |53.600 |- |Malî | | | | | | |227.900 |254.800 |- |Montenegro |16.200 |16.200 | | | | | | |- |Miyanmar |58.500 |67.300 |67.300 |62.000 |239.200 |339.200 |430.400 |372.000 |- |Nepal |100.000 |50.000 | | | | | | |- |Nîjerya | | | | | | | |360.000 |- |Pakistan | |155.800 |155.800 |1.894.600 |952.000 |452.900 |758.000 |747.500 |- |Fîlîpîn | | | | |139.500 |159.500 |1.200 |117.400 |- |Rûsya |158.900 |263.700 |91.500 |79.900 |75.400 | | | |- |Sirbîstan |227.600 |226.400 |225.900 |224.900 |228.400 |228.200 |227.800 |227.500 |- |Somalî |400.000 |1.000.000 |1.277.200 |1.392.300 |1.463.800 |1.356.800 |1.133.000 |1.133.000 |- |Sûdana Başûr | | | | |223.700 |209.700 |345.700 |331.100 |- |Srî Lanka |469.000 |459.600 |504.800 |434.900 |273.800 |138.400 |93.500 |42.200 |- |Sûdan |1.325.200 |1.225.000 |1.201.000 |1.079.100 |1.602.200 |2.033.100 |1.873.300 |1.873.300 |- |Sûrye | | | | | | |2.016.500 |6.520.800 |- |Tîmora Rojhilat |155.200 |62.600 |15.900 | | | | | |- |Ûganda |1.814.900 |1.236.000 |853.000 |428.600 |125.600 | | | |- |Yemen | |77.000 |100.000 |250.000 |193.700 |347.300 |385.300 |306.600 |- |Zîmbabwe | | | | | |54.300 |57.900 |60.100 |- !Welat/herêm !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 |} == Parastin û alîkarî == Pirsgirêka parastin û alîkariya koçberan ne mijareke nû ye. Di hiqûqa navneteweyî de hikûmetên welatan berpirsyar e ku alîkarî û parastinan ji bo koçberên li welatê xwe peyda bike. Lê belê ji ber ku gelek ji awareyan (penaberên navxweyî) ji ber encama pevçûnên sivîl û tundûtûjiyê ne yan jî li cihê ku desthilatdariya dewleta navendî di gumanê de ye, tu desthilatdariyek herêmî tinene ku bixwaze alîkarî û parastina penaberan bike.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kitêb |sernav=The refugee in international law |url=https://archive.org/details/isbn_9780198260202 |paşnav=Goodwin-Gill |pêşnav=Guy S. |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-826019-6 |çap=2. ed., paperback repr. with corr |cih=Oxford }}</ref> Tê texmînkirin ku li 11 welatan nêzîkî 5 milyon koçber "alîkariya mirovî ji hikûmetên welatan wernagire." Di bin van şert û mercan de, divê polîtîkayên rehabîlîtasyonê yên li ser bingehên mirovahî ji bo kêmkirina newekheviya derfetan di nav van komên xizan de bi entegrekirina wanên di nav karûbarên civakî yên herêmî de û hişt ku ew bigihîjin kar, perwerde û derfetên tenduristiyê; wekî din dibe ku nakokiyên nû derbikevin holê. Berevajî rewşa penaberên derveyî welatan tu saziyeke mirovî ya navneteweyî ku berpirsiyariya giştî ya parastin û alîkariya kesên jicîhûwarkirinanên navxweyî bine cih tineye. Tenê çend sazî di derbarê hinek şert û mercên taybet de xebatan pêk anîne. === Ofîsa Komîsyonera Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî (UNHCR) === Ofîsa Komîsyonera Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî (UNHCR) bi biryara Civata Giştî ya 428 (V) ya di 14ê kanûna sala 1950an hatiye erkdar kirin ku "rêveberî û hevrêzkirina çalakiyên navneteweyî ji bo parastina penaberan li seranserê cîhanê û çareserkirina pirsgirêkên penaberan... xebatên di derbarê rewşa penaberan de ji aliyê Peymana Neteweyên Yekbûyî ya sala 1951ê û ji aliyê Protokola saziyê ya sala 1967an ve hatiye bi rêve birin." UNHCR bi kevneşopî angaşt dike ku ew ne xwediyê erkek taybetî yê ji bo penaberên navxweyî tevî ku bi kêmanî jî be ji sala 1972an vir ve bernameyên alîkariyê û rehabîlîtasyonê ji bo kesên jicîhûwarkiriyên navxweyî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/publications/refugees-magazine-issue-103-idps-interview-dr-francis-m-deng-advocate-uprooted |sernav=Refugees Magazine Issue 103 (IDPs) - Interview: Dr. Francis M. Deng, advocate for the uprooted |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> Heya nîvê salên 2000an de sazî bi tevlêbûna dozên ku daxwazek taybetî ji aliyê sekreterê giştî yê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve hebe û bi razîbûna dewleta têkildar re ew amade bû ku di rewşek diyarkirî de ji bo alîkariya penaberên navxweyî bersivê bide.<ref name="ReferenceA"/> Sazî di sala 2005an de alîkariya 5.6 milyon kesên jicihwarkiriyên navxweyî kiriye ku ji van penaberan 1.1 milyon penaber li [[Afrîka]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fear of Persecution: Global Human Rights, International Law, and Human Well-being |paşnav=White |pêşnav=James Daniel |weşanger=Lexington Books |tarîx=2007 |isbn=978-0-7391-1566-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YeSKaWWGGAAC&q=cohen&pg=PA15 |paşnav2=Marsella |pêşnav2=Anthony J. }}</ref> Di sala 2005an de ji aliyê UNHCR ve bi saziyên din ên mirovahî re peymanek hatiye îmze kirin. "Li gorî vê peymanê, UNHCR divê berpirsiyariya sereke ya parastinê, stargeha acele û rêveberiya kampê ji bo kesên jicîhûwarkiriyên navxweyî bigire ser xwe." Di sala 2019an de UNHCR polîtîkayeke ji bo kesên jicîhûwarkiriyên navxweyî ya derxist ku pabendbûna xwe ji bo tevlêbûneke bi biryar û bi pêşbînîkirî di rewşên koçbûnên navxweyî de dubare dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/unhcr-and-internally-displaced-persons-unhcrs-role-support-enhanced-humanitarian-response-idp |sernav=UNHCR and internally displaced persons: UNHCR's role in support of an enhanced humanitarian response to IDP situations |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> === Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor (ICRC) === Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor xwedî erkeke ku di dema şerê çekdarî de bandorên neyînî li sivîlan dike dikare li gorî qanûnên mirovî yên navneteweyî tevbigere û qanûnan bîne cih. Sazî bi awayekî kevneşopî cudahiyê naxe navbera sivîlên ku di hundir de jicihwar bûne yan jî di li malên xwe de mane. ICRC di daxuyaniyeke polîtîkaya sala 2006an de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icrc.org/en |sernav=International Committee of the Red Cross |malper=International Committee of the Red Cross |tarîx=2013-10-03 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |ziman=en }}</ref> <blockquote> Xaye û armanca giştî ya ICRC ew e ku êşa mirovên ku di pevçûnên çekdarî û rewşên din ên tundûtûjiyê de têne girtin sivik bike. Dema ku kiryarên rêxistinên mirovî yên din li ber çavan digire, ew kesên çi ji cih û warên xwe bin jî û ne bin jî, ji bo vê armancê rêxistin hewl dide ku alîkarî û parastina bi bandor û bikêrhatî ji bo kesên wiha pêşkêşî bike. ICRC li ser bingeha ezmûna xwe ya dirêj ên li deverên cihêreng ên cîhanê nêzîkatiyek operasiyonel li hember xelkê sivîl bi tevahî destnîşan kiriye ku ji bo peydakirina hewcedariyên mirovahî yên bilez ên hem ji bo kesên jicîhwarkirî û hem jî ji bo civakên xwemalî û mêvandar hatiye çêkirin.</blockquote> Lêbelê Rêvebirê Operasyonê ferq kiriye ku bêwar "ji penageh û pêwîstiyên wan ên wekî xwarin, av, derman û ji diravan bêpar dimînin û girîngiya pêdivî yên wan ên aborî yên cihêreng pejirandiye."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iht.com/articles/2000/03/01/edtauxe.t.php |sernav=We Should Have Humanitarian Access to Displaced Civilians |malper=web.archive.org |tarîx=2006-11-25 |roja-gihiştinê=2024-03-18 |roja-arşîvê=2006-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061125150508/http://www.iht.com/articles/2000/03/01/edtauxe.t.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Koçberên navxweyî]] [[Kategorî:Stem]] fw268sdeq1envrl2mcn4uivf3a809nw 3 208649 2083150 1898171 2026-08-02T13:01:46Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Yekkirina tarîxê|Yekkirina tarîxê]]}} 2083150 wikitext text/x-wiki {{Yekkirina tarîxê|Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîva 1}} {{Arşîvkirin}} == Xirabkirin == Silav Hêja, ji kerama xwe sedam çiye ku hinek gotarên hatin xirab kirine. Ev bêtir ji dû gotaran ku didemekê kurt de berçavên min ketin.Ew gotarên ku tu kesê herî dawiyêyî bû ê ku destkarî tê de kirî. ([[Gotûbêja bikarhêner:Baaqo92|gotûbêj]]) 13:49, 14 çiriya paşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Baaqo92|Baaqo92]] Silav, behsa kîjan gotarê dikî? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:16, 14 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Aliya wê == Be kerema xwe wikipediyayê „[[Xanedana Zendan]]“ gelek mezintîr bîke. {{bêîmze|Dilok27}} :{{r|Dilok27}} Xuya ye tu [[Bikarhêner:KurdîmHeval]] î. Tu carek hatî astengkirin, hîn jî eynî mîna berê tevdigerî. Wanî meke. Tu yê carek din werî astengkirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:10, 14 tebax 2021 (UTC) Çima astengkirin? Ez pirsêk pîrs dikim, û tu xolî xwe dibîni? [[Bikarhêner:Dilok27|Dilok27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilok27|gotûbêj]]) 23:18, 14 tebax 2021 (UTC) Pîrse min, mo tu aliya min bikî? Erê ya na? [[Bikarhêner:Dilok27|Dilok27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilok27|gotûbêj]]) 23:19, 14 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:Dilok27|Dilok27]] Heke pêşî herî hinek rêzimana kurdî bixebitî, dûre werî binivîsî erê ez ê aliya te bikim lê belê niha wekî ku tu necidî xuya dikî. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:23, 14 tebax 2021 (UTC) Hesab çiye? Tu min nas nakî, zimanê min Kurmanjiye, û ez ji dilokê me, zarave me hinik yekî dina, çima war xolîyi? [[Bikarhêner:Dilok27|Dilok27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilok27|gotûbêj]]) 00:10, 15 tebax 2021 (UTC) == Pirtûkên Minhacê == Drive: [https://drive.google.com/drive/folders/1XLSk5JRdFsMyKmiVMcwykxdU6E1qVr3x?usp=sharing] * Malper: https://minhac.info/ * [https://archive.org/details/minhac_a_dibistane_li_rojava/MINHAC%20A%20DIBISTANA%20ROJAVA/Amedey%C3%AE/Amedey%C3%AE%20%E2%80%93%20Duem%C3%AEn/B%C3%8ERKAR%C3%8E011/mode/2up arşîv] == Çavkanî dayîn == Silav Balyozxane û {{r|Xwedêda}}, hûn dikarin çavkaniyan bi vî awayî lê zêde bikin (ji bo formatkirina çavkaniyan): [https://ku.wiktionary.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEferheng:D%C3%AEwan/ar%C5%9F%C3%AEv_2#TemplateData]. 1) Li ser îkona [[Wêne:OOjs UI icon puzzle-ltr.svg|Insert a Template]] bitikînin (şabloneke tevlî bike) 2)Paşê jî {{ş|Cite web}}, {{ş|Cite book}}, {{ş|Cite journal}}, ... binivîsin... Herwiha bnr. [https://www.mediawiki.org/wiki/Citoid/Enabling_Citoid_on_your_wiki#Step_2.a:_Create_a_'citoid'_maps_value_for_each_Cite_template]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:20, 12 adar 2020 (UTC) :{{Silav|Ghybu}} Malî Ava! Ez dikim sererast bikim niha--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:25, 12 adar 2020 (UTC) ::Ghybu welle ez di telefonê de dikevimê .û ji programê zêde fam nakim [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 20:49, 12 adar 2020 (UTC) :::{{Silav|Ghybu}} ji çavkaniya youtube-ê şablona citation heye gelo? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:12, 16 adar 2020 (UTC) ::::Erê, bnr. {{ş|YouTube}}. Mînak: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohsen_Namjoo&diff=639921&oldid=626140&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:24, 16 adar 2020 (UTC) ::::: ez vê bi kar tînim lê lê nizanim ya te xweştir e an jî ev: ref name="rûbirû">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tGcKw5c4LEM|title=Hesenê METÊ|date=2013-12-09|access-date=2020-03-16|website=Rû bi Rû}}</ref> --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:37, 16 adar 2020 (UTC) :::::: Ji bo ''Youtube'' û ''Twitterê'' bi min şablonên {{ş|YouTube}} û {{ş|Twitter}} baştir in. Jixwe ji bo wan hatine çêkirin {{=)}} ::::::PS: Tiştên vitira jî tên çêkirin (dem): <code><nowiki>{{youtube|tGcKw5c4LEM|Hesenê METÊ|time=25m20s}} (9.12.2013)</nowiki></code> → {{youtube|tGcKw5c4LEM|Hesenê METÊ|time=25m20s}} (9.12.2013) ::::::--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:56, 16 adar 2020 (UTC) :::::: Gelek spas bo alikariyên te! Ez ê wisa bi kar bînim :) {{youtube|tGcKw5c4LEM|Hesenê METÊ}} (9.12.2013), https://archive.org/details/videoplayback_20200316 ''Retrieved'' 2020-03-16--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:10, 16 adar 2020 (UTC) == Ceribandin == Silav, nivîsên xwe li vira biceribîne: [[Bikarhêner:Balyozxane/Ceribandin]], [[Bikarhêner:Balyozxane/Test]], ... Bo mînak: [https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarh%C3%AAner:Ghybu/%C3%A7avkan%C3%AE] an jî [https://ku.wiktionary.org/wiki/Bikarh%C3%AAner:Ghybu/pirt%C3%BBkxane] :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:25, 16 adar 2020 (UTC) :Silav {{Ragihandin|Ghybu}}Spas!--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:37, 16 adar 2020 (UTC) == Xêrhatin == {{Ragihandin|Balyozxane}} bixêr hatî vir balyoz :-) [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:05, 1 hezîran 2020 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} Spas, bira :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:06, 1 hezîran 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê/2020 == <div style="margink-和right:1em; float:right;">[[Wêne:Wikipedia Asian Month Logo.svg|150px|center]]</div> :Silav hêja Balyozxane, : : Em te vedixwînin ji bo beşdarîkirina wîkîmaratona Meha Asyayê. : :'''Wîkîpediya Meha Asyayê''' pêşbaziyeke Wîkîpediyayê yê salane ye ku pêşdederxistina naverokên asyayê bi zimanên curbicur armanc digire. Her civateke beşdar li ser wîkîpediya xwe û bi zimanê xwe di meha çiriya paşîn de maratoneke wîkiyê (edit-a-thon) bi rê ve dibe. Meqseda vê wîkîmaratonê ji xeynî welatê xwe, çêkirin û pêşxistina gotarên nû ên derbarê mijarên asyayê de ye. Kurdistan û zimanê kurdî jî yek ji welatên Asyayê tê qebûlkirin. Lewma di wîkiyên kurdî de gotarên derbarê Kurdistanê de ji bo vê wîkîmaratonê nayên hejmartin. Beşdarî ne tenê bi welatên Asyayê sînordar e, welatên ne li Asyayê jî dikarin vê maratonê li ser wîkiya xwe li dar bixin û bi vî awayî naverokên di derbarê Asyayê de çêkin an bi pêş bixin. : :''Ka were û em di vê maratonê de pevre ala Wîkîpediyayê bilind bikin û gotarên bi zimanê xwe bi pêş bixin.'' -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 17:55, 12 çiriya paşîn 2020 (UTC) : <div style="text-align:center;"> <!-- please edit the "url" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{clickable button 2|Vêga qeyd bibe|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020/be%c5%9fdar |class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Beşdariyan bişîne|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-ku|class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Qaîdeyan bixwîne|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020#qa%c3%aede|class=mw-ui-progressive}} </div> == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:42, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == silav - alikari == <p> To ceway basi, mn alikari dvet Dikarm dgrl hewe b peyvm eve email mn ( Karza0n@Yahoo.com ) [[Bikarhêner:Karza0n|Karza0n]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karza0n|gotûbêj]]) 15:39, 14 kanûna paşîn 2021 (UTC)</p> == [[Şablon:Agahîdank bahoz]] == Silav bira, gelo dikarî agahîdank a [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tropical_Storm_Allison vî] gotarê di wîkîpediya kurdî de çêkî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:01, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{silav|Penaber49}}. Min şablonê çêkir [[Şablon:Infobox tropical cyclone]], lê kurdîkirin hewce ye.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 09:34, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::Spas bira, ku bizaniya kîjan cihê di wergerandin min dikaribû sererast bikira. Eger ku demê te heye te şablonê sererast bikira gelek baş dibû. Ez dixwazim ku hinek li ser gotarên bahoza bixebitim. Gotara yekem amadeye li benda şablonê me. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:57, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) :::{{r|Penaber49}} Bira di vê rûpelê de çi dibînî [[Bikarhêner:Balyozxane/Bahoz]] li hemberî wan kurdiya wan binivîse, ez ê bar bikim şablonê.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 10:06, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) {{Silav|Balyozxane}}, min wergerand tu evî çêke eger kêmasî an şaşî hebe em paşê dikarin sererast bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:34, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{r|Penaber49}} Min dît bira, niha li ser dixebitim--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 13:28, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Bira, şablon amade ye.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:30, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) Gelek spas bira destxweş bî [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:58, 15 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Hate == Te çima hate xist hatiye? Ne eynî tişt in, xelet çêdibê. "Heftiya çûyî hate çêkirin" nabê "Heftiya çûyî hatiye çêkirin", mana wa ne eynî ye belkî ya 2a çênabê. Tiştê herî nêzîkî "hate", "hat" e lê mana wa jî ne eynî ye, ne baş e wilo li gora xwe diguherê. "Hatiye" di cihên weke "Ka em çêkin" "Jixwe hatiye çêkirin" (çêkirî ye). "Hate" nabê "hat" nabê "hatiye" jî, gelek gelek çavkanî hene bi "hate", here mêzêne çavkaniya pêşî ya kurmanciya latînî (Hawar), li wir jî gelekî heye. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:44, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{r|Guherto}} Yanî te tenê ji bo peyvekê ewqas guhartin vegerand? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Java_(ziman%C3%AA_bernamekirin%C3%AA)&curid=87590&diff=834076&oldid=830549]. Tiştê ku tu bi çavên xwe dîtiye dibe "hat/hate", tiştê ku tu li kitêban xwendiye, ji kesekî bihîstiye dibe "hatiye" bikaranîna rast wisa ye. Here li ser medyatîfê bixwîne. Herwiha carek din min aciz neke. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:58, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::Nizanim medyatî çi ye. Ez bi rastî jî nizanim ti li ser çi diqeherê, cih de wilo ediz dibê. Yek nivîsekê dixwênê, çima nabê hate? Çi yî kovarekê û nivîsekê ne eynî ye? Nivîs bi min re naştexilê. Guhartina gotinan bi vî şiklî ne baş e, wê çi bê heke gotarek li ser ferqa di neqeba hate û hatiye de biştexilê? Wê bê "Ferqa hatiye ji hatiye ...". Ev bi çi şiklî dibê edizî? Ez ji te dipirsim ma te çima wilo kir, ti ediz dibê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:13, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) :::{{r|Guherto}} Yaw, Xwedê kerekî mezin min ewqas aciz kiriye li ser commonsê êdî ne ji min tê li ser wîkiyê bi kêfa xwe bixebitim ne jî dikarim li gotûbêjekê bi awayekî maqul biaxivim. Tiştê ku ez diqerim ew e ku ez bawer dikim tu li ser rêzimana kurdî dixwînî, tiştên ku kêfa te ji wan tê qebûl dikî yên din qebûl nakî. Ew min gelek aciz dike. Yanî ewqas hewldan hene ji bo standardkirinê lê qet ne xema te ye. Te qet pirtukeke kurdî xwend? Ka bibêje kîjan pirtûk bi awayekî tu dinivîsî hatiye nivîsîn? Temam "hate" ji hedê xwe zêdetir tê bikaranîn lê ew nayê maneyê ku ew ê bibe standard. Te bixwe got tiştê nêzîkî "hate" "hat" e, ne "hatiye" lê belê li vê gotarê ku te vegerand divê "hatiye" be ji ber ku te ew tişt bixwe nedîtiye. Te li ser wê xwendiye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:25, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::::Na heval, min li ser vê qeta rêzimana kurdî nexwendiye, li gora tiştê ku ez zanim diçim. Kêfa min gelekî ji xwendina kitêba re nayê, hema piçekî ji gelek kitêba dixwênim û li ser tiştên rêzimanê ku ez dixwazim bielimim dixwênim. Ev hema şiklê min e, nego ez naxwênim ji ber ku ne li gora fikrê min hatiye nivîsandin. Û erê, tiştên weke şiklê ku ez dinivîsînim nivîsandî hene lê xelkê cihê min gelekî nivîsandin û xwendin nizanin, kêm çavkanî hene. Lê di bîra xwe de bihêle, guhartina peyvan bi bernameyan re karê problema derxê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:26, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::::Em karin vê ediziyê qut bikin? Ti fêda wê nîne. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:27, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) :::::{{r|Guherto}} Temam lê pêşî ew vegerandina xwe vegerîne. Heke dixwazî "hate" be tenê wê biguherîne.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:36, 18 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Şablon:X == Language templates ("Şablon:ziman-...") for the following ISO language codes are missing, do you know how to import them? They are: gd, cy, ga, la, he, el, grc, grc-koi, fa, en-emodeng, enm. Many of these would be very useful to add to explain place names and names in other scripts. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 18:54, 27 adar 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] en.wiki uses a module ([[en:Module:Lang]]), importing that might be too much trouble, so instead I go by creating new templates based on previous ones, e.g. {{ş|ziman-ang}}. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:59, 27 adar 2021 (UTC) ::I suppose that's OK for Latin scripts, but, for example Arabic, Hebrew, and Greek need a "transliterated" parameter and all the language templates should also have a "literally" parameter:[[en:Template:lang-grc]] has both, for instance. Almost everywhere or everything in Europe, the Middle East, and the Mediterranean Basin has a Greek or Latin name that is the origin of the modern name or the name of the ancient version of the same thing, so that's one reason why Ancient Greek and Latin templates are needed. All the medical and technical terms that come from those languages have the same need. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:34, 27 adar 2021 (UTC) :::You can use {{param|2}} in {{ş|bi-ar}} for transliterations, and instead of literally you can use {{param|wate}}, see also {{ş|bi-en}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:41, 27 adar 2021 (UTC) ::::Thanks, I didn't find that template. {{Ziman-ar}} does not work. Is there a template for Hebrew ({{Ziman-he)}} and Latin {{Ziman-la}}), and are there templates for the Greek languages ({{Ziman-el}}, {{Ziman-grc}}, {{Ziman-grc-koi}}, etc.)? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 20:59, 27 adar 2021 (UTC) :::::None of those exists, but try using {{ş|bi-ar}} for Arabic,{{ş|bi-he}} for Hebrew, {{ş|bi-la}} for Latin, {{ş|bi-el}} for Greek, {{ş|bi-grc}} for Ancient greek. There isn't one for grc-koi tho. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:04, 27 adar 2021 (UTC) ::::::Ping @[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:04, 27 adar 2021 (UTC) :::::::See [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)|Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] for the whole list. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:06, 27 adar 2021 (UTC) ::::::::OK great, although gd, cy, ga, en-emodeng, and enm don't seem to exist at all. Also, en.wiki templates have "link" and "label" parameters that allow one to hide the hyperlink to the language's article (where it's already been linked to), or to hide the language's name altogether to avoid repeating "bi zimanê:" over and over. (This still allows users with screen-readers to understand.) Maybe these parameters can be added in? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 21:17, 27 adar 2021 (UTC) ::::::::Also the "wate" does not work for {{ş|bi-la}}. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 23:26, 27 adar 2021 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] I implemented the wate, now thank you [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:34, 27 adar 2021 (UTC) {{outdent}} Great, many thanks - please check I've done it right with [[Qeyserî]]. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 23:38, 27 adar 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] What does Sezar-bajar mean? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:58, 27 adar 2021 (UTC) ::"Caesar's city", "[the city of] Caesar". If there's a better way of indicating that that's what the name means, then that would be even better! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 00:06, 28 adar 2021 (UTC) :::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] Caesar's city = Bajarê Sezarî, no idea what Cappadociae does there tho. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 00:08, 28 adar 2021 (UTC) ::::Caesarea Cappadociae means "Caesarea of Cappodocia" or "Caesarea in Cappadocia", which distinguishes it from the very many cities named after (one of the many) Caesars, not least [[en:Caesarea Maritima]] and [[en:Caesarea Philippi]] (both now in Israel), for example, or [[en:Caesarea Mauretaniae]] (now in Algeria). Even in modern Turkey there are: [[en:Caesarea in Bythinia|Caesarea Bithyniae]], [[en:Anazarbus|Caesarea ad Anazarbum]], [[en:Caesarea in Paphlagonia|Caesarea Paphlagoniae]], [[en:Antioch of Pisidia|Caesarea Antiochia Phrygiae]], and so on. Anyway, "Caesarea Cappadociae" means "[the place which is]Caesar's, in Cappadocia". [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 00:20, 28 adar 2021 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] Okay thanks for the clarification, done the edit now. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 00:28, 28 adar 2021 (UTC) ::::::Looks good, though as you see if one used the template more than once the "label=none" parameter would be really helpful. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 00:45, 28 adar 2021 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] If you have got time please try to make sense of [[:en:Module:Language/data/iana languages]] and [[:wikt:WF:Lîsteya zimanan]] to see if we can use our wiktionary modules to implement the en.wiki's [[:en:Module:Lang]] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:07, 28 adar 2021 (UTC) ::::::::I'm sorry I'm not the person to ask about that! Linking the two systems somehow sounds ideal but I have no understanding of how that could be done. I recommend asking MetaWiki if the knowledge of how to do it isn't available on this Wiki. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 23:19, 28 adar 2021 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] I know how to do it, I just need time to make sure our ku.wikt Modules and IANA languages are compatible with each other. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:26, 28 adar 2021 (UTC) Hi again, just remind you that the gd, cy, ga, and kw templates are not available yet. Have you made many progress in this direction? Thanks. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 04:36, 1 nîsan 2021 (UTC) :Also, can I recommend the article [[en:Wolf]] for a full translation? The whole thing could be translated without fear of misinformation, because it's a recent "[[en:WP:FA|Featured Article]]". [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 04:44, 1 nîsan 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] I've created those templates now. But I'm not interested in working on animal pages. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 13:59, 2 nîsan 2021 (UTC) :::Great, thanks. I recently wrote a short article for another Wiki for a castle in Syria, and I was surprised to find no mention of it on this one. Would be you more interested in translating [[simple:Krak de Chevaliers|Krak de Chevaliers]]? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 15:57, 4 nîsan 2021 (UTC) == Ḧerf == Ji kerema xwe re ḧ û ẍ jê nebe. Ev ḧerf di Hawarê de jî dihatin şuẍilandin, lê ji ber ku ne di alfabeyê de ne zêde nehatine şuẍilandin. Ez dixwazim bi wana binivîsênim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 09:45, 22 gulan 2021 (UTC) :{{r|Guherto}} Tiştekî ne standard e. Berî ku tiştek wisa bikî, divê li ser [[WP:Dîwan]]ê binivîsî, bikarhênerên din agahdar bikî. Li gorî kêfa bikarhêneran alfabeya zimanekî nêye guhartin. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 11:47, 22 gulan 2021 (UTC) ::Ez alfabeyê naguherim. Ez tiştên standard dişuẍilênim. Tiştên ku Celadet û Kamiran Bedirxan şuẍilandine. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:12, 22 gulan 2021 (UTC) :::{{r|Guherto}} Ji xêynî Hawarê çend pirtûk û kovar hene ku van herfan şixulandine? Ew herf tenê wextê ku di nivîseke zimannasiyê de dixwazî bilêvkirinê nîşan bidî tê bikaranîn, ji bilî wê nayên bikaranîn. Alfabeya standard ya kurdî [http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=10&ArticleNr=661] diyar e. Tu nikarî herfên din bi kar bînî. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:17, 22 gulan 2021 (UTC) ::::Min negotiye di alfabeyê de ne. Ne 'eleqê min e jî ma kê neşuẍilandiye. Nestandardî tiştên weke "îy" in. Ev ne nestandardiyek e. Ez naxwazim pev herim, lê ma ji te re maye 'eleqê xwe ji nivîsa ku min nivîsandiye bênê? Tê fêmkirin, tê xwendin. Çi ferq heye? Deng tên şanîkirin. Ti zirar pê nîne. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:23, 22 gulan 2021 (UTC) :::::{{r|Guherto}} Gelek zirarê wê heye. Îro te bi sê herfan dest pê kir. Sibêrojê de kesek din were çend herfên din lê zêde bike. Wisa nabe. Standarda zimên xera dike. Ji kerema xwe bêyî ku fikrên hevalên din bipirsî guhartinên bi vî awayî neke. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:31, 22 gulan 2021 (UTC) ::::::Ku ez ji kesên dî bipirsim ew ê bêjin qê ez dixwazim ew jî wilo binivîsênin. Lê ne mesela min e, ez tenê dixwazim nivîsara ku li serê şuẍilîme wilo bê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:38, 22 gulan 2021 (UTC) :::::::{{r|Guherto}} Di binê rûpelê de dibêje ''Nivîsar di bin lîsansa Creative Commons Attribution-ShareAlike License de derbasdar e''. Loma piştî te gotar weşand, êdî mala hemû wîkîvanan e, kî çi dixwaze li gorî rêbazên wîkiyê dikare biguherîne. Tu nikarî bibêjî "gotara ku ez dinivîsim ji formata wîkiyê cuda be". [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:47, 22 gulan 2021 (UTC) ::::::::Min dêhnê xwe da nebêjim "gotara min". Û min negot jî. Ez tiştekî dixwazim ti tiştekî dixwazê. Û ez li ti deverî nabînim qanûneke ku dibêjê çênabim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:52, 22 gulan 2021 (UTC) :::::::::{{r|Guherto}} Yanî îlla em li cihekî binivîsin "Li wîkiya kurdî alfabeya kurdî tê bikaranîn"? Li gorî mantiqa te ez dikarim li şûna "i", "ı" bı kar binım jı ber ku xelkê me dızanın ku "ı" "ı" ye, gelek kes nızanın "i" wek "ı" tê xwendın. Gelek kes hene ku bi vî awayî jî dinivîsin. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 15:02, 22 gulan 2021 (UTC) ::::::::::Wî çaxî ti alfabeyê pêş de naxê, lê ti xira dikê. Tiştê ku min kir, 4 dengên ku bi 2 ḧerfan dihatin nivîsandin xiste 4 ḧerf. Ya te ẍeletiyek e. Lê ma ez çi bikim. Keskî dî nexwazê ez jî nikarim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 10:14, 23 gulan 2021 (UTC) {{Ragihandin|Guherto|Balyozxane}} Merheba hevalno, hevalê Guherto gotina te raste lê îro ew tîpên ku tu dibêjî nayên bikaranîn û nifşên nû alfabeya ku tu dibêjî nizanin. Ez jî wekî hevalê Balyozxane difikirim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 22 gulan 2021 (UTC) :{{Ragihandin|Guherto|Balyozxane|Penaber49}} Hûn çer in? Fermo, eve çend gotarên balkêş li ser alfabeya kurdî: [https://zimannas.wordpress.com/category/alfabe/page/3/]. Di vê mijarê de ez bi Balyozxane re me. Li Wîkîpediyê ez bi tenê ji bo ronîkirina navên gundên Başûrê Kurdistanê pîtên ḧ û ẍ bi kar tînim. Di nivîsên xwe yên şexsî de, li malê, ez pîtên ḧ, ẍ, cç, gk, bp, dt, rr, ll... jî bi kar tînim, lê di Wîkîpediya kurdî de bila alfabeya standard hêsan û ji bo kurdîaxivan be, ne alfabeyeke ji bo zimannasan. Silav. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:44, 22 gulan 2021 (UTC) ::{{r|MikaelF}} Çima tenê gundên Başûrê? Em nikarin bêjin navên ḧemû gundan yan ḧemû bajaran? Ê ku cara pêşî "Riha" xwend, wê ji kû zanibê ew bi rastî "Riḧa" ye? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 10:14, 23 gulan 2021 (UTC) :::{{Silav|Guherto}}, ez bi vî awayî gotarên xwe dest pê dikim (çavkaniya min bi pîtên erebî ye): [https://ku.wikipedia.org/wiki/Berdehuştirî_Ebdurezaq_Axayî] (Başûr) û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hanikan] (Bakur). Heke çavkaniyeke te ya baş hebe bibêje Riḧa, navê Riḧa jî binivîse, ti problêm nîne :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:23, 23 gulan 2021 (UTC) == Typeface == Was it you who changed the typeface of the whole Wikipedia? It looks much better now! I had been looking at the skinny, slightly schoolbook-style letters and wondering "why is Kurdish not like all the other Latin-alphabet Wikipedias?" Kurdish also appears in that skinny typeface when using the <nowiki>{{lang-ku}}</nowiki> template on other Wikipedias, I don't know why. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:20, 23 gulan 2021 (UTC) :{{r|GPingkerton}}, Omg, Finally someone is agreeing with me. Everyone else was like "it looks fine to me" but it used to bother me soooo damn much. We had a discussion ''[[Wîkîpediya:Dîwan_(pêşniyaz)#Guhartina_koda_zimanî_ya_nivîsên_Wîkîpediyayê|here]]''. User Ghybu changed the [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.js&diff=next&oldid=858069] js code. Apparently it is due to Chrome and Opera using "ku" for Arabic script while Firefox using "ku" for the Latin script. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:31, 23 gulan 2021 (UTC) ::I thought it must be something like that; if one uses <nowiki>{{lang-fa}}</nowiki> and <nowiki>{{lang-ar}}</nowiki> templates on English Wikipedia, and puts Lain script where the abjad is supposed to go, out comes this skinny typeface! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 20:35, 23 gulan 2021 (UTC) ::BTW, if you have time to make another template, I think [[en:Template:Expand language]] would be extremely helpful on this wiki. I would certainly like to apply it to many articles! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 20:37, 23 gulan 2021 (UTC) :::Sure, Will do when I find some time! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 22:49, 23 gulan 2021 (UTC) == Armenian genocide denial == There is the [[nîjadkujiya ermeniyan]], but what would you call [[en:Armenian genocide denial]]? It's an important subject and now a FA, ripe for translation ... but there's no article by that name. What should the title be? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 18:10, 27 gulan 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] If it was up to me, I'd call it [[Inkara nîjadkujiya ermeniyan]]. Good luck :) [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:19, 27 gulan 2021 (UTC) ::Thanks! Another thing: can there really be no article for the [[en:Rashidun Caliphate]]? Or is just not linked to the article through Wikidata? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 18:22, 27 gulan 2021 (UTC) :::{{r|GPinkerton}} I couldn't find an article but I don't understand why there can't be one? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:39, 27 gulan 2021 (UTC) ::::I'm just surprised it doesn't exist already. It's an FA in Arabic and a subject of fundamental importance; I'm amazed there's an article for every US president and every Iranian empire here but not for the foundational state of the post-ancient Middle East. It's just an interesting phenomenon. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 18:48, 27 gulan 2021 (UTC) :::::{{r|GPinkerton}} Most Kurds who can write in Kurmanji are nationalists trying to contribute to their language. We don't have schools teaching everyone to write and read in kurdish so we lack the core Islamists who would be interested in working on Islam. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:59, 27 gulan 2021 (UTC) ::::::Sure, I know, but even without the religious aspect interests it's an important subject for everyone [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:02, 27 gulan 2021 (UTC) :How's: [[Înkara nîjadkujiya ermeniyan]]? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:34, 27 gulan 2021 (UTC) ::{{r|GPinkerton}} Horrible {{=)}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:54, 27 gulan 2021 (UTC) ---- {{small|UPDATE:}} [[Xelîfeyên Raşidûn]] now exists! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 17:08, 2 îlon 2021 (UTC) == History == I recommend against translating the History article on enWiki! (Or at least, translating using the same sources.) The citations are atrocious (really, unnecessarily, old books; primary sources) and the text isn't much better. I bet the citations don't support half the text either. I recommend a newer and less rambling text based on fewer, better, more recent sources. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 15:37, 2 hezîran 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}} Yeah, I realized that so I'm just translating some parts, not the whole article. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 15:42, 2 hezîran 2021 (UTC) ::I thought you would; it'd be really nice to see a reliable article fully translated on a subject like [[en:Mysteries of Isis]] or [[en:Yazid I]]. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 16:00, 2 hezîran 2021 (UTC) :::{{r|GPinkerton}} After I saw books listed here [[#Pirtûkên Minhacê]], I decided to solely work on stuff that a schoolkid would need. Check out the [https://drive.google.com/file/d/1t_WM6_rbUZFoVoD1idmy66KkCVsURy4H/view?usp=sharing History book] which lacks so much info and i don't know i felt bad. We don't have encyclopedias to help those kids being educated in Rojava. There is no info in kurdish they could use online, either. So I think my best use of time would be contributing to History pages as much as a schoolkid would need. If you want to work on those articles you can pick up a Kurdish grammar book and learn the language. It sounds like something hard to do, which is actually hard but it totally worths it. I did it. I was like you last year, didn't speak a word of Kurdish except ''Navê te çi ye''. But I studied hard using the turkish version of this book [https://www.academia.edu/14852081/Learn_Kurdish_by_Baran_Rizgar], along with [[:wikt:Destpêk|Wîkîferheng]] and some [https://drive.google.com/drive/folders/1JAA1GVe9liL1kQCLgVwVW9mtdRUE8UFG?usp=sharing story books], and now I can contribute in a meaningful way. Give it a try. If you need help, I will do my best. Good luck. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:21, 2 hezîran 2021 (UTC) ::::Well, for a similar reason I was thinking of spam-creating 1-line articles for the Seleucid kings, just so their names (in Greek and Latin etc), dates, and Wikidata infoboxes can appear. I had a similar plan for the Roman emperors, using [[Antîoxos I Sotêr]] and [[Maximianus]] as models. What do you think? That way at least some of that vast period is a bit more accessible. Even the Enwiki pages for these (bar a few) are full of misinformation pulled from early 2000s internet and reliant on 18th century misconception and completely without benefit of archaeology. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 16:41, 2 hezîran 2021 (UTC) *Would you know how to get the BCE/CE BC/AD dates on Wikidata to appear in the Kurdish versions in the infoboxes? The way e.g. [[Herakleîtos]]'s dates are formatted is nice, but in English! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 15:53, 4 hezîran 2021 (UTC) == Şaristan == Silav, bnr. [[:Kategorî:Dabeşkirina Îranê]]: me ''şaristan'' kir ''navçe'' :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:19, 5 hezîran 2021 (UTC) :Mala we ava {{=D}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 02:21, 5 hezîran 2021 (UTC) == Taberî, Tarîq == Probably a reference to the ''History'' (تـاريـخ/''Tarīkh''; so possibly "Tarîx" is a closer transliteration) by the great historian at-Tabari (الطبري‎/[[Teberî (zanyar)]]). He was probably the most important historian of the early Islamic world. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:19, 7 hezîran 2021 (UTC) == Bot articles == Hi, if you're thinking about mass-creating articles, I would recommend a data-set of articles more Earth-related; cities, mountains, biographies or something like that. They should have words and parameters that are easier to translate. Even that has dangers: there were problems on English Wikipedia when someone created thousands of articles about villages in Iran based on some census document but, years later, it was discovered many were nonsense articles about uninhabited buildings, petrol stations, individual farmhouses, wells, electricity substations and so on. Many had to be deleted, but the damage was done; these made-up villages now had articles in other Wikipedias, even in Persian Wikipedia! It might be safer to do with something like 1-line articles for all the islands and mountains, or all the presidents and prime ministers of the world's countries (so there can be fewer red links in the country infoboxes), then, IDK, all the past presidents, the past vice-presidents, parliamentarians, and so on. (It's also more certain that they exist and their articles contain less complex information.) It's probably more likely to bring new users in to expand the content. If there are only links from one or two other Wikipedias, then people are unlikely to find the article, and if the article's subject is very obscure, people are not likely to want to find it. Anyway, keep up the good work. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 18:33, 11 hezîran 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}} Biographies are troublesome. But i'm fine with creating cities or towns. I'm using Wikidata to query for those but i'm not sure how much time I wanna waste on this. Honestly I wasn't interested in this at first but then I realized Zazakî wikipedia is 2k articles over us just because they keep creating one line articles. Galaxies and star clusters are well-documented, low hanging fruits, so I thought I might give it a try. Here check out the code for towns in Finland [https://w.wiki/3Tzt]. Click CTRL+Enter to execute the code. What kind of problems do you detect? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:59, 11 hezîran 2021 (UTC) ::Not sure; although from the only 91 results I assume the search was something like "cities" rather than "towns". One problem would be that the semantic line between "city" and "town" varies from language to language, and from country to country. In the USA there are "cities" that wouldn't qualify as a village in Europe. In Slavic languages, all cities and towns are just called "grad", no matter their size. Anyway, while its a shame Latin has more articles than living languages, one doesn't want to go down the path that Egyptian Arabic Wikipedia, Cebuano Wikipedia, and and Waray-Waray (!) Wikipedia all took. Those projects are ruined by mass-creations by just a few (or fewer) people. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:13, 11 hezîran 2021 (UTC) :::{{r|GPinkerton}} Those are actually only the towns which are also a municipality. You are right about the bot creation and meaning of "town/city" tho. I'll try to be as accurate as I can be or I'll just abandon the project. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:23, 11 hezîran 2021 (UTC) ::::On municipalities: there are apparently there are about 3,000 counties in the USA. That set might be less likely to have the same issues as the Iranian village saga, and might be just slightly more useful to humans than the distant galaxies would. It might also be possible to do it state by state, to make sure nothing goes wrong en masse. ::::Well-known stars might be a good astronomy topic to try; those that are visible without telescopes mostly have information available and could be created without needing to worry about too much technical data where a misplaced comma or full stop would make nonsense of the numbers. Good luck! [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 19:45, 11 hezîran 2021 (UTC) == Systemic confusion about holy books == There seems to be a lot of confusion in various articles. Many articles conflate the {{ill|Torah|en}}, the {{ill|Hebrew Bible|en}}, and the {{ill|Old Testament|en}}, labelling them all as [[Tewrat]] or [[Tewrate]]. (For some reason these are two different articles. The much longer one is largely about the Hebrew Bible, not the Torah itself.) Some articles link to [[Peymana Kevin]]. These collections of texts are nested within each other, but they are not the same thing. There is also the {{ill|Septuagint|en}}, {{ill|Targum|en}}, {{ill|Vulgate|en}}, and the {{ill|Samaritan Pentateuch|en}}: all different texts with overlapping or translated content. It would be nice if this could be fixed up! Some of the results produced by searching for "Tewrat" are ambiguous (to me) as to which of these books they intend. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 05:27, 14 hezîran 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}} There's no way of fixing [[Tewrate]] that article is copied from the diq.wiki incubator and it's in Zazaki so no one will fix bother to fix it. The (Kurmanji) Kurdish (Tewrat) will remain so until someone fixes it, not me tho :) [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 17:30, 14 hezîran 2021 (UTC) Hi again Balyozxane, do you think its possible to update the following templates? The versions used on enwiki seem like they're automated somehow, which could be really useful, like the biography infoboxes linked with Wikidata. *[[Şablon:Agahîdank anatomî]] *[[Şablon:Taxobox otomatîk]] *[[en:Template:Speciesbox]] I tried using the otomatîk Taxobox but it didn't seem to work. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 22:17, 18 hezîran 2021 (UTC) == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your valuable contributions to the Kurdish Wikipedia as an editor who frequently uses the [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=ku#draft Content Translation tool].   We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to increase content to ensure that knowledge is available in your Wikipedia and understand that it is annoying to encounter difficulties while translating articles or deleted content afterwards. Therefore, the WMF Language team will like to understand from your experience, the issues you encounter when using the tool to translate content. '''Our observations''' We noticed that the Content Translation tool is not used frequently and sometimes the articles created are deleted. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. While the tool has been frequently used with low deletion ratios on many wikis, the tool's low usage signals a problem or deficiencies peculiar to Kurdish Wikipedia. As the Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is a proven excellent way to efficiently Introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we are reaching out to you because we want you to participate in a survey. The survey will help us understand your challenges with the tool, the aspect of the tool you think needs improvement that will enable your community to use it more and reduce the rate of content deletion. Please follow this link to the Survey:<br> [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScvRH9a4WeBDcoaYvitdrXKFpN2J6Kbg8qVbDKID9t8qPfYSg/viewform?usp=pp_url '''Take the Survey'''] <br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. <br> If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What is the most challenging part of translating an article using the Content Translation tool? Example (adding the references, the infobox, templates, publishing, etc. * Why is the above the most challenging part of translating articles in your Wikipedia? * In your opinion, what changes can be made to the tool that can make more people in your community use the tool more frequently? * Why do you think some translated articles are being deleted? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talk]]) 10:08, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_5&oldid=21613557 --> == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into the challenges you are having using the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] towards improving the tool for you and your community. We are reaching out to you again as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScvRH9a4WeBDcoaYvitdrXKFpN2J6Kbg8qVbDKID9t8qPfYSg/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:11, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_1&oldid=21702264 --> == Agahîdank bajar == Silav bira çawanî? Bira tu dikarî Agahîdanka bajar saz bikî ku agahiyên naverokê bi xwe ji wîkîdaneyê bikişîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:29, 12 tîrmeh 2021 (UTC) == Xanedaniya Qacar == Di nav dewsa Qacar de çawan e? :{{r|KurdîmHeval}} Min fêm nekir. Çi dipirsî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:57, 19 tîrmeh 2021 (UTC) Min çawa ew bi xanedana Qacar ​​çêkir? [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 22:04, 19 tîrmeh 2021 (UTC) :{{r|KurdîmHeval}} Min hinek sererast kir lê divê hay ji <code><nowiki><ref name ="stuart"> </nowiki></code> li vir "name" nayê kurdî kirin. Çima ev herdu gotar eynî ne? [[Dewleta Qacariyan]] û [[Xanedana Qacaran]]? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 22:18, 19 tîrmeh 2021 (UTC) Zor spas ([[Liezen]]), se bu aliya te.{{bêîmze|KurdîmHeval}} == Caesar == https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Caesar&diff=prev&oldid=896222&diffmode=source Why? "Julius" is English. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:22, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}} Yeah, the English name is better well-known than the latin name. If you remeber MikaelF also opposed you on this matter [[Gotûbêja_bikarhêner:MikaelF#U≠ڤ]]. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:28, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::In that discussion (which did not really conclude) the spelling of Iulius was not discussed, though MikaelF's comments suggest he'd prefer "Kaesar" instead of Caesar; my position was that is K is preferred then the Greek spelling should be used ("Kaisar"). What I don't understand is why the Latin names need changing at all; this isn't done for modern people - why are the ancient ones any different? [[Albert Camus]] not [[Albêr Kamû]] ... [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:36, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :::I think I already answered that question. They are better well-known. That's why. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:39, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::::Better known to whom? On [[de:Gaius Iulius Caesar]], it gives the German version as "Gaius Julius Cäsar" but uses the real spelling throughout. Here, there is ''[[Romeo û Juliet]]'' not ''Romeo and Juliet'' but you would rather use the English title of a different Shakespeare play (''Julius Caesar'') for the real Roman dictator? It doesn't make sense to me. At least on [[it:Gaio Giulio Cesare]] the real name is listed as "Iulius" and as "Ἰούλιος, ''Iúlios''". In other alphabets, like on [[ru:Гай Юлий Цезарь]] and [[el:Ιούλιος Καίσαρ]] it's the same - "Iulius" is given as the man's name; no mention of the English spelling. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 15:02, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :::::To Kurds. Kurds borrow these names either via Turkish or Arabic. You can find Julius being used in Kurdish[https://institutakurdi.com/sites/default/files/content/lekolin/kovara-lekolin/kovar/Le%CC%82koli%CC%82n-15.pdf],[https://pndk.org/sites/default/files/files/content/reberti/XWEZAYA%20CIVAK%C3%8E%20%C3%9B%20%C5%9EARISTAN%C3%8E.pdf], [https://zimannas.files.wordpress.com/2015/08/bo-te-ji-welatekc3ae-dc3bbr-dinivc3aesim.pdf], [http://occomahabad.blogspot.com/2019/07/william-shakespeare-ki-ye.html], [http://www.bued.boun.edu.tr/turik.asp?id=94] but there are almost no uses of Iulius. I've only found this one [https://wol.jw.org/kmr-x-rd/wol/h/r361/lp-rd]. If you can find 3 more examples of Iulius i will accept Iulius as the standard. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 15:15, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::::::{{r|GPinkerton}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 15:15, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::::::2 of those examples are "Julius Sezar" (even worse!) and one of them is actually about the Shakespeare play ''Julius Caesar''. Another is a mention of the [[en:Bertold Brecht]] play ''[[de:Die Geschäfte des Herrn Julius Caesar]]''. I not sure this is persuasive evidence, though the one instance of Iulius you found was transliterated correctly; there is a reference in the same text to the same issue: (''Ew roj, ji aliyê Romayiyan ve ji bo îlahekî bi navê "Ianus" dihat pîroz kirin, û navê vê mehê wek "Ianuarius" (bi Îngilîzî: January) hat bi nav kirin.'') The author clearly understands that Latin "I" is not meant to be understood (or pronounced) as English "J" or Italian "G" (German "J" is the correct pronunciation of Latin "I", as in "Jung"(~= English "young")). The text also mentions "Îsa Mesîh", and the writer knows not to make Latin "Iesus" like English "Jesus". [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 15:51, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :::::::{{r|GPinkerton}} Not everyone knows this stuff, so go with the common usage. I don't understand why you just can't accept this? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 15:56, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::::::::You can find plenty of "Wilyam Şeykspîr" if you search but it doesn't make sense to invent new spellings for every name when Latin alphabet names already exist; there's no reason to move [[William Shakespeare]] to a new title just because some people use a different spelling. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 16:06, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :::::::::It's not just "some people" tho. It's pretty much the most prevalent one in use. When Wilyam Şeykspîr one day becomes prevalent, I will root for it as well! For now, there is no point in discussing further. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:10, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::::::::::Is it the one prevalent in ''reliable'' sources though? How many non-English sources say that [[de:Gaius Iulius Caesar (Prätor 92 v. Chr.)|Caesar's father]]'s name was "Gaius Julius Caesar" and not "Gaius Iulius Caesar"? I would think that if they both had the same name they should be spelt the same way. Another example of inconsistency is the two sons of Theodosius I: [[Honorius]] and [[Arkadiyo]] ({{bi-la|Arcadius}}) ... [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 22:35, 27 tîrmeh 2021 (UTC) ::And if the English spellings are preferable, why [[Teodosius I]] and not his actual name Theodosius? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:39, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :::{{r|GPinkerton}} "Theodosius" would be my preference, as well. Teodosius is just wrong. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:41, 27 tîrmeh 2021 (UTC) == Pîroza == [[File:Kurdistan Flag Map Medal.png|200px|right]] Silav û rêz, ez wekî endamekî Wîkîpediya Kurdî ya Navendî, ez gihiştim 40,000 gotaran li Wîkîpediya Kurdî ya Bakurî pîroz dikim, hêvî dikim ku hemî Wîkîpediyayên Kurdî bigihîjin rêzên jor. [[Bikarhêner:Ahrir|Ahrir]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahrir|gotûbêj]]) 22:17, 27 tîrmeh 2021 (UTC) :Mala te ava! Destê {{b-|Penaber49}} sax be! :) [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:00, 27 tîrmeh 2021 (UTC) Mala te jî ava be bira {{ragihandin|Balyozxane}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 03:01, 28 tîrmeh 2021 (UTC) == ? == fam nakin, rûpelên we peyvên Inglizî hene, û bi xwe têne kopî kirin, û hingê hûn dixwazin tiştek li dijî min bêjin?{{bêîmze|KurdîmHeval}} :{{r|KurdîmHeval}} Xwedê, tu heneka xwe bi min dikî yaw. Law çi bûye min peyvek înglîzî bi kar aniye? Tu hemû rûpelên xwe ji google wergerê digirî, peyvekê jî sererast nakî. Te ji "nivîsên mîxî" re gotibû "pîvaz" [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Ziman%C3%AA_sumer%C3%AE&diff=895120&oldid=895059], û hîn jî diaxivî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:32, 28 tîrmeh 2021 (UTC) lo tu pirsgirêkan davêjin rûpelên we 100 peyvên îngilîzî hene, biçin rûpela ku hûn bi rastî aciz in. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 20:52, 28 tîrmeh 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] Pêşî here [[Dewleta Kurd (1918-1919)]] sererast bike, dûre biaxive. Te dîsa tenê wergerê bi kar aniye [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 11:28, 29 tîrmeh 2021 (UTC) == Ti çima rûpelên pûç çêdikê == Ma çi fêda wa heye? Gotûbêjek li ser vê heye? Ne hewce ye wîkiya me bi hezar rûpelên ku ti kes naxwênê werê dagirtin. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 08:35, 31 tîrmeh 2021 (UTC) :{{r|Guherto}} Tu bi xêr hatî, birako {{=)}} Armanca wan rûpelan ev e mirov karibe cihên cîhanê nîşan bide dema gotarek dinivîsî. Mînak gotara [[Einstein]] de dibêje li Ulmê hatiyê dinê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Einstein&diff=904767&oldid=848862]. Ka Ulm li kû ye, nexşeyê de gelo mirov dikare bibîne? Ji ber ku me ew rûpel çêkir êdî mirov dikare bibîne. Bi ya min gotarên bajar û navçeyan pêwîst in. Tax û gund nebin jî dibe. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 08:46, 31 tîrmeh 2021 (UTC) ::{{r|Balyozxane}} Merheba, temam. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 08:51, 31 tîrmeh 2021 (UTC) == ??? == I dont understand, you dont want kurdish wikipedia great, you just want a piece of small pages with no information. Sadly.{{bêîmze|KurdîmHeval}} :{{r|KurdîmHeval}} That's not how you make our wiki great. You gotta spend a lot time to write/translate good articles. What you are doing is copy/pasting which is useless as fuck since no one actually understands anything from random machine translations. Also copying from other websites is strictly prohibited since wikipedia puts a great deal of importance on copyrights. So stop doing that! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:51, 5 tebax 2021 (UTC) Shame on you guys, wikipedia of 25 - 30 million people still so small. I am laughing at you, I am still making better pages, with not the best Kurdish. Its more creative. Shame what you try to give. How should a guy from Duhok wikipedia, until you guys are not able to make your work right. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 21:12, 5 tebax 2021 (UTC) :{{r|KurdîmHeval}} No, you are not making any good changes at all. Stop kidding yourself. Why don't you first try to learn Kurdish? Then come here and lecture us. If you keep on going like this, you will get blocked. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:16, 5 tebax 2021 (UTC) == [[Amerîkan]] == Per article [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:58, 12 tebax 2021 (UTC) :Cheyet's 2020 ''Ferhenga Birûskî'' uses "[[Emrîkî]]" but also lists: "[[Amerîkanî]]", "[[Amerîkayî]]", "[[Amerîkî]]", "[[Amrîkayî]]", "[[Amrîkî]]", "[[Emerîkanî]]", "[[Emerîkî]]", and "[[Emirkanî]]" (vol. 1, p. 219). It also has "[[Welatên Yekgirtî yên Emrîka]]" (vol. 3, p. 175). These should all be redirects, at least. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:21, 12 tebax 2021 (UTC) == Ka were were == Derdê te çi ye? Çima hûn mesajên min radikin? Sebeba xwe beje min ?? [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 19:23, 14 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] Hay mala te ava. Niha ez birayê xwe re bêjim derdê xwe. Binêre [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Eah_%C3%8Esma%C3%AEl&diff=925427&oldid=925420 vê guhartinê] Du hevokên cuda hene ku behsa du tiştên cuda dikin. Lê belê her du jî çavkaniyek nivîsine. Bi awayekî paqij behsa derdê xwe dikin. Lê belê guhartinên te qet ne wisa ne. Te ti çavkanî nenivîsand. Gotar li ser Şah Îsmaîl e lê belê tu behsa sefawiyan dikî. Divê li ser Îsmaîl binivîsî û bi awayekî paqij binivîsî. Dîsa tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî. Înşela me li hev kiribe. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:33, 14 tebax 2021 (UTC) == Bra ka disa were == Ma xeletiyên min hene? [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 19:26, 14 tebax 2021 (UTC) == Komun == {{Silav|Balyozxane}} bira merheba, min vî kategoriyê beralî kir û gelek gotar winda bûn. Xêra xwe tu dikarî gotarên ku di nava kategoriya Kategorî:Komûnên departementa Girondeê, bînî Kategorî:Kumunên Girondayê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:45, 15 tebax 2021 (UTC) :{{silav|Penaber49}}. Min gişt sererast kirine. [[:Kategorî:Komunên Girondayê]], [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]], [[:Kategorî:Komunên departementa Girondayê]] Qewet be! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 12:47, 15 tebax 2021 (UTC) Temam bira siheta te xweş [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:51, 15 tebax 2021 (UTC) {{Silav|Balyozxane}} bira merheba, jibo ku gelek danezan tên min peyama te ya jibo statîstîka gelheya komuna dereng dît. Dema ku mirov statîstîkan li ser wîkîpediya îngilîzî hildide cihê bêhnok û niqte ya pêwiste yek bi yek biguherînî. Bi rastî gelek jibo gotarên zêde gelek zehmet e. Min li ser çend wîkîyên din şablona gelheya dît mînak jibo komunê Fransayê di wîkîya Îtalî de çêkirine ku mejî bikariya şabloneke wisa çêbikira gelek baş dibû. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:49, 15 tebax 2021 (UTC) {{Historical populations |align=right | 1982|272321 | 1990|553025 | 1999|598436 | 2008|675447 | 2015|837365 }} :{{silav|Penaber49}}. Min ev pirsgirêk hal kir, bira. Şalbona {{ş|Historical populations}} bi otomatîk bêhnok û niqteyan lê zêde dike loma hema kopî bike bi awayekî rast tê. Hinek kurdîkirin hewce ye dikim li ser bixebitim. <pre> {{Historical populations |align=right | 1982|272321 | 1990|553025 | 1999|598436 | 2008|675447 | 2015|837365 }} </pre> ::ping {{r|Penaber49}}--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:43, 15 tebax 2021 (UTC) == Slav == Bra nave “carbon dioxide” çı tışte li kurdi de Karbondîoksîd , dioksîdê carbon , karbondîoksît [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 14:06, 16 tebax 2021 (UTC) :{{silav|BERKİYA}}. Karbondîoksîd bi min baş e. Bnr. çend caran hatiye bikaranîn [https://www.google.com/search?q=%22Karbond%C3%AEoks%C3%AEd%22+and+%22kurd%C3%AE%22&oq=%22kar&aqs=chrome.1.69i59l2j69i57j35i39l2j69i61l3.1568j0j9&sourceid=chrome&ie=UTF-8] lê belê xuya dike ku dioksîdê carbon tenê ji aliyê amûrên wergeran ve hatiye bikaranîn [https://www.google.com/search?q=%22Dioks%C3%AEd%C3%AA+karbon%C3%AA%22&sxsrf=ALeKk02JrzFAL0TcJ1aYZeE4U9svpGrSZg:1629124021036&ei=tXUaYfvUAeyK9u8P-YCwoAI&start=50&sa=N&ved=2ahUKEwi7g8b037XyAhVshf0HHXkADCQ4KBDw0wN6BAgBEEI&biw=1536&bih=722]. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:29, 16 tebax 2021 (UTC) ::Karbondîoksît çêtir e [https://www.google.com/search?q=%22Karbond%C3%AEoks%C3%AEt%22+and+%22kurd%C3%AE%22&sxsrf=ALeKk02cg47UpTIDSvnbG6jyPZOMpnEDKQ:1629124268047&ei=rHYaYeq6AcmO9u8PoeW9yAs&start=20&sa=N&ved=2ahUKEwjqwKnq4LXyAhVJh_0HHaFyD7k4ChDw0wN6BAgBEEA&biw=1536&bih=722] :D [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 14:31, 16 tebax 2021 (UTC) Ji kerema xwe hewl bidin ku wêneyan zêde bikin. spas roj baş [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 22:49, 18 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] Ser sera ser çava {{=D}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 22:53, 18 tebax 2021 (UTC) Eywallah kaka [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 20:04, 27 tebax 2021 (UTC) == Ev çi ye == Bota te çima şablona "Bikaranîna dîroka rms" xistiye nava hemû rûpela? Û ew ne bes bû çima herî banî?? Ka di vê rûpelê de [[Serhed]] çi tarîx heye? Nîne. Ji kerema xwe re gotûbêja vî tiştî şanî mi ke û heke gotûbêj nînbê te çima vi tiştî kir? Ez zanim nêta te baş e lê ez fêda vî tiştî bi rastî jî nabînim, û te çû hemû "Ev rûpel cara dawî --- de hatiye guhartin." xira kir hew bi kêrî tiştekî tên. Tenê "17 tebax 17 tebax 17 tebax".... -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:14, 21 tebax 2021 (UTC) :[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kogoro_Akechi&diff=855795&oldid=743550#%C3%87avkan%C3%AE] --> [https://ku.wikipedia.org/wiki/Kogoro_Akechi#%C3%87avkan%C3%AE] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:20, 21 tebax 2021 (UTC) ::{{r|Balyozxane}} Heval ez ne li ser wî tiştî diştexilim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:22, 21 tebax 2021 (UTC) :::? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:23, 21 tebax 2021 (UTC) ::::Temam mi vêce fêm kir lê ev ne şiklekî xweş e, şablonek di hemû rûpela de û ew ne bes bû li serê rûpelê. Ma te nikarîbû ya "default" bixê vê? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:24, 21 tebax 2021 (UTC) :::::Min tenê bi vî awayî karibû. Heke tu bi awayekî din dizanî va ye [[Modul:Citation/CS1]] û [[Modul:Webarchive]] çêke, ez ê şablonê dûre ji rûpelan rakim. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:26, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::Ez dibêjim divê şiklekî dî hebê, ne hêja ye ev şablon li hemû deverî hebê. Ka ez ê lê mêzênim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:27, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::Înşela pê dikanî. Qewet be [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 16:28, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::{{r|Guherto}} {{çêbû}} [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Citation/CS1/Configuration&diff=989609&oldid=929489] [[Kogoro Akechi]] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 17:29, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::{{r|Balyozxane}} Ez çûbûm xwarinê bixwim vêce vegeram mi jî ha niha wê rûpelê dît mi tiştekî fêm nekir ma çima dibêjê "dmy-all" û çima hê jî weke "iso" dişuxilê, pê hesam te hê nûka guhert haha. Baş e mala te ava -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:38, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::::Min jî fêm nekir, çima min ev tişt berê ferq nekir. Heyfa me ye, tiştek ewqas hêsan, serê meriv diêşîne. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 17:43, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::Problemeke piçûk bi guhertina te re hebû tenê formata rms/dmy dihişt mi vêce guhert, ya pêşî/ji ber xwe ve ("default") rms/dmy ye lê yek karê bi şablonên weke "Use mdy dates" re biguherê. Vêce 100% çêbû tenê divê şablon ji rûpelan werin jêbirin :) -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:48, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::{{r|Balyozxane}} Ti dibêjê mimkin e em ji admînan bixwazin bere va guhertina jê bibin deqena "Ev rûpel cara dawî --- de hatiye guhartin." dîse bi kêr werin? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:50, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::::::{{r|Guherto}} Mdy di kurdî de nayê bikaranîn loma min gişt kiribûn dmy-all. Jêbirina dîrokê jî ne pêkan e û ne jî hewce ye. Ez fêm nakim tu çima ji "Ev rûpel cara dawî" aciz dibî. Çi karê te pê heye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 17:57, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::::Rast e nayê şuxilandin lê berê dişuxilî ez ji kû zanim bere ne xirabe bê... Û ez eciz dibin ji ber ku mi hercar lê dimêzand, ka ma ev rûpel yeke kevn e (gelek ên ji 2010-2013 hebûn). Yanî fêda wê ew bû bê yek karîbû bibînê ma yekî ji wextê berê yan ê niha bû. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 18:00, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::::Rast e nikarin jê bibin? Heke ev xeletiya botê/spam bane wê çi bûbane? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 18:01, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] Her tişt di dîrokê de dimîne, tenê meriv dikare veşêre lê ew jî derdê te çareser nake. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:03, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::::::Min xwest vê guhartoyê [https://ku.wiktionary.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEferheng:ceribandin&diff=5038560&oldid=5021025] veşêrim dibêje: :::::::::::::::Revision visibility could not be updated: Error hiding the item dated 21:06, 21 tebax 2021: This is the current revision. It cannot be hidden. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:08, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::::::{{r|Balyozxane}} Rast e rêveberên ku.wikipedia.org nikarin biguherin lê belkî xwediyên Wîkîpediyayê? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 18:15, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] Mirov nikare tiştek wisa ji ti kesî bixwaze, xwedê ne tiştekî girîng e {{=D}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:17, 21 tebax 2021 (UTC) :::::::::::::::::Axx haho ma ez çi bêjim. Temam ez tenê karim qebûl bikim... Naxwe cara werê heke tiştekî vilo çêbibê, di cih de hemû rûpelên wîkiyê neguhere :) Pêşî gotûbêjek yan tiştek çêke -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 18:19, 21 tebax 2021 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] Baş e :D [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:20, 21 tebax 2021 (UTC) == Timelines == I've discovered a fairly useful resource with historical timelines: [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191737640.timeline.0001 Ottoman Empire] for example, or [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735653.timeline.0001 the 1910's], or [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191736445.timeline.0001 Greece], or [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735356.timeline.0001 the Neolithic], [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735349.timeline.0001 Prehistory], [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735332.timeline.0001 evolution], [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735325.timeline.0001 the first 10 billion years], [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735868.timeline.0001 Asia], [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191736155.timeline.0001 Europe], etc. These could be really useful in quickly fleshing out science and (pre-)history articles with some fuller information with good citations. The information in the "Ottoman Empire" list would massively improve the article as it stands. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 20:36, 25 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] Yep, seems like a great idea. Thank you. How should we handle this tho? Do you think a direct translation of the whole page cause any copyright infringements? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:52, 25 tebax 2021 (UTC) ::I honestly don't know. Paraphrasing a bit should make it OK, I imagine, but I really don't know. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 21:07, 25 tebax 2021 (UTC) :::A direct translation obviously falls under copyright. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 25 tebax 2021 (UTC) ::::Obviously {{=)}} [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:21, 25 tebax 2021 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wisa bikin çawa dibe ?<br> ~1285 - Osman bûye serokê êşîra xwe.<br> 1354 - Gelibolu ketiya desta Osmaniyan<br>1389 Piştî şerê Kosovayê, Sirbistan bûye derebegiya osmaniyan<br>Di dawiya her madeyê de jî eynî rûpelê wek çavkanî nîşan bidin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 21:28, 25 tebax 2021 (UTC) == Slav bra == bira, min rûpela jensen ackles çêkir. Ez nikarim wêneyan lê zêde bikim ji ber ku komputerek min tune, ez meraq dikim gelo hûn dikarin ji bo min bikin ?? spas. [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 20:21, 27 tebax 2021 (UTC) :Dîsa bi xêr hatî @[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]], Min hal kir. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:27, 27 tebax 2021 (UTC) ::Gelek spas bra [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 20:33, 27 tebax 2021 (UTC) :::Spasxweş @[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]], lê dîsa jî ez ji te re formatê nîşan bidim, kompûter ne hewce ye. Here rûpela tirkî an inglîzî pê li wêneyê bike, dûre pê li butona "More details" bike, ew ê ji te re rûpela Commonsê veke, navê wêneyî bigire, mînak: <code>File:Flickr Jensen Ackles - VanCon 2009 jensen006.jpg</code> wêneyek wisa heye. Ji bo ku li rûpelekê zêde bikî divê wisa binivîsî: <code><nowiki>[[File:Flickr Jensen Ackles - VanCon 2009 jensen006.jpg|thumb|li vir sernavek binivîse]]</nowiki></code>. Dikarî navê "File:" bikî "Wêne:" jî. Li ser wîkiya tirkî li şûna "File:" bi piranî "Dosya:" tê nivîsin, divê ew "Dosya:" bikî "Wêne:" an "File:". Dembaş! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:41, 27 tebax 2021 (UTC) Bira, min wêneyek wekî mînak lê zêde kir, lê ez çawa rêça wêneyê diyar dikim? Ji ber vê yekê ev sindoq çawa tê çêkirin? [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 23:36, 27 tebax 2021 (UTC) beşa çargoşe ku agahî lê hatine nivîsandin [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 23:37, 27 tebax 2021 (UTC) naha demjimêr 02:37 e ez fam nakim çima dema min xelet nîşan dide dembaş! [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 23:38, 27 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] Bawer dikim behsa agahîdankê dikî. Di rûpelê de dibêje Agahîdank mirov/wîkîdane carek pê li enterê bike û wisa binivîse <code><nowiki>|wêne = Flickr Jensen Ackles - VanCon 2009 jensen006.jpg |sernavê_wêne = Jensen Ackles 2009</nowiki></code>. Hay jê hebe, vê carê em "Wêne:" an "File:" nanivîsin. :Saet rast e. Te xem nexwe. UTC tê maneya peyam li gorî dema înglistanê hatiye nivîsandin. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 23:51, 27 tebax 2021 (UTC) == Google Translate == Silav bira, ez pirsa tişte bikim. Ev bû du car jibo ku gotarên bi zimanê kurdî li ser Google wergerê bi kurdî bi awayekî bi deng bê xwendin ji Google re e-nameya dişînim ku agahî bidin ka çawa tê pêşxistin, zêde agahiyên berfireh nadin û jibo alîkariyê forma bikarhêner ku li wir dixebitin pêşnîyar dikin. Jibo kesên ku baş bi kurdî nizanin hînê telafûza zimanê kurdî bibin, ev yek gelek girîng e. Pêwiste em jibo vî yekê bi Google re têkiliyek xurt bidin destpêkirin ku Google li ser vî yekê bisekine û xebat bide destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 11:42, 29 tebax 2021 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, mixabin ji destê min tiştên wisa nayê. Bi vê [https://twitter.com/crowdsourckurdi?lang=en hesabê] re bikeve têkiliyê. Belkî ew zanibin divê çi were kirin. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 20:48, 29 tebax 2021 (UTC) {{Silav|Balyozxane}} spas bira, ez hinek li ser lêkolîn bikim piştre jî bi wan re biaxivim ka çi dibêjin. —[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:26, 29 tebax 2021 (UTC) == Slav balyoz == Bira, tu dikarî rûpela "Şerê Sî Salî" biafirînî? Ew pir girîng e, lê divê hûn rûpelek berfireh biafirînin. Spas [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 20:17, 30 tebax 2021 (UTC) == Slav == çawa şablonek lîstikê çêbikin [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 00:43, 31 tebax 2021 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]], lîstika çi? mînak heye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 00:47, 31 tebax 2021 (UTC) Mobile game an jî telefon oyunu Yani mesela lîstîk e computer an ji mobile fark tınne şablone wê çawa ye [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 00:50, 31 tebax 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] bawer dikim tu ji bo "StarCraft" dixwazî. mixabin hîn Agahîdankek ji bo lîstikan tune ye. Van rojan hinek mijûl im, min kengî wext dît, ez ê çêkim. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 01:00, 31 tebax 2021 (UTC) lîstik, şîrket, karakterên xeyalî tamam dembaş spas [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 01:34, 31 tebax 2021 (UTC) == Slav bira == silav bira, di wikipedia de rûpelek bi navê zakarids armenia heye (bi îngilîzî) ez dixwazim ev rûpel bê parastin, ez çawa dikarim wê bikim. (Ermenî bi berdewamî dewleta Kurdî diguherînin Ermenî) [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 09:40, 2 îlon 2021 (UTC) :{{ping|BERKİYA}} Çi dewleta kurdî? Padîşahiya Xirîstiyanên ermenî bû. Zimanê ermenî, Xirîstiyantiya ermenî. Bapîrên kurdan ên serdestan hebûn, lê ma ew gişt dewletê dike kurd? Yek xanedaniya kurdan ne dewletek kurd e. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 17:01, 2 îlon 2021 (UTC) tu ker î ?? Damezrênerên wê kurdên mesîhî ne. Di salên 1900î de li Kafkasyayê bi sed hezaran kurd hebûn. Wê gavê Sefewî ne Kurd in ?? maqûl bin, dema ku bi kewê re diaxifin qut nekin. [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 21:47, 2 îlon 2021 (UTC) Kewê= mixabin xataye googleye [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 21:49, 2 îlon 2021 (UTC) :"''Wê gavê Sefewî ne Kurd in ??''" Wateya ku Îran dewleta Kurdî dike? "''Di salên 1900î de li Kafkasyayê bi sed hezaran kurd hebûn.''" Salên 1900î ne Serdema Navîn in. Kî dibêje "dewleta Kurdî"? [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 22:12, 2 îlon 2021 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] Ji kerema xwe re ti caran xeberan/dijûnan li bikarhênerên din nebêje. Heke her tim bi vî awayî biaxivî, tu yê werî astengkirin. Niha bersiva pirsê te: Tenê admîn dikarin rûpelan biparêzin. Min guhartinên te yên en.wikiyê dîtin. Mixabin yek ji wan jî kêrî tiştekî nayên. Te çavkaniyên pêbawer bi kar neanîne. Heke kesek guhartinên te betal bike, hingê here gotûbêja wê rûpelê û ji vî kesî re bi awayekî '''nerm''' pirs bike çima betal dike. Heke çavkanî bixwaze, çavkaniyên pêbawer jê re nîşan bide. Heke çavkaniyên te qebûl nakin hingê ji bikarhênerên din alîkarî bixwaze. Qewet be. [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 00:10, 3 îlon 2021 (UTC) Temam [[Bikarhêner:BERKİYA|BERKİYA]] ([[Gotûbêja bikarhêner:BERKİYA|gotûbêj]]) 17:41, 3 îlon 2021 (UTC) == Şablona destpêkê == {{Silav|Balyozxane}} bira merheba ez lê dinêrim ku şablona wîkîpediya kurdî ya destpêkê ji sala 2016an vir ve qet nehatiye guhertin. Ev şablona [https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna plwîkîye] baş dixûyê. Xêra xwe tu dikarî şablona vî wîkîye bi kurdî bikî û mînaka şablonê li vir li ser gotûbêjê parve bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 3 îlon 2021 (UTC) == Çattepe == There's a lot of interesting information about [[Til, Misirc]] ({{bi-tr|Çattepe}}) in [https://brill.com/view/title/35177 on pages 228 to 232 in this book]: there are important ancient ruins there: there once was a bridge across the river, or even a harbour, and a Roman altar with inscriptions from local man (Antonius Domitianus). (A .pdf version is easily obtainable.) In general that book is really useful, but for Til/Çattepe it would be really nice to get full description of the history and the ruins in the article; it seems quite obscure: obscure enough that there is no English Wikipedia article. Another chapter on Çattepe is [https://books.google.co.uk/books?id=7C7eDwAAQBAJ on pages 18-21, in this book], which ties the history and the dam to wider issues in the region. I thought you might be interested in taking this on. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 23:33, 7 îlon 2021 (UTC) == Hişyarî == Merheba heval min carekê dîtibû ku te ferhenga "the kurdish dictionary niqte com" (lînk nanivîsênim ji ber vê), hey jê hebe hemû tişt hatiye jêbirin û vîrus ketiyê de. Malperê neveke û heke mimkin bê, li deverên ku te çavkanî nivîsandiye, jê bibe. Navê vîrusê "AgentTesla" ye û ev hemû melûmatên kompûterê (şîfre, email, fayl, ...) didizê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:22, 4 çiriya pêşîn 2021 (UTC) :@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]: Spas. Gelo rêyeke ewle heye em kontrol bikin heke dîsa hatiye vekirin an na? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 19:52, 4 çiriya pêşîn 2021 (UTC) ::Ez bahwer nakim ti carî dîse vebê, jixwe gelek wextî nehatibû nûkirin û twitter û facebooka wan miriye. Lê ti karê di https://www.site-shot.com de lînkê binivîsênê wê sûretê rûpelê derkevê. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 05:42, 5 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == Request writing about Isabelle de Charrière (Q123386) == Hello Balyozxane Would you like to write about Isabelle de Charrière (123386) for the KU Wikipedia? That would be appreciated. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 16:30, 25 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == çêkirina rûpelê == Silav, gelo çima tu bi lez rûpelên ji aliyê min ve tê sererastkirin û çêkirin şûnda digrî ? Ma Wîkîpediya li ser te hate avakirin ? == Navên Zanistina == Chemistry - Kimya - Kemî = Bahattin Gümgüm (Ferhenga Termên Fenî) [[Bikarhêner:Criminalord|Criminalord]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Criminalord|gotûbêj]]) 21:35, 19 kanûna pêşîn 2021 (UTC) :Silav, em ji bo qertafên " -logy" ê em qertafên "lojî" yê em bi kar tînin lê bi qasî ku dizanim, ji bo vê tu qaîdeyên taybet tune ne û ev qertafên, bi aynî Tirkî jî tê bilêvkirin . Bi ya min divê em wê wekî bi îngilîzî ku ji malbata zimanê Hindo-Ewropî ye wek kurdî, bilêv bikin. Îngilîzî bilêvkirina logy = locî yê, Ji bo me tişta baş ew e li şûna lojî yê vê locî'yê bi kar bînin. Ji xeynî vê, dê di zanistê de kêrhatîtir be ji ber ku zimanê cîhanê zanistî îngilîzî ye. Ûn çi dibêjin gelo? [[Bikarhêner:Criminalord|Criminalord]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Criminalord|gotûbêj]]) 21:52, 19 kanûna pêşîn 2021 (UTC) ::, [[Bikarhêner:Criminalord|Criminalord]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Criminalord|gotûbêj]]) 04:16, 20 kanûna pêşîn 2021 (UTC) == Wêneyê Heciyê cindî == {{Silav|Balyozxane}} ! Gelo tu dikarî vê wêneyê Heciyê cindî jê bikî û bar bikî ? https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Hezoye.png Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:14, 8 kanûna paşîn 2022 (UTC) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:07, 9 kanûna paşîn 2022 (UTC) == Wêneyê Sedef Kabaş == Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} Gelo tu dikarî wêneyê Sedef Kabaş bar bikî ? Wêne ji Amerikanin Sesi ( guhertoya bi Tirkî ya Voice of America ) ye . https://www.amerikaninsesi.com/s?k=Sedef%20Kaba%C5%9F&tab=all&pi=1&r=any&pp=10 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:05, 14 sibat 2022 (UTC) {{Silav|Balyozxane}}, bira tu bi xêr hatî. Ev bû demekê dirêj e ku tu ne dixuyayî, hêvî dikim ku tu başî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:06, 16 çiriya paşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Silav bira, mala te ava, ez baş im. Înşela tu jî baş î. Demeke dirêj e pir wextê min tune bikevim wîkiyê, insela ez ê wextekî nêzîk de vegerim û bixebitim wekî berê. Dem baş! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane#top|gotûbêj]]) 18:46, 16 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Wîkîdaneya Rûken Yılmaz == Silav hevalê {{Ragihandin|Balyozxane}} Min rûpela Wîkîdaneyê li ser gotara [[Rûken Yılmaz]] çêkir. Mixabin, ez nizanim çawa daneyan (rojbûn, cîh û hwd.) û wêne li wir tomar bikim. Gelo tu dikarî wiya bikî ? https://m.wikidata.org/wiki/Q116732179 Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:41, 9 sibat 2023 (UTC) == Pirtûk an Berhem ? == Silav Pirtûkên sedsala ??, an Berhemên ??, Kîjan baştir e [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 19:23, 17 sibat 2023 (UTC) :Pirtûkên sedsala.. baştir e. Jixwe dikeve Berhemên sedsala.. Berhem serkategoriya hemû berhemên hunerê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 19:25, 17 sibat 2023 (UTC) ::Ping: @[[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 19:26, 17 sibat 2023 (UTC) == Kategorî:Supersiruştî == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] . Te kategoriya Supersirûştî çê kir . Bi dîtina serxwezayî ,sersiriştî û dersiriştî / deresiriştî ji peyva supersirûştî çêtir in. Jixwe peyva supersiruştî wergera peyva înglîzî supernatural e . https://ku.m.wiktionary.org/wiki/sersiri%C5%9Ft%C3%AE[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:58, 15 adar 2023 (UTC) :Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] Hûn çawa difikirin? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:51, 17 adar 2023 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 10:22, 13 hezîran 2023 (UTC) == A request == Barew, silav, colleague. I have also a translation request for you. You were recommended to me (https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Paradise_Chronicle#Article_translation_request) :) With respect, colleague. [[Bikarhêner:Smpad|Smpad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Smpad|gotûbêj]]) 08:46, 26 tîrmeh 2023 (UTC) == Amûra zêdekirina daxuyaniya kurt == Silav bira çawanî? Ev amûra ku li jora gotaran ji bo zêdekirina daxuyaniya kurt a li bin navê gotaran ku dertê dibe ku bibe sedema zêdekirinên şaş û bê eleqe. Piştê çend ceribandinan paşnê ez têgihiştim ka bi qêrê çi tê. Ez wiha difikirim dibe ku gelek bikarhêner an kasên anonîm nezanibim çiye û agahiyên şaş û bê eleqe binivîsin û li cihê daxuyaniya kurt zêde bikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:03, 9 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Silav bira baş im tu çawanî? Ez ê rûpela [[WP:Danasîna kurt]] çêkim, wê demê dê zelaltir be hertişt. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 09:59, 9 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ev pirsgirêk bi çalakkirina [[Wîkîpediya:Dîwan_(teknîkî)#Danasînên_kurt_yên_rûpelan_Extension:ShortDescription|Danasînên kurt yên rûpelan Extension:ShortDescription]] ji holê rabe. Ji kerema xwe re dikarî dengê xwe bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:37, 9 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Sipas bira baş im. Temam e bira, divê li gel rûpela danasîna kurt mirov dîsa jî ha jê hebe. Ji ber ku ev amûr li ser hemî gotaran dertê îhtîmal heye ku bikarhêner nû û kesên anonîm li gorî dilê xwe tiştan binivîsin :)) [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:46, 9 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ew ihtimal jixwe li ser Wîkîdaneyê hertim heye. Kî dixwaze tiştinan li wir binivîse loma tenê çareserî heye ew jî çêkirina danasînên xwemalî ye :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:49, 9 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Min ji bo gotara [[Mekteba şevînî]] dengdanek ava kir. Lê mixabin dawiya dengdanê (20.12.2023) nayî dîtin . Gelo tu dikarî çewtiyê sererast bikî ? Êvarbaş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 12 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. {{çêbû}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:38, 12 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Çêkirina rûpelê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Dikarî rûpela [[Bikarhêner:Balyozxane]] dîsa çêkî? Çend agahî hebûn, ji min re lazim in. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:49, 14 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Spas! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 19:12, 14 kanûna pêşîn 2023 (UTC) f4shw3zpp48pozhuzz63r7usb125tja 4 214165 2083503 2083086 2026-08-03T08:39:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2083503 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841261 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15418 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3649 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} gmswdvn77akxfm7mvcu9mw21yf7jv17 0 248886 2083394 2080533 2026-08-03T00:16:20Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083394 wikitext text/x-wiki Ev lîsteyeke [[Kurd|'''kurdên''']] navdar e. Lîste li gorî kronolojiyê hatiye rêzkirin: == Sedsala 6-15an == {{div col|colwidth=20em}} * [[Cabanê Kurdî]] (sedsala 6an) * [[Behlûlê Mahî]] (sedsala 9an) * [[Mîr Ceferê Dasnî]] (m. {{Nêzîkî}} 841)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Bois |pêşnav=Thomas |sernav=The Kurds |url=https://archive.org/details/bwb_P9-BHY-965 |weşanger=Khayats |sal=1966 |cih=[[Bêrût]] |rr=[https://archive.org/details/bwb_P9-BHY-965/page/87 87] }}</ref> * [[Îbnûdehak]] (m. 927)<ref>{{Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit|volume=online}}</ref> * [[Muhemmedê Rewadî]] (m. {{Nêzîkî}} 953–956)<ref name="Peacock2017">{{Jêder-kovar|paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2017 |sernav=Rawwadids |url=https://iranicaonline.org/articles/rawwadids |kovar={{girêdan|Encyclopedia Iranica|en|Encyclopedia Iranica}} }}</ref> * [[Muhemmedê Şedad]] (m. 955)<ref name="Peacock2000" /> * [[Deysem Kurê Ibrahîmê Kurdî]] (m. {{Nêzîkî}} 957)<ref>{{Encyclopædia Iranica | volume = 7 | fascicle = 2 | title = Daysam | last = Bosworth | first = C. Edmund | authorlink = Clifford Edmund Bosworth | url = https://www.iranicaonline.org/articles/daysam | pages = 172–173 }}</ref> * [[Ebdulsemedê Babek]] (972–1019)<ref name=":0">{{Jêder-nûçe|tarîx=11 sibat 2017 |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |xebat={{girêdan|Kurdistan24|en|Kurdistan24}} |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/23728-Navdarên-Kurd:--Evdilsemedê-Babek |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}</ref> * [[Leşkerî kurê Mihemed|Lashkari ibn Muhammad]] (m. 978)<ref name="Peacock2000" /> * [[Hesenweyhê kurê Huseyn]] (m. 979)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |sernav=Historical Dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4/page/117 117] |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=9780810875074 }}</ref> * [[Mawerdî]]<ref>Abul-Fazl Ezzati, The Spread of Islam: The Contributing Factors, ICAS Press (2002), p. 384</ref> (974-1058) * [[Xanedana Hesnewiyan|Badr ibn Hasanwayh]] ({{Serwerî|979|1013}}) * [[Merzûban kurê Mihemed|Marzuban ibn Muhammad ibn Shaddad]] (m. 985)<ref name="Peacock2000" /> * [[Mîrektiya Gêlê|Pîr Mansûr]] (m. 989)<ref>{{Jêder|paşnav=Gördük |pêşnav=Yunus Emre |tarîx=2014 |sernav=Eğil Emirliği'nin Kısa Tarihçesi ve Eğil Emirlerine Ait Şecere Metninin Tercümesi |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D00477/2014_35/2014_35_GORDUKYE.pdf |kovar=OTAM |ziman=tr |cild=35 |rûpel=91 }}</ref> * {{girêdan|Abu Nasr Husayn II|en|Abu Nasr Husayn II}} ({{Serwerî|1001|1025}})<ref name="Peacock2017" /> * [[Eliyê Herîrî]] (1009–1079/80)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Mccarus |pêşnav=Ernest Nasseph |sernav=A Kurdish Grammar: Descriptive Analysis of the Kurdish of Sulaimaniya, Iraq |weşanger=American Council of Learned Societies |sal=1958 |rr=6 }}</ref> * [[Xanedana Enaziyan|Abu’l-Fatḥ Moḥammad b. ʿAnnāz]] (m. 1010/1) * [[Xanedana Hesnewiyan|Zahir ibn Hilal ibn Badr]] ({{Serwerî|1013|1015}}) * [[Xanedana Hesnewiyan|Hilal ibn Badr]] ({{Serwerî|single=1014}}) * {{girêdan|Fadluya|en|Fadluya}} ({{Serwerî|1030|1078}})<ref name="Büchner">{{Jêder|paşnav=Büchner |pêşnav=V. F. |sernav=S̲h̲abānkāra |tarîx=2012 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-1/shabankara-SIM_5253?s.num=4&s.rows=50 |kovar={{girêdan|Encyclopaedia of Islam|en|Encyclopaedia of Islam}} |cild= |rr= |weşanger={{girêdan|Brill Publishers|en|Brill Publishers}} |doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5253 |isbn=9789004082656 |via= }}</ref> * {{girêdan|Fadl ibn Muhammad|en|Fadl ibn Muhammad}} (m. 1031)<ref name="Peacock2000">{{Jêder-malper|paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2000 |sernav=Shaddadids |url=https://iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |malper={{girêdan|Encyclopedia Iranica|en|Encyclopedia Iranica}} }}</ref> * {{girêdan|Abu'l-Fath Musa|en|Abu'l-Fath Musa}} ({{Serwerî|1031|1034}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Lashkari ibn Musa|en|Lashkari ibn Musa}} ({{Serwerî|1034|1049}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Abu Nasr Mamlan II|en|Abu Nasr Mamlan II}} ({{Serwerî|1058/9|1070}})<ref name="Peacock2017" /> * {{girêdan|Abu Mansur Wahsudan|en|Abu Mansur Wahsudan}} (m. 1059)<ref name="Peacock2017" /> * [[Ebûeswar Şewur|Abu'l-Aswar Shavur ibn Fadl]] (m. 1067)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Minorsky |pêşnav=Vladimir |lînka-nivîskar=Vladimir Minorsky |sernav=Studies in Caucasian History |cih=Cambridge |weşanger=Cambridge University Press |sal=1977 |sala-orîjînal=1953 |isbn=0-521-05735-3 |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ |rûpel=22, 59 }}</ref> * {{girêdan|Anushirvan ibn Lashkari|en|Anushirvan ibn Lashkari}} (m. {{Nêzîkî}} 1067)<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Ashot ibn Shavur|en|Ashot ibn Shavur}} ({{Serwerî|1068|1069}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Manuchihr ibn Shavur|en|Manuchihr ibn Shavur}} ({{Serwerî|1072|1118}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fadl ibn Shavur|en|Fadl ibn Shavur}} (m. 1073)<ref>{{The Cambridge History of Iran|volume=5|last=Bosworth|first=C. E.|authorlink=C. E. Bosworth|chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1|page=51}}</ref> * {{girêdan|Fadlun ibn Fadl|en|Fadlun ibn Fadl}} ({{Serwerî|1073|1075}})<ref name="Bosworth95">''The Political and Dynastic History of the Iranic World'', C.E. Bosworth, ''The Cambridge History of Iran:The Saljuq and Mongol Period'', Vol. 5, ed. J.A. Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 95.</ref> * [[Bazê Dostikî]] (m. 1093/6)<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb|paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |weşanger={{girêdan|Syracuse University Press|en|Syracuse University Press}} |sal=2006 |isbn=9780815630937 |rr=[https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai/page/15 15] }}</ref> * [[Fexrûlnîsa Dîneweriye]] (sedsala 11an) * [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]] (sedsala 11an)<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B.Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to {{girêdan|Kurdistan Province|en|Kurdistan Province}}, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Azerbaijan"</ref> * [[Îbn Ezraq|Ibn al-Azraq al-Fariqi]] (1116–1176)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav1=Hillenbrand |pêşnav1=Carole |url=https://books.google.com/books?id=lKBtAAAAMAAJ |sernav=A Muslim principality in crusader times: the early Artuqid state |paşnav2=al-Fāriqī |pêşnav2=Aḥmad ibn Yūsuf ibn ʻAlī Ibn al-Azraq |paşnav3=İstanbul |pêşnav3=Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te |tarîx=1990 |weşanger=Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te Istanbul |isbn=978-90-6258-066-8 |ziman=en }}</ref> * {{girêdan|Abu'l-Aswar Shavur ibn Manuchihr|en|Abu'l-Aswar Shavur ibn Manuchihr}} ({{Serwerî|1118|1124}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fadl ibn Shavur ibn Manuchihr|en|Fadl ibn Shavur ibn Manuchihr}} ({{Serwerî|1125|1130}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fakr al-Din Shaddad ibn Mahmud|en|Fakr al-Din Shaddad ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1131|1155}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Selahedînê Eyûbî]] (1137–1193) * {{girêdan|Al-Adil I|en|Al-Adil I}} (1145–1218) * {{girêdan|Fadl ibn Mahmud|en|Fadl ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1155|1161}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Amîdî]] (1156–1233)<ref name="WDL">{{Jêder-malper |url=http://www.wdl.org/en/item/2985/ |sernav=A Treatise on the Division of Theoretical Scholarship |malper={{girêdan|World Digital Library|en|World Digital Library}} |tarîx=1805 |roja-gihiştinê=2013-07-14 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> * [[Şahinşahê kurê Mehmûd]] ({{Serwerî|1164|1174}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Efdal kurê Selahedîn]] ({{Nêzîkî}} 1169–1225)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Hawting |pêşnav1=Gerald |sernav=Al-Afḍal the Son of Saladin and His Reputation |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |tarîx=2016 |cild=26 |hejmar=1–2 |rr=19–32 |doi=10.1017/S1356186315000826 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/alafdal-the-son-of-saladin-and-his-reputation/3BCE737472CC90E52D604BE19BEA7627 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |weşanger={{girêdan|Cambridge University Press|en|Cambridge University Press}} |s2cid=163317407 }}</ref> * [[Şêrko]] (m. 1169) * [[Zahir Xezî]] (1172–1216) * {{girêdan|Najm ad-Din Ayyub|en|Najm ad-Din Ayyub}} (m. 1173) * {{girêdan|Sultan ibn Mahmud|en|Sultan ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1174|1199}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Emir of Damascus|en|Al-Ashraf Musa, Emir of Damascus}} (1178–1237)<ref name="Lewis2014">{{Jêder-kitêb|nivîskar=Franklin D. Lewis |sernav=Rumi - Past and Present, East and West: The Life, Teachings, and Poetry of Jal l al-Din Rumi |url=https://books.google.com/books?id=PFsQBwAAQBAJ&pg=PT69 |tarîx=18 çiriya pêşîn 2014 |weşanger=Oneworld Publications |isbn=978-1-78074-737-8 |rûpel=69 }}</ref> * {{girêdan|Al-Mu'azzam Isa|en|Al-Mu'azzam Isa}} (1176–1227) * {{girêdan|Al-Kamil|en|Al-Kamil}} (1117–1238) * Cakir al-Kurdi (m. 1155) <ref>Câmiu Kerâmât-il-Evliyâ; c.1, s.378</ref> * {{girêdan|Turan-Shah|en|Turan-Shah}} (m. 1180)<ref>Houtsma, Martijn Theodoor and Wensinck, A.J. ''[https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&pg=PA884&dq=Turanshah+brother+Saladin&lr= E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936]''. page 884, BRILL, 1993.</ref> * [[Îbn Selahê Kurdî]] (1181–1245)<ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Robson |pêşnav=J. |tarîx= |sernav=Ibn al- Ṣalāḥ |url= |kovar={{girêdan|Encyclopedia of Islam|en|Encyclopedia of Islam}} |cild=Second Edition |rr= |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3353 }}</ref> * {{girêdan|Al-Mu'azzam Turanshah ibn Salah al-Din|en|Al-Mu'azzam Turanshah ibn Salah al-Din}} ({{Nêzîkî}} 1181 – 1260) * {{girêdan|Bahramshah|en|Bahramshah}} ({{Serwerî|1182|1230}}) * {{girêdan|Farrukh Shah|en|Farrukh Shah}} (m. 1182)<ref>Humphreys, R. Stephen, From Saladin to the Mongols, SUNY Press 1977 p.52</ref> * {{girêdan|Muhammad ibn Shirkuh|en|Muhammad ibn Shirkuh}} (m. 1186)<ref name="ref">Necipoğlu G. (ed.) Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture vol. XI E>J> Brill, Leiden 1994 p. 47</ref> * {{girêdan|Al-Mansur Nasir al-Din Muhammad|en|Al-Mansur Nasir al-Din Muhammad}} (1189– {{Nêzîkî}} 1216) * {{girêdan|Al-Muzaffar I Umar|en|Al-Muzaffar I Umar}} (m. 1191) * {{girêdan|Tughtakin ibn Ayyub|en|Tughtakin ibn Ayyub}} (m. 1197)<ref>{{Jêder|paşnav1=Richards |pêşnav1=Donald S. |url=https://books.google.com/books?id=ANzVlFRFt24C&pg=PA31 |sernav=The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3 |weşanger=Ashgate Publishing |sal=2010 |isbn=9780754669524 |rûpel=31 }}</ref> * [[Ezîz Osman]] (m. 1198) * {{girêdan|Al-Mansur I Muhammad|en|Al-Mansur I Muhammad}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Fakhraddin (şêxê êzîdî)|en|Fakhraddin (Yazidi saint)}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Izz al-Din Usama|en|Izz al-Din Usama}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Masud ibn Namdar|en|Masud ibn Namdar}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Mehmed Reshan|en|Mehmed Reshan}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Nasirdin (şêxê êzîdî)|en|Nasirdin (Yazidi saint)}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Sejadin|en|Sejadin}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Al-Awhad Ayyub|en|Al-Awhad Ayyub}} (m. 1210)<ref>{{Jêder-malper |sernav=al-Awhad Najm al-Din |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG103196 |weşanger=British Museum |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 }}</ref> * {{girêdan|Al-Adil II|en|Al-Adil II}} (1221–1248) * {{girêdan|An-Nasir Yusuf|en|An-Nasir Yusuf}} (1228–1260) * {{girêdan|Al-Mujahid|en|Al-Mujahid}} (m. 1240)<ref>Runciman S. Hunyadi Z., Laszlovszky J., The Crusades and the Military Orders: Expanding the Frontier of Medieval Latin Christianity, CEU Medievalia, 2001,p.72</ref> * {{girêdan|As-Salih Ayyub|en|As-Salih Ayyub}} (1205–1249) * {{girêdan|An-Nasir Dawud|en|An-Nasir Dawud}} (1206–1261) * {{girêdan|Al-Aziz Muhammad|en|Al-Aziz Muhammad}} ({{Nêzîkî}} 1213–1236) * {{girêdan|Sitt al-Sham|en|Sitt al-Sham}} (m. 1220) * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Emir of Homs|en|Al-Ashraf Musa, Emir of Homs}} (1229–1263) * [[Deyfe Xatûn|Dayfa Khatun]] (m. 1242) * {{girêdan|As-Salih Ismail, Emir of Damascus|en|As-Salih Ismail, Emir of Damascus}} (m. 1245) * {{girêdan|Al-Mansur Ibrahim|en|Al-Mansur Ibrahim}} (m. 1246) * {{girêdan|Al-Muzaffar Ghazi|en|Al-Muzaffar Ghazi}} (m. 1247) * {{girêdan|Ibn al-Hadjib|en|Ibn al-Hadjib}} (m. 1249) * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Sultan of Egypt|en|Al-Ashraf Musa, Sultan of Egypt}} ({{Serwerî|1250|1254}}) * {{girêdan|Al-Muazzam Turanshah|en|Al-Muazzam Turanshah}} (m. 1250) * [[Fexredînê Exlatî]] (m. 1260) <ref>Adak, Abdurrahman (2022-09-18). Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk (in Kurdish). Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi. ISBN 978-605-5053-04-8.</ref> * {{girêdan|Safi-ad-din Ardabili|en|Safi-ad-din Ardabili}} (1252/3–1334) * [[Ebûlfida]] (1273–1332)<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Abū al-Fidāʾ |kovar={{girêdan|Encyclopedia Islamica|en|Encyclopedia Islamica}} |tarîx=2008 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/abu-al-fida-COM_0065 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |weşanger={{girêdan|Brill Publishers|en|Brill Publishers}} }}</ref> * {{girêdan|Al-Kamil Muhammad|en|Al-Kamil Muhammad}} (m. 1260) * {{girêdan|Shabankara'i|en|Shabankara'i}} (1298–1358) * [[Şemsedînê Şehrezûrî]] (sedsala 13an) * {{girêdan|Amadin|en|Amadin}} (sedsala 13an) * [[Hisamedînê Çelebî]] (sedsala 13an) * {{girêdan|Khatuna Fekhra|en|Khatuna Fekhra}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Saʿd al-Din al-Humaidi|en|Saʿd al-Din al-Humaidi}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sheikh Mand|en|Sheikh Mand}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sheikh Obekr|en|Sheikh Obekr}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sadr al-Din Musa|en|Sadr al-Din Musa}} (1305–1391) * [[Zeynûdînê Iraqî]] (1325–1404) * {{girêdan|Nusrat al-Din Ahmad|en|Nusrat al-Din Ahmad}} (m. 1330) * {{girêdan|Al-Afdal Muhammad|en|Al-Afdal Muhammad}} (m. 1341) * [[Mele Perîşan]] (1356–1431) * {{girêdan|Sayyid Husayn Ahlati|en|Sayyid Husayn Ahlati}} (m. 1397) * [[Mela Huseynê Bateyî]] (1417–1495) * {{girêdan|Izz al-Din Shir|en|Izz al-Din Shir}} (m. 1423) * {{girêdan|Khvajeh Ali Safavi|en|Khvajeh Ali Safavi}} (m. 1427) * [[Îdrîsê Bidlîsî]] (1457–1520) * {{girêdan|Shaykh Junayd|en|Shaykh Junayd}} (m. 1460) * {{girêdan|Hosam al-Din Ali Bitlisi|en|Hosam al-Din Ali Bitlisi}} (m. 1494/5) * [[Mehmûdê Kurdî]] (sedsala 15an) * [[Siltan Sahak]] (late 14th century to early 15th century)<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Hamzeh'ee |pêşnav=M. Reza |sernav=The Yaresan: a sociological, historical, and religio-historical study of a Kurdish community |weşanger=K. Schwarz |cihê-weşandinê=Berlin |sal=1990 |isbn=3-922968-83-X |oclc=23438701 |url=http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/iud/content/structure/1330754 |rûpel=57 |roja-gihiştinê=2024-04-08 |roja-arşîvê=2023-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231013042354/https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/iud/content/structure/1330754 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {{div col end}} == Sedsala 16-19an == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1543–1603) * [[Şêx Şemsedînê Exlatî]] (1558–1674) * [[Ebdulbaqî Nihawendî]] (1570–1632) * [[Melayê Cizîrî]] (1570–1640) * [[Asenat Barzanî]] (1590–1670) * [[Feqiyê Teyran]] (1590–1660) * {{girêdan|Halo Khan Ardalan|en|Halo Khan Ardalan}} ({{Serwerî|1590|1616}}) * {{girêdan|Yusuf Yaska|en|Yusuf Yaska}} (1592–1636) * {{girêdan|Shir Sarim|en|Shir Sarim}} (sedsala 16an) * {{girêdan|Ezidi Mirza|en|Ezidi Mirza}} (1600–1651) * {{girêdan|Ali Janbulad|en|Ali Janbulad}} (m. 1610) * {{girêdan|Ibrahim al-Kurani|en|Ibrahim al-Kurani}} (1615–1690) * {{girêdan|Ganj Ali Khan|en|Ganj Ali Khan}} (m. 1624/5) * {{girêdan|Soleyman Khan Ardalan|en|Soleyman Khan Ardalan}} ({{Serwerî|1637|1657}}) * {{girêdan|Shahrokh Sultan Zanganeh|en|Shahrokh Sultan Zanganeh}} (m. 1639) * [[Mistefa Bêsaranî]] (1642–1701) * {{girêdan|Ahmad Khani|en|Ahmad Khani}} (1650–1707) * {{girêdan|Ali Mardan Khan|en|Ali Mardan Khan}} (m. 1657) * {{girêdan|Shaykh Ali Khan Zanganeh|en|Shaykh Ali Khan Zanganeh}} (m. 1689) * {{girêdan|Ali Beg Zanganeh|en|Ali Beg Zanganeh}} (sedsala 17an) * {{girêdan|Mir Xanzad|en|Mir Xanzad}} (sedsala 17an) * {{girêdan|Sarı Süleyman Bey|en|Sarı Süleyman Bey}} (sedsala 17an) * [[Xanayê Qubadî]] (1700–1759) * [[Mîrza Elmas Xan]] (1706–1777) * [[Mihemed Paşa Caf]] (b. 1714) * {{girêdan|Shahqoli Khan Zanganeh|en|Shahqoli Khan Zanganeh}} (m. 1716) * [[Merûfê Nûdhî]] (1753–1838/9) * [[Mele Xelîlê Sêrtî]] (1754–1843) * [[Zaro Axa]] (1764–1934) * {{girêdan|Al-Barzanjī|en|Al-Barzanjī}} (m. 1764) * {{girêdan|Khulam Rada Khan Arkawazi|en|Khulam Rada Khan Arkawazi}} (1765–1834) * [[Silêman Helebî]] (1777–1800) * [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (1779–1827) * {{girêdan|Uthman Sirâj-ud-Dîn Naqshbandi|en|Uthman Sirâj-ud-Dîn Naqshbandi}} (1781–1867) * [[Mîr Muhemmed]] (1783–1838) * [[Şeyda Hewramî]] (1784–1852) * {{girêdan|Allahqoli Khan Zanganeh|en|Allahqoli Khan Zanganeh}} (m. 1785) * {{girêdan|Aziz Khan Mokri|en|Aziz Khan Mokri}} (1792–1871) * {{girêdan|Ahmad Bag Komasi|en|Ahmad Bag Komasi}} (1796–1877) * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] (1797–1859) * {{girêdan|Yaqub Maydashti|en|Yaqub Maydashti}} (1799–1871) * {{girêdan|Abdullah Pasha Bajalan|en|Abdullah Pasha Bajalan}} (sedsala 18an) * [[Eliyê Teremaxî]] (17th century or 18th century) * {{girêdan|Haydar Khan Zanganeh|en|Haydar Khan Zanganeh}} (sedsala 18an) * {{girêdan|Ibrahim Pasha al-Dalati|en|Ibrahim Pasha al-Dalati}} (sedsala 18an) * [[Nalî]] (1800–1856) * [[Salim]] (1800–1866) * [[Bedirxan Beg]] (1803–1869) * [[Mestûre Erdelanî]] (1805–1848) * [[Mewlewiyê Kurd]] (1806–1882/3) * {{girêdan|Kurdî (şaîr)|en|Kurdî (poet)}} (1806/12–1850) * {{girêdan|Jafar Qoli Khan Donboli|en|Jafar Qoli Khan Donboli}} (m. 1814) * [[Hecî Qadirê Koyî]] (1817–1897) * {{girêdan|Kurt İsmail Hakkı Pasha|en|Kurt İsmail Hakkı Pasha}} (1818-1897) * {{girêdan|Hasan Ali Khan Garrusi|en|Hasan Ali Khan Garrusi}} (1820-1900) * {{girêdan|Wali Dewane|en|Wali Dewane}} (1826–1881) * [[Mîrze Riza Kelhûr]] (1829–1892) * [[Mehwî]] (1830–1906) * {{girêdan|Said Pasha Kurd|en|Said Pasha Kurd}} (1834–1907) * [[Şêx Rizayê Talebanî]] (1835–1910) * [[Mistefa Zihnî Paşayê Babanî]] (1838–1929) * {{girêdan|Ibrahim Pasha Milli|en|Ibrahim Pasha Milli}} (1843–1908) * [[Wefayî]] (1844–1902) * {{girêdan|Bedri Pasha Bedir Khan|en|Bedri Pasha Bedir Khan}} (1847–1911) * [[Adile Xanim]] (1847–1924) * [[Mîrza Ebdulqedirê Paweyî]] (1850–1910) * [[Seyîd Ebdulqadir]] (1851–1925) * [[Emîn Alî Bedirxan]] (1851–1926) * [[Diyap Yildirim]] (1852–1932) * [[Usman Efendiyê Babij]] (1852–1929) * {{girêdan|Saeb (şaîr)|en|Saeb (poet)}} (1854–1910) * [[Herîq]] (1856–1909) * [[Miqdad Midhet Bedirxan]] (1858–1915) * [[Edeb]] (1860–1918) * [[Sebat Îslambûlî]] (b. 1860s–1941) * {{girêdan|Shamdin Agha|en|Shamdin Agha}} (m. 1860) * {{girêdan|Sheikh Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi|en|Sheikh Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi}} (1861–1939) * [[Seyîd Riza]] (1863–1937) * [[Ebdulrezaq Bedirxanî]] (1864–1918) * {{girêdan|Cheragh-Ali Khan Zanganeh|en|Cheragh-Ali Khan Zanganeh}} (m. 1864) * [[Ebdulhekîmê Arwasî]] (1865–1943) * [[Mewlanzade Rifat Beg]] (1865–1930) * [[Şêx Seîd]] (1865–1925) * [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî]] (1865–1951) * [[Ehmedê Xasî]] (1866/7–1951) * {{girêdan|Haji Mala Saeed Kirkukli Zada|en|Haji Mala Saeed Kirkukli Zada}} (1866–1937) * [[Mistefa Paşayê Yamûlkî]] (1866–1936) * [[Xan Mehmûd]] (m. 1866) * [[Pîremêrd]] (1867–1950) * {{girêdan|İshak Sükuti|en|İshak Sükuti}} (1868–1902) * [[Ebdullah Cewdetê Daskûzayî]] (1869–1932) * {{girêdan|Faramarz Asadi|en|Faramarz Asadi}} (1869–1969) * {{girêdan|Ibrahim Hananu|en|Ibrahim Hananu}} (1869–1935) * [[Hecî Nemet]] (1871–1920) * [[Fûad Paşa|Kurd Fuad Pasha]] * {{girêdan|Kurd Ahmet Izzet Pasha|en|Kurd Ahmet Izzet Pasha}} (1871–1920) * [[Meyan Xatûn]] (1873/4–1957/8) * [[Cîhangîr Axa]] (1874–1943) * [[Narî Kekê Hemê]] (1874–1944) * [[Muhemmed Kurd Elî]] (1876–1953) * [[Seîdê Nûrsî]] (1877–1960) * {{girêdan|Aziz Feyzi Pirinççizâde|en|Aziz Feyzi Pirinççizâde}} (1878–1933) * [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] (1878–1956) * {{girêdan|Ahmed Uthman|en|Ahmed Uthman}} (1879–1946) * [[Kâzım İnanç]] (1880-1938) * {{girêdan|Abdullah Beg Benari|en|Abdullah Beg Benari}} (1880–1939) * [[Mihemed Emîn Zekî]] (1880–1948) * [[Hesen Xeyrî Beg]] (1881–1925) * {{girêdan|Mufti Penjweni|en|Mufti Penjweni}} (1881–1952) * [[Xalîd Begê Cibirî]] (1882–1925) * [[Hecî Baba Şêx]] (1882–1947) * {{girêdan|Sayed Ali Asghar Kurdistani|en|Sayed Ali Asghar Kurdistani}} (1882–1936) * [[Sureya Bedirxan]] (1883–1938) * [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] (m. 1883) * {{girêdan|Celal İbrahim|en|Celal İbrahim}} (1884–1917) * [[İsmet İnönü]] (1884–1973) * [[Ali Saip Ursavaş Beg]] (1885–1939) * [[Simkoyê Şikak]] (1887–1930) * [[Xalis Begê Sipkî]] (1889–1977) * {{girêdan|Abdul Aziz Yamulki|en|Abdul Aziz Yamulki}} (1890–1981) * [[Bekir Sidqî]] (1890–1937) * [[Ekrem Cemîl Paşa]] (1891–1973) * [[Tewfîq Wehbî]] (1891–1984) * [[Hapsa Xan]] (1891–1953) * [[Îhsan Nûrî Paşa]] (1892/3–1976) * [[Celadet Alî Bedirxan]] (1893–1951) * [[Nûrî Dêrsimî]] (1893–1973) * [[Qazî Mihemed]] (1893–1947) * {{girêdan|Mohammad Hosni|en|Mohammad Hosni}} (1894–1969) * {{girêdan|Gholamreza Rashid-Yasemi|en|Gholamreza Rashid-Yasemi}} (1895–1951) * [[Kamiran Alî Bedirxan]] (1895–1978) * [[Nûr Elî Îlahî]] (1895–1974) * [[Şêx Ehmedê Barzanî]] (1896–1969) * {{girêdan|Sheikh Nuri Sheikh Salih Sheikh Ghani Barzinji|en|Sheikh Nuri Sheikh Salih Sheikh Ghani Barzinji}} (b. 1896) * [[Erebê Şemo]] (1897–1978) * [[Husnî Zeîm]] (1897–1949) * {{girêdan|Ahmed Mukhtar Jaff|en|Ahmed Mukhtar Jaff}} (1898–1934) * [[Qanî]] (1898–1965) * [[Refîq Hilmî]] (1898–1960) * [[Fata Reş]] (sedsala 19an) * {{girêdan|Kunj Yusuf Pasha|en|Kunj Yusuf Pasha}} (sedsala 19an) * {{girêdan|Osman Pasha Jaff|en|Osman Pasha Jaff}} (sedsala 19an) * {{girêdan|Yezdanşêr|en|Yezdanşêr}} (sedsala 19an) {{div col end}} == Sedsala 20an == === 1900î–1940î === {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Ebdulkerîmê Muderîs]] (1901–2005) * {{girêdan|Muhammad Wali Kermashani|en|Muhammad Wali Kermashani}} (1901–?) * [[Cegerxwîn]] (1903–1984) * [[Leyla Bedirxan]] (1903–1986) * [[Mistefa Barzanî]] (1903–1979) * [[Ebdulla Goran]] (1904–1962) * [[Elî Merdan]] (1904–1981) * {{girêdan|Karim Sanjabi|en|Karim Sanjabi}} (1905–1995) * [[Osman Sebrî]] (1905–1993) * [[Emînê Evdal]] (1906–1964) * {{girêdan|Abdolqader Zahedi|en|Abdolqader Zahedi}} (1907–2005) * [[Eladîn Secadî]] (1907–1984) * [[Nadoyê Xudo Maxmedov]] (1907–1990) * [[Heciyê Cindî]] (1908–1990) * [[Qanatê Kurdo]] (1909–1985) * [[Semendê Siyabendov]] (1909–1989) * [[Qedrîcan]] (1911–1972) * {{girêdan|Khalid Bakdash|en|Khalid Bakdash}} (1912–1995) * {{girêdan|Mohammad Ghazi (translator)|en|Mohammad Ghazi (translator)}} (1913–1998) * [[Îbrahîm Ehmed]] (1914–2000) * [[Ehmed Kuftaro|Ahmed Kuftaro]] (1915–2004) * {{girêdan|Wansa|en|Wansa}} (1917–2015) * [[Dildar]] (1918–1948) * [[Salih Yusivî]] (1918–1981) * {{girêdan|Nûredin Zaza|en|Nûredin Zaza}} (1919–1988) * {{girêdan|Ibrahim Amin Baldar|en|Ibrahim Amin Baldar}} (1920–1998) * [[Musa Anter]] (1920–1992) * [[Hejar]] (1921–1991) * {{girêdan|Daham Miro|en|Daham Miro}} (1921–2010) * {{girêdan|Ezaddin Husseini|en|Ezaddin Husseini}} (1921–2011) * [[Hesen Zîrek]] (1921–1973) * [[Hêmin Mukriyanî]] (1921–1986) * {{girêdan|Mustafa Pasha Bajalan|en|Mustafa Pasha Bajalan}} (m. 1921) * [[Ehmed Herdî]] (1922–2006) * {{girêdan|Tahir Tewfiq|en|Tahir Tewfiq}} (1922–1987) * [[Baba Merdûxê Rûhanî]] (1923–1989) * [[Yaşar Kemal]] (1923–2015) * {{girêdan|Karim Zand|en|Karim Zand}} (1924–2017) * {{girêdan|Taha Muhie-eldin Marouf|en|Taha Muhie-eldin Marouf}} (1924–2009) * [[Xelîlê Çaçan Mûradov]] (1924–1981) * {{girêdan|Abdel Hamid al-Sarraj|en|Abdel Hamid al-Sarraj}} (1925–2013) * {{girêdan|Ghader Abdollahzadeh|en|Ghader Abdollahzadeh}} (1925–2009) * [[Mamlê]] (1925–1999) * {{girêdan|Siamak Yasemi|en|Siamak Yasemi}} (1925–1994) * {{girêdan|Karim Hisami|en|Karim Hisami}} (1926–2001) * [[Moşe Barazanî]] (1926–1947) * [[Ahmed Arîf]] (1927–1991) * [[Cemşîd Bender]] (1927–2008) * {{girêdan|Muhamad Salih Dilan|en|Muhamad Salih Dilan}} (1927–1990) * {{girêdan|Shami Kermashani|en|Shami Kermashani}} (1927–1984) * [[Turgut Özal]] (1927–1993) * {{girêdan|Akram Hamid Begzadeh Jaff|en|Akram Hamid Begzadeh Jaff}} (1929–2010) * [[Kamran İnan]] (1929–2015) * [[Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî]] (1929–2013) * [[Nusrat Bhutto]] (1929–2011) * [[Ebdurehman Qasimlo]] (1930–1989) * [[Cemal Sureya]] (1931–1990) * [[Medet Serhat]] (1931–1994) * [[Biroyê Heskî Têlî]] (m. 1931) * [[Nadir Nadirov]] (1932–2021) * [[Ordîxanê Celîl]] (1932–2007) * {{girêdan|Shahab Sheikh Nuri|en|Shahab Sheikh Nuri}} (1932–1976) * {{girêdan|Hemoye Shero|en|Hemoye Shero}} (m. 1932) * [[Ehmedê Miftîzade]] (1933–1993) * [[Celal Talebanî]] (1933–2017) * [[Cemal Nebez]] (1933–2018) * {{girêdan|Khurto Hajji Ismail|en|Khurto Hajji Ismail}} (1933–2020) * [[Tehsîn Beg]] (1933–2019) * {{girêdan|Efat Ghazi|en|Efat Ghazi}} (1935–1990) * [[Abdulmelik Fırat]] (1934–2009) * {{girêdan|Usuv Beg|en|Usuv Beg}} (–1934) * {{girêdan|Emerîkê Serdar|en|Emerîkê Serdar}} (1935–2018) * [[Mehmed Emîn Bozarslan]] (1935–) * {{girêdan|Adel Karasholi|en|Adel Karasholi}} (1936–) * {{girêdan|Ahmad Ghazi|en|Ahmad Ghazi}} (1936–2015) * {{girêdan|Ali Askari|en|Ali Askari}} (1936–1978) * [[Celîlê Celîl]] (1936–) * [[Siware Îlxanîzade]] (1937–) * [[Yılmaz Güney]] (1937–1984) * [[Eyşe Şan]] (1938–1996) * [[Fuad Mesûm]] (1938–) * [[Mehmûd Usman]] (1938–) * [[Mezher Xaliqî]] (1938–) * [[Mihemed Sadiq Şerefkendî]] (1938–1992) * [[Şerafettin Elçi]] (1938–2012) * [[Yaşar Kaya]] (1938–2016) * [[Celal Debax]] (1939–) * [[Ferzende Beg]] (m. 1939) * {{girêdan|Zakia Hakki|en|Zakia Hakki}} (1939–) * [[Mehdî Zana]] (1940–) * [[Şêrko Bêkes]] (1940–2013) * [[Hecî Ehmedî]] (1941–) * {{girêdan|Ali Ashraf Darvishian|en|Ali Ashraf Darvishian}} (1941–2017) * [[Eskerê Boyîk]] (1941–) * [[Mehmet Ali Birand]] (1941–2013) * [[Tosinê Reşîd]] (1941–) * [[Ahmet Türk]] (1942–) * [[Emre Taner]] (1942–) * {{girêdan|Yusuf Ekinci|en|Yusuf Ekinci}} (1942–1994) * [[Emîr Hesenpûr]] (1943–2017) * [[Dengir Mir Mehmet Fırat]] (1943–2019) * [[Necmettin Büyükkaya]] (1943–1984) * {{girêdan|Soad Hosny|en|Soad Hosny}} (1943–2001) * {{girêdan|Tofy Mussivand|en|Tofy Mussivand}} (1943–2024) * [[Idrîs Barzanî]] (1944–1987) * {{girêdan|Latif Rashid|en|Latif Rashid}} (1944–) * {{girêdan|Mahmoud Ezidi|en|Mahmoud Ezidi}} (1944-1979) * [[Mehmûd Baksî]] (1944–2000) * [[Newşîrwan Mistefa]] (1944–2017) * [[Îzhak Mordexay]] (1944–) * {{girêdan|Aref Tayfour|en|Aref Tayfour}} (1945–) * {{girêdan|Bahaedin Adab|en|Bahaedin Adab}} (1945–2007) * [[Munzur Çem]] (1945–2022) * [[Mistefa Hîcrî]] (1945–) * {{girêdan|Rahmi Saltuk|en|Rahmi Saltuk}} (1945–) * {{girêdan|Rauf Hassan|en|Rauf Hassan}} (1945–) * [[Rojen Barnas]] (1945–) * [[Ebdulla Peşêw]] (1946–) * [[Fûad Huseyîn]] (1946–) * {{girêdan|Jawhar Namiq|en|Jawhar Namiq}} (1946–2011) * {{girêdan|Khalil al-Zahawi|en|Khalil al-Zahawi}} (1946–2007) * [[Mesûd Barzanî]] (1946–) * [[Mucteba Mîrzade]] (1946–2005) * {{girêdan|Sedigh Kamangar|en|Sedigh Kamangar}} (1946–1989) * [[Şahînê Bekirê Soreklî]] (1946–) * [[Dilşad Merîwanî]] (1947–1989) * [[Letîf Helmet|Latif Halmat]] (1947–) * [[Mehmet Sîrac Bîlgîn|Mehmet Sıraç Bilgin]] (1944–2015) * {{girêdan|Mohammad Saber Ismail|en|Mohammad Saber Ismail}} (1947–) * [[Reşo Zîlan]] (1947–) * {{girêdan|Rowsch Shaways|en|Rowsch Shaways}} (1947–2021) * [[Cankurd]] (1948–) * {{girêdan|Foad Mostafa Soltani|en|Foad Mostafa Soltani}} (1948–1979) * {{girêdan|Hero Ibrahim Ahmed|en|Hero Ibrahim Ahmed}} (1948–) * {{girêdan|İhsan Arslan|en|İhsan Arslan}} (1948–) * [[Keça Kurd]] (1948–) * [[Mihemed Şêxo]] (1948–1989) * {{girêdan|Narmin Othman|en|Narmin Othman}} (1948–) * {{girêdan|Omer Fattah Hussain|en|Omer Fattah Hussain}} (1948–) * [[Ebas Welî|Abbas Vali]] (1949–) * {{girêdan|Abdulla Mohtadi|en|Abdulla Mohtadi}} (1949–) * [[Abdullah Öcalan]] (1949–) * {{girêdan|Adel Murad|en|Adel Murad}} (1949–2018) * [[Hüseyin Erdem]] (1949–) * {{girêdan|Kamran Hedayati|en|Kamran Hedayati}} (1949–1996) * {{girêdan|Mohammad Hossein Karimi|en|Mohammad Hossein Karimi}} (1949–1979) * {{girêdan|Najmiddin Karim|en|Najmiddin Karim}} (1949–2020) * [[Têmûrê Xelîl]] (1949–) * [[Remzî Nafî]] (1917–1949) {{div col end}} === 1950î-1970î === {{div col|colwidth=20em}} * {{girêdan|Arsalan Baiz|en|Arsalan Baiz}} (1950–) * {{girêdan|Behrouz Gharibpour|en|Behrouz Gharibpour}} (1950–)<ref>{{Jêder-malper|sernav=Biography of Behrouz Gharibpour |url=http://www.behroozgharibpour.com/Biography.aspx |weşanger=Behrouz Gharibpour |roja-gihiştinê=25 kanûna pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101117041740/http://www.behroozgharibpour.com/Biography.aspx |roja-arşîvê=17 çiriya paşîn 2010 }}</ref> * [[Haci Karay]] (1950–) * {{girêdan|Homayoun Ardalan|en|Homayoun Ardalan}} (1950–1992) * {{girêdan|Hüseyin Kalkan|en|Hüseyin Kalkan}} (1950–) * [[Refîq Sabir]] (1950–) * {{girêdan|Salaheddine Bahaaeddin|en|Salaheddine Bahaaeddin}} (1950–) * [[Şaram Nazirî]] (1950–) * [[Ebdulrehman Mistefa]] (1951–) * [[Cemîl Bayik]] (1951–) * [[Ferhad Shakely]] (1951–) * {{girêdan|Pouran Derakhshandeh|en|Pouran Derakhshandeh}} (1951–) * [[Salih Muslim]] (1951–) * [[Selîm Berekat]] (1951–) * [[Ebas Kemendî]] (1952–2012) * [[Alî Haydar Kaytan]] (1952–) * [[Hüseyin Velioğlu]] (1952–2000) * [[İbrahim Tatlıses]] (1952–) * {{girêdan|İsmail Özden|en|İsmail Özden}} (1952–2018) * {{girêdan|Khalil Rashow|en|Khalil Rashow}} (1952–) * [[Kosret Resûl]] (1952–) * [[Leyla Qasim]] (1952–1974) * [[Mahmut Alinak]] (1952–) * {{girêdan|Mala Bakhtiyar|en|Mala Bakhtiyar}} (1952–) * [[Malmîsanij]] (1952–) * [[Murat Bozlak]] (1952–2010) * [[Omer Hemdî]] (1952–2015) * {{girêdan|Pîr Xidir Silêman|en|Pîr Xidir Silêman}} (1952–2021) * {{girêdan|Ali Haydar Yıldız|en|Ali Haydar Yıldız}} (1953–1973) * [[Fawaz Husên]] (1953–) * [[Hişyar Zêbarî]] (1953–) * {{girêdan|Jalal Barzanji|en|Jalal Barzanji}} (1953–) * {{girêdan|Mohammad Tofiq Rahim|en|Mohammad Tofiq Rahim}} (1953–) * [[Mehmed Uzun]] (1953–2007) * [[Orhan Miroğlu]] (1953–) * [[Yekta Geylanî]] (1953–) * [[Murat Karayılan]] (1954–) * [[Necîbe Ehmed]] (1954–) * [[Selîm Sadak]] (1954–) * [[Beytocan]] (1955–2023) * {{girêdan|Fadıl Öztürk|en|Fadıl Öztürk}} (1955–) * [[Hatîb Dicle]] (1955–) * [[Hikmet Fidan]] (1955?–2005) * [[Îlana Eliya]] (1955–) * {{girêdan|Imad Ahmad Sayfour|en|Imad Ahmad Sayfour}} (1955–) * {{girêdan|Mohammed Haji Mahmoud|en|Mohammed Haji Mahmoud}} (1955–) * [[Nasir Rezazî]] (1955–) * [[Orhan Dogan]] (1955–2007) * [[Perwîz Cîhanî]] (1955–) * [[Rohat Alakom]] (1955–) * [[Şivan Perwer]] (1955–) * {{girêdan|Abdulbaset Sieda|en|Abdulbaset Sieda}} (1956–) * [[Arjen Arî]] (1956–2012) * {{girêdan|Cuneyd Zapsu|en|Cuneyd Zapsu}} (1956–) * [[Lokman Polat]] (1956–) * [[Mahsum Korkmaz]] (1956–1986) * [[Mazlum Doğan]] (1956–1982) * [[Mele Krêkar]] (1956–) * [[Nizamettin Ariç]] (1956–) * {{girêdan|Musa Farisoğulları|en|Musa Farisoğulları}} (1956–) * [[Ahmet Kaya]] (1957–2000) * [[Elî Ekber Muradî]] (1957–) * [[Ciwan Haco]] (1957–) * {{girêdan|Dana Ahmed Majid|en|Dana Ahmed Majid}} (1957–) * [[Edip Yüksel]] (1957–) * [[Hesenê Metê]] (1957–) * [[Mistefa Aydogan]] (1957–) * {{girêdan|Najmadin Shukr Rauf|en|Najmadin Shukr Rauf}} (1957–1985) * [[Sırrı Sakık]] (1957–) * {{girêdan|Zafer Çağlayan|en|Zafer Çağlayan}} (1957–) * {{girêdan|Dilshad Said|en|Dilshad Said}} (1958–) * {{girêdan|Kamal Qadir|en|Kamal Qadir}} (1958–) * [[Mişel Temo]] (1958–) * [[Merziye Ferîqî]] (1958–2005) * [[Mistefa Mewlûdî]] (1958–) * [[Nursel Aydoğan]] (1958–) * [[Osman Öcalan]] (1958–) * [[Serdar Roşan]] (1958–) * {{girêdan|Seyed Khalil Alinezhad|en|Seyed Khalil Alinezhad}} (1958–2001) * {{girêdan|Sherzad Hafiz|en|Sherzad Hafiz}} (1958–) * [[Tara Caf]] (1958–) * {{girêdan|Bakhtiar Amin|en|Bakhtiar Amin}} (1959–) * [[Firat Cewerî]] (1959–) * [[İmam Taşçıer]] (1959–) * [[Müslüm Doğan]] (1959–) * [[Ata Nehayî]] (1960–) * [[Berhem Salih]] (1960–) * {{girêdan|Bayan Nouri|en|Bayan Nouri}} (1960–) * {{girêdan|Edibe Şahin|en|Edibe Şahin}} (1960–) * [[Eyaz Zaxoyî]] (1960–1986) * {{girêdan|Jalal Jalalizadeh|en|Jalal Jalalizadeh}} (1960–) * {{girêdan|Salih Fırat|en|Salih Fırat}} (1960–) * {{girêdan|Soraya Serajeddini|en|Soraya Serajeddini}} (1960–2006) * [[Elî Bapîr]] (1961–) * {{girêdan|Amirkhan Mori|en|Amirkhan Mori}} (1961–) * {{girêdan|Derwich Ferho|en|Derwich Ferho}} (1961–) * [[Ferhad Pîrbal]] (1961–) * [[Guram Zaxarovîç Acoyev]] (1961–) * [[Gültan Kışanak]] (1961–) * {{girêdan|Hassan Rahmanpanah|en|Hassan Rahmanpanah}} (1961–) * {{girêdan|Jano Rosebiani|en|Jano Rosebiani}} (1961–) * [[Leyla Zana]] (1961–) * [[Nizamettin Taş]] (1961–) * {{girêdan|Saeed Farajpouri|en|Saeed Farajpouri}} (1961–) * [[Savaş Buldan]] (1961–) * [[Zübeyir Aydar]] (1961–) * {{girêdan|Abderrahman Sadik Karim|en|Abderrahman Sadik Karim}} (1962–) * {{girêdan|Abdolreza Rajabi|en|Abdolreza Rajabi}} (1962–) * [[Edhem Barzanî|Adham Barzani]] (1962–) * {{girêdan|Ardeshir Kamkar|en|Ardeshir Kamkar}} (1962–) * {{girêdan|Hüseyin Kenan Aydın|en|Hüseyin Kenan Aydın}} (1962–) * [[Ednan Kerîm]] (1963–) * {{girêdan|Adnan Selçuk Mizrakli|en|Adnan Selçuk Mizrakli}} (1963–) * {{girêdan|Azad Bonni|en|Azad Bonni}} (1963–) * {{girêdan|Gülser Yıldırım|en|Gülser Yıldırım}} (1963–) * [[Hülya Avşar]] (1963–) * {{girêdan|Karim Mohammedzadeh|en|Karim Mohammedzadeh}} (1963–1990) * [[Keyhan Kelhur]] (1963–) * {{girêdan|Kemal Bülbül|en|Kemal Bülbül}} (1963–) * [[Merîwan Helebceyî]] (1963–) * {{girêdan|Mohammad Seddigh Kaboudvand|en|Mohammad Seddigh Kaboudvand}} (1963–) * [[Seyran Ateş]] (1963–) * {{girêdan|Mahir Hassan|en|Mahir Hassan}} (1963-) * [[Fatma Kurtulan]] (1964–) * {{girêdan|Hasan Saltık|en|Hasan Saltık}} (1964–2021) * [[Huner Selîm]] (1964–) * {{girêdan|Latif Yahia|en|Latif Yahia}} (1964–) * [[Leyla Güven]] (1964–) * [[Mano Xelîl]] (1964–) * {{girêdan|Nazand Begikhani|en|Nazand Begikhani}} (1964–) * [[Şeyhmus Dağtekin]] (1964–) * [[Yüksel Yavuz]] (1964–) * [[Aysel Tugluk]] (1965–) * {{girêdan|Ayşe Gökkan|en|Ayşe Gökkan}} (1965–) * [[Bekir Bozdağ]] (1965–) * [[Bengi Yıldız]] (1965–) * {{girêdan|Gurbetelli Ersöz|en|Gurbetelli Ersöz}} (1965–1997) * [[Jan Dost]] (1965–) * [[Abdullah Demirbaş]] (1966–) * [[Bextiyar Elî]] (1966–) * [[Diyar]] (1966–) * [[İshak Sağlam]] (1966–) * [[Mehabad Qeredaxî]] (1966–2020) * [[Nêçîrvan Barzanî]] (1966–) * [[Roya Tûloyî]] (1966–) * [[Tahir Elçi]] (1966–2015) * [[Yıldız Tilbe]] (1966–) * [[Zekeriya Yapıcıoğlu]] (1966–) * [[Alican Önlü]] (1967–) * [[Helîm Yûsiv]] (1967–) * [[Kejal Ehmed]] (1967–) * [[Mehmet Şimşek]] (1967–) * [[Meral Danış Beştaş]] (1967–) * [[Nadim Zehawî]] (1967–) * [[Nalîn Pekgul]] (1967–) * [[Pervin Buldan]] (1967–) * [[Yılmaz Erdoğan]] (1967–) * [[Ali Atalan]] (1968–) * [[Bejan Matur]] (1968–) * [[Ganî Mîrzo]] (1968–) * [[Fatih Mehmet Maçoğlu]] (1968–) * [[Îbrahîm Ayhan]] (1968–2018) * [[Metin Göktepe]] (1968–1996) * {{girêdan|Xalîd Reşîd|en|Xalîd Reşîd}} (1968–) * [[Behmen Qubadî]] (1969–) * [[Bahoz Erdal]] (1969–) * {{girêdan|Çağlar Demirel|en|Çağlar Demirel}} (1969–) * [[Dilşa Demirbag Sten]] (1969–) * [[Mesrûr Barzanî]] (1969–) * [[Mihemed Ewraz]] (1969–2003) * {{girêdan|Mustafa Atici|en|Mustafa Atici}} (1969–) * [[Sevahir Bayindir]] (1969–) * [[Wîdad Akreyî]] (1969–) * [[Amîne Kakebawe]] (1970–) * [[Ayhan Bilgen]] (1970–) * [[Ayşe Polat]] (1970–) * {{girêdan|Besime Konca|en|Besime Konca}} (1970–) * {{girêdan|Sara Kaya|en|Sara Kaya}} (1970–) * {{girêdan|Sirwan Barzani|en|Sirwan Barzani}} (1970–) * [[Tuncer Bakırhan]] (1970–) * [[Ahmet Aslan]] (1971–) * {{girêdan|Ahmet Aydın|en|Ahmet Aydın}} (1971–) * {{girêdan|Asya Abdullah|en|Asya Abdullah}} (1971–) * [[Dilba]] (1971–) * [[Bêrîtan]] (1971–1992) * [[Hasret Gültekin]] (1971–1993) * [[Hozan Canê]] (1971–) * {{girêdan|Jamil Rostami|en|Jamil Rostami}} (1971–) * [[Mehmet Rüştü Tiryaki]] (1971–) * [[Osman Baydemir]] (1971–) * [[Selma Irmak]] (1971–) * {{girêdan|Shahram Alidi|en|Shahram Alidi}} (1971–) * {{girêdan|Sibel Yiğitalp|en|Sibel Yiğitalp}} (1971–) * [[Viyan Dexîl]] (1971–) * [[Abdullah Zeydan]] (1972–) * [[Azad Zal]] (1972–) * {{girêdan|Eros Kurdi|en|Eros Kurdi}} (1972–) * [[Hamdi Ulukaya]] (1972–) * {{girêdan|Juwan Fuad Masum|en|Juwan Fuad Masum}} (1972–) * [[Nurettin Demirtaş]] (1972–) * [[Azad (rapvan)]] (1973–) * [[Bafil Talebanî]] (1973–) * [[Hêro Mistefa]] (1973–) * {{girêdan|Houzan Mahmoud|en|Houzan Mahmoud}} (1973–) * [[Kazım Öz]] (1973–) * [[Mehmet Yavuz]] (1973–2019) * {{girêdan|Saliha Aydeniz|en|Saliha Aydeniz}} (1973–) * [[Selahattin Demirtaş]] (1973–) * [[Servet Kocakaya]] (1973–) * [[Şehrîbana Kurdî]] (1973–) * [[Şevval Sam]] (1973–)<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2007-12-24 |sernav=Şeval Sam'dan İlginç Açıklama! |url=https://www.haberler.com/seval-sam-dan-ilginc-aciklama-haberi/ |roja-gihiştinê=2021-02-14 |malper=Haberler.com |ziman=tr |roja-arşîvê=2009-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091201025703/http://www.haberler.com/seval-sam-dan-ilginc-aciklama-haberi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Çoman Herdî]] (1974–) * {{girêdan|Leyla Birlik|en|Leyla Birlik}} (1974–) * [[Ali Serhat Baran]] (1974–) * {{girêdan|Seyed Ali Jaberi|en|Seyed Ali Jaberi}} (1974–) * [[Aynur Doğan]] (1975–) * {{girêdan|Bedia Özgökçe Ertan|en|Bedia Özgökçe Ertan}} (1975–) * {{girêdan|Celal Başkale|en|Celal Başkale}} (1975–2012) * {{girêdan|Farzad Kamangar|en|Farzad Kamangar}} ({{Nêzîkî}} 1975–2010) * [[Faysal Sarıyıldız]] (1975–) * [[Hişam Zeman]] (1975–) * {{girêdan|Mehmet Ali Aslan|en|Mehmet Ali Aslan}} (1975–) * {{girêdan|Sadet Karabulut|en|Sadet Karabulut}} (1975–) * [[Mehmet Ali Arslan]] (1975-) * [[Sabahat Tuncel]] (1975–) * [[Sevim Dağdelen]] (1975–) * {{girêdan|Vala Fareed|en|Vala Fareed}} (1975–) * [[Ayla Akat Ata]] (1976–) * {{girêdan|Evrim Alataş|en|Evrim Alataş}} (1976–2010) * [[Feleknas Uca]] (1976–) * {{girêdan|Hemin Hawrami|en|Hemin Hawrami}} (1976–) * [[İdris Baluken]] (1976–) * {{girêdan|Lahur Talabany|en|Lahur Talabany}} (1976–) * {{girêdan|Özlem Cekic|en|Özlem Cekic}} (1976–) * [[Zara (Neşe Yılmaz)]] (1976–) * [[Bekir Kaya]] (1977–) * {{girêdan|Dilan Yeşilgöz-Zegerius|en|Dilan Yeşilgöz-Zegerius}} (1977–) * [[Gulan Avci]] (1977–) * {{girêdan|Hişyar Özsoy|en|Hişyar Özsoy}} (1977–) * [[Nîstî Stêrk]] (1977–) * [[Omêd Xoşnaw]] (1977–) * [[Qubad Talebanî]] (1977–) * {{girêdan|Shibal Ibrahim|en|Shibal Ibrahim}} ({{Nêzîkî}} 1977–) * {{girêdan|Rojda Felat|en|Rojda Felat}} (1977–) * {{girêdan|Birzo Majeed|en|Birzo Majeed}} (1978–) * [[Bilind Salih]] (1978–) * [[Koçer Bîrkar]] (1978–) * [[Düzen Tekkal]] (1978–) * [[Firset Sofî]] (1978–2020) * [[Kurd Maverick]] (1978–) * [[Rojda]] (1978–) * {{girêdan|Shahram Mokri|en|Shahram Mokri}} (1978–) * {{girêdan|Shaswar Abdulwahid|en|Shaswar Abdulwahid}} (1978–) * {{girêdan|Yousif Muhammed Sadiq|en|Yousif Muhammed Sadiq}} (1978–) * [[Feryal Demirci Clark|Feryal Clark]] (1979–) * {{girêdan|Mohsen Chavoshi|en|Mohsen Chavoshi}} (1979–) * [[Şêx Elî Elyas]] (1979–) * {{girêdan|Zeynel Doğan|en|Zeynel Doğan}} (1979–) {{div col end}} === 1980î-2000î === {{div col|colwidth=20em}} * [[Rojda Demîrer]] (1980–) * [[Rewşan Çeliker]] (1980–) * {{girêdan|Sherko Moarefi|en|Sherko Moarefi}} (1980–2013) * {{girêdan|Mustafa Sarp|en|Mustafa Sarp}} (1980–)<ref>{{Jêder-malper|url=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=286&ftxtID=8075 |sernav=Mustafa Sarp: "Babamın hayalini gerçekleştirdim" - TamSaha Detay Sayfası TFF |malper=Tff.org |roja-gihiştinê=2017-02-26 }}</ref> * [[Zuhal Demir]] (1980–) * [[Pervîn Çakar]] (1981–) * [[Gulrîz Qahreman]] (1981–) * [[Hawar Mela Mihemed]] (1981–) * {{girêdan|Khalid Mushir|en|Khalid Mushir}} (1981–) * [[Xana Omerxalî]] (1981–) * {{girêdan|Remziye Tosun|en|Remziye Tosun}} (1981–) * {{girêdan|Selçuk Şahin (futbolvan, 1981)|en|Selçuk Şahin (footballer born 1981)}}<ref>{{Jêder-malper|url=http://www.radikal.com.tr/spor/selcuk-sahin-dersimin-her-yeri-ayri-guzel-1152355/ |sernav=Selçuk Şahin: 'Dersim'in her yeri ayrı güzel' - Spor Haberleri |weşanger=Radikal |tarîx=2013-09-24 |roja-gihiştinê=2017-02-26 }}</ref> * {{girêdan|Sinan Kaloğlu|en|Sinan Kaloğlu}} (1981–)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberdiyarbakir.net/kurd-oldugu-bilinmeyen-unluler-5-dersim-2bolum-2223yy/ |sernav=Kürd Olduğu Bilinmeyen Ünlüler -5- (Dersim) 2.Bölüm - Yaşar Gülen - Haber Diyarbakır |malper=Haberdiyarbakir.net |tarîx=2015-04-24 |roja-gihiştinê=2017-02-26 |roja-arşîvê=2016-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160815082930/http://www.haberdiyarbakir.net/kurd-oldugu-bilinmeyen-unluler-5-dersim-2bolum-2223yy/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xatar]] (1981–) * [[Ebru Günay]] (1982–) * [[Îhsan Fetahiyan]] (1982–) * [[Fidan Doğan]] (1982–2013) * [[Gökay Akbulut]] (1982–) * {{girêdan|Jwan Hesso|en|Jwan Hesso}} (1982–) * {{girêdan|Majid Kavian|en|Majid Kavian}} (1982–2011) * {{girêdan|Zeynab Jalalian|en|Zeynab Jalalian}} (1982–) * [[Bêhrûz Boçanî]] (1983–) * [[Belçim Bilgin]] (1983–) * {{girêdan|Burhan G|en|Burhan G}} (1983–) * [[Çopî]] (1983–) * {{girêdan|Mohammedali Yaseen Taha|en|Mohammedali Yaseen Taha}} (1983–) * [[Nusret Gökçe]] (1983–) * {{girêdan|Selçuk Şahin (footballer born 1983)|en|Selçuk Şahin (footballer born 1983)}} * {{girêdan|Shwan Jalal|en|Shwan Jalal}} (1983–) * [[Sohrab Pournazerî]] (1983–) * [[Taban Şoreş|Taban Shoresh]] (1983–) * [[Zara (hunermend)]] (1983–) * {{girêdan|Ali Hama Saleh|en|Ali Hama Saleh}} (1984–) * [[Bovar Karim]] (1984–) * {{girêdan|Dilo Doxan|en|Dilo Doxan}} (1984–) * {{girêdan|Hevrin Khalaf|en|Hevrin Khalaf}} (1984–) * {{girêdan|Jassim Mohammed Haji|en|Jassim Mohammed Haji}} (1984–) * {{girêdan|Kawa Hesso|en|Kawa Hesso}} (1984–) * {{girêdan|Sherwan Haji|en|Sherwan Haji}} (1985–) * [[Haftbefehl]] (1985–) * {{girêdan|Isaac Tutumlu|en|Isaac Tutumlu}} (1985–) * [[Mela Birhanê Tarînî]] (1985–) * {{girêdan|Sane Jaleh|en|Sane Jaleh}} (1985–2011) * {{girêdan|Bengin Ahmad|en|Bengin Ahmad}} (1986–) * [[Deşnê Mûrad]] (1986–) * [[Hanna Jaff]] (1986–) * {{girêdan|Kadir Talabani|en|Kadir Talabani}} (1986–) * {{girêdan|Navid Mohammadzadeh|en|Navid Mohammadzadeh}} (1986–) * {{girêdan|Rang Shawkat|en|Rang Shawkat}} (1986–) * {{girêdan|Ziaeddin Niknafs|en|Ziaeddin Niknafs}} (1986–) * {{girêdan|Brwa Nouri|en|Brwa Nouri}} (1987–) * {{girêdan|Dara Mohammed|en|Dara Mohammed}} (1987–) * [[Darîn Zanyar]] (1987–) * [[Leyla Îmret]] (1987–) * [[Ömer Öcalan]] (1987–) * {{girêdan|Rawez Lawan|en|Rawez Lawan}} (1987–) * {{girêdan|Voria Ghafouri|en|Voria Ghafouri}} (1987–) * [[Eren Derdiyok]] (1988–) * {{girêdan|Halgurd Mulla Mohammed|en|Halgurd Mulla Mohammed}} (1988–) * [[Helly Luv]] (1988–) * [[KC Rebell]] (1988–) * [[Kurdo]] (1988–) * {{girêdan|Leila Mustafa|en|Leila Mustafa}} (1988–) * [[Lilla Namo]] (1988–) * {{girêdan|Makwan Amirkhani|en|Makwan Amirkhani}} (1988–) * [[Nûdem Durak]] (1988–) * {{girêdan|Aziz Shavershian|en|Aziz Shavershian}} (1989–2011) * [[Bahara Alavi]] (1989–2011) * {{girêdan|Rezan Zuğurlu|en|Rezan Zuğurlu}} (1988/9–) * {{girêdan|Ahmad Al Saleh|en|Ahmad Al Saleh}} (1989–) * [[Aram Xelîlî]] (1989–) * [[Deniz Naki]] (1989–) * {{girêdan|Tuğba Hezer Öztürk|en|Tuğba Hezer Öztürk}} (1989–) * [[Capo]] (1990–) * [[Jiloan Hamad]] (1990–) * [[Mervan Çelik]] (1990–) * {{girêdan|Kianoush Rostami|en|Kianoush Rostami}} (1991–) * [[Helin Bölek]] (1992–2020) * {{girêdan|Kaveh Rezaei|en|Kaveh Rezaei}} (1992–) * {{girêdan|Newroz Uysal Aslan|en|Newroz Uysal Aslan}} (1992–) * {{girêdan|Nur Tatar|en|Nur Tatar}} (1992–) * [[Lanja Khawe]] (1993–) * [[Nadiye Murad]] (1993–) * {{girêdan|Ramin Hossein-Panahi|en|Ramin Hossein-Panahi}} (1995–2018) * {{girêdan|Reynmen|en|Reynmen}} (1995–) * {{girêdan|Mahmoud Dahoud|en|Mahmoud Dahoud}} (1996–) * {{girêdan|Zeki Majed|en|Zeki Majed}} (1996–) * {{girêdan|Dersim Dağ|en|Dersim Dağ}} (1996–) * [[Berkîn Elvan]] (1999–2014) * [[Eno]] (1998–) * [[Fero47]] (1998–) * [[Dadvan Yûsif|Dadvan Yousuf]] (2000-) {{div col end}} == Yên din == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * {{girêdan|Ahmet Dağtekin|en|Ahmet Dağtekin}} * [[Ala Talebanî|Ala Talabani]] * {{girêdan|Dindar Najman|en|Dindar Najman}} * {{girêdan|Fadhil Omer|en|Fadhil Omer}} * [[Hebîbullah Letîfî]] * {{girêdan|Howar Ziad|en|Howar Ziad}} * {{girêdan|Ibrahim Alizade|en|Ibrahim Alizade}} * [[Îlham Ehmed]] * {{girêdan|Nuriye Kesbir|en|Nuriye Kesbir}} * [[Rebwar Fatah]] * {{girêdan|Riya Qahtan|en|Riya Qahtan}} * [[Nusret Gökçe]] * {{girêdan|Taha Baban|en|Taha Baban}} {{div col end}} == Binêre herwiha == * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya pêşengên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|List of Kurds|oldid=1217801472}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] emntp4gvq1ftzdt685mg9e3h8s8rpbi 14 250948 2083161 1686878 2026-08-02T13:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083161 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên etnîk li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Komên etnîk li gorî welatan|Rûsyayê]] ng8ruiv4wyhv4ep8czgwn768978h93e 14 250990 2083160 1686898 2026-08-02T13:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083160 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Ûkraynayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Komên etnîk li gorî welatan|Ûkraynayê]] lo9qmoqa40aw04cou7y8rmv6m5r2vae 14 254793 2083483 1693200 2026-08-03T03:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083483 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Hikûmeta Îsraêlê]] [[Kategorî:Leşkerî li Asyayê]] [[Kategorî:Leşkerî li gorî welatan]] efayleb1li9nnsxt76isi80ae5rghjh 0 256814 2083450 2037098 2026-08-03T01:03:27Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083450 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header= Hind û îranî | image1 = From Corded Ware to Sintashta.jpg | caption1 = Nexşeyeke ku koka çanda Sintashta ya Proto-Hind-Îranî (Ā́rya/Aryen) wekî koçkirina gelan ji çanda Warê Corded Ewropî ya Serdema Bronzê di nav çanda Fatyanovo-Balanovo de nîşan dide | image2 = Andronovo culture.png | caption2 = Nexşeya korogromatîka çanda Sintashta-Petrovka (sor) ku di hezarsala 2ê berê zayînê de berfireh bûye û bûye çanda Andronovo (porteqalî) û li başûr bi şaristaniya Aksisê (kompleksa arkeolojîk a Baktriya-Margyana) (kesk) tevlêhev bûye û herêma erebeyên herî kevin ên şer (pembe) vedihewîne | footer= }} '''Hind û îranî''' yan jî '''gelê hînd û îranî''' komeke etnîkî ye ku bi navên dîrokî yên wekê aryan an aryen hatine naskirin. Hind û îranî komek gelên hindoewropîaxiv bûn ku ji serdema yekem a hezarsala 2ê {{bz}} û vir ve zimanên hind û îranî anîne deverên sereke yên [[Ewrasya]]yê. Gelê hindo ewropî di dawiyê de wekê şaxên gelên îranî û gelên hindo îranî belav bûne. Li gorî teoriya herî berfireh ê ku hatiye pejirandin, hind û aryenî di bin du koman de hatine dabeş kirin. Koma yekem a îranî ku di nav wan de [[med]] ([[kurd]]), [[Gelê Farsê|fars]], [[skît]], [[sarmat]] û hwd hene komên axaftvanên [[zimanên îranî]] ne ku li deverên [[Asyaya Rojava]] û deverên [[Kurdistan]] a îro û li deverên [[Anatolya|Anatoliyayê]] belav bûne. Koma din jî hind-aryan in ku li [[Hindistan|nîvgirava Hindistanê]] bi cih bûne û axaftvanên zimanên hind û aryanîne. Yek ji gelên hind û aryenî [[Mîtanî]] ne ku di sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} de li deverên [[Mezopotamya]]ya jorîn (li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavaya Kurdistan]] a îro) qiraliyeteke berfireh avakirine. [[Kurd]] jî yek ji şaxa gelên bakurî ya gelên îranî ye ku bi [[zimanê kurdî]] ku zimanekî bakurê rojavayî ya îranî ye diaxivin. == Etîmolojî == Têgeha Aryen ji mêj ve ji bo de destnîşankirina hind-îraniyan hatiye bikaranîn. Axêverên kevnar ên zimanên hind û îranî xwe berê wekê aryanî dane naskirin. Bi taybetî gelên îranî û hind-aryayî bi hev re wekî hind û îranî têne zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-06-14 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çiqas têgeha "Aryen" ji hêla piraniya lêkolîneran ve bi berfirehî ji aliyê lêkolînerên wekê [[Josef Wiesehofer]], [[Will Durant]] û [[Jaakko Häkkinen]] bê bikaranîn jî bi vê yekê re hinek lêkolîner ji bo vê komê têgîna hind û îranî jî bikar tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Per urales ad Orientem: iter polyphonicum multilingue: festskrift tillägnad Juha Janhunen på hans sextioårsdag den 12 februari 2012 |weşanger=Suomalais-ugrilainen Seura |tarîx=2012 |isbn=978-952-5667-33-2 |cih=Helsinki |paşnavê-edîtor=Janhunen |pêşnavê-edîtor=Juha |url=https://www.worldcat.org/title/781494494 |series=Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia = Mémoires de la Société finno-ougrienne |paşnavê-edîtor2=Hyytiäinen |pêşnavê-edîtor2=Tiina |oclc=781494494 }}</ref> Genetîknasê nifûsê Luigi Luca Cavalli-Sforza di sala 1994an de di pirtûka xwe ya bi navê Dîrok û Erdnîgariya Genên Mirovan de, ji bo danasîna hind û îraniyan têgeha Aryen bikar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history and geography of human genes |url=https://archive.org/details/historygeography0000cava_g9l7 |paşnav=Cavalli-Sforza |pêşnav=Luigi L. |weşanger=Princeton Univ. Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-691-08750-4 |çap=Abridged paperback ed., 1. print |cih=Princeton, NJ |paşnav2=Menozzi |pêşnav2=Paolo |paşnav3=Piazza |pêşnav3=Alberto }}</ref> == Dîrok == === Kok === Proto-Hind-Îranî bi gelemperî bi dûviyên Hind-Ewropî yên ku wekî çanda Sintashta têne naskirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Indo-European puzzle revisited: integrating archaeology, genetics, and linguistics |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Kristiansen |pêşnavê-edîtor=Kristian |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Willerslev |pêşnavê-edîtor3=Eske }}</ref> û Çanda Andronovo ya dûv re di nav asoya berfirehtir a andronovoyê de û welatê wan bi deverek ji deşta [[Ewrasya]]yê ku li rojava dikeve ser Çemê Uralê û li rojhilat dikeve ser [[Çemê Tian Shanê]] (ku Hindo-Îraniyan dest danî ser devera ku ji hêla Çanda Afanasievo ya berê ve hatiye desteser kirin) û li başûr dikeve ser herêma [[Tranzaksiyana]] û [[Çiyayên Hindokûşê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lee |pêşnav=Anthony |tarîx=2007 |sernav=Feast of Saint Anthony |url=http://dx.doi.org/10.1353/psg.2007.0141 |kovar=Prairie Schooner |cild=81 |hejmar=2 |rr=145–150 |doi=10.1353/psg.2007.0141 |issn=1542-426X }}</ref> Li ser bingeha bikaranîna wê ji hêla Hindo-Aryenan ve li Hindistana Mîtanî û Vedîk, nebûna wê ya berê li [[Rojhilata Nêzîk]] û Hindistana Harapan û belgeya wê ya sedsala 19-20ê {{bz}} li cihê Andronovo ya Sintashta zêdetir girêdanên bi stepan re nîşan dide. Anthony & Vinogradov (1995) wesayîteke binerdkirî li [[Gola Krivoye]] dibîne ku dîroka wî ji 2000 salê {{bz}} vedigere û goristanek Bactria-Margiana ku di heman demê de cehnî kî jî tê de ye ku di van demên dawî de hatiye dîtin ku pêwendiya bi deştan re destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vinogradov |pêşnav=Vladimir V. |paşnav2=Komova |pêşnav2=Ya. M. |paşnav3=Vinogradov |pêşnav3=A. V. |paşnav4=Vinogradov |pêşnav4=Vasiliy V. |tarîx=2014 |sernav=Preparation and physicochemical properties of Nicotinamide@AlOOH biocompatible composite based on sol-gel materials |url=http://dx.doi.org/10.1134/s1995078014010157 |kovar=Nanotechnologies in Russia |cild=9 |hejmar=1-2 |rr=87–92 |doi=10.1134/s1995078014010157 |issn=1995-0780 }}</ref> Zimannasê dîrokî bi berfirehî texmîn dikin ku berdewamiya zimanên hindo-îranî dibe ku di sala 2000ê berê zayînê de dest bi cuda bûnê kiriye ku  pêşî her du çandên vedîkî û îranî derketine holê pêk hatiye. Kevintirîn formên tomarkirî yên van zimanan, Sanskrîta Vedîk û Avestaya Gathîk e ku pir dişibin hev û ji zimanê hevpar a proto hind û îranî hatine. Kok û pêwendiya herî pêşîn a di navbera zimanên nûristanî û zimanên komên îranî û hindo-aryayî de bi tevahî ne diyar e. === Berfirehbûn === [[Wêne:IE expansion.png|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan koçberiyên Hindo-Ewropî ji 4000 heta 1000 berî zayînê. Magenta Urheimat a heyî (çanda Samara, çanda Sredny Stog) destnîşan dike, sor herêma dibe ku ji aliyê gelên hind-ewropîaxêv heta 2500 {{bz}} lê belav bûne û pirteqalî jî herêmê ku ji aliyê hindo-ewropîaxiv heya 1000 {{bz}} lê belav bûne destnîşan dike.]] [[Wêne:Indo-Iranian origins.png|thumb|Çandên arkeolojîk ên ku bi koçên hind û îranî re têkildar in (piştî EIEC). Çandên Andronovo, BMAC û Çanda Yazê bi gelemperî bi koçberên hind û îraniyan re têkildar bûne. Çandên GGC, Goristanên H, Xazîneyên sifîrê û PGW ji bo çandên ku bi tevgerên hind û aryenan re têkildar in berendam in.]] ==== Pêla yekem a Hind û Aryanî ==== Modelên du pêlên berfirehbûna Hindo-Îranî ji hêla Burrow (1973) û Parpola (1999) ve hatine pêşniyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Dennis J. |tarîx=1973 |sernav=Burrow Digging by Barn Owls |url=http://dx.doi.org/10.2307/4511929 |kovar=Bird-Banding |cild=44 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.2307/4511929 |issn=0006-3630 }}</ref> Hindo-Îranî û berfirehbûna wan bi dahênana wesayîta şerê ya proto-hindo-ewropayiyan ve girêdayî ye. Tê texmînkirin ku ev berfirehbûn ji welatê Proto-Hind-Ewropiyan ji bakurê [[Deryaya Qezwînê]] ve li aliyê başûr ve heta [[Qefqasya|Qefkasyayê]], [[Asyaya Navendî]], [[Deşta Îranê]] û [[Parzemîna Hindistanê]] belav bûye. ===== Mîtaniyên Anatolyayê ===== Mîtanî gelên ku Anatolyayê (Bakûrê Kurdistana îro) ji salên 1500 berî zayînê hatine naskirin dibe ku bi eslê xwe tevlihev bûn: Piraniyeke xwemaliyên ku hûrîaxiv ku hind û ewropî diaxivin ji aliyê elîteke ne anatolî ku tê texmînkirin ku hînd û aryenî bûn dihatin birêvebirin.<ref name="Zimmer2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimmer |pêşnav=S. |tarîx=2003 |sernav=MALLORY, J.P. und V. H. MAIR: The Tarim Mummies. Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West |url=http://dx.doi.org/10.29091/kratylos/2003/1/10 |kovar=Kratylos |cild=48 |hejmar=1 |rr=79–84 |doi=10.29091/kratylos/2003/1/10 |issn=0023-4567 }}</ref> Delîlên zimannasî ji bo superstrateyek bi vê awayê hene: * destnivîsa perwerdehiya hespan ku ji aliyê mirovekî mîtanî yê bi navê Kikkuli ve hatiye nivîsandin ku ji aliyê hîtîtiyan ve gelên Anatolya Hind-Ewropî ku bi zimanekî ne hind-îranî diaxivî hatiye bikaranîn; * navên mîrên mîtanî û; * navên xwedayên ku van hikumdaran di peymanan de gazî kirine hene. Bi taybetî, di nivîsa Kikkuli de peyvên wekê aika "yek" (ango hevjîna eka hindo-aryayî), tera "sê", panza "pênc" (pancha), satta "heft", (sapta), na "neh" û vartana "zivirandin", di çarçoveya beza hespan de (vartana Hindo-Aryenî) hene. Di peymana di navbera Hîtît û Mîtaniyan de navên xwedawendên wekê Aşvîn Mîtra, Varûna, Îndra û Nasatya têne gotin. Ev peyvên deyngirtî bi zimanên îranî ne ku ev yek dide nîşan ku tebeqeyên mîtaniyan ên jorîn bi Hindo-Aryenî ve girêdayî ne. ===== Nîvgirava Hindistanê - Çanda Vedîkê ===== Dibe ku modela standard a zimanên hindo-ewropî ya derbasbûna [[Nîvgirava Hindistanê]] bi pêla yekem a hindo-ewropiyan re bi ser [[Çiyayên Hindokûşê]] re yan jî bi ser Çemê Îndûsê û paşê jî di ser [[Çemê Ganjê]] re derbasê [[Hindistan]]ê bûye. Tebeqeya herî pêşîn a Sanskrîta Vedîkê ku bi tenê di [[Rîgveda]]yê de hatiye parastin ku dîroka wan bi qasî 1500 salên {{bz}} de hatiye destnîşankirin.<ref name="Zimmer2003" /> Zimanên Hindo-Aryenî li [[Îndûs]]ê ji 1500 salên {{bz}} heya 500 salên {{bz}} li ser beşên bakur û navendî yên parzemînê hebûna xwe diparêze û ji beşên başûr jî dûr ketine. Gelên hindo-ariyan li van herêman, ji başûrê rojhilatê [[Efxanistan]]ê heta sinorê [[Bengal]]ê li herêmê gelek padîşahî û mîrektiyên bi hêz ava kirine. Di nav van padîşahiyan de padîşahên herî hêzdar Kuru yê piştî Rîgvedîkê (li Kurukshetra û devera Delhî) û hevalbendên wan Pañcālas ên li rojhilatê wê bûn û li gel Gandhara û paşê ku padîşahiya Kosala û qada Magadha ku bi awayekê bilez berfireh bûye. Heya dema ku padîşahî ji aliyê [[Chandragupta Maurya]] ve hatiye zeft kirin û navenda [[Împeratoriya Mauryayê]] hatiye avakirin padîşahiya paşîn heta sedsala 4ê berî zayînê berdewam kiriye. Li rojhilatê [[Efxanistan]]ê û hinek herêmên rojavayê [[Pakistan]]ê di dawiyê de zimanên hindo-aryayî bi zimanên rojhilatî yên îranî hatin guhertin. Ligel vê yekê piraniya zimanên hindo-aryayî ya mayî li jêrîna Nîvgirava Hindistanê derdikevin pêş û hêjî derdikevin pêş. Di roja îro de li Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Nepal, Srî Lanka, Fîjî, Surînam û li Maldîvê zimanên hindo-aryayî têne axaftin. ==== Pêla duyem - Îranî ==== Pêla duyem wekê pêla îranî hatiye şîrovekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mallory |pêşnav=Susan B. |paşnav2=Krafchik |pêşnav2=Bernice R. |paşnav3=Moore |pêşnav3=D. Jeffrey |paşnav4=Mallory |pêşnav4=Susan B. |tarîx=1989 |sernav=Goltz Syndrome |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-1470.1989.tb00825.x |kovar=Pediatric Dermatology |cild=6 |hejmar=3 |rr=251–253 |doi=10.1111/j.1525-1470.1989.tb00825.x |issn=0736-8046 }}</ref> [[Wêne:East-Hem 1000bc.jpg|thumb|Li dora 1000 berî zayînê Nexşeya Ewrasyayê ye ku cihê îraniyan û cîranên wan nîşan dide ku pêla duyemîn wekê pêla belavbûna şaxa îraniyan hatiye diyarkirin.]] Yekem îraniyên ku gihîştine [[Deryaya Reş]] her çend girêdana wan a zimanî ya bi îraniyan re ne diyar be jî [[kimerî]] ne ku hatiye texmînkirin di sedsala 8an a berî zayînê gihiştine peravên Deryaya Reş. Li pey wan Skitî ku şaxeke ji rojavayî ya Sakayên Asyaya Navîn têne dîtin derbasê herêma Deryaya Reş bûne. Eşîrên Sarmatî ku ji van eşîran ên herî naskirî Roksolanî, ''Iazyges'' (Jazyges) û Alanî ne ku li pêy skitiyan ber bi rojava ve ber bi [[Ewropa]]yê ve hatine di sedsalên dawî yên {{bz}} û sedsalên 1 û 2. {{pz}} (Serdema Koçberan) derbasê Ewropayê bûne. Eşîra Sarmatiyan a gelemper a Massagetae ku li nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] dijiyan ji aliyê hikumdarên pêşîn ên farisan ve di Serdema Hexamenişînan de dihatin zanîn. Di radeya xwe ya herî mezin de li dora sedsala 1em a {{pz}} eşîrên sarmatî ji [[Çemê Vîstulayê]] heta peravê [[Çemê Dunayê]] û ber bi rojhilat ve heta [[Volga|Çemê Volgayê]] li deverên peravên Deryaya Reş û Deryaya Qezwînê û her weha li başûr jî li Qefqasyayê belav bûne. Li aliyê rojhilat ve jî sakayan ji Xotan bigire heta Tumşûqê li Sîncanê gelek herêman bidest xistine. Med, Faris û Partan di 800 salê {{bz}} li Deşta Îranê têne dîtin û Hexamenişî ku cihê zimanê îzole yê ku bi elamî diaxivîn digirin di sala 559 {{bz}} de li Deşta Îranê tevî gelên îranî dibin, heta sedsala 6ê berî zayînê bi giranî beşdarê [[Împeratoriya Asûr]]î ya Semîtîk bûne. Nêzîkî hezarsala yekem a {{pz}} komên îranî li qiraxa rojhilatê Deşta Îranê, li ser sinorê çiyayî yên bakurê rojava û li rojavayê [[Pakistan]]ê bi cih dibin û hindo-aryayiyên berê ku li herêmê bicih bibûn ji herêmê dertînin. Dema ku li Asyaya Navîn zimanên tirkî zimanên îranî ji ber berfirehbûna tirkan a sedsalên pêşîn ên zayînê kêm dike, li [[Ewropaya Rojhilat]] jî îranî di dawiyê de bi biryar hatin asîmîlekirin (mînak slavîkirin) û ji aliyê nifûsa Proto-Slavî ya herêmê ve hatin girtin. Di roja îro de zimanên sereke yên îranî yên heyî farisî, peştûnî, kurdî û belûçî ne. [[Zimanê osetî]] ku di serî de li [[Osetyaya Bakur]] (Bakurê Alanîstanê) û [[Osetyaya Başûr]] (Başûrê Alanîstanê) dihate axaftin rasterast ji dûndana alanîk e û ji ber vê yekê tenê zimanê sarmatîkî yê mayînde ye ji berdewamiya zaravayê îraniya rojhilatî ya ku ji [[Ewropaya Rojhilat]] heta beşên rojhilatê Asyaya Navîn dirêj bibû. == Arkeolojî == Çandên arkeolojîk ên ku bi berfirehbûna hind û îraniyan ve girêdayî ne ev in: * [[Ewropa]] ** Çanda Poltavka (2500–2100 BZ) ** Çanda Abaşevo (2300–1850 BZ) ** Çanda Srubna (1850–1450 BZ) * [[Asyaya Navendî]] ** Sintashta-Petrovka-Arkaim (2050–1750 BZ) ** Asoya Andronovo (2000–1450 BZ) *** Alakol (2100–1400 BZ) *** Fedorovo (1400–1200 BZ) *** Alekseyevka (1200–1000 BZ) ** Kompleksa Arkeolojîk a Bektriya-Marjiyana (2200–1700 BZ) ** Çanda Yazê (1500–1100 BZ) * Binparzemîna Hindistanê ** Çanda dîzikên bi rengê zer (BZ 2000–1500) ** Çanda goristana H (1900–1300 BZ) ** Çanda Swatê (1400–800 BZ) ** Çanda berhemên bi rengê gewr (1200–600 BZ) * Deşta Îranê ** Berhemên gewr ên îranî yên rojavayî (1500–1000 BZ) ** Berhemên îraniya rojavayî yên dereng ên ji pirçê Hêştiran (900–700 BZ) Parpola (1999) van pênaseyan li jêrîn pêşniyar kiriye: {| class="wikitable" !Navberên dîrokî !Çanda arkeolojîk !Pênaseya ku ji aliyê Parpola ve hatiye pêşniyar kirin |- |2800–2000 BZ |Katakoma dereng û Çandên Poltavkayê |Ji PIE ya dereng ve ber bi proto hind û îranî ve |- |2000–1800 BZ |Çanda Srubna û Abaşevo |Proto îranî |- |2000–1800 BZ |Petrovka-Sîntaşta |Proto hind û arî |- |1900–1700 BZ |BMAC |Hindo-Aryenên "Proto-Dasa" cihwarên xwe li niştecihên BMAC yên heyî ava dikin, li dora 1700an ji hêla Hind û Aryenên ve "Proto-Rîgvedîk"an ve têk çûnê. |- |1900–1400 BZ |Goristana H |Hindî Dasa |- |1800–1000 BZ |Alakul-Fedorovo |Hind û aryen ku di nav de "Proto-Sauma-Aryen" ku kulta somayê pêk tîne. |- |1700–1400 BZ |Çanda Swat a zû |Proto Rigvedîk |- |1700–1500 BZ |BMAC a dereng |"Proto-Sauma-Dasa", asîmîlekirina Proto-Dasa û Proto-Sauma-Aryen |- |1500–1000 BZ |Warê Gewrê Îranî yê Destpêkê |Mîtanî -Aryen (ji "Proto–Sauma-Dasa") |- |1400–800 BZ |Çanda Swat a dereng û Punjab, Berhemên bi rengê gewre |Rîgvedîka dereng |- |1400–1100 BZ |Yaz II-III, Seistan |Proto- Avestayî |- |1100–1000 BZ Berhemên pirçê Hêştiran, Berhemên pirçê Hêştiran ya rojavayê îrana dereng |Proto Faris, Proto Medî |- |1000–400 BZ |Çandên Serdema Hesin ên Sîncanê |Proto Saka |} == Ziman == [[Wêne:Lenguas indoiranias.PNG|thumb|Belavbûna zimanên hind û îranî.]] Zimanê hînd û ewropî yê ku proto hind û îraniyan di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de pê diaxivîn zimanekî satem bû ku hê jî ji zimanê proto hind û ewropî pir dûr nebûye û di encamê de tenê bi çend sedsalan ji sanskrîta vedîk a rîgvedayê hatiye derxistin. Guherîna dengnasî ya serekeyê ku proto hind û îranî ji proto hind û ewropî vediqetîne ev e ku dengdêrên binavkiriyên wekê *e, *o, *a bi yek dengdêrekê proto hind û îranî (*a-yê) vediqetînin. Qanûna Grassmann û Qanûna Bartholomae jî di Proto hind û îranî de temam bûn lê her weha windakirina labiyovelaran (kw, hwd.) bi k û hind û ewropiya rojhilatî (satem) ji k'ya palatîzekirî derbasê ć dibe ku wekê bi proto hind û ewropî *k'ṃto- > hind û îranî *ćata- > sanskrîtî śata-, îraniya kevin sata "100" hatiye gotin. Di nav guherînên dengî yên ji proto hind û îranî ji bo hind û aryenî de winda bûna dengê *z, di nav wan de ji bo îranî de xwestina dengê PIEyê heye. Herêmên ku zimanên hind û îranî lê têne axaftin li [[Ewropa]] (romî) û [[Qefkasya]]yê (osetî, tatî û talîşî), li [[Kurdistan]]ê (zimanên kurdî, berdewamiya zaravayê zaza-goranî û kurmancî) û li Îranê (farisî) dirêj dibin û ber bi rojhilat ve berbi Xinjiang (aarikolî) û Asam (asamî), li aliyê başûr berbi [[Srî Lanka]] ve (şînhalayî) û Maldîv (maldîvî) bi şaxên ku bi rêzê ve heta Okyanûsya û Karîbîk ji Fîjî Hindî û Karîbîk Hindustanî dirêj dibin. Wekî din li bakurê rojavayê Ewropayê (Keyaniya Yekbûyî), [[Amerîkaya Bakur]] (DYA, Kanada), [[Awistralya]], [[Afrîkaya Başûr]] û li herêma Kendava Farisî (Emîrtiyên Ereb ên Yekbûyî û Erebîstana Siûdî) civakên mezin ên diyasporayê yên ku hind û îranî diaxivin hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalities of Armenia |paşnav=Chatoev |pêşnav=Vladimir |weşanger=YEGEA Publishing House |tarîx=1999 |isbn=978-99930-808-0-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uA5pAAAAMAAJ&q=ezdiki+language |paşnav2=Kʻosyan |pêşnav2=Aram }}</ref> == Dîn == Tevî danasîna pirtûkên pîroz ên paşerojê yên [[Vedîk]] û [[Zerdeştî]] hind û îraniyan pêmayiyeke (miras) hevpar a têgînan parve kirine ku di nav de hêza gerdûnî *Hṛta- (sanskrîtî rta, Avesta Asha) heye ku nebat û vexwarina pîroz *sawHma-(sanskrîtî Soma, Avestayî Haoma) û xwedayên nîzama civakî yên wek *mitra- (sanskrîtî Mîtra, avestayî û mîtraya kevnar, Mîthra) û *baga - (sanskrîtî Bhaga, Avestayî û Baga Farisiya Kevin) heye. Dinê proto hind û îranî şaxek kevnar a dinê hind û ewropî ye. Ji çandên cuda û belavbûyî yên hind û îranî dibe ku komek ramanên hevpar ji nû ve were avakirin ku ji wan ramanek hevpar ku çavkaniya proto hind û îranî ya nepejirandî dikare were derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-06-15 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Dînê pêş-îslamî ya [[Gelê nûristanî]] û dînê heyî ya [[Gelê kalaşî]] bi girîngî di bin bandora dînê orîjînal a hind û îraniyan de ma ye ku bi danûstendinên ku li herêmê çêbûye bi zêdekirinên ji dînên hind û îraniyan hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Colliding Continents: A geological exploration of the Himalaya, Karakoram, and Tibet |paşnav=Searle |pêşnav=Mike |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-165249-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-BLJuEo8lT0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spectrum Guide to Pakistan |weşanger=Interlink Books |tarîx=1998 |isbn=978-1-56656-240-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZlwOAQAAMAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |sernav=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-01 |roja-gihiştinê=2024-06-15 |roja-arşîvê=2019-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atalayar.com/en/articulo/society/kalash-pakistans-last-animist-tribe/20210329121251150555.html |sernav=The Kalash: Pakistan's last animist tribe |malper=Atalayar |tarîx=2021-03-29 |roja-gihiştinê=2024-06-15 |ziman=en |paşnav=Atalayar }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fielding's the World's Most Dangerous Places |paşnav=Pelton |pêşnav=Robert Young |weşanger=Fielding Worldwide |tarîx=1998 |isbn=978-1-56952-140-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IVY1qg1hiNYC |paşnav2=Aral |pêşnav2=Coskun |paşnav3=Dulles |pêşnav3=Wink }}</ref> Michael Witzel teorîze kiriye dibe ku ev dîn hinek hêmanan bi Şinto re parve kiriye ku yek ji dînên neteweyî yê [[Japon]]ê ye ku li gorî wî dibe ku hinek bandora hind û îranî hebe ji ber ku tê texmîn kirin ku li dora 2000 {{bz}} de li deştên [[Asyaya Navendî]] têkiliyeke çêbûye. Di baweriya [[Şînto]] de şopên van di efsaneyên wekê xwedayê tofanê Susanoo de ku marek Yamata-no-Orochi dikuje û di efsaneya xwedawenda berbangê Ame-no-Uzume de têne dîtin. Di roja îro de piraniya hînd û îranî [[dînên îbrahîmî]] û darmî ku dînên li Nîvgirava Hindistanê ye dihebînin. === Geşedan === Ji ber ku çandên koman ji hev cuda bûne û pêş ketine hinek bawerî bi awayên cihê pêş dikevin. Wek mînak peyva 'daeva' ku di Avesta de derbas dibe ku di heman demê de têkiliyeke zimanî bi peyva sanskrîtî ya 'deva' re jî heye behsa yek ji çînên sereke yên xwedayan dike û her weha têkiliyekê zimanasî bi peyvên din ên têkildarê li seranserê kevneşopiyên hind û ewropî re heye. Bi rastî Indra mezintirîn devayên ji wêjeya Vedîk e,î ku pir caran di nivîsarên [[Zerdeştî]] de wekî yek ji mezintirîn hêzên xirab hatiye navnîş kirin ku carinan bi tenê Angra Mainyu bixwe ye. Di baweriya kevneşopî ya zerdeştiyan de ku di Avesta de hatiye tomarkirin de nepejirandina deaveyan yek ji pîvanên herî girîng e ji bo şopînereke kevneşopiyê ye ku li kêleka perizîna [[Ahûra Mezda]] û şopandina hînkirinên zerdeştî ye. Bi heman awayî hevsengiyên di navbera asûreyên vedîk ên xerab û ahûrasên zerdeştî yên xêrxwaz de bi taybetî eşkere û balkêş in. Varuna ya herî bi hêz a asûrayan rasterast bi Ahûra Mezda re nagire lê çend taybetmendiyên hevpar bi Ahura Mazde re parve dike nemaze di warê rola wî ya wekî padîşah di nav xwedayên piçûk de û hakimê qanûn û exlaqê di nav mirinan de. Sarasvatî ya Rig-Vedîk û Anahîta ji aliyê zimanî û fonksiyonelî ve ji heman kokê hatine. Her du jî wekî çemên cîhanê hatine binavkirin. Vedîk Saraswatî wekî "Dayika çêtirîn, çemê çêtirîn û wekê xwedawendên çêtirîn" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bhuvan-app1.nrsc.gov.in/saraswati/#:~:text=(a)%20Rigveda%20-%20Vedic%20Saraswati,)%20and%20Iravati%20(Ravi). |sernav=Saraswati Palaeochannels |malper=bhuvan-app1.nrsc.gov.in |roja-gihiştinê=2024-06-15 }}</ref> Bi heman awayî di beşên destpêkê yên Avestayê de îranî *Harahvatî çemê cîhanê ye ku ji [[Çiyayê Harayê]] ya navendî ya ewsanewî diherike. == Genetîk == R1a1a (R-M17 an R-M198) şaxa jêrîn e ku bi gelemperî bi nifûsa hind û ewropî re têkildar e. Nîqaşên ku hatine îdia kirin bi gelemperî di derbarê koka R1a ye bi rastî li ser koka jêr-şaxa R1a1a (R-M17 an R-M198) ye ji ber ku serdest in. R1a1a di du guhertoyên serekeyên wekê Z93 û Z282 têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Underhill |pêşnav=Peter A |paşnav2=Poznik |pêşnav2=G David |paşnav3=Rootsi |pêşnav3=Siiri |paşnav4=Järve |pêşnav4=Mari |paşnav5=Lin |pêşnav5=Alice A |paşnav6=Wang |pêşnav6=Jianbin |paşnav7=Passarelli |pêşnav7=Ben |paşnav8=Kanbar |pêşnav8=Jad |paşnav9=Myres |pêşnav9=Natalie M |paşnav10=King |pêşnav10=Roy J |paşnav11=Di Cristofaro |pêşnav11=Julie |paşnav12=Sahakyan |pêşnav12=Hovhannes |paşnav13=Behar |pêşnav13=Doron M |paşnav14=Kushniarevich |pêşnav14=Alena |paşnav15=Šarac |pêşnav15=Jelena |tarîx=2015 |sernav=The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4266736/ |kovar=European Journal of Human Genetics |cild=23 |hejmar=1 |rr=124–131 |doi=10.1038/ejhg.2014.50 |issn=1018-4813 |pmc=4266736 |pmid=24667786 }}</ref> Di R-Z93 de dixuye ku piraniya R1a1a ya ku li [[Asya]]yê hatine dîtin bi hind û îraniyan ve girêdayî ye.<ref name="Pamjav2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Pamjav |pêşnav=Horolma |paşnav2=Fehér |pêşnav2=Tibor |paşnav3=Németh |pêşnav3=Endre |paşnav4=Pádár |pêşnav4=Zsolt |tarîx=2012 |sernav=Brief communication: New Y‐chromosome binary markers improve phylogenetic resolution within haplogroup R1a1 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.22167 |kovar=American Journal of Physical Anthropology |ziman=en |cild=149 |hejmar=4 |rr=611–615 |doi=10.1002/ajpa.22167 |issn=0002-9483 }}</ref> Ji aliyê din ve R-Z282 şaxê sereke yê ewropî yê R1a1a ye ku bi piranî bi balt û slavên li [[Ewropaya Rojhilat]] ve girêdayî ye.<ref name="Pamjav2012" /> Daneyên ku heya niha hatine berhev kirin, frekansa bilind a R-Z93 li bakurê [[Hindîstan]]ê, [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê destnîşan dikin: brahîmên bengalî heta %72 R1a1a, eşîra mohana heya %71 hinduyên nepal heya %69,20 hildigirin û tacîk jî heta %68 e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saha |pêşnav=Anjana |paşnav2=Sharma |pêşnav2=Swarkar |paşnav3=Bhat |pêşnav3=Audesh |paşnav4=Pandit |pêşnav4=Awadesh |paşnav5=Bamezai |pêşnav5=Ramesh |tarîx=2005 |sernav=Genetic affinity among five different population groups in India reflecting a Y-chromosome gene flow |url=https://www.nature.com/articles/jhg200510 |kovar=Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=50 |hejmar=1 |rr=49–51 |doi=10.1007/s10038-004-0219-3 |issn=1435-232X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Underhill |pêşnav=Peter A. |paşnav2=Myres |pêşnav2=Natalie M. |paşnav3=Rootsi |pêşnav3=Siiri |paşnav4=Metspalu |pêşnav4=Mait |paşnav5=Zhivotovsky |pêşnav5=Lev A. |paşnav6=King |pêşnav6=Roy J. |paşnav7=Lin |pêşnav7=Alice A. |paşnav8=Chow |pêşnav8=Cheryl-Emiliane T. |paşnav9=Semino |pêşnav9=Ornella |paşnav10=Battaglia |pêşnav10=Vincenza |paşnav11=Kutuev |pêşnav11=Ildus |paşnav12=Järve |pêşnav12=Mari |paşnav13=Chaubey |pêşnav13=Gyaneshwer |paşnav14=Ayub |pêşnav14=Qasim |paşnav15=Mohyuddin |pêşnav15=Aisha |tarîx=2010 |sernav=Separating the post-Glacial coancestry of European and Asian Y chromosomes within haplogroup R1a |url=https://www.nature.com/articles/ejhg2009194 |kovar=European Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=18 |hejmar=4 |rr=479–484 |doi=10.1038/ejhg.2009.194 |issn=1476-5438 |pmc=PMC2987245 |pmid=19888303 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fornarino |pêşnav=Simona |paşnav2=Pala |pêşnav2=Maria |paşnav3=Battaglia |pêşnav3=Vincenza |paşnav4=Maranta |pêşnav4=Ramona |paşnav5=Achilli |pêşnav5=Alessandro |paşnav6=Modiano |pêşnav6=Guido |paşnav7=Torroni |pêşnav7=Antonio |paşnav8=Semino |pêşnav8=Ornella |paşnav9=Santachiara-Benerecetti |pêşnav9=Silvana A. |tarîx=2009-07-02 |sernav=Mitochondrial and Y-chromosome diversity of the Tharus (Nepal): a reservoir of genetic variation |url=https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-154 |kovar=BMC Evolutionary Biology |cild=9 |hejmar=1 |rr=154 |doi=10.1186/1471-2148-9-154 |issn=1471-2148 |pmc=PMC2720951 |pmid=19573232 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wells |pêşnav=R. Spencer |paşnav2=Yuldasheva |pêşnav2=Nadira |paşnav3=Ruzibakiev |pêşnav3=Ruslan |paşnav4=Underhill |pêşnav4=Peter A. |paşnav5=Evseeva |pêşnav5=Irina |paşnav6=Blue-Smith |pêşnav6=Jason |paşnav7=Jin |pêşnav7=Li |paşnav8=Su |pêşnav8=Bing |paşnav9=Pitchappan |pêşnav9=Ramasamy |paşnav10=Shanmugalakshmi |pêşnav10=Sadagopal |paşnav11=Balakrishnan |pêşnav11=Karuppiah |paşnav12=Read |pêşnav12=Mark |paşnav13=Pearson |pêşnav13=Nathaniel M. |paşnav14=Zerjal |pêşnav14=Tatiana |paşnav15=Webster |pêşnav15=Matthew T. |tarîx=2001-08-28 |sernav=The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.171305098 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |ziman=en |cild=98 |hejmar=18 |rr=10244–10249 |doi=10.1073/pnas.171305098 |issn=0027-8424 |pmc=PMC56946 |pmid=11526236 }}</ref> Li rojavayê Îranê, îranî asta R1a1a ya nizm nîşan didin lê mêrên li deverên rojhilatê Îranê heta %35 R1a1a hildigirin. Sedemên gengaz ên dîrokî û pêşdîrokî yên vê yekê mijara nîqaş û baldariya domdar di nav genetîstên nifûsê û jîneolojîstên genetîkî de ne û ji bo zimannas û arkeologan jî bi awayeke balkêş hatine dîtin. Ji 10 mêrên ku ji herêma Krasnoyarsk li asoya Andronovoyê hatine destnîşankirin 9 ji wan xwediyê haplogropa R1a y-kromozoma û yek ji wan jî xwedî C-M130 haplogropê (xC3) bû. Haplogroupên mtDNA yên neh kesan ku li heman asoyê Andronovo û herêmê hatine peywirdarkirin wiha bûn: U4 (2 kes), U2e, U5a1, Z, T1, T4, H, û K2b. Lêkolîneke ku di sala 2004an hatiye lêkolînkirin destnîşan kiriye ku di serdema [[Serdema bronzî]]/[[Serdema hesinî]] de piraniya nifûsa Kazakistanê (beşek ji Çanda Andronovo ya di Serdema Bronzê de) ji rêzikên dayikê yên rojavayê Ewrasyayê bûn (bi haplogropên mtDNA yên wekî U, H, HV.) Lêkolîneke ku di sala 2022an de hatiye lêkolînkirin diyar kiriye ku kesên nûjen ji başûrê [[Asyaya Navendî]] nemaze [[tacîk]] û Yaghnobî, berdewamiya genetîkî ya bihêz li hember hind û îraniyên ji [[Serdema hesinî]] nîşan didin û tenê bi awayeke marjînal ji genên derveyî bandor bûne. Hind û îraniyên dîrokî li hember nêçîrvan-berhevkarên ewropî û cotkarên neolîtîk ên îranî têkiliyek genetîkî ya bilind nîşan dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guarino-Vignon |pêşnav=Perle |paşnav2=Marchi |pêşnav2=Nina |paşnav3=Bendezu-Sarmiento |pêşnav3=Julio |paşnav4=Heyer |pêşnav4=Evelyne |paşnav5=Bon |pêşnav5=Céline |tarîx=2022-01-14 |sernav=Genetic continuity of Indo-Iranian speakers since the Iron Age in southern Central Asia |url=https://www.nature.com/articles/s41598-021-04144-4 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=733 |doi=10.1038/s41598-021-04144-4 |issn=2045-2322 |pmc=PMC8760286 |pmid=35031610 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Gelên îranî| ]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] 3nfj8nobh5twd76csncro89q0daqah8 0 266611 2083246 2032518 2026-08-02T21:32:57Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083246 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref> == Lîsteya tabloyan == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="sortable" | Tablo ! Sala çêkirinê û<br>navê tabloyê ! Bajar û<br> galerî ! Mezinahiya tabloyê û<br>teknîk ! class="unsortable" |Not |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:<br>[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 75,5 × 64,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592-1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 63 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref name="Peeling">{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}</ref> |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]]) | 65 × 52&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}</ref><ref name="Peeling" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}</ref> |- | | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], The Dickinson Group | 64,2 × 51,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}</ref> |- |[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:<br>''Portreya [[prelat]]ekî''<ref name="Pilo2017">{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}</ref> |[[Italy]], Koleksiyona taybet |68 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="Pilo2017" /> |- | [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 67 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 70 × 67&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1594]]:<br>[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'') | [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]] | 115 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1594:<br>''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]'' | [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]] | 94.2 × 131.2&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1595:<br>''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 87.9 × 115.9&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1595]]:<br>''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]'' | [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]] | 93.9 × 129.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1596]]:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[London]], [[National Gallery, London]] | 66 × 49.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1596: ''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' |Koleksiyona taybet |96 × 121 cm [[Tabloya zeytî]] |Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin. |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]] | 94 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e) | 100 × 126,5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]'' | [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]] | 46 × 64&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]'' | [[Firenze]], [[Uffizi]] | 95 × 85&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:">{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}</ref> |- | [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1597]]:<br>''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 122.5 × 98.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 133.5 × 166.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:"/> |- | [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 60 × 55&nbsp;cm<br> [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597]]:<br>''[[Portreya kurtezanekê]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]] | 66 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Di sala 1945an de hat xerakirin |- | [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]'' | [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] | 300 × 180&nbsp;cm<br>Ceiling [[fresco]] in oil | |- | [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]'' | [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]] | 99 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]'' | [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]] | 173 × 133&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]] | {{{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]'' | [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]] | 116 × 173&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]'' | [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]] | 169 × 112&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]] |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]'' | [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]] | 97,8 × 132,7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Portreya Maffeo Barberini]]'' | [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet | 124 × 99&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1598:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 145 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1599:<br>''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]'' | [[Madrîd]], [[Museo del Prado]] | 110 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:<br>''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 110 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 65.8 × 52.3&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]'' | [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]] | 102.5 × 83&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Juan Bautista Maino |- | [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:<br>''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:<br>''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]'' | [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]] | 268 × 197&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Stolen in 1969 |- |[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]'' | [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]] | 237 × 189&nbsp;cm<br>[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] | |- | [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 105 × 184&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Painter of the Hartford Still Life |- |[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]] |1601:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)'' |[[Florence]], Private Collection |118 × 156.5 cm<br>[[Oil painting|Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 139 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]'' | [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]] | 156 × 113&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 232 × 183&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 292 × 186&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio incredulity.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version) | [[Potsdam]], [[Sanssouci]] | 107 × 146&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]'' | [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]] | 133 × 169&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 104 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan) | 118 × 96&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]'' | [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] | 300 × 203&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]'' | [[Prato]], [[Cariprato Bank]] | 125 × 178&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]'' | [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] | 260 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]] | 172.5 × 104.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]] | 94 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]'' | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 140 × 176&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 154 × 222&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]'' | [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]] | 128 × 103&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily |- |[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]'' | [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]] | 118 × 81&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 112 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]'' | [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese | 203 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 87 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 292 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}</ref> |- | [[Wêne:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:<br>''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 369 × 245&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | |[[1605/1606]]:<br>''[[Mejdelaniya Şînî]]'' |[[Rome]], Koleksiyona taybet |112 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]'' | [[Rome]], Private collection | 106.5 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]'' | [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]'' | [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]] | 141 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection | [[Tabloya zeytî]] | Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].<ref name="judith">{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]'' | [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]'' | [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]] | 202.5 × 152.7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 90.5 × 116&nbsp;cm<br>[[Oil on wood]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 364.5 × 249.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 127 × 165.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]'' | [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]'' | [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] | 134.5 × 175.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 90.5 × 167&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 117 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |- | [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]'' | [[Madrid]], [[Museo del Prado]] | 111 × 86&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 195 × 134&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 118.5 × 95.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 361 × 520&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 71 × 105&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum] | 100 × 73&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]'' | [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]] | 285 × 205&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Burial of Saint Lucy]]'' | [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]] | 408 × 300&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 380 × 275&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 314 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]] | 116 × 140&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 139.5 × 194.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 94 × 125&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]'' | [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]<br /> currently in deposit at <br />[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 125 × 101&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Munich]], Private collection | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:The Martyrdom of Saint Ursula-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]'' | [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]] | 106 × 179.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Last known work |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |url=https://archive.org/details/caravaggio0000moir_i7w4 |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt & Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Caravaggio]] [[Kategorî:Lîste]] cywyuqn39vnts656j9jepczpqr93tf2 0 274175 2083354 1832893 2026-08-02T23:32:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083354 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Las Meninas (1656), by Velazquez.jpg }} '''Las Meninas''' (ji [[zimanê spanî]] tê wateya "xizmetkarên jin") tabloyek ji sala [[1656]]ê ye û îro li [[Museo del Prado]] li [[Madrîd]]ê tê pêşandan. Tablo ji aliyê [[Diego Velázquez]], [[wênesaz]]ê pêşeng ê [[Barok]]ê [[spanyol]] hat boyax kirin. Ew bûye yek ji xebatên wênesaziya [[rojava]]yî yên ku herî zêde hatine analîzkirin. Kompozîsyona wê ya tevlîhev û enigmatîk pirsên li ser rastî û xeyalê derdixe holê. Di heman demê de tablo di navbera bîner û fîgurên ku tên teswîrkirin de têkiliyeke nediyar çêdike. == Mijara tabloyê == Las Meninas jûreyek mezin li [[Alcazar]] ya Madrîdê nîşan dide, ku rûniştina sereke ya keyê [[Spanya]]yê [[Philip IV]] bû. Tablo çend kesên ji dadgeha spanî nîşan dide û nasnameya piraniya wan îro bi zelalî têne nasîn. Di navenda tabloyê de [[Prenses Margarita|prenses Margarîta]] ya pênc-salî ye. Li dora wê xizmetkar, cerdevanek, du [[bejnbost]] û [[kûçik]]ek peyda ne. Li milê wan ê çepê Velázquez li ser pê ye, yê ku li ser xêzeke mezin dixebitî û nêrîna xwe ber bi temaşevan ve dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kahr |pêşnav=Madlyn Millner |tarîx=1975-06 |sernav=Velázquez and''Las Meninas'' |url=http://dx.doi.org/10.1080/00043079.1975.10787153 |kovar=The Art Bulletin |cild=57 |hejmar=2 |rr=225–246 |doi=10.1080/00043079.1975.10787153 |issn=0004-3079}}</ref> Neynikek li paş de daliqandî ye û padîşah û şahbanûyê nîşan dide. Mirov dibêje qey her dû li derveyî jûreya wênekirî radiwestin û, mîna temaşevanê tabloyê, li mirovên ku hatine xêz kirin dinêrin. Lêbelê, li gorî hin dîroknasên hunerê, neynik tenê tabloya ku Velázquez niha li ser dixebite nîşan dide. Las Meninas di dîroka hunerê de yek ji tabloyên herî zêde tê nîqaşkirin e. Wênesazê barokê [[Luca Giordano]] îdia kir ku tablo "[[Teolojî|teolojiya]] wênesaziyê" temsîl dike. Di [[sedsala 19an]] de, wênesaz [[Thomas Lawrence]] ew wekî xebatek li ser "felsefeya hunerê" bi nav kir. Heya roja îro, ew bi berdewamî wekî tabloya herî girîng a Velázquez tê binav kirin û li ser tiştê ku tabloyek dikare temsîl bike wekî şiroveya herî pêbawer û ramanî tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A world history of art |url=https://archive.org/details/worldhistoryofar0000hono_w1p9 |paşnav=Honour |pêşnav=Hugh |weşanger=Macmillan |tarîx=1982 |isbn=978-0-333-23583-6 |cih=London |paşnav2=Fleming |pêşnav2=John}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Barok]] [[Kategorî:Portre]] [[Kategorî:Tablo]] ruxbf8agx3bbqxclc0hofj2ewk88uni 0 274641 2083460 1838175 2026-08-03T01:07:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Hêzên Parastina Îsraêlê''', bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Israel Defence Forces'' ('''IDF'''), bi navê xwe yê [[Zimanê îbranî|îbranî]]: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, ''Tsva ha-Haganah le-Yisra'el'' ("Artêşa Parastina ji bo Îsraêlê") an bi kurteya bi zimanê îbranî: צה״ל, '''Tsahal''', artêşa neteweyî ya dewleta [[Îsraêl|Israêlê]] ye. [[Artêş]] ji sê şaxan pêk tê: [[Hêzên Bejayî yên Îsraêlê]], [[Hêza Hewayî ya Îsraêlê]] û [[Hêzên Deryayî yên Îsraêlê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx |sernav=THE STATE: Israel Defense Forces (IDF) |malper=Israel Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2021-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210818074136/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Artêşa Îsraêlê yekane baskê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] yê dezgeha ewlehiyê ya Îsraêlê ye. Serokê Tsahalê ji serfermandarê giştî pêk tê ku artêş di bin fermandariya [[Wezîrê Parastina Îsraêlê]] de ye. Li ser fermana [[David Ben-Gurion]], IDF di 26ê [[gulan]]ê [[1948]]an de hate damezrandin û dest bi xebata leşkerî kir. Wê leşkerên xwe yên destpêkê ji [[paramîlîter]]ên berê yên [[Yishuv]] - ango ''Haganah'', ''Irgun'', û ''Lehi'' - kişand. Ew demeke kin piştî daxuyaniya [[serxwebûn]]ê ya dewleta Îsraêlê hate damezrandin û di her şerê [[Çek (amûr)|çekdarî]] yê welêt de çalak bû. Piştî [[peymana aştiyê]] ya [[1979]]an ya [[Misir]]-Îsraêlê, û peymana aştiyê ya Îsraîl-[[Urdun]]ê ya [[1994]]an, IDF jinûvekirinek stratejîk a girîng derbas kir. Berî vê IDF li gelek eniyan belav bûbû - wek li [[Libnan]] û [[Sûrî|Sûriyê]] li [[bakur]], li Urdun û [[Iraq]]ê li [[rojhilat]], û li Misir li [[başûr]]. Îro IDF bala xwe ber bi başûrê Libnanê û [[Dagirkerî|dagîrkirina]] wê ya li ser erdên [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] dide, ku [[Şirîta Xezeyê]], [[Urduna Rojava]] û [[Orşelîma Rojhilat]] dihewîne. Di sala [[2000]]ê de, IDF ji başûrê Libnanê û di sala [[2005]]ê de ji [[Xeze]]yê vekişiya. [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Pevçûn]] di navbera Îsraêl û komên [[Îslamîzm|îslamîst]] ên ku li Xezeyê ne, bi taybetî [[Hemas]], ji wê demê ve berdewam dike. Her wiha, ji sala [[2011]]ê û vir ve, ji ber bêîstîqrariya herêmî ya ku ji ber [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] derketiye, bûyerên girîng ên li ser sînorê Îsraêl-Sûrî gelek caran rû didin. Ji sala [[1967]]an vir ve, IDF bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] re têkiliyek nêzik ya ewlehiyê diparêze,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Israel after Begin |url=https://archive.org/details/israelafterbegin0000unse |weşanger=State University of New York Press |tarîx=1990 |isbn=978-0-7914-0367-9 |cih=Albany |paşnavê-edîtor=Mahler |pêşnavê-edîtor=Gregory S. |series=SUNY series in Israeli studies }}</ref> tevî hevkariya [[lêkolîn]] û pêşkeftinê, bi hewildanên hevbeş ên li ser [[F-15I]] û [[pergala berevaniya Arrow]]. Tê bawer kirin ku IDF ji sala 1967an vir ve xwedî kapasîteya [[Çeka nukleerî|çekên nukleerî]] ye, dibe ku xwediyê 80 û 400 serikên nukleerî be. Kontrolkirina Îsraêlê li ser herêmên Filistînê yên di bin dagirkeriya Îsraêlê de bi rêya tepeserkirin, [[cudakariya sazûmanî]], û binpêkirinên sîstematîk ên mafên filistîniyan rastî rexneyên berfireh tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2017/06/04/israel-50-years-occupation-abuses |sernav=Israel: 50 Years of Occupation Abuses {{!}} Human Rights Watch |malper=web.archive.org |tarîx=2024-04-09 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2024-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240409043702/https://www.hrw.org/news/2017/06/04/israel-50-years-occupation-abuses |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/ |sernav=Israel, West Bank and Gaza - United States Department of State |malper=web.archive.org |tarîx=2024-03-06 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2024-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240306132629/https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/02/israels-apartheid-against-palestinians-a-cruel-system-of-domination-and-a-crime-against-humanity/ |sernav=Israel’s apartheid against Palestinians: a cruel system of domination and a crime against humanity |malper=Amnesty International |tarîx=2022-02-01 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |ziman=en }}</ref> IDF ji dema [[Êrîşa terorîstî ya Hemasê li dijî Îsraêlê 2023|êrîşên terorîst yên Hemasê ku di 7ê cotmeha 2023an de li dijî Îsraêlê hatiye kirin]], bi Hemasê re [[Şerê Îsraêl û Hemas|şerekî giran]] derbas dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1948an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Îsraêl]] [[Kategorî:Pevçûna Îsraêl û Filistînê| ]] [[Kategorî:Siyonîzm]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] rr2vbmdkec3p8i8q11z98rwiq3ki62e 2083472 2083460 2026-08-03T01:54:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083472 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Hêzên Parastina Îsraêlê''', bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Israel Defence Forces'' ('''IDF'''), bi navê xwe yê [[Zimanê îbranî|îbranî]]: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, ''Tsva ha-Haganah le-Yisra'el'' ("Artêşa Parastina ji bo Îsraêlê") an bi kurteya bi zimanê îbranî: צה״ל, '''Tsahal''', artêşa neteweyî ya dewleta [[Îsraêl|Israêlê]] ye. [[Artêş]] ji sê şaxan pêk tê: [[Hêzên Bejayî yên Îsraêlê]], [[Hêza Hewayî ya Îsraêlê]] û [[Hêzên Deryayî yên Îsraêlê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx |sernav=THE STATE: Israel Defense Forces (IDF) |malper=Israel Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2021-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210818074136/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Artêşa Îsraêlê yekane baskê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] yê dezgeha ewlehiyê ya Îsraêlê ye. Serokê Tsahalê ji serfermandarê giştî pêk tê ku artêş di bin fermandariya [[Wezîrê Parastina Îsraêlê]] de ye. Li ser fermana [[David Ben-Gurion]], IDF di 26ê [[gulan]]ê [[1948]]an de hate damezrandin û dest bi xebata leşkerî kir. Wê leşkerên xwe yên destpêkê ji [[paramîlîter]]ên berê yên [[Yishuv]] - ango ''Haganah'', ''Irgun'', û ''Lehi'' - kişand. Ew demeke kin piştî daxuyaniya [[serxwebûn]]ê ya dewleta Îsraêlê hate damezrandin û di her şerê [[Çek (amûr)|çekdarî]] yê welêt de çalak bû. Piştî [[peymana aştiyê]] ya [[1979]]an ya [[Misir]]-Îsraêlê, û peymana aştiyê ya Îsraîl-[[Urdun]]ê ya [[1994]]an, IDF jinûvekirinek stratejîk a girîng derbas kir. Berî vê IDF li gelek eniyan belav bûbû - wek li [[Libnan]] û [[Sûrî|Sûriyê]] li [[bakur]], li Urdun û [[Iraq]]ê li [[rojhilat]], û li Misir li [[başûr]]. Îro IDF bala xwe ber bi başûrê Libnanê û [[Dagirkerî|dagîrkirina]] wê ya li ser erdên [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] dide, ku [[Şirîta Xezeyê]], [[Urduna Rojava]] û [[Orşelîma Rojhilat]] dihewîne. Di sala [[2000]]ê de, IDF ji başûrê Libnanê û di sala [[2005]]ê de ji [[Xeze]]yê vekişiya. [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Pevçûn]] di navbera Îsraêl û komên [[Îslamîzm|îslamîst]] ên ku li Xezeyê ne, bi taybetî [[Hemas]], ji wê demê ve berdewam dike. Her wiha, ji sala [[2011]]ê û vir ve, ji ber bêîstîqrariya herêmî ya ku ji ber [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] derketiye, bûyerên girîng ên li ser sînorê Îsraêl-Sûrî gelek caran rû didin. Ji sala [[1967]]an vir ve, IDF bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] re têkiliyek nêzik ya ewlehiyê diparêze,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Israel after Begin |url=https://archive.org/details/israelafterbegin0000unse |weşanger=State University of New York Press |tarîx=1990 |isbn=978-0-7914-0367-9 |cih=Albany |paşnavê-edîtor=Mahler |pêşnavê-edîtor=Gregory S. |series=SUNY series in Israeli studies }}</ref> tevî hevkariya [[lêkolîn]] û pêşkeftinê, bi hewildanên hevbeş ên li ser [[F-15I]] û [[pergala berevaniya Arrow]]. Tê bawer kirin ku IDF ji sala 1967an vir ve xwedî kapasîteya [[Çeka nukleerî|çekên nukleerî]] ye, dibe ku xwediyê 80 û 400 serikên nukleerî be. Kontrolkirina Îsraêlê li ser herêmên Filistînê yên di bin dagirkeriya Îsraêlê de bi rêya tepeserkirin, [[cudakariya sazûmanî]], û binpêkirinên sîstematîk ên mafên filistîniyan rastî rexneyên berfireh tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2017/06/04/israel-50-years-occupation-abuses |sernav=Israel: 50 Years of Occupation Abuses {{!}} Human Rights Watch |malper=web.archive.org |tarîx=2024-04-09 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2024-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240409043702/https://www.hrw.org/news/2017/06/04/israel-50-years-occupation-abuses |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/ |sernav=Israel, West Bank and Gaza - United States Department of State |malper=web.archive.org |tarîx=2024-03-06 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |roja-arşîvê=2024-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240306132629/https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/02/israels-apartheid-against-palestinians-a-cruel-system-of-domination-and-a-crime-against-humanity/ |sernav=Israel’s apartheid against Palestinians: a cruel system of domination and a crime against humanity |malper=Amnesty International |tarîx=2022-02-01 |roja-gihiştinê=2024-09-19 |ziman=en }}</ref> IDF ji dema [[Êrîşa terorîstî ya Hemasê li dijî Îsraêlê 2023|êrîşên terorîst yên Hemasê ku di 7ê cotmeha 2023an de li dijî Îsraêlê hatiye kirin]], bi Hemasê re [[Şerê Îsraêl û Hemas|şerekî giran]] derbas dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1948an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Filistîn]] [[Kategorî:Îsraêl]] [[Kategorî:Leşkeriya Îsraêlê]] [[Kategorî:Pevçûna Îsraêl û Filistînê| ]] [[Kategorî:Siyonîzm]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] 7dq8cg47ly0r6ohzypvz6k4qln6seel 0 277681 2083222 2004054 2026-08-02T20:52:31Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Isma'îl Râjî El-Farûqî''' ({{Bi-ar|إسماعيل راجي الفاروقي}}, 1 Çile, 1921 – 27 Gulan, 1986) profesorek ji [[Filistîn (herêm)|filistînî]] bû ku li [[Amerîka]]yê dijî. Wî di derbarê zanistên îslamî û civakên xweşbaweriyên dinan de xebatan neşandiye. Al-Farûq li Zanîngeha Al-Ezherê ya li Qehîrê xwendina xwe yê zaningehê diqedîne û paşê li zanîngehên [[Amerîkaya Bakur]], li zanîngehên wekê [[McGill University]] ya li [[Montreal]], mamostetî kiriye. Li Zanîngeha Templeyê wekê mamosteya zanîna dînî xebitiye ku programên lêkolîna îslamî daye ava kirin. Herwiha ew ji pêşniyarkirinê ya Desteya Navneteweyî ya Berfirehiyên Îslamî (IIIT) de bû. Al-Farûqî zêdetir ji 100 nivîs û 25 pirtûk nivîsandiye ku di nav wan de ''Christian Ethics'' û ''Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life'' hene. == Jiyana pêşîn û xwendin == Al-Farûqî di [[Yaffa]] ya di Filistînê ya di serdema desthilatdariya Birîtanya yê de ji dayîk bûye.<ref name="Yusuf2021">{{Jêder-kitêb |sal=2021 |sernav=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |cih=Kuala Lumpur |weşanger=IBT Books |edîtor=Imtiyaz Yusuf |rûpel=3 }}</ref><ref name="OxfordIslam">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |sernav=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |xebat=The Oxford Dictionary of Islam |weşanger=Oxford Reference |roja-gihiştinê=2024-07-04 }}</ref> Bavê wî, 'Abd al-Huda al-Faruqi, qaziya îslamî bû. Al-Farûqî perwerdahiya xwe yê destpêkî li mal û mizgeftê wergirtiye. Di sala 1936an dest bi xwendina xwe yê li Koleja Fransî ya Dominîk ya li Jaffa kiriye.<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Esposito |pêşnav1=John L. |paşnav2=Voll |pêşnav2=John O. |sernav=Makers of Contemporary Islam |url=https://archive.org/details/makersofcontempo00john |beş=Ismail al-Faruqi |sal=2001 |weşanger=Oxford University Press |rr=[https://archive.org/details/makersofcontempo00john/page/52 52]–70 }}</ref> Di sala 1942an de ew bû registrarê civakên hevkariya di ser hukumeta Brîtanyayê ya Mandatê li Qudusê. Di sala 1945'ê de ew bû serokê herêma Galîlê.<ref name="OxfordIslam" /> Paşê, di dawiyê ya şerê navbera Ereb û Îsraîlê de, ew çû zanîngehê ya Amerîkan li Beyrutê û li vir fêrbûna xwe domand.<ref name="Badri2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Badri |pêşnav=Malik |sal=2014 |sernav=Psychological Reflections on Ismail al-Faruqi's Life and Contributions |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=31 |hejmar=2 |rr=145–152 |doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref> Paşê ew xwendina xwe li [[Zanîngeha Indiana]] qedandin û di felsefeyê de mastera xwe di sala 1949'ê de girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew paşê mastereke din li Harvard University kir û di sala 1952'ê de PhD xwe ji Zanîngeha Indiana girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew di felsefeyê de li ser etîka zanistên Îslamî û etîkaya komî di derbarê teqînatên civakî de jêhatî bû.<ref name="Fletcher2014">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |tarîx=2014 |weşanger=I.B.Tauris |cih=United Kingdom |rûpel=34 }}</ref> == Kar û lêkolîn == Di sala 1958'ê de, al-Farûqî hewldaneke mehmanî ya li Fakulteta Dînê ya McGill University ya li Kanada kir. Ew li wir di navê Wilfred Cantwell Smith, stûdyoya zanistên Îslamî ya zanîngehê de, xebitî û fêrbûna Îslam, dînên din û afirandina civaka dijîtiya dinî de bû. Al-Farûqî heya sala 1961'an de li wir mamoste bû.<ref name="Montreal">{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic scholar slain in U.S. was figure in Montreal |paşnav=Balfour |pêşnav=Clair |tarîx=31 tîrmeh 1986 |xebat=The Gazette |cih=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19860731&id=sBUyAAAAIBAJ&sjid=DaYFAAAAIBAJ&pg=3896,4415821 }}</ref> Paşê, di sala 1961'ê de, ew ji bo du salan bi taybetî hewlê di Çarçoveya Lêkolîna Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Karachi ya Pakistanê kir, ku ew hevalberiya zanistên din û tevgerên îdeolojik bi awayekî berfirehê lêkolîn kir.<ref name="Yusuf2021" /> Di sala 1964'ê de, al-Farûqî vegeriya Dewletên Yekbûyî û di navbera mamosteyên mehmanê ya li Zanîngeha Chicago û zanîngeha Syracuse University de xebitî. Di sala 1968'an de, ew mamoste û desthilatdar di Lêkolîna Zanistên Dînî ya di Temple University de bû û ew programê lêkolîna Îslamî ava kir û heta mirina wî di sala 1986'ê de xebata wî di vir dom kir.<ref name="Yusuf2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yusuf |pêşnav=Imtiyaz |sernav=Ismail al-Faruqi's Contribution to the Academic Study of Religion |kovar=Islamic Studies |cild=53 |hejmar=1/2 |rr=108–110 |tarîx=Spring–Summer 2014 |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University, Islamabad |jstor=44627369 |url=https://www.jstor.org/stable/44627369 }}</ref> Di dema xebata wî de, al-Farûqî mamosteyên nû yên gelekî hêvîdar fêr kir û mamosteyê xwe ya birêz, John Esposito, ji wan de bû.<ref name="auto">{{Jêder-kitêb |paşnav=Quraishi |pêşnav=M. Tariq |sernav=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |tarîx=1986 |weşanger=MSA Publications |rûpel=9 }}</ref><ref name="AJISS">{{Jêder-kovar |sernav=Editorial |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=28 |hejmar=3 |sal=2011 |rr=ii-xii }}</ref> Di sala 1977'ê de, al-Farûqî rolê çalak li Yekem Konferansa Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Meka hilkişandin. Emperatora Îslamî ya dijîtî di vê konferansa de derket û di binavên diyaran de, M. Kamal Hassan, Syed Muhammad Naquib al-Attas, û Syed Ali Ashraf ji konferansa de bibîranî. Ev konferans sedemî bû ku zanîngehên Îslamî li hember gelek welatên din, wekî Dhaka, Islamabad, Kuala Lumpur, Kampala û Niğer ava bû.<ref name="AJISS" /> == Felsefe û bîrî == Al-Farûqî di destpêkê de di ser ''‘urubah'' (Îslamî nasb û îmana têkildarî) fikirînên xwe avêt, lê heta paşê bîrên xwe yên ser ''tawhid'' û ''Islamî nasb'' mezin kir. Ew baweriya ku Îslam çanda yekîtiya dîrokî û nasnameya Îslamî çêtir dike û bi her dînê re yek dibe, da ku civaka Îslamî dîtinî û pêşve bi civakên dinî be. Ev hûnerekî bîrî û dema şîna Islamê bi çand û zanîna dînî ve girêdayî dît.<ref name="Urubah">{{Jêder-kitêb |paşnav=Al-Faruqi |pêşnav=Isma'il R. |sernav='Urubah and Religion: An Analysis of the Dominant Ideas of Arabism and of Islam as Its Heights Moment of Consciousness |series=On Arabism |cild=1 |cih=Amsterdam |weşanger=Djambatan |sal=1962 }}</ref> Al-Farûqî ji bo ‘’tawhid’’ (îmana yekîtiya Xwedê) di nav wê bîrê de hinek keyfî îmhe ya dîrokî û nasnamekî kesên muselman nas kir û wê yekîtiya dînîyê bi dest pêkirin pêşkêş kir. Ji bo wê êkseriyeta xwîya xwe di civakên dînî de vekişand û ku duya yekîtî bi karanîna wî pirskirina nêzîkbûnê û serperce bû. Herwiha ew lêkolîn û zêdeye her yek li ser ‘’tawhid’’ da ya ku di civakên Îslamî de ye. Di 1980’an de, al-Farûqî projeya “Islamizasyona zanistê” ya xwe da destpê kir û wê zanistên dînî di nav civakên din de ye jiber ku her zanîna zanistî zêde bikirin û wî jî ji bo çandê û pêşniyarkirina hewlên nû dike.<ref name="AJISS"/> Di nav wê derbareyê de, wî di felsefeya ''meta-dîn'' (binpêkirina dîrokî û bîrî yên dînî) de, zêdeyên bi tevgerên meta-dînî dîtin û nas kir. Baweriya ku asîlî ‘’meta-religion’’ê ne dînêt piçûkî ye û her kes ku bi pêşniyarkirinê re têkevin û wêk bîrbirinê bide civakên Îslamî û dînên din.<ref name="Fletcher2015">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles D. |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Isma'il al-Faruqi |cih=London |weşanger=I.B. Tauris |sal=2015 |rr=43–45 }}</ref> == Mirin == Di Gulan 1986'ê de, al-Farûqî û hevalbese wî di malê xwe ya li Wyncote, Pennsylvania de hatin kuştin ji aliyê Yusuf Alî yê binav Joseph Louis Young.<ref name="OxfordIslam" /> Wî dema kuştinê pejirand, hate biryar kirin ji bo cezayê mirinê, lê di sala 1996’ê de di girtîgehê de bi sedemên xwezayî mir. Jinên wan ji bûyerê vejiyan lê giran birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1987/01/18/us/black-muslim-charges-in-slaying-of-islamic-scholar-and-his-wife.html |sernav=Black Muslim Charged in Slaying of Islamic Scholar and His Wife |tarîx=18 kanûna paşîn 1987 |malper=[[The New York Times]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mcall.com/1987/07/08/confession-details-stalking-slaying-of-islamic-scholars/ |sernav=Confession Details Stalking, Slaying Of Islamic Scholars |paşnav=O'Bryan |pêşnav=Ruth |tarîx=8 tîrmeh 1987 |malper=The Morning Call |roja-gihiştinê=13 gulan 2018 |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180702011159/http://articles.mcall.com/1987-07-08/news/2595065_1_confession-young-knife |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |sernav=Inside the Capitol (Joseph Louis Young dies of natural causes on death row) |paşnav=Bell |pêşnav=Adam |tarîx=11 adar 1996 |malper=The Patriot News |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2019-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022182222/https://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Teoriyên cûrbecûr di derbarê hewlên kuştinê de hate pêşkêş kirin, ku di nav de şîna wan ku kuştiya siyasî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html |sernav=Focus on Arabs and Islam |paşnav=Toth |pêşnav=Anthony B. |tarîx=November 1986 |malper=[[Washington Report on Middle East Affairs]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Assassination motive behind al-Faruqi killings |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19860820&id=MNRHAAAAIBAJ&sjid=vo4DAAAAIBAJ&pg=5815,1095948 |xebat=New Straits Times |tarîx=20 tebax 1986 |cih=Kuala Lumpur, Malaysia |roja-gihiştinê=22 hezîran 2024 }}</ref> == Referans == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1986]] 9if5msxicb915tqfac8pnsd6hsj3n5k 2083272 2083222 2026-08-02T22:03:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Isma'îl Râjî El-Farûqî''' ({{Bi-ar|إسماعيل راجي الفاروقي}}, 1 Çile, 1921 – 27 Gulan, 1986) profesorek ji [[Filistîn (herêm)|filistînî]] bû ku li [[Amerîka]]yê dijî. Wî di derbarê zanistên îslamî û civakên xweşbaweriyên dinan de xebatan neşandiye. Al-Farûq li Zanîngeha Al-Ezherê ya li Qehîrê xwendina xwe yê zaningehê diqedîne û paşê li zanîngehên [[Amerîkaya Bakur]], li zanîngehên wekê [[McGill University]] ya li [[Montreal]], mamostetî kiriye. Li Zanîngeha Templeyê wekê mamosteya zanîna dînî xebitiye ku programên lêkolîna îslamî daye ava kirin. Herwiha ew ji pêşniyarkirinê ya Desteya Navneteweyî ya Berfirehiyên Îslamî (IIIT) de bû. Al-Farûqî zêdetir ji 100 nivîs û 25 pirtûk nivîsandiye ku di nav wan de ''Christian Ethics'' û ''Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life'' hene. == Jiyana pêşîn û xwendin == Al-Farûqî di [[Yaffa]] ya di Filistînê ya di serdema desthilatdariya Birîtanya yê de ji dayîk bûye.<ref name="Yusuf2021">{{Jêder-kitêb |sal=2021 |sernav=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |cih=Kuala Lumpur |weşanger=IBT Books |edîtor=Imtiyaz Yusuf |rûpel=3 }}</ref><ref name="OxfordIslam">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |sernav=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |xebat=The Oxford Dictionary of Islam |weşanger=Oxford Reference |roja-gihiştinê=2024-07-04 }}</ref> Bavê wî, 'Abd al-Huda al-Faruqi, qaziya îslamî bû. Al-Farûqî perwerdahiya xwe yê destpêkî li mal û mizgeftê wergirtiye. Di sala 1936an dest bi xwendina xwe yê li Koleja Fransî ya Dominîk ya li Jaffa kiriye.<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Esposito |pêşnav1=John L. |paşnav2=Voll |pêşnav2=John O. |sernav=Makers of Contemporary Islam |url=https://archive.org/details/makersofcontempo00john |beş=Ismail al-Faruqi |sal=2001 |weşanger=Oxford University Press |rr=[https://archive.org/details/makersofcontempo00john/page/52 52]–70 }}</ref> Di sala 1942an de ew bû registrarê civakên hevkariya di ser hukumeta Brîtanyayê ya Mandatê li Qudusê. Di sala 1945'ê de ew bû serokê herêma Galîlê.<ref name="OxfordIslam" /> Paşê, di dawiyê ya şerê navbera Ereb û Îsraîlê de, ew çû zanîngehê ya Amerîkan li Beyrutê û li vir fêrbûna xwe domand.<ref name="Badri2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Badri |pêşnav=Malik |sal=2014 |sernav=Psychological Reflections on Ismail al-Faruqi's Life and Contributions |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=31 |hejmar=2 |rr=145–152 |doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref> Paşê ew xwendina xwe li [[Zanîngeha Indiana]] qedandin û di felsefeyê de mastera xwe di sala 1949'ê de girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew paşê mastereke din li Harvard University kir û di sala 1952'ê de PhD xwe ji Zanîngeha Indiana girt.<ref>{{Jêder-tez |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> Ew di felsefeyê de li ser etîka zanistên Îslamî û etîkaya komî di derbarê teqînatên civakî de jêhatî bû.<ref name="Fletcher2014">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |tarîx=2014 |weşanger=I.B.Tauris |cih=United Kingdom |rûpel=34 }}</ref> == Kar û lêkolîn == Di sala 1958'ê de, al-Farûqî hewldaneke mehmanî ya li Fakulteta Dînê ya McGill University ya li Kanada kir. Ew li wir di navê Wilfred Cantwell Smith, stûdyoya zanistên Îslamî ya zanîngehê de, xebitî û fêrbûna Îslam, dînên din û afirandina civaka dijîtiya dinî de bû. Al-Farûqî heya sala 1961'an de li wir mamoste bû.<ref name="Montreal">{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic scholar slain in U.S. was figure in Montreal |paşnav=Balfour |pêşnav=Clair |tarîx=31 tîrmeh 1986 |xebat=The Gazette |cih=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19860731&id=sBUyAAAAIBAJ&sjid=DaYFAAAAIBAJ&pg=3896,4415821 }}</ref> Paşê, di sala 1961'ê de, ew ji bo du salan bi taybetî hewlê di Çarçoveya Lêkolîna Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Karachi ya Pakistanê kir, ku ew hevalberiya zanistên din û tevgerên îdeolojik bi awayekî berfirehê lêkolîn kir.<ref name="Yusuf2021" /> Di sala 1964'ê de, al-Farûqî vegeriya Dewletên Yekbûyî û di navbera mamosteyên mehmanê ya li Zanîngeha Chicago û zanîngeha Syracuse University de xebitî. Di sala 1968'an de, ew mamoste û desthilatdar di Lêkolîna Zanistên Dînî ya di Temple University de bû û ew programê lêkolîna Îslamî ava kir û heta mirina wî di sala 1986'ê de xebata wî di vir dom kir.<ref name="Yusuf2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yusuf |pêşnav=Imtiyaz |sernav=Ismail al-Faruqi's Contribution to the Academic Study of Religion |kovar=Islamic Studies |cild=53 |hejmar=1/2 |rr=108–110 |tarîx=Spring–Summer 2014 |weşanger=Islamic Research Institute, International Islamic University, Islamabad |jstor=44627369 |url=https://www.jstor.org/stable/44627369 }}</ref> Di dema xebata wî de, al-Farûqî mamosteyên nû yên gelekî hêvîdar fêr kir û mamosteyê xwe ya birêz, John Esposito, ji wan de bû.<ref name="auto">{{Jêder-kitêb |paşnav=Quraishi |pêşnav=M. Tariq |sernav=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |tarîx=1986 |weşanger=MSA Publications |rûpel=9 }}</ref><ref name="AJISS">{{Jêder-kovar |sernav=Editorial |kovar=The American Journal of Islamic Social Sciences |cild=28 |hejmar=3 |sal=2011 |rr=ii-xii }}</ref> Di sala 1977'ê de, al-Farûqî rolê çalak li Yekem Konferansa Navneteweyî ya Zanistên Îslamî ya li Meka hilkişandin. Emperatora Îslamî ya dijîtî di vê konferansa de derket û di binavên diyaran de, M. Kamal Hassan, Syed Muhammad Naquib al-Attas, û Syed Ali Ashraf ji konferansa de bibîranî. Ev konferans sedemî bû ku zanîngehên Îslamî li hember gelek welatên din, wekî Dhaka, Islamabad, Kuala Lumpur, Kampala û Niğer ava bû.<ref name="AJISS" /> == Felsefe û bîrî == Al-Farûqî di destpêkê de di ser ''‘urubah'' (Îslamî nasb û îmana têkildarî) fikirînên xwe avêt, lê heta paşê bîrên xwe yên ser ''tawhid'' û ''Islamî nasb'' mezin kir. Ew baweriya ku Îslam çanda yekîtiya dîrokî û nasnameya Îslamî çêtir dike û bi her dînê re yek dibe, da ku civaka Îslamî dîtinî û pêşve bi civakên dinî be. Ev hûnerekî bîrî û dema şîna Islamê bi çand û zanîna dînî ve girêdayî dît.<ref name="Urubah">{{Jêder-kitêb |paşnav=Al-Faruqi |pêşnav=Isma'il R. |sernav='Urubah and Religion: An Analysis of the Dominant Ideas of Arabism and of Islam as Its Heights Moment of Consciousness |series=On Arabism |cild=1 |cih=Amsterdam |weşanger=Djambatan |sal=1962 }}</ref> Al-Farûqî ji bo ‘’tawhid’’ (îmana yekîtiya Xwedê) di nav wê bîrê de hinek keyfî îmhe ya dîrokî û nasnamekî kesên muselman nas kir û wê yekîtiya dînîyê bi dest pêkirin pêşkêş kir. Ji bo wê êkseriyeta xwîya xwe di civakên dînî de vekişand û ku duya yekîtî bi karanîna wî pirskirina nêzîkbûnê û serperce bû. Herwiha ew lêkolîn û zêdeye her yek li ser ‘’tawhid’’ da ya ku di civakên Îslamî de ye. Di 1980’an de, al-Farûqî projeya “Islamizasyona zanistê” ya xwe da destpê kir û wê zanistên dînî di nav civakên din de ye jiber ku her zanîna zanistî zêde bikirin û wî jî ji bo çandê û pêşniyarkirina hewlên nû dike.<ref name="AJISS"/> Di nav wê derbareyê de, wî di felsefeya ''meta-dîn'' (binpêkirina dîrokî û bîrî yên dînî) de, zêdeyên bi tevgerên meta-dînî dîtin û nas kir. Baweriya ku asîlî ‘’meta-religion’’ê ne dînêt piçûkî ye û her kes ku bi pêşniyarkirinê re têkevin û wêk bîrbirinê bide civakên Îslamî û dînên din.<ref name="Fletcher2015">{{Jêder-kitêb |paşnav=Fletcher |pêşnav=Charles D. |sernav=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Isma'il al-Faruqi |cih=London |weşanger=I.B. Tauris |sal=2015 |rr=43–45 }}</ref> == Mirin == Di Gulan 1986'ê de, al-Farûqî û hevalbese wî di malê xwe ya li Wyncote, Pennsylvania de hatin kuştin ji aliyê Yusuf Alî yê binav Joseph Louis Young.<ref name="OxfordIslam" /> Wî dema kuştinê pejirand, hate biryar kirin ji bo cezayê mirinê, lê di sala 1996’ê de di girtîgehê de bi sedemên xwezayî mir. Jinên wan ji bûyerê vejiyan lê giran birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1987/01/18/us/black-muslim-charges-in-slaying-of-islamic-scholar-and-his-wife.html |sernav=Black Muslim Charged in Slaying of Islamic Scholar and His Wife |tarîx=18 kanûna paşîn 1987 |malper=[[The New York Times]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mcall.com/1987/07/08/confession-details-stalking-slaying-of-islamic-scholars/ |sernav=Confession Details Stalking, Slaying Of Islamic Scholars |paşnav=O'Bryan |pêşnav=Ruth |tarîx=8 tîrmeh 1987 |malper=The Morning Call |roja-gihiştinê=13 gulan 2018 |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180702011159/http://articles.mcall.com/1987-07-08/news/2595065_1_confession-young-knife |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |sernav=Inside the Capitol (Joseph Louis Young dies of natural causes on death row) |paşnav=Bell |pêşnav=Adam |tarîx=11 adar 1996 |malper=The Patriot News |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2019-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022182222/https://pointdebasculecanada.ca/inside-the-capitol-joseph-louis-young-dies-of-natural-causes-on-death-row/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Teoriyên cûrbecûr di derbarê hewlên kuştinê de hate pêşkêş kirin, ku di nav de şîna wan ku kuştiya siyasî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html |sernav=Focus on Arabs and Islam |paşnav=Toth |pêşnav=Anthony B. |tarîx=November 1986 |malper=[[Washington Report on Middle East Affairs]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Assassination motive behind al-Faruqi killings |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19860820&id=MNRHAAAAIBAJ&sjid=vo4DAAAAIBAJ&pg=5815,1095948 |xebat=New Straits Times |tarîx=20 tebax 1986 |cih=Kuala Lumpur, Malaysia |roja-gihiştinê=22 hezîran 2024 }}</ref> == Referans == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] fsshycfavxg6x5rfnpeueh69uxck8lt 3 277793 2083169 1855339 2026-08-02T15:36:31Z Pathoschild 968 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 2083169 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 277794 2083168 1855340 2026-08-02T15:00:04Z Pathoschild 968 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 2083168 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 0 288951 2083137 1915904 2026-08-02T12:31:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083137 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amîş''' komek [[Koma etnodînî|etnodînî]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Kanada]]yê ye, bi eslê xwe li [[Ewropa]], nemaze li [[Swîsre]]yê. Koka wan digihêje [[reformasyon]]a [[tundraw]] a [[sedsala 16an]]: Civata wan ji hêla [[Jakob Ammann]],ku [[Menonîtî|menonîtekî]] swîsreyî ve hate damezrandin. Amîş [[Teknolojî|teknolojiyên]] nûjen, piraniya awayên şahiyê, û gelek aliyên [[civak]]a [[Ewropaya Rojava|rojavayî]] ji bo jiyanek sade û dilsoziya [[dîn]]î red dikin. [[Kevneşopî|Kevneşopiyên]] wan li ser hînkirina [[Încîl|Mizgîniyê]] û parastina awayê jiyana wan ya eslî ne. Gelê amîş şêwazek hişk a xirîstiyantiyê dijîn û bi hewcedariya şopandina [[Îsa|Îsayê mesîh]] bawer dikin, nemaze di warê [[dilnizmî]], [[aştî]] û redkirina tundiyê de. Ew gelek aştîxwaz in û hem [[Leşker (leşkerî)|leşkeriyê]] hem jî beşdarbûna [[hilbijartin]]ên [[Siyaset|siyasî]] red dikin. Di [[jiyan]]a wan de têkiliyên di nav [[civak]]ê de gelekî girîng in û ew pir caran li deverên gundewarî dijîn, ku tê de [[çandinî]] rolek navendî dilîze. Gelê amîş bikaranîna [[elektrîk]]ê, [[otomobîl]], [[televîzyon]] û [[komputer]]an red dikin, da ku xwe ji bandorên neyînî yên cîhana nûjen biparêzin. Di şûna wê de, ew awayên jiyanê yên kevneşopî tercîh dikin, wekî rêwîtiya bi [[erebeya hespan]] û karanîna [[Amûrê destan|amûrên destan]]. Ji bo wan, cil û bergên wan jî îfadeya veqetîna wan ji civaka nûjen e, lewma [[jin]] cil û bergên dirêj li xwe dikin, mêr jî pir caran cil û bergên tarî li xwe dikin. Gelê amîş bi avahiya wan ya [[malbat]]î ya bihêz û civata wan ya nêzîk têne zanîn. [[Zarok]] bi gelemperî li [[dibistan]]ên piçûk û taybet têne perwerde kirin, ku ji aliyê [[civak]]ê ve têne birêvebirin. [[Perwerde]]ya wan giranî dide ser jêhatîbûnên pratîkî yên ku di [[jiyana rojane]] de hewce ne, û bi gelemperî piştî pola heştan bi dawî dibe. Mezinbûn û entegrebûna nav civakê bi navê "Rumspringa" pêk tê, ku demeke diyarkirî ye ji bo ciwanên amîş, da ku ji bo demeke kin jiyana li derveyî civakê biceribînin. Jiyana [[aborî]] ya amîşan bi gelemperî li ser çandinî, [[pîşesazî]] û [[Karsazî|karsaziyên]] piçûk e. Gelek amîş [[Cotkarî|cotkariyê]] dikin, [[mobîlya]] an cil û berg çêdikin, an jî karûbarên [[huner]]î peyda dikin. Pergala wan a aborî bi gelemperî têra xwe ye, û hilber û karûbarên xwe pir caran di nav civakê xwe de didin hev. Gelê amîş jiyanek giyanî ya kûr diparêzin, ku bi karûbarên dînî yên birêkûpêk, lêkolînên Mizgîniyê, û ayînên civatê têne diyar kirin. Ayînên wan wan bi gelemperî li xaniyên taybet an li dêrên wan têne kirin, ku xwedî [[Avahîsazî|mîmariya]] sade ne. Amîş hewil didin ku bi jîyana sade û nefsbiçûkî re rast bimînin û naxwazin bila di nav civaka wan de xizanî û dewlemendî zêde hebe. Tevî îzolebûna wan ji cîhana nûjen, amîş yek ji civakên dînî yên herî serfiraz ên Dewletên Yekbûyî ne. Rêjeya wan a jidayikbûnê bilind e, ew xwedî prensîbên xebatê ne ûdi nava malbatê de girêdayî hev in. Civaka wan di van deh salên dawî de zêde bûye, di serî de ji ber hejmara zêde ya zarokan û jimara kêm a kesên ku ji civakê vediqetin. Di heman demê de, di navbera hewcedariya girtina xwe ji cîhanê û kêşeyên jiyana nûjen, bi taybetî di warê perwerde, [[tenduristî]] û derfetên kar de, tengezarî berdewam in. Amîş bi giranî li eyaletên [[Pensîlvanya]], [[Ohio]] û [[Indiana]] yên DYA û Kanadayê dijîn, lê li deverên din ên Amerîkaya Bakur jî komên wan hene. Şêwaza jiyana wan rastî eleqeyek mezin tê, hem wekî modela şêwazek jiyanê ya alternatîf û hem jî wekî bermayek balkêş a serdemek çûyî. Lewma hejmareke zêde ya [[Turîzm|geştiyaran]] hene, ku dikevin nav civatên amîş da ku "jiyana hêsan" biceribînin. Li Ewropayê, nemaze li Swîsre û [[Almanya]]yê, hîn jî civakên piçûktir ên amîş hene, lê ew bi qasî xizmên xwe yên Amerîkaya Bakur nayin zanîn. Di demên nûjen de, amîş yek ji van kêm civatan e, ku di navbera xwe û civaka derdorê de sînorek zelal xêz kirine û di kevneşopî û baweriyên xwe de berdewamiyek berbiçav parastine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 17an li Swîsreyê]] [[Kategorî:Avabûnên 1693an li Ewropayê]] [[Kategorî:Fanatîzma dînî]] [[Kategorî:Komên etnîk li Almanyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li DYAyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ewropayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kanadayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Swîsreyê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li DYAyê]] [[Kategorî:Komên etnodînî]] foact0wg1wm7y6m5lh3iv0d5lpl6kl2 0 292128 2083449 2048439 2026-08-03T01:02:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083449 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Ibn Saud.png }} '''Ebdulezîz kurê Ebdulrehmanê Siûdî''' (bi soranî: عەبدولعەزیز بن عەبدولڕەحمان ئالسعوود; jdb. berfanbara 1875an - 9ê sermawezê 1953an)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom |url=https://archive.org/details/kingdom00lace |paşnav=Lacey |pêşnav=Robert |weşanger=Harcourt Brace Jovanovich |tarîx=1982 |isbn=978-0-15-147260-4 |çap=1 |cih=New York }}</ref> di cîhana ereban de bi navê '''Ebdulezîz''' û li [[Cîhana Rojava|Rojava]] jî bi navê '''Îbnî Siûd''' tê naskirin, damezrînerê dewleta [[Erebistana Siûdî]] bûye ku wekê [[Padîşahiya destûrî|padîşahê]] yekem ji 23ê îlona sala 1932an heta sala 1953an desthilatdarî kiriye. Piştî sala 1902an û vir ve li hibek deverên erdên padîşahiyê hikum kiriye ku berê wekê mîr, siltan û padîşahê Necd û [[Hîcaz]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ibn Saud |nivîskar=John B. Glubb |lînka-nivîskar=John Bagot Glubb |url=https://www.britannica.com/biography/Ibn-Saud |tarîx=5 çiriya paşîn 2021 |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hikûmdarên avaker]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1876]] [[Kategorî:Keyên Erebistana Siûdî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1953]] [[Kategorî:Siltan]] k8yxtgskm2jspcpdvotep8wtc1bey3j 0 305966 2083259 1998417 2026-08-02T21:49:29Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083259 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|thumb|Rûyê pêşî ya Thomas Hobbes Leviathan (1651) ku Serwerî wekê laşek girs a ku şûr û rim bi dest dixe û ji gelek kesan pêk tê nîşan dide.]] '''Serwerî''' pênaseya şêwezeke rêveberiyê ye ku wekê otorîteriya bilind tê rave kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Philpott |pêşnav=Daniel |tarîx=1995 |sernav=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://www.jstor.org/stable/24357595 |kovar=Journal of International Affairs |cild=48 |hejmar=2 |rr=353–368 |issn=0022-197X}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=sovereignty |paşnav=Law |pêşnav=Jonathan LawJonathan |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-06-21 |isbn=978-0-19-880252-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Law |pêşnavê-edîtor=Jonathan |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198802525.001.0001/acref-9780198802525-e-3701?rskey=1KDnJ5&result=7 |doi=10.1093/acref/9780198802525.001.0001/acref-9780198802525-e-3701?rskey=1kdnj5&result=7}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sovereignty as Symbolic Form |paşnav=Bartelson |pêşnav=Jens |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-09 |isbn=978-1-317-68583-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ahKLAwAAQBAJ}}</ref> Ev şêwaza rêveberiyê hiyerarşiya di nava dewletekê de ye û di heman demê de xweseriya derve jî ji bo dewletan pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sovereign State and Its Competitors: An Analysis of Systems Change |paşnav=Spruyt |pêşnav=Hendrik |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-691-03356-3 |cild=176 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvzxx91t}}</ref> Di her dewletekê de serwerî ji kes, deste yan dezgehekê re tê destnîşankirin ku desthilata dawî li ser xelkên din heye û qanûnên heyî diguherîne. Ev şiyana xwebirêvebirinê bi xweserî û serbixwebûna mijara hiqûqî tê binavkirin û bi vî rengî xwe ji rewşa biryardariya derve vediqetîne. Di hiqûqa navneteweyî de serwerî pêkanîna desthilatdariyê ye ku ji aliyê dewletekê ve tê pêkanîn. Serweriya hiqûqî mafê qanûnî pêkanîna serweriyê destnîşan dike. Serweriya defakto xwedî pêkanîna serweriyeke defakto ye ku li gorî serweriya serbixwe xwedî mafê serweriyeke sinordar e. Serwerî di heman demê de tê wateya rêveberiyeke ku welatekê birêve dibe. == Têgeh == Têgeha serweriyê di dîrokê de xwediyê gelek pêkhateyên bi nakok, pênaseyên cihêreng û bikaranînên cihêreng û bi nakok in.<ref name="Krasner2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Problematic Sovereignty: Contested Rules and Political Possibilities |paşnav=Krasner |pêşnav=Stephen D. |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-231-12179-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISqwQIBQff4C&pg=PA7}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Korff |pêşnav=Baron S. A. |tarîx=1923 |sernav=The Problem of Sovereignty |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/problem-of-sovereignty/F9A0CA6B3DC3ACB2C6020F90A92E70F9 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=404–414 |doi=10.2307/1944043 |issn=0003-0554}}</ref><ref name="Biersteker1996">{{Jêder-kitêb |sernav=State Sovereignty as Social Construct |paşnav=Biersteker |pêşnav=Thomas J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1996-05-02 |isbn=978-0-521-56252-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qy97O2Eon0gC |paşnav2=Weber |pêşnav2=Cynthia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State, sovereignty, and territory |paşnavê-edîtor=Biersteker |pêşnavê-edîtor=Thomas J. |url=https://repository.graduateinstitute.ch/record/14620?ln=en}}</ref> Têgîna heyî ya serweriya dewletê çar aliyan vedihewîne; ev têgeh ax (erdê dewletan) nifûs, desthilatdarî û naskirina dewletan e.<ref name="Biersteker1996"/> Li gorî Stephen D. Krasner, têgeh dikare bi çar awayên cûda jî werin diyar kirin: * '''Serweriya navxweyî''' – kontrola rastîn a li ser dewletekê ku ji aliyê desthilatdariyekê ve di nav vê dewletê de hatiye organîzekirin tê meşandin. * '''Serweriya girêdayî ya hember''' – nîv-kontrola a tevgera li ser sînorên dewletan. * '''Serweriya qanûnî ya navneteweyî''' – naskirina fermî ya ji aliyê dewletên din ên serwer ve. * '''Serweriya Westfalyayê''' – Ji xeynî serweriya navxweyî di dewletê de desthilatdariyeke din tuneye.<ref name="Krasner2001"/> Gelek caran ev her çar alî tev bi hev re têne dîtin lê ne hewce ye ku ev yek bin ku bandorê li hev nakin û mînakên dîrokî hene ku dewletên ku ji aliyekî ve ne serwer bûn û di heman demê de di aliyekî din de jî serwer bûn.<ref name="Krasner2001"/> Li gorî Immanuel Wallerstein taybetmendiyek din a bingehîn a serweriyê ev e ku ew îddîayek e ku divê were nas kirin ger ku wateyek wê hebe: <blockquote>Serwerî bazirganiyeke hîpotetîk e ku tê de du aliyên potansiyel (an bi rastî) nakok, rêzgirtina ji rastiyên de facto yên hêzê digirin ku wekê stratejiya xwe ya herî kêm biha nasînên weha diguhezînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World-systems analysis : an introduction |paşnav=Wallerstein |pêşnav=Immanuel Maurice |weşanger=Durham ; London : Duke University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8223-3431-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/worldsystemsanal0000wall}}</ref></blockquote> Du hêmanên din ên serweriyê hêmanên wekê serweriya ezmûnî û serweriya dadrêsî hene ku divê werin nîqaş kirin.<ref name="Barnett1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=Michael |tarîx=1995 |sernav=The New United Nations Politics of Peace: From Juridical Sovereignty to Empirical Sovereignty |url=https://www.jstor.org/stable/27800102 |kovar=Global Governance |cild=1 |hejmar=1 |rr=79–97 |issn=1075-2846}}</ref> Serweriya ampîrîk bi rewabûna desthilatdariya dewletekê û bi rewabûna çawaniya pêkanîna desthilata xwe ve eleqedar dibe.<ref name="Barnett1995" /> Tilly mînakek destnîşan dike ku li beşên Ewropayê destûr hatiye dayîn ku esilzade di mafên taybet û karanîna de cih bigirin ku ev yek bi makezagona ''Ustages'' ji aliyê Ketelonyayê ve ew mafê ku serweriya ampîrîkî destnîşan dike nas kiriye. Wekê ku David Samuel destnîşan kiriye ev aliyek girîng a dewletek e ji ber ku pêdivî ye ku kesek an komek kesana destnîşankirî hebe ku li ser navê gelê dewletê tevdigerin. Serweriya dadrêsî balê dikişîne ser girîngiya dewletên din ku mafên dewletekê nas bikin ku kontrola xwe bi serbestî bi destwerdaneke hindik bikar bînin.<ref name="Barnett1995" /> Wek mînak Jackson, Rosberg û Jones rave dikin ka çawa serwerî û saxbûna dewletên afrîkî bi piranî ji aliyê naskirina qanûnî ve ne ji arîkariya madî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert H. |paşnav2=Rosberg |pêşnav2=Carl G. |tarîx=1986 |sernav=Sovereignty and Underdevelopment: Juridical Statehood in the African Crisis |url=https://www.jstor.org/stable/160511 |kovar=The Journal of Modern African Studies |cild=24 |hejmar=1 |rr=1–31 |issn=0022-278X}}</ref> Douglass North destnîşan dike ku sazî avaniyê dixwazin û ev her du şêwazên serweriyê dikarin bibin rêbazek ji bo pêşketina strukturê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Institutions, institutional change and economic performance |url=https://archive.org/details/institutionsinst0000nort |paşnav=North |pêşnav=Douglass Cecil |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-521-39734-6 |çap=27. print |cih=Cambridge |series=The political economy of institutions and decisions}}</ref> Ji bo demekê Neteweyên Yekbûyî pir nirx da serweriya dadrêsî û hewl daye ku pir caran prensîba xwe bihêz bike.<ref name="Barnett1995" /> Di van demên dawî de, [[Neteweyên Yekbûyî]] dûr dikeve û balê dikişîne ser damezrandina serweriya ampîrîkî.<ref name="Barnett1995" /> Michael Barnett destnîşan dike ku ev yek bi giranî ji ber bandora serdema piştî şerê sar e ji ber ku Neteweyên Yekbûyî bawer dikir ku ji bo têkiliyên aştiyane dewlet di nav axa xwe de aştiyê saz bikin.<ref name="Barnett1995" /> Bi rastî teorîsyenan dîtiye ku di serdema piştî [[Şerê Sar]] de gelek kesan bal kişandiye ser ka çawa strukturên navxweyî yên bihêztir aştiya nav-dewletan pêşdixin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pietrzyk |pêşnav=Mark E. |tarîx=2001 |sernav=Explaining the Post-Cold War Order: An International Society Approach |url=https://www.jstor.org/stable/20753316 |kovar=International Journal on World Peace |cild=18 |hejmar=3 |rr=31–54 |issn=0742-3640}}</ref> Mînak Zaum amaje dike ku gelek welatên qels û xizan ên ku ji Şerê Sar bi bandor bûne ku ji bo pêşdebirina serweriya xwe ya kêm bi rêya vê bin-têgîna "dewletbûna ampîrîk" alîkarî wergirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1 Sovereignty in International Society |paşnav=Zaum |pêşnav=Dominik |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007-02-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-920743-5 |paşnavê-edîtor=Zaum |pêşnavê-edîtor=Dominik |url=https://academic.oup.com/book/5635/chapter-abstract/148653568?redirectedFrom=fulltext}}</ref> == Binêre == * [[Dewleta serwerî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarî| ]] [[Kategorî:Şêwazên desthilatdariyê]] q7tof8v4e0umbudonsryx8d43ecfwlq 0 306973 2083363 2057422 2026-08-02T23:46:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083363 wikitext text/x-wiki '''Terorîzma dewletan''' çalakiyên terorî ne ku ji aliyê hêzên girêdayê dewletan ve li hemberî sîvîlan têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of International Law |paşnav=Aust |pêşnav=Anthony |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010-04-01 |isbn=978-1-139-48578-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=74Zmct-7hGIC&pg=PA265 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/terrorism/Types-of-terrorism |sernav=Terrorism - Types of terrorism {{!}} Britannica |malper=web.archive.org |tarîx=2020-01-11 |roja-gihiştinê=2025-02-27 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111164739/https://www.britannica.com/topic/terrorism/Types-of-terrorism |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=D0icvm2EQLIC&pg=PA4 |sernav=War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in ... - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2024-03-29 |roja-gihiştinê=2025-02-27 |roja-arşîvê=2024-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240329132058/https://books.google.com/books?id=D0icvm2EQLIC&pg=PA4 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev şêwaza terorîzmê ji aliyê hêzên dewletan ve hinek caran dijî welatiyên dewletek din û hinek caran jî li dijî welatiyên di sinorên xwe de têne bikaranîn. Çalakiyên leşkerî yên li dijî hedefên ne-şerker têne kirin wekê terorîzma dewletan hatiye binavkirin. Wek mînak [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helepçeyê]] yek ji terorîzma dewletan e ku li [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[Iraq]]ê ve li hemberê kurdên sivîl pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |malper=web.archive.org |tarîx=2024-12-04 |roja-gihiştinê=2025-03-02 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A poisonous affair: America, Iraq, and the gassing of Halabja |url=https://archive.org/details/poisonousaffaira0000hilt |paşnav=Hiltermann |pêşnav=Joost R. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-87686-5 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Mînakên din ên terorîzma dewletê êrîşên di Şerê Cîhanê yê Duyem ku li Pearl Harbor, London, Dresden, Chongqing û li Hiroşîma ku li hemberê sivîlan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stohl |pêşnav=Michael |tarîx=1984 |sernav=National Interests and State Terrorism in International Affairs |url=https://doi.org/10.1177/003231878403600104 |kovar=Political Science |cild=36 |hejmar=1 |rr=37–52 |doi=10.1177/003231878403600104 |issn=0032-3187 }}</ref> Bi gelemperî armanca êrîşên terorî ya dewletan kesên sivîl in ku di encamê de sivîl têne kuştin an jî têne birîndar kirin. Hikûmetên ku bi terorîzma dewletê têne tawanbar kirin, dibe ku ev kiryarên terorîzma dewletan wekê hewildanên ji bo tekoşîna li dijî muxalefeta navxweyî, tepeserkirina serhildanan, yan jî wekê parastina ewlehiya neteweyî rewa bikin jî bi gelemperî kiryarên xwe di çarçoveya dijberî serhildanan bikar tînin. Kiryarên ku bi terorîzma dewletê tên sûcdarkirin bi gelemperî wekê binpêkirinên tund ên mafên mirovan û hiqûqa navneteweyî jî têne rexne kirin lê berevajiyê terorîzma ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin, dewlet li cihê ku piştgirî bide aktorên tundûtûj ên nedewletî yên ku vê yekê dikin, çalakiyan pêk tîne. Di dîrokê de hikûmet bi bikaranîna terorîzma dewletê di warên cûda de hatiye tawanbar kirin. Pênaseya temam û çarçoveya terorîzma dewletan bi nakokî dimînin ku hikûmet îdia dikin (hikûmetên ku li dijî sivîlan terorîzma dewletan bikar tînin) ku teror amûrek e ku bi taybetî ji hêla aktorên ne-dewletî ve têne bikar anîn lê zanyar jî dibêjin ku tundûtûjiya ku ji aliyê dewletê ve hatiye armanc kirin ku mebesta wê êrîşa xelkê sivîl e divê wekê teror werin kategorîze kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-handbook-of-terrorism-9780198732914?cc=us&lang=en& |sernav=The Oxford Handbook of Terrorism |malper=global.oup.com |roja-gihiştinê=2025-02-27 }}</ref><ref name="Williamson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Terrorism, War and International Law: The Legality of the Use of Force Against Afghanistan in 2001 |paşnav=Williamson |pêşnav=Myra |weşanger=Routledge |tarîx=2016-04-01 |isbn=978-1-317-04594-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wH3eCwAAQBAJ&pg=PA40 }}</ref> [[Kurdistan]] yek ji wan welatan e ku herî zêde rastî kiryarên terorîzma dewletan hatiye. Heya niha çalakiyên terorîzma dewletan li her çar parçeyên Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezirandin li hemberê kurdên sivil pêk hatiye. Di encama çalakiyên terorîzma dewletan de bi hezaran kurd hatine kuştin. Li Bakurê Kurdistanê heya niha gelek kesên sivîl ku di nav wan de zarokên kurd jî hebûn bi tundiya terorîzma dewletê ku ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve pêk hatiye hatine kuştin. Li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojavayê Kurdistanê]] gelek [[kurd]] bi tundiya terorîzma dewletan ji aliyê rejîmên beesê ve hatine kuştin. == Danasîn == Di derbarê pênaseya rast ya peyva terorîzma dewletan de ne lihevkirineke akademîk û ne jî yasayî ya navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Terrorism, War and International Law: The Legality of the Use of Force Against Afghanistan in 2001 |paşnav=Williamson |pêşnav=Myra |weşanger=Routledge |tarîx=2016-04-01 |isbn=978-1-317-04594-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wH3eCwAAQBAJ&pg=PA38 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Terrorism Research |paşnav=Schmid |pêşnav=Alex |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2011-02-25 |isbn=978-1-136-81040-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_PXpFxKRsHgC&pg=PA39 }}</ref> Hinek lêkolîner di vê baweriyê de ne ku kiryarên hikûmetan dikare wekê "terorîzm" were binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Matrix: Nationalism, Globalism and Terrorism (2005) |paşnav=James |pêşnav=Paul |url=https://www.academia.edu/1642325/Global_Matrix_Nationalism_Globalism_and_Terrorism_2005_ }}</ref> Pawlos James û Jonathan Friedman bi karanîna têgîna 'terorîzmê' ji bo wateya çalakiya tundûtûjiyê ku bi mebesta serdestkirina terorê tê bikar anîn ku terorîzma dewletê ya li dijî ne-şervanan û terorîzma dewletê ya li dijî şervanan, di nav de taktîkên "şok û tirsnak" de cuda dikin: <blockquote>"Şok û Saw" wekê binkategorîyek "serdestiya bilez" navê destwerdana girseyî ye ku ji bo bikaranîna terorê di hişê dijmin de hatiye çêkirin. Ev şêweyekî terora dewletê ye. Lêbelê konsepta gelekî berî Şerê Kendavê ya Duyem ji aliyê Harlan Ullman ve wekê serokê forumek karmendên leşkerî yên teqawîtbûyî hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Globalization and Violence, Vol. 3: Globalizing War and Intervention (2006) |paşnav=James |pêşnav=Paul |tarîx=2006-01-01 |url=https://www.academia.edu/3587732/Globalization_and_Violence_Vol_3_Globalizing_War_and_Intervention_2006_ }}</ref></blockquote> Lêbelê yên din di nav wan de hukûmet, rêxistinên navneteweyî, saziyên taybetî û zanyar, bawer dikin ku têgîna terorîzmê tenê ji bo kiryarên ne-dewletî yên tundûtûj hatine bikaranîn. Ev nêzîkatî wekê pênaseyeke aktor-navendî tê binavkirin ku balê dikişîne ser taybetmendiyên kom an jî kesên ku terorê bikar tînin; di heman demê de pênaseyên kiryar-navendî li ser aliyên yekta yên terorîzmê ji kiryarên din ên tundûtûjiyê tekez dikin.<ref name=":0" /> Ji aliyê dîrokî ve têgîna terorîzmê ji bo çalakiyên ku ji aliyê hikûmetan ve li dijî hemwelatiyên xwe têne kirin hatiye bikaranîn lê di roja îro de ev têgeh pir caran wekê armancgirtina kesên ne-şerker (kesên sivîl an aktîvîst) ku ji aliyê hikumetan ve hatine cezakirin an hatine kuştin hatiye bikaranîn.<ref name="Williamson2016" /> Ji ber ku kiryarên hikûmetên rewa bi giştî ne rewa nayê dîtin, digel ku dewlet dikarin dewletên din bi terorîzma dewletparêz tawanbar bikin dema ku ew piştgirî didin serhildanan, kesên ku hikûmetên xwe bi terorîzmê tawanbar dikin wek radîkal têne dîtin. Nivîsandina akademîk mêla li pey pênaseyên ku ji aliyê dewletan ve hatine pejirandin dimeşe. Piraniya dewletan ji tevgerên xwe yên tundî yên li dijî sivîlan rewa bidin nîşan peyva terorîzmê tenê ji bo aktorên ne-dewletî bikar tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Terrorism Research |paşnav=Schmid |pêşnav=Alex |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2011-02-25 |isbn=978-1-136-81040-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_PXpFxKRsHgC }}</ref> ''Encyclopædia Britannica'' terorîzmê bi gelemperî wekê "bikaranîna sîstematîk a tundî ya ji bo afirandina hewayeke giştî ya tirsê di nav nifûsê de û bi vî rengê ji bo pêkanîna armanceke siyasî ya taybetî" pênase dike û dibêje ku "terorîzm bi qanûnî di hemî qadên dadweriyê de nayê destnîşankirin". Ansîklopedî tîne ziman "terorîzma sazûmanê ku pir caran jê re terorîzma dewletî an jî piştgirîya dewletê tê binavkirin, ji aliyê hikûmetan ve an jî pir caran ji aliyê komên di nav hikûmetan de li dijî hemwelatiyên hikûmetê, li dijî komên di nav hikûmetê de, an li dijî hikûmet an komên biyanî tê bikaranîn."<ref name=":1" /> Dema ku bikaranîna modern a herî gelemperî ya peyva terorîzmê behsa tundûtûjiya siyasî ya ji aliyê serhildêran an komplogeran ve dike, çend lêkolîner şîroveyekê berfirehtir li ser xwezaya terorê dikin ku têgehên terorîzma dewletê û terorîzma bi piştgirîya dewletê vedihewîne. [[Michael Stohl]] dibêje ku "Bikaranîna taktîkên terorê di têkiliyên navneteweyî de hevpar e û dewlet di nav pergala navneteweyî de ji serhildêran zêdetir kardêrê terorê bûye û dimîne."<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1037/e524492015-001 |sernav=Program of the Sixth Annual Meeting of the Southeastern Psychological Association, Atlanta, Georgia, March 30 - April 2, 1960 |malper=PsycEXTRA Dataset |tarîx=1960 |roja-gihiştinê=2025-02-28 }}</ref> Zanyar [[Gus Martin]] terorîzma dewletan wekê terorîzma "ji aliyê hikûmet û dezgehên hema-hukûmî û karmendan ve li dijî gefên têgihîştî tê kirin", ku dikare hem li dijî armancên navxweyî û hem jî li dijî armancên biyanî were meşandin, binav dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Terrorism: Challenges, Perspectives, and Issues |paşnav=Martin |pêşnav=Gus |weşanger=SAGE |tarîx=2006-02-17 |isbn=978-1-4129-2722-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XdXpn6NH2GcC }}</ref> [[Noam Chomsky]] terorîzma dewletan wekê "terorîzma ku ji aliyê dewletan (an hikûmetan) û ajan û hevalbendên wan ve tê meşandin" pênase kiriye. [[Simon Taylor]] pênaseya terorîzma dewletê wiha destnîşan dike: "Ajanên dewletê gefan an kiryarên tundiyê li dijî sivîlan bikar tînin ku bi xemsariyeke hovane ya li hember jiyana mirovan, ji bo pêşîgirtina li guhertinek an dijwarbûna rewşa heyî, tirsê di civatekê de û ji mexdûriya destpêkê û wêdetir bihêlin."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Simon |tarîx=2023-02-17 |sernav=Status Quo Terrorism: State-Terrorism in South Africa during Apartheid |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2021.1916478 |kovar=Terrorism and Political Violence |cild=35 |hejmar=2 |rr=304–320 |doi=10.1080/09546553.2021.1916478 |issn=0954-6553 }}</ref> Van kiryarên tundûtûjiyê dikarin her du cûreyên tundiya dewletê yên ku hinek kes dibêjin divê wekê terorîst bêne hesibandin, vedihewîne ku di nav de jenosîd, komkujî, paqijiya etnîkî, windakirin, binçavkirinên bê dadgehkirin û îşkencekirin; û rêbazên terorê yên bi berfirehî tên qebûlkirin ku di nav de bombekirin û kuştinên armanckirî hene. == Dîrok == Arîstoteles bi rexneyî li ser terora ku ji aliyê zaliman ve li dijî bindestên wan tê bikaranîn nivîsiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.claremont.org/publications/crb/id.762/article_detail.asp |sernav=The Claremont Institute - "Those Hell-Hounds Called Terrorists" |malper=www.claremont.org |roja-gihiştinê=2025-03-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130404072423/http://www.claremont.org/publications/crb/id.762/article_detail.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîna herî pêşîn a peyva terorîzmê ku ji aliyê [[Ferhenga Îngilîzî ya Oxfordê]] ve hatiye nas kirin, referanseke sala 1795an e ku li ser tevgera dewleta zalim, "serdestiya terorê" ya li [[Fransa]]yê ye. Di heman salê de Edmund Burke "bi hezaran wan dojehiyên ku jê re tê gotin terorîst" şermezar kiriye ku wî bawer kiriye ku ewropiyan tehdîd dikin.<ref name="Laqueur2001">{{Jêder-kitêb |sernav=A history of terrorism |url=https://archive.org/details/historyofterrori0000laqu |paşnav=Laqueur |pêşnav=Walter |weşanger=Transaction |tarîx=2001 |isbn=978-0-7658-0799-1 |cih=New Brunswick, N.J }}</ref> Di dema Serweriya Terorê de hikûmeta Jacobin û aliyên din ên Şoreşa Frensî amûra dewletê bikar anîne ku dijberên siyasî bikujin û bitirsînin. Ferhenga Îngilîzî ya Oxfordê vê bûyerê wekê yek pênaseya terorê "Hikûmet bi tirsandinê ku ji hêla partiya desthilatdar li Fransa di navbera salên 1789 û 1794an de hatiye kirin", pênase kiriye.<ref name="Laqueur2001" /> [[Myra Williamson]] wiha nivîsandiye: <blockquote>Têgeha "terorîzmê" hatiye veguherîn. Di Serdema Serdarîya Terorê de, rejîmek an jî sîstemeke terorîzmê wekê amûreke birêvebirinê hatiye bikaranîn ku ji alîyê dewleteke şoreşger ya vê dawîyê ve hatiye damezrandin li dijî dijminên gelan bikaraniye. Niha têgîna "terorîzmê" bi gelemperî ji bo danasîna kiryarên terorîstî yên ku ji hêla saziyên ne-dewletî an ne-neteweyî ve li dijî dewletek têne kirin tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Terrorism, War and International Law: The Legality of the Use of Force Against Afghanistan in 2001 |paşnav=Williamson |pêşnav=Myra |weşanger=Routledge |tarîx=2016-04-01 |isbn=978-1-317-04594-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wH3eCwAAQBAJ&pg=PA43 }}</ref></blockquote> Mînakên paşerojê ya terorîzma dewletê, tevdîrên dewletê ya polîs in ku ji aliyê [[Yekîtiya Sovyetê]] ve di salên 1930an de dest pê kiriye û ji aliyê rejîma Nazî ya Almanya ve di salên 1930 û 1940an de berdewam kiriye.<ref name="Primoratz2024">{{Jêder-kitêb |sernav=Terrorism |paşnav=Primoratz |pêşnav=Igor |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |tarîx=2024 |çap=Fall 2024 |paşnavê-edîtor=Zalta |pêşnavê-edîtor=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/entries/terrorism/ |paşnavê-edîtor2=Nodelman |pêşnavê-edîtor2=Uri }}</ref> Li gorî Igor Primoratz, "Hem Nazî û hem jî Sovyetê hewl daye ku kontrola siyasî ya tevahî li ser civakê ferz bikin. Armanceke weha radîkal tenê bi rêbazek heman radîkal dikare were peyda kirin ku dikare bi terorîzma ku ji aliyê polîsekê siyasî ya pir hêzdar ve li ser nifûsa atomî û bêparastin were birêvebirin. Serkeftina wê bi piranî ji ber karektera wê ya kêyfî-ji ber nepêşbîniya hilbijartina mexdûran bû. Li her du welatan, rejîmê pêşî hemî dijberan tepeser kiriye; Dema ku êdî ti muxalefet nema ku behsa wê bike, polîsên siyasî dest bi çewsandina 'muxalefetên potansiyel' û 'objektîf' kirine. Li Yekîtiya Sovyetê, terorîzma dewletê di dawiyê de li ser mexdûrên ku bi rasthatinî hatine hilbijartin hatiye bikaranîn."<ref name="Primoratz2024"/> Çalakiyên leşkerî yên ku li dijî armancên ne-şerker têne kirin wekê terorîzma dewletê hatiye binavkirin. Mînak ji bo bombekirina Guernîkayê wekê kiryareke terorê tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's wrong with terrorism? |url=https://archive.org/details/whatswrongwithte0000good |paşnav=Goodin |pêşnav=Robert E. |weşanger=Polity Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7456-3497-5 |çap=Reprinted |cih=Cambridge }}</ref> Kiryareke sabotajê ku carinan wekê kiryarek terorîstî tê hesibandin, binavbûna dema aştiyê ya Rainbow Warrior e ku keştiyeke Greenpeace bû ku di 10ê tîrmeha sala 1985an de dema ku li Bendera Auckland a Zelandaya Nû sekinîbû pêk hatibû. Di teqîna bombeyê de wênegirekî holendî Fernando Pereira jiyana xwe ji dest daye. Rêxistina ku êrîş pêk anî, Midûriyeta Giştî ya Ewlekariya Derve (DSGE) ku şaxeke servîsên îstîxbarata Fransayê bû. Ajanên berpirs wek beşek ji rêkeftinekê li ser kuştina ji ber sûcê li xwe mikur hatin û bi deh sal cezayê girtîgehê hatine mehkûmkirin lê li gorê rêkevtina di navbera hikûmetên her du welatan de ajanên fransî bi dizî ber bi [[Fransa]]yê ve hatine berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Tundiya siyasî]] p29kw1l15biyp1i8gsft1c73e59u9yo 0 307723 2083237 1949454 2026-08-02T21:19:59Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083237 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Pig farm Vampula 1.jpg }} Eva ha lîsteya [[berazê kedî|berazên kedî]] û navmalî ''(Sus scrofa domesticus)'' li cîhanê ye. {{TOC|center=yes|num=no|seealso=no|refs=no|nobreak=yes}} == Kategoriyên berazên kedî == * Berazê ''[[Black (beraz)|Black]]'' (berazê reş) * Berazê ''[[Black Pied (beraz)|Black Pied]]'' (berazê belek) * Berazê ''[[Landrace (beraz)|Landrace]]'' (berazê herêmî) * Berazê ''[[Hampshire (beraz)|Hampshire]]'' (berazê Hampshirê) * Berazê ''[[Hog (beraz)|Hog]]'' * Berazê ''[[Lop (beraz)|Lop]]'' (berazê mezin ê spî/boz) * Berazê ''[[Pied (beraz)|Pied]]'' (berazê belek, reş û bi xalên spî) * Berazê ''[[Pot-Bellied (beraz)|Pot-Bellied]]'' (berazê zikmezin) * Berazê ''[[Saddleback (beraz)|Saddleback]]'' (berazê zînepişt, rengê pişta wî bi zînekê dişibe) * Berazê ''[[Yorkshire (beraz)|Yorkshire]]'' = berazê ''[[Large White (beraz)|Large White]]'' (berazê Yorkshirê, berazê spî/boz ê mezin) * Berazê ''[[White (beraz)|White]]'' (berazê spî yan berazê boz) == Cureyên standard ên berazan == {|class="wikitable sortable" |- !Cure!!Esil!!Bejin!!Giranî!!Rengê pûrtê!!class="unsortable"|Wêne |- |{{Lenger|A}}[[Berazê Black Pied ê Aqsayê]]||[[Qazaxistan]]||167–182&nbsp;cm||{{convert|240|–|320|kg|lb|abbr=on}}||Belek||--- |- |[[Berazê Yorkshire yê Amerîkî]]||DYA||{{convert|84|–|91|cm|in|abbr=on}}||{{convert|204|–|340|kg|lb|abbr=on}}||Boz||[[Wêne:Yorkshire pigs at animal sanctuary.jpg|150px]] |- |[[Berazê Saddleback ê Angelnê]]||Almanya||{{convert|84|–|92|cm|in|abbr=on}}||{{convert|300|–|350|kg|lb|abbr=on}}||Belek||[[Wêne:Angeln Saddleback (aka).jpg|150px]] |- |[[Berazê Ankamalî]] |Hindistan | --- | --- |Reş |[[Wêne:Animal frienship-sirappalli-namakkal-India.jpg|150px]] |- |[[Berazê Apalaşyayî ya Inglîzî]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Arapawayê]]||Zelendaya Nû||---||{{convert|100|–|180|kg|lb|abbr=on}}||Sor û reş||[[Wêne:Arapawa Pigglet.jpg|150px]]<br /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.breedslist.com/arapawa-pig.htm |sernav=Arapawa Pig Info, Farming, Meat Production, Pictures {{!}} Breeds List |malper=www.breedslist.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2017-02-25 }}</ref> |- |[[Berazê Aucklandê]]|||Zelendaya Nû||---||---||Reş yan belek (reş û qemerê vekirî)||<br /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.breedslist.com/aksai-black-pied-pig.htm |sernav=Aksai Black Pied Pig Info, Farming, Meat Production, Pictures {{!}} Breeds List |malper=www.breedslist.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2017-02-25 }}</ref> |- |[[Berazê Yorkshire yê Awistralî]]||Awistralya||---||---||Boz||[[Wêne:CSIRO ScienceImage 308 Pigs.jpg|150px]] |- |{{Lenger|B}}[[Berazê Babi Kampung]]||Îndonezya||---||---||---||--- |- |[[Berazê Ba Xuyen]]||[[Viyetnam]]||---||{{convert|100|kg|lb|abbr=on}}||Reş û boz||--- |- |[[Berazê Bantû]]||Afrîkaya Başûr||---||95–100&nbsp;kg<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bantu |url=https://www.thepigsite.com/breeds/bantu |roja-gihiştinê=2024-06-29 |malper=www.thepigsite.com |ziman=en }}</ref>||Qemer<ref>{{Jêder-malper |sernav=About Bantu Pigs |url=https://www.livestockoftheworld.com/Pigs/Breeds.asp?BreedLookupID=1781&SpeciesID=12 |roja-gihiştinê=2024-06-29 |malper=Livestock Of The World |roja-arşîvê=2024-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240629191357/https://www.livestockoftheworld.com/pigs/Breeds.asp?BreedLookupID=1781&SpeciesID=12 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>||--- |- |[[Berazê Baskî]]||Fransa||---||---||Reş, boz yan boz bi xalên reş||[[Wêne:Porc basque SDA2010.JPG|150px]] |- |[[Berazê Bazna]]||[[Romanya]]||---||---||Belek||--- |- |[[Berazê Black ê Pekînê]] (北京黑猪)||Çînistan||---||---||Reş||[[Wêne:Yunnan pigsty 1.JPG|150px]] |- |[[Berazê Black Pied ê Belarûsî]]||[[Belarûs]]||---||---||Boz bi xalên reş||[[Wêne:Belagro-2019 (Belarusian breeding enterprise) 003.jpg|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Belçîkayî]]||Belçîka||---||---||Boz||[[Wêne:20191110 thimister ravel38 17.jpg|150px]] |- |[[Berazê Bengali Brown Shannaj]]||---||---||---||Qemer||--- |- |[[Berazê Black Pied Bentheimê]]||Almanya||{{convert|70|–|75|cm|in|abbr=on}}||{{convert|180|–|250|kg|lb|abbr=on}}||Boz bi xalên reş||[[Wêne:Tiergarten Nürnberg - 32.JPG|150px]] |- |[[Berazê Berkshireyê]]||Brîtanya||---||---||Reş bi hin xalên boz||[[Wêne:Adelaide champion Berkshire boar 2005.jpg|150px]] |- |[[Berazê Bisaro]]||[[Portûgal]]||{{convert|160|cm|in|abbr=on}}||{{convert|180|–|250|kg|lb|abbr=on}}||Belek||[[Wêne:Porco_bísaro.jpg|150px]] |- |[[Berazê Bangur]]||[[Nepal]]||---||{{convert|205|–|600|kg|lb|abbr=on}}||Belek||--- |- |[[Berazê Black ê Slavonî]]||Xirwatistan||---||---||Reş||--- |- |[[Berazê Black ê Giravên Kenaryê]]||[[Giravên Kenaryê]]||---||---||Reş||--- |- |[[Berazê Breitovoyê]]||Ûrisêt||---||---||---||--- |- |[[Berazê Landrace yê Brîtanî]]||Brîtanya||---||---||Boz||[[Wêne:American Landrace Boar.jpg|150px]] |- |[[Berazê Lop ê Brîtanî]]||Brîtanya||---||---||Boz||[[Wêne:British Lop sow at Stoneleigh Park, Warwickshire.jpg|150px]] |- |[[Berazê Saddleback ê Brîtanî]]||Brîtanya||---||---||Belek||[[Wêne:British Saddleback boar.jpg|150px]] |- |[[Berazê White yê Bulgarî]]||[[Bulgaristan]]||---||---||Boz||[[Wêne:Free range pigs near Vrachesh, Bulgaria 01.jpg|150px]] |- |{{Lenger|C}}[[Berazê Kantonîzî]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Keltîk]]||[[Galîsya]]||{{convert|80|cm|in|abbr=on}}||---||Belek||[[Wêne:Porco celta Silleda 01-01.JPG|150px]] |- |[[Berazê Chato yê Murciayî]]||Spanya||---||{{convert|180|kg|lb|abbr=on}}||Reş, boz yan belek||--- |- |[[Berazê White yê Chesterê]]||DYA||---||---||Boz||[[Wêne:Chester Whites.jpg|150px]] |- |[[Berazê Black ê Chiangmai]]||[[Taylenda]]||---||---||Reş||[[Wêne:Young boar in Thailand.jpg|150px]] |- |[[Berazê Hog ê Choctawê]]||DYA||---||{{convert|60|kg|lb|abbr=on}}||Reş||[[Wêne:Wild Pig KSC02pd0873.jpg|150px]] |- |[[Berazê Cinta Senese]]||[[Îtalya]]||---||---||---||[[Wêne:Cinta Senese (5724676257).jpg|150px]] |- |[[Berazê Creole]]||[[Haitî]]||---||---||Reş||[[Wêne:Creole Pig.jpg|150px]] |- |[[Berazê Cumberlandê]] (nemabûyî)||Brîtanya||---||---||Boz||<!-- Deleted image removed: [[File:Cumberland pig.jpg|150px]] --> |- |[[Berazê White yê Çekî]]||Çekya||---||---||Boz||[[Wêne:Agriculture CZ (4).JPG|150px]] |- |{{Lenger|D}}[[Berazê Landrace yê Danîmarkayî]]||Danîmarka||---||---||Boz||[[Wêne:Svin ved Tarm, Jylland aug 2015 (20871345365).jpg|150px]] |- |[[Berazê Pied ê Dermantsi]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Li Yan]]||[[Singapore Boon Lay]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Dharane Kalo sungur]]||[[Dharan, Nepal]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Duroc]]||DYA||---||---||Reş yan sor||[[Wêne:Schlafende Duroc-Sau.JPG|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Holendî]]||[[Holenda]]||---||---||---||--- |- |{{Lenger|E}}[[Berazê Balkana Rojhilat]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Essexê]]||Brîtanya||---||---||Belek||[[Wêne:Essex boar.jpg|150px]] |- |[[Berazê Bacon ê Estonî]]||[[Estonya]]||---||---||---||--- |- |{{Lenger|F}}[[Berazê Fengjing]]||Çînistan||---||---||---||--- |- |[[Berazê Landrace yê Fînlendî]]||[[Fînlenda]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Daristan û Çiyayî yê Ermenî]]||[[Ermenistan]]||---||{{convert|165|–|260|kg|lb|abbr=on}}||Boz||[[Wêne:KHOZER (Pigs) 3.jpg|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Fransî]]||Fransa||---||---||Boz||[[Wêne:Truie Landrace.jpg|150px]] |- |{{Lenger|G}}[[Berazê Gaskonî]]||Fransa||---||---||Reş||[[Wêne:Truie gasconne1.JPG|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Almanî]]||Almanya||80–90&nbsp;cm||{{convert|250|–|320|kg|lb|abbr=on}}||Boz||[[Wêne:SF-Eber.jpg|150px]] |- |[[Berazê Old Spouts ê Gloucestershireyê]]||Brîtanya||---||{{convert|220|–|280|kg|lb|abbr=on}}||Boz bi xalên reş||[[Wêne:Gloucester Old Spot Boar, England.jpg|150px]] |- |[[Mînîberazê Göttingenê]]||Almanya||35&nbsp;cm||{{convert|34|kg|lb|abbr=on}}||Boz||[[Wêne:Göttingen Minipig.jpg|150px]] |- |[[Berazê Grice]]||Bretanya||---||---||---||[[Wêne:Grice reconstructed.jpg|150px]] |- |[[Berazê Guinea Hog]]||DYA||---||{{convert|200|kg|lb|abbr=on}}||Reş||[[Wêne:Guinea Hog Norfolk.jpg|150px]] |- |{{Lenger|H}}[[Berazê Hampshireyê]]||Brîtanya||---||---||Belek||[[Wêne:Sow and Piglets.jpg|150px]] |- |[[Berazê Hante]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Herefordê]]||DYA||---||{{convert|200|–|370|kg|lb|abbr=on}}||Sor û boz||[[Wêne:Champion Hereford Gilt (44211432175).jpg|150px]] |- |[[Berazê Hezuoyê]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Hog ê Hogan]]||Baraga, MI, DYA||---||---||---||--- |- |[[Berazê Husumer]]||Almanya||{{convert|92|cm|in|abbr=on}}||{{convert|350|kg|lb|abbr=on}}||Sor û boz||[[Wêne:Husumer Protest Eberferkel.JPG|150px]] |- |[[Berazê Blacka ê Huntingdonê]]||Brîtanya||---||---||Reş bi nîşaneyên spî yên li ser lingan||--- |- |{{Lenger|I}}[[Berazê Black ê Îberî]]||[[Nîvgirava Îberî]]||---||---||Reş yan sor||[[Wêne:Cerdos ibericos.jpg|150px]] |- |[[Berazê Serdema Hesinî]]||Brîtanya||---||---||Reş yan boz||[[Wêne:"Iron-age " pig - geograph.org.uk - 204781.jpg|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Talyanî]]||[[Îtalya]]||---||---||Boz||[[Wêne:Schweine an Penauderalm.jpg|150px]] |- |{{Lenger|J}}[[Berazê Landrace ê Japonî]]||[[Japon]]||---||---||---||[[Wêne:Pig in Nagoya Agricultural Center.jpg|150px]] |- |[[Berazê Black ê Jejuyê]]||[[Girava Jeju]], [[Korêya Başûr]]||---||---||Reş||[[Wêne:Jeju Black Pig.jpg|150px]] |- |[[Berazê Jinhuayê]]||Çînistan||---||---||Belek||[[Wêne:Jinhua pigs.jpg|150px]] |- |[[Berazê Juliana]]||[[Ewropa]]||---||---||Sêrengî||[[Wêne:Juliana pig wears harness.jpg|150px]] |- |{{Lenger|K}}[[Berazê Kaxetî]]||[[Gurcistan]]||---||---||---||[[Wêne:ვარციხე და გეგუთი (14685884855).jpg|150px]] |- |[[Berazê Kele]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Kemerovo]]||Ûrisêt||---||---||---||--- |- |[[Berazê Korêyî yê Xwemalî]]||[[Korê]]||---||---||Reş||--- |- |[[Berazê Krškopoljeyê]]||[[Slovenya]]||---||---||Belek||[[Wêne:Krskopoljski prasic na pasi Kastelic A.jpg|150px]] |- |[[Berazê Kunekune]]||Zelendaya Nû||{{convert|60|cm|in|abbr=on}}||{{convert|68|–|100|kg|lb|abbr=on}}||Reş, qemer, sor, ''[[Cream]]'', ''[[Gold-Tip]]'', belek yan sêrengî||[[Wêne:Kunekune Pig at Hamilton Zoo.jpg|150px]] |- |{{Lenger|L}}[[Berazê Lacombeyê]]||Kanada||---||---||---||--- |- |[[Berazê Large Black]]||Bretanya||---||{{convert|270|–|360|kg|lb|abbr=on}}||Reş||[[Wêne:Large Black breed piglets.jpg|150px]] |- |[[Berazê Large Black û White]]||---||---||---||Belek||--- |- |[[Berazê Large White]]||Bretanya||---||---||Boz||[[Wêne:Large white pig in wallow.jpg|150px]] |- |[[Berazê White yê Letonî]]||[[Letonya]]||---||---||Boz||[[Wêne:A pig in Dundaga.jpg|150px]] |- |[[Berazê Leicoma]]||Almanya||---||---||---||--- |- |[[Berazê Linderödê]] (Linderödssvin)||[[Swêd]]||---||---||Reş, sor, belek yan sêrengî||[[Wêne:Linderodssvin skansen.jpg|150px]] |- |[[Berazê Lîtvanî yê Xwemalî]]||[[Lîtvanya]]||---||---||Reş, sor, belek yan sêrengî||[[Wêne:AgroBalt 2012 - spalvota kiaulė.JPG|150px]] |- |[[Berazê White yê Lîtvanî]]||[[Lîtvanya]]||---||---||Boz||[[Wêne:AgroBalt 2012 - kiaulės.JPG|150px]] |- |[[Berazê Curly Coat ê Lincolnshireyê]]||Bretanya||---||---||Boz||[[Wêne:Lincolnshire Curly Coat sow, from Morrison 1928.jpg|150px]] |- |[[Berazê Livny]]||[[Ûrisêt]]||---||{{convert|240|–|320|kg|lb|abbr=on}}||Boz, reş, sor||--- |- |{{Lenger|M}}[[Berazê Malhado de Alcobaça]]||[[Portûgal]]||---||---||Belek||--- |- |[[Berazê Mangalica]]||Mecaristan||---||---||Sor, çûr û zikqelew||[[Wêne:Mangalitsa.JPG|150px]] |- |[[Berazê Meishan]] (梅山猪)||Çînistan||---||---||Reş||[[Wêne:USDA ARS Meishan pig-Cropped.jpg|150px]] |- |[[Berazê Middle White]]||Brîtanya||---||---||Boz||[[Wêne:Middle White Sow.jpg|150px]] |- |[[Berazê Minzhu]] (民猪)||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Minokawa Buta]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Mong Cai]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Mora Romagnola]]||Îtalya||---||---||---||[[Wêne:Pigs (149776994).jpg|150px]] |- |[[Berazê Moura]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Mukota]]||[[Zimbabwe]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Mulefoot]]||[[DYA]]||---||---||---||--- |- |Berazê Murom||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Myrhorod]]||[[Ûkrayna]]||---||---||Belek||--- |- |{{Lenger|N}}[[Berazê Nero Siciliano]] (berazê Black ê Sîsîlyayî)||[[Sîsîlya]]||{{convert|60|–|65|cm|in|abbr=on}}||{{convert|150|kg|lb|abbr=on}}||Reş||[[Wêne:Capizzi scrofa 0001.jpg|150px]] |- |[[Berazê Neijiangê]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Ningxiangê]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Bakurqefqazî]]||Ûrisêt û [[Ûzbêkistan]]||---||---||---||--- |- |[Berazê Bakursîbîrî]]||Ûrisêt||---||---||---||--- |- |[[Berazê Landrace yê Norwêcî]]||Norwêc||---||---||Boz||[[Wêne:Landsvin-gris.JPG|150px]] |- |[[Berazê Yorkshire yê Norwêcî]]||Norwêc||---||---||---||[[Wêne:Pigs from Senja, Norway.jpg|150px]] |- |{{Lenger|O}}[[Berazê Girava Ossabaw]]||[[Girava Ossabaw]]||{{convert|51|cm|in|abbr=on}}||{{convert|90|kg|lb|abbr=on}}||Black and Spotted, among many others||[[Wêne:Ossabaw Island Hog.jpg|150px]] |- |[[Berazê Sandy û Black ê Oxfordê]]||Brîtanya||---||---||Rengê porteqalî û qemer bi xalên reş||[[Wêne:Oxford Sandy and Black Sow.jpg|150px]] |- |{{Lenger|P}}[[Berazê Pakchong 5]]||[[Taylenda]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Filîpînê yê Xwemalî]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Piétrain]]||[[Walonya]]||---||---||Boz bi xalên reş||[[Wêne:Pourceas Piitrin.jpg|150px]] |- |[[Berazê Minyatûr ê Pennywellê]]||[[Brîtanya]]||---||---||---||[[Wêne:Cute piggy.jpg|150px]] |- |[[Berazê Poland China]] (波中猪)||DYA||---||---||---||[[Wêne:Poland China pigs in Florida.jpg|150px]] |- |{{Lenger|Q|R}}[[Berazê Hog ê Red Wattle]]||DYA||{{convert|120|cm|in|abbr=on}}||{{convert|270|–|680|kg|lb|abbr=on}}||Sor||[[Wêne:Red Wattle pig.jpg|150px]] |- |{{Lenger|S}}[[Berazê Semîreçensk]]||[[Qazaxistan]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê Black Pied ê Sibîrî]]||Ûrisêt||---||---||Boz bi xalên reş||[[Wêne:Хрюша ищет друзей - panoramio.jpg|150px]] |- |[[Berazê Small Black]] (nemabûyî)||Brîtanya||---||---||Reş||[[Wêne:Small black pig.jpg|150px]] |- |[[Berazê Small White]] (nemabûyî)||Brîtanya||---||---||Boz||[[Wêne:Pig (Small White breed) - 1897.jpg|150px]] |- |[[Berazê Spots]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Surabaya Babi]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Sushan (苏山猪)]||Çînistan||156.5&nbsp;cm (boars); 153.1&nbsp;cm (sows) (length)||225.3&nbsp;kg (boars); 190.4&nbsp;kg (sows)||Boz||[[Wêne:Yunnan pigsty 3.JPG|150px]] |- |[[Berazê Swabian-Hall]]||Almanya||---||---||Belek||[[Wêne:Sh-landschwein.jpg|150px]] |- |[[Berazê Landrace yê Swêdî]]||Swêd||---||---||Boz||[[Wêne:Quinín en Carral.jpg|150px]] |- |{{Lenger|T}}[[Berazê Taihu]] (太湖猪)||Çînistan||---||---||Reş||--- |- |[[Berazê Tamworth]]||Brîtanya||{{convert|50|–|65|cm|in|abbr=on}}||{{convert|250|–|370|kg|lb|abbr=on}}||Rengê bi sore ve||[[Wêne:Mudchute farm pig side.jpg|150px]] |- |[[Berazê Teacup]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Tsivilsk]]||Ûrisêt||---||---||Boz||--- |- |[[Berazê Turopoljeyê]]||[[Xirwatistan]]||---||---||---||[[Wêne:Turopolje-Schwein mit Ferkel.jpg|150px]] |- |{{Lenger|U}}[[Berazê Spotted Steppe yê Ûkraynî]]||[[Ûkrayna]]||---||---||---||--- |- |[[Berazê White Steppe yê Ûkraynî]]||[[Ûkrayna]]||---||---||Boz||[[Wêne:Revbyntsi, Cherkas'ka oblast, Ukraine - panoramio (17).jpg|150px]] |- |[[Berazê Urzhumê]]||Ûrisêt||---||---||---||--- |- |{{Lenger|V}}[[Berazê Pot-Bellied ê Viyetnamîzî]]||[[Viyetnam]]||{{convert|40|–|66|cm|in|abbr=on}}||{{convert|45|–|90|kg|lb|abbr=on}}||Reş yan reş bi xalên boz||[[Wêne:Sus scrofa domestica.jpg|150px]] |- |{{Lenger|W}}[[Berazê Walesî]]||Brîtanya||---||{{convert|110|–|140|kg|lb|abbr=on}}||Boz|| [[Wêne:Five little piggies - geograph.org.uk - 1170558.jpg|150px]] |- |[[Berazê Saddleback ê Wessexê]]||Brîtanya||---||---||Belek||[[Wêne:Wessex Saddlebacks in the mud.jpg|150px]] |- |[[Berazê West French White]]||Fransa||---||---||Boz||[[Wêne:Blandel'ouest.jpg|150px]] |- |[[Berazê Windsnyer]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Wuzishanê]]||---||---||---||---||--- |- |{{Lenger|X|Y|Z}}[[Berazê Yanan]]||---||---||---||---||--- |- |[[Berazê Yorkshire Blue and White]] (nemabûyî)||Brîtanya||---||---||Rengê bi şîne ve û boz||--- |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-malper |url=http://www.ansi.okstate.edu/breeds/swine/ |sernav=Breeds of Livestock - Swine Breeds |xebat=ansi.okstate.edu |weşanger=[[Oklahoma State University]] Dept. of Animal Science }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Storey's Illustrated Breed Guide to Sheep, Goats, Cattle and Pigs |url=https://archive.org/details/storeysillustrat0000ekar_v0v4 |paşnav=Ekarius |pêşnav=Carol |sal=2008 |weşanger=[[Storey Publishing]] |isbn=978-1-60342-036-5 }} {{Beraz}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Beraz]] [[Kategorî:Lîste]] j6crj9na7rjlmsdn2ck74dhtqudjele 0 307882 2083207 1933168 2026-08-02T20:29:39Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083207 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2025}} [[Wêne:Average earnings of workers by education and sex - 2006.png|thumb|Grafîkeke ku cûdahiyên di dahatiya di navbera mêr û jinan de ya heman asta perwerdehiyê diyar dike (DYA 2006).]] '''Banê cam''' yan jî '''sendroma banê cam''' metafor an astengiyeke nedîtbar e ku bi gelemperî jin/an hinek komên hindikayiyên di civakê de rûbirû dimînin ku ev astengî nahêle ku koma bandorkirî di rêza hiyerarşîk a heyî de ji astekê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dol.gov/oasam/programs/history/reich/reports/ceiling2.pdf |sernav=Solid Investments: Making Full Use of the Nation's Human Capital.}}</ref> Dibe ku hinek cûdakarî jî bibin sedema sendroma banê cam. Ev metafor yekem car ji aliyê [[Femînîzm|femînîstan]] ve ji bo derbasbûna astengiyên di kariyera jinên serketî de hatiye bikar anîn. Ev têgeh yekem car ji aliyê [[Marilyn Loden]] ve di sala 1978an de di dema axavtinekê de hatiye behs kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Full frontal PR: getting people talking about you, your business, or your product |url=https://archive.org/details/fullfrontalprget0000laer |paşnav=Laermer |pêşnav=Richard |weşanger=Bloomberg Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-57660-099-3 |çap=1 |cih=Princeton |paşnav2=Prichinello |pêşnav2=Michael}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-13 |sernav=100 Women: 'Why I invented the glass ceiling phrase' |url=https://www.bbc.com/news/world-42026266 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Bi taybetî ev têgeh ji bo mekanîzmayên ku pêşî li pêşketina jinan di jiyana wan ên xebatê digire hatiye bikaranîn. Peyva "ban" behsa astengiyên ku dema jin ber bi kariyera xwe ve diçin an bilind astengiyên ku pê re rûbirû dimînin rave dike; peyva "camê" jî sinor an benda nedîtî ya astengiyan rave dike. == Danasîn == Banê cam ji bo kesên ku bi bandor bûne astengek e ku dibe sedem ew kes ji kar, kariyer û ji serketinên xwe dûr bikevin. Kesên ku ji ber banê cam bi bandor bûne bi çar pîvanan têne tespîtkirin: # Newekheviya di navbera zayend an komên etnîkî de bi taybetmendiyên din ên karmendan ên girêdayî kar nayê ravekirin. # Newekhevî di astên bilindtir ên pileya kariyerê de ji astên jêrîn mezintir e. # Newekhevî ne tenê bi rêjeya jinan an kêmneteweyan a di astên bilind de ye. Bi derfetên pêşketinê ve jî girêdayî ye. # Di seranserê dirêjahiya dema kariyerê de jî newekhevî zêde dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cotter |pêşnav=David A. |paşnav2=Hermsen |pêşnav2=Joan M. |paşnav3=Ovadia |pêşnav3=Seth |paşnav4=Vanneman |pêşnav4=Reeve |tarîx=2001-12-01 |sernav=The Glass Ceiling Effect* |url=https://academic.oup.com/sf/article-abstract/80/2/655/2234418?redirectedFrom=fulltext |kovar=Social Forces |cild=80 |hejmar=2 |rr=655–681 |doi=10.1353/sof.2001.0091 |issn=0037-7732}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nîjadperestî]] [[Kategorî:Termînolojiya femînîst]] [[Kategorî:Zayendperestî]] 9x5ovmd39zl18r3n5ds31ktolbj2soz 0 308686 2083341 2060371 2026-08-02T23:23:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 20 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083341 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê delîlên zanistî yên dîroka Erdê de ye. Ji bo gotara di derbarê dîroka mirovahiyê de ji kerema xwe li gotara [[Dîroka mirovahiyê]] binêre.}} [[Wêne:Geologic Clock with events and periods ku.svg|thumb|upright=1.8|Dîroka Erdê bi dirêjahiyên demî yên sedsalan. Ms tê wateya "milyon sal berê".]] '''Dîroka Erdê''' dîroka [[xweza]]yî ya [[Erd]]ê ye ku bi bûyerên xwezayî ya Erdê û pêşketina Erdê ve girêdayî ye û ji avabûna Erdê heta roja îro hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth system history |url=https://archive.org/details/earthsystemhisto0000stan_j8i8 |paşnav=Stanley |pêşnav=Steven M. |weşanger=W. H. Freeman |tarîx=2005 |isbn=978-0-7167-3907-4 |çap=2 |cih=New York }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Geologic time scale 2004 |url=https://archive.org/details/bwb_T3-BXN-667 |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-78673-7 |çap=[3. ed.], repr. with corr |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gradstein |pêşnavê-edîtor=Felix M. }}</ref> Hemî şaxên zanistên xwezayî beşdarî têgihîştina bûyerên sereke yên rabirdûya Erdê bûne ku bi guherîna jeolojîk a berdewam û pêşveçûna biyolojîkî ve hatine diyar kirin. Pîvana jeolojîk a demê (GTS) ku ji aliyê Komîsyona Navneteweyî ya Stratîgrafiyê ve hatiye destnîşankirin, serdemên demê yên fireh ji çêbûna erdê heta roja îro nîşan dide ku beşên van serdeman û hinek bûyerên diyarkar ên dîroka Erdê vedibêje. Erd nêzîkê 4,54 milyar sal berê, bi qasî sêyek ji temenê gerdûnê, ji kombûna ewrên ku ji roj a îro pêk hatiye çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |sernav=Geologic Time: Age of the Earth |malper=web.archive.org |tarîx=2005-12-23 |roja-gihiştinê=2025-05-21 |roja-arşîvê=2005-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dalrymple |pêşnav=G. Brent |tarîx=2001 |sernav=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=190 |hejmar=1 |rr=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |issn=0305-8719 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Manhes |pêşnav=Gérard |paşnav2=Allègre |pêşnav2=Claude J. |paşnav3=Dupré |pêşnav3=Bernard |paşnav4=Hamelin |pêşnav4=Bruno |tarîx=1980-05-01 |sernav=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0012821X80900242 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=47 |hejmar=3 |rr=370–382 |doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2 |issn=0012-821X }}</ref> Dibê ku derketina gazên volkanîk atmosfera seretayî û paşê jî okyanûsan afirandiye lê ev atmosfera destpêkê dibe ku bi temamî bê oksîjen bûye. Piraniya Erdê ji ber lihevketinên dubare yên bi cismên din re heliya ye ev yek jî bûye sedema çalakiyên volkanîkî yên zêde. Dema ku Erd di qonaxa xwe ya herî destpêkê de bû ([[Erdê Pêşîn]]) tê texmînkirin ku lihevketineke mezin ê bi cismek bi qasî gerstêrkeke mezin ku bi navê [[Theia]] tê zanîn qewimiye. Ev lihevketina bi Theia re bûye sedema çêbûna Heyvê. Piştre bi demê re Erd sar dibe û bûye sedema çêbûna qalikek hişk û rê daye ku av li ser rûyê erdê bisekine. Serdema Hadeyî serdema berî tomarên fosîl ên pêbawer ên jiyanê temsîl dike ku bi çêbûna gerstêrkê dest pê kiriye û 4 milyar sal berê bi dawî bûye. Serdemên [[Arkeyî]] û [[Proterozoyî]] yên jêrîn destpêka jiyan a li ser Erdê û pêşveçûna wê ya herî zû çêkirine. Serdema piştî van serdeman Fanerozoyî ye ku ji sê serdemên wekê Paleozoyî, (serdemeke [[artropod]]an, masiyan û jiyana yekem li ser erdê) Mesozoyî, (derketin, serdestî û nemana lûtkeyî ya [[dînezorên neteyr|dînezorên nebalînde]] û nemabûna wan vedihewîne) û Kenozoyî (derketina memikan di vê serdemê de hatiye dîtin) heye. Mirovên naskirî herî zêde 2 milyon sal berê derketine holê ku ev serdem li ser pîvana jeolojîk serdemeke pir kurt e. Delîlên herî kevn ên bê guman ên jiyan a li ser Erdê herî kêm ji 3,5 milyar sal berê di Serdema Eoarkeyî de ne ku piştî qalikeke jeolojîk ên piştî serdema [[Hadeyî]] a helandî ya berê dest bi hişkbûnê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schopf |pêşnav=J. William |paşnav2=Kudryavtsev |pêşnav2=Anatoliy B. |paşnav3=Czaja |pêşnav3=Andrew D. |paşnav4=Tripathi |pêşnav4=Abhishek B. |tarîx=2007-10-05 |sernav=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0301926807001209 |kovar=Precambrian Research |series=Earliest Evidence of Life on Earth |cild=158 |hejmar=3 |rr=141–155 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schopf |pêşnav=J. William |tarîx=2006-06-29 |sernav=Fossil evidence of Archaean life |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1578735/ |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |cild=361 |hejmar=1470 |rr=869–885 |doi=10.1098/rstb.2006.1834 |issn=0962-8436 |pmc=1578735 |pmid=16754604 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000rave_b4e9 |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=McGraw-Hill |tarîx=2002 |isbn=978-0-07-112261-0 |çap=6 |cih=Boston |paşnav2=Johnson |pêşnav2=George B. |series=McGraw-Hill higher education }}</ref> Fosîlên mîkrobî yên wekê stromatolît hene ku di kevirên seqî yên 3,48 milyar salî de ku li Awistralyaya rojava hatine keşifkirin de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |sernav='Oldest signs of life on Earth found' {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2025-05-21 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109150138/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Noffke |pêşnav=Nora |paşnav2=Christian |pêşnav2=Daniel |paşnav3=Wacey |pêşnav3=David |paşnav4=Hazen |pêşnav4=Robert M. |tarîx=2013 |sernav=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ast.2013.1030 |kovar=Astrobiology |cild=13 |hejmar=12 |rr=1103–1124 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812 }}</ref> Delîlên fîzîkî yên destpêkê yên din ên madeyek biyojenîk e ku di kevirên [[metasedîmenter]] ên 3,7 milyar salî de ku li başûrê rojavayê [[Grînlenda]]yê hatine keşifkirin hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ohtomo |pêşnav=Yoko |paşnav2=Kakegawa |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Ishida |pêşnav3=Akizumi |paşnav4=Nagase |pêşnav4=Toshiro |paşnav5=Rosing |pêşnav5=Minik T. |tarîx=2014 |sernav=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |url=https://www.nature.com/articles/ngeo2025 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=25–28 |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0908 }}</ref> û her weha "bermahiyên jiyana biyotîk" ên ku di kevirên 4,1 milyar salî de hatine dîtin li Awistralyaya Rojava hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |sernav=Excite News - Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |malper=web.archive.org |tarîx=2015-10-23 |roja-gihiştinê=2025-05-21 |roja-arşîvê=2015-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Boehnke |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Harrison |pêşnav3=T. Mark |paşnav4=Mao |pêşnav4=Wendy L. |tarîx=2015-11-24 |sernav=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4664351/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=112 |hejmar=47 |rr=14518–14521 |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 }}</ref> Organîzmayên fotosentezê di navbera 3,2 û 2,4 milyar sal berê de derketine holê û dest bi dewlemendkirina atmosfera bi oksîjenê kirine. Jiyan heta 580 milyon sal berê bi piranî biçûk e ku wekê mîkroskopîk maye. Jiyan dema ku jiyana pirxaneyî ya tevlihev derdikeve holê, bi demê re pêş dikeve û bi Teqîna Kambriyayê re ku nêzîkî 538,8 milyon sal berê qewimiye, gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Ev cihêrengiya ji nişka ve ya formên jiyanê piraniya tîpên sereke yên ku îro têne zanîn hilberandiye û [[Proterozoyî|Serdema Proterozoyî]] ji Serdema Kamboçyayê ya [[Paleozoyî|Serdema Paleozoyî]] veqetandiye. Tê texmînkirin ku ji sedî 99ê hemî cureyên ku li ser Erdê jiyane, zêdetirî pênc milyar cure tune bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences |paşnav=Kunin |pêşnav=W. E. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2012-12-06 |isbn=978-94-011-5874-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |paşnav2=Gaston |pêşnav2=K. J. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Watching, from the Edge of Extinction |paşnav=Stearns |pêşnav=Beverly Peterson |weşanger=Yale University Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-300-08469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C |paşnav2=Stearns |pêşnav2=Stephen C. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Novacek |pêşnav=Michael J. |tarîx=2014-11-08 |sernav=Opinion {{!}} Prehistory’s Brilliant Future |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |roja-gihiştinê=2025-05-21 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Texmînên li ser hejmara cureyên heyî yên Erdê ji 10 milyon heta 14 milyon diguherin ku ji wan nêzîkê 1,2 milyon hatine belgekirin lê ji sedî 86ê ji cureyên li ser rûyê erdê nehatine belgekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Environmental Science |paşnav=Miller |pêşnav=G. Tyler |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-133-70787-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |paşnav2=Spoolman |pêşnav2=Scott }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mora |pêşnav=Camilo |paşnav2=Tittensor |pêşnav2=Derek P. |paşnav3=Adl |pêşnav3=Sina |paşnav4=Simpson |pêşnav4=Alastair G. B. |paşnav5=Worm |pêşnav5=Boris |tarîx=2011 |sernav=How many species are there on Earth and in the ocean? |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3160336/ |kovar=PLoS biology |cild=9 |hejmar=8 |rr=e1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |issn=1545-7885 |pmc=3160336 |pmid=21886479 }}</ref> Qalikê Erdê ji dema çêbûna erdê ve her tim guheriye û her wiha jiyan ji dema çêbûna erdê yekem ve jî her tim guheriye. Cure bi awayeke berdewam pêş dikevin, formên nû digirin, dibin cureyên zêdekar an jî li hember jîngeha fîzîkî yên her tim diguherin winda dibin. Pêvajoya tektonîkên [[plake]]yan berdewam dike ku awayê rûyê erdê û jiyana li ser rûyê erdê her tim diguherîne. == Eon == Di [[jeokronolojî|jeokronolojiyê]] de dem bi gelemperî bi pîvana [[Ms]] (milyon sal berê) tê pîvandin ku her yekîneyek heyama bi qasî 1.000.000 salên berê niman dike. Dîroka Erdê ji çar serdemên mezin pêk tê ku 4.540 milyon sal berê bi çêbûna erdê re dest pê kiriye. Di her serdemekê de guhertinên herî girîng di pêkhate, avhewa û jiyana li ser Erdê çêbûne. Her serdem paşê di nava xwe de li serdem û deman hatiye dabeşkirin. {|class="wikitable" ! Eon ! Dem (myb) ! Danasîn |- | [[Hadeyî]] | 4.540–4.000 | Dinya ji bermahiyên ku li dora dîska protoplanetarî ya rojê digeriya çêdibe lê jiyan tineye. Germahî pir zêde ne, çalakiyên volkanîk ên berdewam hene û hawîrdor wekê dojehê xuya dibin (ji ber vê yekê navê eonê, ji [[Hades]]ê tê). Atmosfer ewrî ye. Dibe ku okyanûs an jî girseyên av ên şil ên destpêkê hebin. Heyv li dora vê demê, bi îhtimaleke mezin, ji ber [[hîpoteza bandora gewr|lihevketina protoplanetekê bi Erdê re]] çêdibe. |- | [[Arkeyî]] | 4.000–2.500 | Jiyana [[Prokaryotî]], şêweyê yekem ê jiyanê di destpêka vê serdemê de, di pêvajoyekê de ku wekê [[abiogenez]] tê zanîn derdikeve holê. Dibe ku parzemînên [[Ur (parzemîn)|Ur]], [[Vaalbara]] û [[Kenorland]] li dora vê demê hebûne. Atmosfer ji gazên volkanîk û ji gazên serayê pêk hatine. |- | [[Proterozoyî]] | 2.500–538,8 | Navê vê serdemê tê wateya "jiyana destpêkê". [[Eukaryot|Êkaryot]] şêweyekî jiyanê ya tevlihevtir e ku di vê serdemê de derdikevin holê ku hinek formên [[organîzmayên pirxaneyî]] jî di nav de bûn hene. Di vê serdemê de [[bakterî]]yan dest bi hilberîna oksîjenê dikin û sêyem û atmosfera Erdê ya herî dawî çêdikin. Riwek, ajalên paşîn û dibe ku formên zûtir ên kiyarkan li dora vê demê çêbibin. Dibe ku qonaxên destpêkê û dereng ên vê serdemê, serdemên "[[Erdê Girseya Berfê]]" derbas kiribin ku di vê serdemê de germahiya gerstêrkê di bin sifirê de bû. Dibe ku parzemînên destpêkê, parzemînên wekê [[Kolumbiya (superparzemîn)|Kolombiya]], [[Rodînya]] û [[Panotya]], bi wê rêzê di vê serdemê de kombûne. |- | [[Fanerozoyî]] | 538,8–present | [[Jiyana tevlihev]], tevî [[vertebrator|birbiredaran]] di pêvajoyekê de ye ku wekê [[Teqîna Kambriyayê]] tê zanîn, dest bi serdestiya li ser okyanûsa Erdê dikin. [[Pangea]] çêdibe û paşê dibe [[Lawrasya]] û [[Gondwana]] ku di encamê de dibin parzemînên heyî. Hêdî hêdî, jiyan ber bi erdê ve berfireh dibe û formên naskirî yên riwek, ajal û Karok dest pê dikin ku di nav wan de qirmên xelekî, kêzik û xijok hene ku ji ber vê yekê navê eonê, ku tê wateya "jiyana xuya" werdigire. Di vê serdemê de çend [[Tinebûnên girseyî]] çêdibin ku di nav wan de çûk, nifşên dînozorên nebalînde û di demên dawî de jî memikdar derdikevin holê. Ajalên nûjen - [[Pêşveçûna mirovan|di nav de mirov]] - di qonaxên herî dawî yên vê serdemê de pêş dikevin. |- |} == Pîvana jeolojîk a demê == Dîroka Erdê dikare li gorî pîvana demê ya jeolojîk ku li ser bingeha analîza stratîgrafîk a ku di navberan hatiye dabeşkirin ku bi awayekî kronolojîk were organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nysm.nysed.gov/nysgs/resources/images/geologicaltimescale.pdf |sernav=malpera orijinal |roja-gihiştinê=2025-05-21 |roja-arşîvê=2012-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028022719/http://www.nysm.nysed.gov/nysgs/resources/images/geologicaltimescale.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {{Demnameya serdemên jeolojîk}} == Çêbûna sîstema rojê == [[Wêne:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|Dîmnenek ji dîska protoplanetayî ku ji aliyê hunermendekî ve hatiye çêkirin.]] Modela standard ji bo çêbûna [[Pergala Rojê|Sîstema Rojê]] (di nav de Dinya jî heye) hîpoteza ewrê toz a rojê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The solar system |url=https://archive.org/details/isbn_9783540002413 |weşanger=Springer |tarîx=2004 |isbn=978-3-540-00241-3 |çap=3 |cih=Berlin Heidelberg |paşnavê-edîtor=Encrenaz |pêşnavê-edîtor=Thérèse |series=Astronomy and astrophysics library }}</ref> Di vê modelê de Sîstema Rojê ji ewrekî mezin û toz û gaza navbera stêrkan de ku jê re ewrê rojê tê gotin ku di heman demê de li dora xwe zivirîye, pêk hatiye. Ev ewr ji hîdrojen û helyûmê pêk dihatin ku di demek kurt ê piştî [[Teqîna Mezin]] 13,8 msb (milyar sal berê) ji hêmanên girantir ên ku ji aliyê supernovayan ve hatine avêtin derketiye holê. Nêzîkî 4,5 mil sal berê ewrên toza rojê dest bi girjbûnê kiriye û dibe ku ev bûyer ji ber pêla şokê ya supernovayeke nêzîk çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/solar-system-trigger-sn/ |sernav=Luminary Lineage: Did an Ancient Supernova Trigger the Solar System's Birth? |malper=Scientific American |roja-gihiştinê=2025-05-22 |ziman=en |paşnav=Matson |pêşnav=John }}</ref> Tê texmînkirin ku pêleke şokê ya duyem jî bûye sedema zivirîna tozên ewrê. Her ku ewr dest bi bi zivirîna bilez dike, momentuma wê ya goşeyî, giranî û bêçalaktiya ewrê vediguhêze dîskeke protoplanetayî ya perpendîkular ku li ser qada zivirîna ewrê bû. Xirabiyên piçûk ên ji ber pevçûnan û momentuma goşeyî ya bermahiyên din ên mezin rê li ber çêbûna protoplanetên bi mezinahiya kîlometreyan vekidikin ku li dora navenda ewrê dizivirîn.<ref name="Goldreich1973">{{Jêder-kovar |paşnav=Goldreich |pêşnav=Peter |paşnav2=Ward |pêşnav2=William R. |tarîx=1973 |sernav=The Formation of Planetesimals |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1973ApJ...183.1051G/abstract |kovar=The Astrophysical Journal |ziman=en |cild=183 |rr=1051–1062 |doi=10.1086/152291 |issn=0004-637X }}</ref> Navenda ewrê ji ber ku momentuma goşeyî ya zêde tune bû, bi lez hilweşiya, zextê ew germ dike heta ku hevgirtina navokî ya hîdrojenê ya ji bo helyûmê dest pê kiribû. Piştî girjbûna zêdetir, stêrka bi navê T Tauri pê dikeve û vediguhêze Rojê. Di heman demê de li beşa derveyî ya ewrê, gravîtasyon dibe sedema ku made li dora têkçûnên dendikê û perçeyên tozê kom bibin û dîska mayî ya protoplanetarî dest bi veqetandina di nav xelekan de dike.<ref name="Goldreich1973" /> Di pêvajoyekê de ku wekê kombûna bêserûber tê zanîn, perçeyên toz û bermayiyên mezintirîn li pey hev kom bûne û gerstêrkan çêkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |sernav=Geologic Time: Age of the Earth |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2025-05-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |sernav=The Age of the Earth |malper=www.talkorigins.org |roja-gihiştinê=2025-05-22 }}</ref> Bi vê awayê nêzîkî 4.54 milyar sal berê Dinya (bi nezelaliyek %1) çêbûye û bi piranî di nav 10 û 20 milyon salan de temam bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yin |pêşnav=Qingzhu |paşnav2=Jacobsen |pêşnav2=S. B. |paşnav3=Yamashita |pêşnav3=K. |paşnav4=Blichert-Toft |pêşnav4=J. |paşnav5=Télouk |pêşnav5=P. |paşnav6=Albarède |pêşnav6=F. |tarîx=2002 |sernav=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf–W chronometry of meteorites |url=https://www.nature.com/articles/nature00995 |kovar=Nature |ziman=en |cild=418 |hejmar=6901 |rr=949–952 |doi=10.1038/nature00995 |issn=1476-4687 }}</ref> Di hezîrana sala 2023an de zanyaran delîl ragihandine dibe ku Dinya di tenê di nav sê milyon salan de çêbûye ku ev fikir li gorî pîvanên berê ku wekê 10-100 milyon sal hatiye diyar kirin, demek pir kurttir e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Patel |pêşnav=Kasha |tarîx=2023-06-16 |sernav=Scientists have a controversial theory for how — and how fast — Earth formed |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2023/06/16/earth-formation-pebble-accretion-theory/ |roja-gihiştinê=2025-05-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Onyett |pêşnav=Isaac J. |paşnav2=Schiller |pêşnav2=Martin |paşnav3=Makhatadze |pêşnav3=Georgy V. |paşnav4=Deng |pêşnav4=Zhengbin |paşnav5=Johansen |pêşnav5=Anders |paşnav6=Bizzarro |pêşnav6=Martin |tarîx=2023 |sernav=Silicon isotope constraints on terrestrial planet accretion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10356600/ |kovar=Nature |cild=619 |hejmar=7970 |rr=539–544 |doi=10.1038/s41586-023-06135-z |issn=1476-4687 |pmc=10356600 |pmid=37316662 }}</ref> Digel vê yekê bayê rojê ya stêrka nû ya T Tauri piraniya madeya di dîskê de ku hêj di nav girseyên mezin de zêde nebibû paqij kiriye. Tê payîn ku heman pêvajo li dora hema hema hemî stêrkên nû yên di gerdûnê de dîskên kombûnê çêdike ku hinek ji wan gerstêrkan çêdikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kokubo |pêşnav=Eiichiro |paşnav2=Ida |pêşnav2=Shigeru |tarîx=2002-12-10 |sernav=Formation of Protoplanet Systems and Diversity of Planetary Systems |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/344105 |kovar=The Astrophysical Journal |ziman=en |cild=581 |hejmar=1 |rr=666 |doi=10.1086/344105 |issn=0004-637X }}</ref> Proto-Dinya heta ku hundurê wê têra xwe germ dibe bi kombûnê mezin bûye ku bi vê germ bûnê metalên giran û sîderofîlan diheline. Ji ber ku tîr bûna van metalan ji silîkatan zêdetir bûn ev metal binav bûne. Ev karesata ku jê re karesata hesinê tê gotin tenê 10 milyon sal piştî destpêkirina çêbûna Erdê qewimiye bûye sedema veqetandina mantoyek kevnar û navokek (metalîk) ku avahiya qatkirî ya Dinyayê çêkiriye û avabûna qada manyetîk a Dinyayê daye destpêkirin. J.A. Jacobs yekem kes bû ku pêşniyar kiribû ku navika hundirîn a Erdê - navendek hişk a ji navika derve ya avî cuda ye - ji ber sarbûna hêdî hêdî ya hundirê Dinyayê (nêzîkî 100 pileya Celsius di milyar salan de) navika derve ya avê diqelişe û mezin dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=van Hunen |pêşnav=Jeroen |paşnav2=van den Berg |pêşnav2=Arie P. |tarîx=2008-06-01 |sernav=Plate tectonics on the early Earth: Limitations imposed by strength and buoyancy of subducted lithosphere |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024493707002265 |kovar=Lithos |series=Rocks Generated under Extreme Pressure and Temperature Conditions: Mechanisms, Concepts, Models |cild=103 |hejmar=1 |rr=217–235 |doi=10.1016/j.lithos.2007.09.016 |issn=0024-4937 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobs |pêşnav=J. A. |tarîx=1953 |sernav=The Earth's Inner Core |url=https://www.nature.com/articles/172297a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4372 |rr=297–298 |doi=10.1038/172297a0 |issn=1476-4687 }}</ref> == Serdemên hadeyî û arkeyî == [[Wêne:Earth formation.jpg|thumb|Dîmen li gorî hunermendekî dema ku Dinya di Serdema Hadeyî de pir germtir dibe û ji bo hemî şêweyên jiyanê ne guncaw bûye nîşan dide.]] Serdema yekem a di dîroka Erdê de ya hadeyî ye ku bi çêbûna Dinyayê re dest pê dike û piştî vê serdemê, berê 3,8 milyar salan serdema arkeyî dest pê dike.<ref name="Wilde2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Wilde |pêşnav=Simon A. |paşnav2=Valley |pêşnav2=John W. |paşnav3=Peck |pêşnav3=William H. |paşnav4=Graham |pêşnav4=Colin M. |tarîx=2001 |sernav=Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago |url=https://www.nature.com/articles/35051550 |kovar=Nature |ziman=en |cild=409 |hejmar=6817 |rr=175–178 |doi=10.1038/35051550 |issn=1476-4687 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/Zircon |sernav=Ancient Crystals Suggest Earlier Ocean |malper=earthobservatory.nasa.gov |tarîx=2006-03-01 |roja-gihiştinê=2025-05-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cavosie |pêşnav=A. J. |paşnav2=Valley |pêşnav2=J. W. |paşnav3=Wilde |pêşnav3=S. A. |paşnav4=E.i.m.f. |tarîx=2005-07-15 |sernav=Magmatic δ18O in 4400–3900 Ma detrital zircons: A record of the alteration and recycling of crust in the Early Archean |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0012821X05002773 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=235 |hejmar=3 |rr=663–681 |doi=10.1016/j.epsl.2005.04.028 |issn=0012-821X }}</ref> Kevirên herî kevin ên li ser Erdê hatine dîtin temenê keviran bi qasî 4,0 milyar sal in û krîstalên zîrkonê yên herî kevin ên di nav keviran de temenê wan bi qasî 4,4 milyar sal in ku demek kurt piştî çêbûna qalikê Dinyayê re bi erdê re çêbûnê. Hîpoteza lihevketina mezin ji bo çêbûna Heyvê dibêje ku demek kurt piştî çêbûna qalikên destpêkê, proto-Dinya ji aliyê protoplanetek piçûktir ve hatiye bi bandorkirin ku beşek ji manto û qalikê erdê avêtîye fezayê û Heyvê afirandiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Belbruno |pêşnav=Edward |paşnav2=Iii |pêşnav2=J. Richard Gott |tarîx=2005-03-01 |sernav=Where Did the Moon Come From? |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/427539 |kovar=The Astronomical Journal |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=1724 |doi=10.1086/427539 |issn=1538-3881 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Münker |pêşnav=Carsten |paşnav2=Pfänder |pêşnav2=Jörg A. |paşnav3=Weyer |pêşnav3=Stefan |paşnav4=Büchl |pêşnav4=Anette |paşnav5=Kleine |pêşnav5=Thorsten |paşnav6=Mezger |pêşnav6=Klaus |tarîx=2003-07-04 |sernav=Evolution of Planetary Cores and the Earth-Moon System from Nb/Ta Systematics |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1084662 |kovar=Science |cild=301 |hejmar=5629 |rr=84–87 |doi=10.1126/science.1084662 }}</ref> Ji hejmartinên kraterên li ser laşên din ên ezmanî tê texmînkirin ku serdemeke bandorên meteorên dijwar ku jê re [[Bombebarana Giran a Dereng]] tê gotin, bi qasî 4.1 milyar sal dest pê kiriye û bi qasî 3,8 milyar sal, di dawiya serdema hadeyî de bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/2299-insight-earths-early-bombardment.html |sernav=New Insight into Earth’s Early Bombardment |malper=Space |tarîx=2006-04-17 |roja-gihiştinê=2025-05-24 |ziman=en |paşnav=published |pêşnav=Ker Than }}</ref> Di heman demê de çalakiyên volkanîzm ji ber bilindbûna germahiya zêde û ''gradient''a jeotermal giran bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Green |pêşnav=Jack |tarîx=2011 |sernav=Academic aspects of lunar water resources and their relevance to lunar protolife |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3189768/ |kovar=International Journal of Molecular Sciences |cild=12 |hejmar=9 |rr=6051–6076 |doi=10.3390/ijms12096051 |issn=1422-0067 |pmc=3189768 |pmid=22016644 }}</ref> Lêbelê krîstalên zîrkonê yên detrîtal ên ku dîroka wan digihêje 4,4 milyar salan nîşan didin ku bi ava şile re ketine têkiliyê ku ev jî nîşan dide ku di wê demê de li ser rûyê erdê okyanûs an derya hebûn.<ref name="Wilde2001" /> Bi destpêka serdema arkeyî re Erd bi girîngî sar bibû. Ji ber ku oksîjen di atmosfera serdema Arkeyî de kêm bû şêweyên jiyanê ya niha nikarîbûn li ser rûyê Erdê bijîn û di heman demê de di serdema Arkeyî de tebeqeya ozonê tunebû ku Dinyayê ji tîrîjên ultraviyoleyê biparêze. Lêbelê tê bawerkirin ku jiyana seretayî di serdema Arkeyî a destpêkê de dest bi pêşveçûnê kiriye û fosîlên ku hatine dîtin hatiye texmînkirin ku dîroka wan vedigerin 3,5 milyar sal berê niha.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Paleobotany: The Biology and Evolution of Fossil Plants |paşnav=Taylor |pêşnav=Edith L. |weşanger=Academic Press |tarîx=2009-01-21 |isbn=978-0-08-055783-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_29tNNeQKeMC&pg=PA49 |paşnav2=Taylor |pêşnav2=Thomas N. |paşnav3=Krings |pêşnav3=Michael }}</ref> Hin zanyar tewra texmîn dikin dibe ku jiyan di serdema Hadeyî destpêkê de ku heta 4,4 milyar sal berî niha dest pê kiribe û di dema Bomberdûmana Giran a Dereng de di kortên hîdrotermal ên di bin rûyê Erdê de sax maye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-05-20 |sernav=Study turns back clock on origins of life on Earth |url=https://www.reuters.com/article/us-asteroids-idUSTRE54J5PX20090520/?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |roja-gihiştinê=2025-05-24 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> === Çêbûna Heyvê === [[Wêne:Artist's concept of collision at HD 172555.jpg|thumb|Dîmenek ji rave kirina lihevketina mezin ku bûye sedema çêbûna Heyvê.]] Tenê peyka xwezayî ya [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] [[Heyv]] e ku li gorî gerstêrka xwe ji hemû peykên din ên di Sîstema Rojê de mezintir e. Di dema bernameya Apollo de kevirên ji rûyê Heyvê anîne Dinyayê. Dîroka radyometrîk a van keviran nîşan dide ku temenê Heyvê 4,53 ± 0,01 milyar salî ye ku herî kêm 30 milyon sal piştî afirandina Sîstema Rojê çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-03-29 |sernav=Alexander Halliday |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/A._N._Halliday |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Halliday |pêşnav=Alex N. |tarîx=2006-08-01 |sernav=The Origin of the Earth - What's New? |url=https://pubs.geoscienceworld.org/msa/elements/article-abstract/2/4/205/137703/The-Origin-of-the-Earth-What-s-New?redirectedFrom=fulltext |kovar=Elements |cild=2 |hejmar=4 |rr=205–210 |doi=10.2113/gselements.2.4.205 |issn=1811-5209 }}</ref> Delîlên nû destnîşan dikin ku Heyv hê jî derengtir çêbûye ku li gorî delîlên nû Heyv 4,48 ± 0,02 milyar sal berê an jî bi awayeke din 70-110 milyon sal piştî destpêka [[Pergala Rojê|Sîstema Rojê]] çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Halliday |pêşnav=Alex N |tarîx=2008-09-30 |sernav=A young Moon-forming giant impact at 70–110 million years accompanied by late-stage mixing, core formation and degassing of the Earth |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsta.2008.0209 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=366 |hejmar=1883 |rr=4163–4181 |doi=10.1098/rsta.2008.0209 }}</ref> Heyv xwedî dendika kêm e (3,3 caran ji ya avê, li gorî 5,5 ya Erdê) û navikek metalîk a piçûk ê heyvê heye. Erd û Heyv xwedî heman îmzeya îzotopîk a oksîjenê ne (pirbûna nisbî ya îzotopên oksîjenê).<ref>{{Jêder-malper |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |sernav=Earth Fact Sheet |malper=nssdc.gsfc.nasa.gov |roja-gihiştinê=2025-05-24 |roja-arşîvê=2013-05-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji teoriyên ku ji bo ravekirina van diyardeyan hatine pêşniyarkirin, yek ji wan bi berfirehî hatiye pejirandin: Hîpoteza lihevketina mezin diyar dike ku Heyv piştî ku girseyeke bi qasî [[Behram (gerstêrk)|Behramê]] (carinan jê re Theia tê gotin) li proto-Dinyayê dikeve, bi vê lihevhatinê heyv derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html |sernav=Where did the Moon come from? |malper=starchild.gsfc.nasa.gov |roja-gihiştinê=2025-05-24 |roja-arşîvê=2012-07-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120729220823/http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Canup2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Canup |pêşnav=Robin M. |paşnav2=Asphaug |pêşnav2=Erik |tarîx=2001 |sernav=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |url=https://www.nature.com/articles/35089010 |kovar=Nature |ziman=en |cild=412 |hejmar=6848 |rr=708–712 |doi=10.1038/35089010 |issn=1476-4687 }}</ref> Lihevketin nêzîkê 100 milyon carî ji lihevketina Chicxulub a ku di demek nêzîk de qewimiye enerjî derxistiye holê tê bawerkirin ku ev lihevketin bûye sedema tunebûna dînezorên nebalînde. Ev enerjî ewqasî zêde bû ku dikariya hinek tebeqeyên derve yên Erdê dûkel bike û her du girseyan bihelîne.<ref name="Canup2001" /><ref name="Canup2001"/> Bi lihevhatinê hinek maddeyên ji qalikên Dinyayê ji Dinyayê dipeke û di rêgeha Dinyayê de belav dibe. Hîpoteza lihevketina mezin diyar dike ku Heyv ji maddeyên metalîk bêpar bûye û pêkhateya wê ya neasayî rave dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Lin-Gun |tarîx=1992-05-01 |sernav=Chemical composition of the Earth after the giant impact |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00119610 |kovar=Earth, Moon, and Planets |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=85–97 |doi=10.1007/BF00119610 |issn=1573-0794 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newsom |pêşnav=Horton E. |paşnav2=Ross Taylor |pêşnav2=Stuart |tarîx=1989 |sernav=Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact |url=https://www.nature.com/articles/338029a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=338 |hejmar=6210 |rr=29–34 |doi=10.1038/338029a0 |issn=1476-4687 }}</ref> Dibe ku madeya ku di orbîta li dora Erdê de ye di nav çend hefteyan de veguheriye girseyeke mezin û di bin bandora gravîtasyona (hilkişîn) xwe de, madeya ku hatiye avêtin veguheriye girseyeke gilover û bi vê awayê Heyv derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 |sernav=SSE: Science & Technology: Origin of the Earth and Moon |malper=web.archive.org |tarîx=2004-10-31 |roja-gihiştinê=2025-05-24 |roja-arşîvê=2004-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20041031092616/http://www.solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Parzemînên yekem === [[Wêne:North america terrain 2003 map.jpg|thumb|Nexşeya jeolojîk a Amerîkaya Bakur ku li gorî temenê erdê bi kodên rengan hatiye diyar kirin.]] Ji ya herî dawî heta ya herî kevin, temen bi zer, kesk, şîn û sor tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mantle convection for geologists |paşnav=Davies |pêşnav=Geoffrey F. |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-19800-4 |cih=Cambridge, UK }}</ref> Sor û pembe kevirên ji [[Arkeyî|Serdema Arkeyî]] nîşan didin. Konveksiyona mantoyê pêvajoya ku tektonîkên lewheyên li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] dimeşîne, encama herikîna germ a ji hundirê Erdê ber bi rûyê Erdê ve ye. Ev yek avakirina lewheyên tektonîk ên hişk ên li ser okyanûsan vedihewîne. Hinek lewhe li herêmên jêrdestkirinê bi binavbûna nav mantoyê ve têne binavkirin. Di serdema arkeyî ya destpêkê de (nêzîkî 3 milyar sal berê) manto ji roja îro pir germtir bûye û dibe ku germahiya mantoyê li dora 1.600 santîgrat bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The story of the earth |url=https://archive.org/details/storyofearth0000catt |paşnav=Cattermole |pêşnav=Peter John |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-26292-7 |cih=Cambridge |paşnav2=Moore |pêşnav2=Patrick }}</ref> Ji ber vê yekê konveksiyon di mantoyê de konveksiyoneke bileztir bû. Her çend pêvajoyên tevgerên lewheyên tektonîkî bişibe tevgera lewheyên roja îro, ev tevger li gorî tevgerên tektonîkên îro tevgerên bileztir bûn. Tê texmînkirin ku di dema Hadeyî û Arkeyî de herêmên jêrdestkirinê pirtir bûn ku ji ber vê yekê di van serdeman de lewheyên tektonîkî li gorî lewheyên roja îro piçûktir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mantle convection for geologists |paşnav=Davies |pêşnav=Geoffrey F. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-19800-4 |cih=Cambridge, UK ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/663441156 |oclc=663441156 }}</ref> Qalikê destpêkê ku dema rûyê Erdê yekem car hişk bûye ji ber tevhevkirina vê tektonîka bilez a lewheyên [[Hadeyî]] û bandorên tund ên [[Bombebarana Giran a Dereng]] bi tevahî winda bûne. Lêbelê mîna qalikê okyanûsî ya îro ji ber ku hê cûdahiyeke hindik a qalikê çêbûbû tê texmînkirin ku pêkhateya qalika wê serdemê bazaltîk bû. Parçeyên mezin ên pêşîn ên qalikên parzemînî ku berhema cûdabûna hêmanên siviktir di dema helandina qismî de di qalikê jêrîn de ne, li dawiya serdema hedayî bi qasî 4,0 milyar sal xuya bûne. Bermahiyên ku ji van parzemînên piçûk ên pêşîn mane wekê kraton têne binavkirin. Ev perçeyên qalikên ku ji serdemên hadeyî ya dereng û arkeyî ya destpêkê ve mane navikên ku parzemînên îro li dora wan mezin bûne pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bleeker |pêşnav=W. |paşnav2=Davis |pêşnav2=B. W. |tarîx=2004 |sernav=What is a craton? How many are there? How do they relate? And how did they form? |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004AGUSM.T41C..01B/abstract |kovar=AGU Spring Meeting Abstracts |ziman=en |cild=2004 |rr=T41C–01 }}</ref> Kevirên herî kevin ên li ser rûyê Erdê li kratonên [[Amerîkaya Bakur]] a [[Kanada]]yê têne dîtin ku temenê van tonalîtan li dora 4,0 milyar salanin. Ev şopên metamorfîzmê ji aliyê germahiya bilind ve nîşan didin lê di heman demê de dendikên sedîmentî yên ku di dema veguhastina bi avê de ji ber erozyonê dorveger bûne jî nîşan didin ku nîşan dide ku çem û derya wê demê hebûne.<ref name="Lunine2000">{{Jêder-kitêb |sernav=Earth: evolution of a habitable world |url=https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni |paşnav=Lunine |pêşnav=Jonathan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-64423-5 |çap=reprint |cih=Cambridge |paşnav2=Lunine |pêşnav2=Jonathan |paşnav3=Lunine |pêşnav3=Cynthia J. |series=Cambridge atmospheric and space science series }}</ref> Bi gelemperî Kraton ji du cureyên teranên alternatîv pêk tên. [[Kraton]]ên yekem kemerên bi navê kemerên kesk in ku ji kevirên sedîmentî yên metamorfozkirî yên pileya nizm pêk tên. Ev "kevirên kesk" dişibin sedîmentên ku îro di xendekên okyanûsê de, li jora herêmên jerdestkirinê têne dîtin. Ji ber vê sedemê kevirên kesk carinan wekê delîlên jêrdestkirinên di serdema Arkeyî têne dîtin. Cureyê duyem a Kantonan ji komplekseka kevirên magmatîk ên felsîk pêk tê. Ev kompleksa keviran bi piranî tonalît, trondhjemît an granodiorît in ku cureyên keviran di pêkhateya wan de dişibin granîtê (ji ber vê yekê teranên weha wekê TTG-terrane hatine binavkirin). Kompleksên TTG wekî bermahiyên qalikê parzemînî ya yekem hatine dîtin ku bi helandina qismî yê di bazaltê de çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate tectonics and crustal evolution |url=https://archive.org/details/platetectonicscr0000cond_v6r6 |paşnav=Condie |pêşnav=Kent C. |weşanger=Butterworth Heinemann |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3386-4 |çap=4 |cih=Oxford Boston }}</ref> === Okyanûs û atmosfer === Bi gelemperî sê atmosferên Dinyayê hene. Atmosfera yekem ku ji ewrê rojê hatiye girtin ku ji hêmanên ronahî (atmosferîk) yên ji ewrê rojê bû, bi piranî ji hîdrojen û ji helyûmê pêk hatiye. Têkeliya bayê rojê û germahiya Erdê dibe ku vê atmosferê ji holê rakiriye ku di encamê de atmosfer niha ji van hêmanan li gorî pirbûna kozmîkê kêm bûye. Piştî lihevhatina ku Heyvê afirandiye êrdê heliyayî gazên firoke çêkiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kasting |pêşnav=James F. |tarîx=1993-02-12 |sernav=Earth's Early Atmosphere |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.11536547 |kovar=Science |cild=259 |hejmar=5097 |rr=920–926 |doi=10.1126/science.11536547 }}</ref> Piştre jî gazên din ji aliyê volkanan ve hatine çêkirin û atmosfereke duyem ku ji aliyê gazên serayê ve dewlemend lê ji aliyê oksîjenê ve jî xizan bûye, hatiye çêkirin. Di dawiyê de atmosfera sêyem ku ji aliyê oksîjenê ve dewlemend e 2,8 milyar sal berê dema ku bakteriyan dest bi hilberîna oksîjenê kiriye derket holê.<ref name="Gale2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Astrobiology of Earth: the emergence, evolution, and future of life on a planet in turmoil |url=https://archive.org/details/astrobiologyofea0000gale |paşnav=Gale |pêşnav=Joseph |weşanger=Oxford university press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-920581-3 |cih=Oxford |series=Oxford biology }}</ref> [[Wêne:NASA-EarlyEarth-PaleOrangeDot-20190802.jpg|thumb|Xala porteqalî ya zer, nerîneke hunermendî ya erdê ya destpêkê ye dibe ku bi atmosfera wê ya duyem a prebiyotîk a mijdar a dewlemend a bi metanê rengê bi porteqalî xuya kiribe.Atmosfera Erdê di vê qonaxê de hinekî dişibihe atmosfera îro ya Tîtanê.]] Di modelên destpêkê ya ji bo çêbûna atmosfer û okyanûsê de, atmosfera duyem bi derxistina gazên madeyên firoke ku ji hundirê Erdê derdikeve pêk dihat. Di roja îro de tê texmînkirin ku gelek ji van madeyên firoke di dema kombûnê de di encama lihevketinên bi cismên ezmanî re firîne û bi bandora lihevketinê pêvajoya ku wekê ''derxistina gazê'' tê zanîn gihiştiye rûyê erdê. Ji ber vê yekê dibe ku okyanûs û atmosfer dema ku hêj Dinya di pêvajoya avakirina de bû, dest bi çêkirine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kasting |pêşnav=James F. |paşnav2=Catling |pêşnav2=David |tarîx=2003-09-01 |sernav=Evolution of a Habitable Planet |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.astro.41.071601.170049 |kovar=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |ziman=en |cild=41 |hejmar=Volume 41, 2003 |rr=429–463 |doi=10.1146/annurev.astro.41.071601.170049 |issn=0066-4146 }}</ref> Dibe ku atmosfera nû ji dûkela avê, karbondîoksît, nîtrojen û hinek gazên din pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kasting |pêşnav=James F |paşnav2=Howard |pêşnav2=M. Tazewell |tarîx=2006-09-07 |sernav=Atmospheric composition and climate on the early Earth |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2006.1902 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |cild=361 |hejmar=1474 |rr=1733–1742 |doi=10.1098/rstb.2006.1902 |pmc=1664689 |pmid=17008214 }}</ref> Planetesimalên bi dûriya yekîneyeke astronomîk (AU) dûriya Erdê ji Rojê, bi îhtimaleke mezin av nedane Erdê ji ber ku ewrê rojê ji bo çêbûna qeşayê pir germ bû û hîdrasyona keviran bi dûkela avê pir dirêj didomiya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prebiotic Atmosphere of the Earth |paşnav=Selsis |pêşnav=Franck |weşanger=Springer Netherlands |tarîx=2005 |rr=267–286 |isbn=978-1-4020-2305-7 |cih=Dordrecht |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ehrenfreund |pêşnavê-edîtor=Pascale |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-2305-7_11 |paşnavê-edîtor2=Irvine |pêşnavê-edîtor2=William |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=Toby |paşnavê-edîtor4=Becker |pêşnavê-edîtor4=Luann |paşnavê-edîtor5=Blank |pêşnavê-edîtor5=Jen |paşnavê-edîtor6=Brucato |pêşnavê-edîtor6=John |paşnavê-edîtor7=Colangeli |pêşnavê-edîtor7=Luigi |paşnavê-edîtor8=Derenne |pêşnavê-edîtor8=Sylvie |paşnavê-edîtor9=Dutrey |pêşnavê-edîtor9=Anne |doi=10.1007/1-4020-2305-7_11 }}</ref> Dibe ku av ji alîyê meteorên vê ku ji kembera asteroîdên derve û ji hinek embriyoyên gerstêrkên mezin ên ku bi 2,5 yekîneya astronomîk dûrê Dinyayê ye hatibe dabînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morbidelli |pêşnav=A. |paşnav2=Chambers |pêşnav2=J. |paşnav3=Lunine |pêşnav3=J. I. |paşnav4=Petit |pêşnav4=J. M. |paşnav5=Robert |pêşnav5=F. |paşnav6=Valsecchi |pêşnav6=G. B. |paşnav7=Cyr |pêşnav7=K. E. |tarîx=2000 |sernav=Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |kovar=Meteoritics & Planetary Science |ziman=en |cild=35 |hejmar=6 |rr=1309–1320 |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |issn=1945-5100 }}</ref> Dibe ku kometan jî ji bo daxistina avê beşdarî kiribin. Her çiqas di roja îro de piraniya kometan di rêgehên ku Neptûnê dûrtir bin û her çiqas nêzîkî Rojê bin jî simulasyonên komputerê nîşan didin ku ew di destpêkê de li beşên hundirîn ên Sîstema Rojê pir zêde bûn.<ref name="Lunine2000"/> Her ku Dinya sar dibû ewran dest bi çêkirinê kirin. Bi çêbûna ewran re baranan okyanûsan afirandiye. Delîlên dawî nîşan didin ku okyanûsan dibe ku 4,4 milyar sal berê dest bi çêbûna xwe kiribin. Di destpêka Serdema Arkeyî de piraniya Erdê ji aliyê okyanûsan ve hatiye vegirtin. Ev pêkhatina zû ji ber pirsgirêkeke ku bi navê paradoksa Rojê ya ciwan a qels tê zanîn ku ravekirina wê dijwar e. Tê zanîn ku stêrk bi temenbûnê re geştir dibin û Roj ji çêbûna xwe ve, 4,5 milyar sal berê, ji %30 geştir bûye. Gelek model destnîşan dikin ku Erdê di destpêkê de ji aliyê qeşayê vê hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sagan |pêşnav=Carl |paşnav2=Mullen |pêşnav2=George |tarîx=1972-07-07 |sernav=Earth and Mars: Evolution of Atmospheres and Surface Temperatures |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.177.4043.52 |kovar=Science |cild=177 |hejmar=4043 |rr=52–56 |doi=10.1126/science.177.4043.52 }}</ref> Çareseriyeke pêşdîtî ev e ku karbondîoksît û metan têra xwe hebû ku bandora serayê çêbikin. Dibe ku karbondîoksît ji aliyê volkanan ve û metan jî ji aliyê mîkrobên destpêkê ve hatine hilberandin. Tê texmînkirin ku dûyeke organîk jî hebû ku ji berhemên fotolîza metanê çêbûbû û di heman demê de bandoreke li dij-serayê jî çêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The earth system |url=https://archive.org/details/earthsystem0000kump_s7h0 |paşnav=Kump |pêşnav=Lee R. |weşanger=Prentice Hall |tarîx=2010 |isbn=978-0-321-59779-3 |çap=3 |cih=San Francisco, München |paşnav2=Kasting |pêşnav2=James F. |paşnav3=Crane |pêşnav3=Robert G. }}</ref> Dibe ku gazeke din a serayê, amonyak jî ji aliyê volkanan ve hatiye çêkirin lê ji aliyê tîrêjên ultraviyoleyê ve bi awayeke bilez hatiye tunekirin.<ref name="Gale2009" /> === Koka jiyanê === Yek ji sedemên eleqeya bi atmosfer û okyanûsên destpêkê ev e ku cara yekem şert û mercên jiyanê atmosfer û [[okyanûs]]ên destpêkê derxistine holê. Gelek model hene lê lihevkirineke hindik heye ku li ser ka jiyan çawa ji kîmyewiyên ne-zindî derketiye holê ku sîstemên kîmyayî yên ku di laboratuwarê de têne afirandin, ji bo tevlîhevî ya herî kêm a ji bo ku organîzmayeke zindî çêbike gelek kêm dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szathmáry |pêşnav=Eörs |tarîx=2005 |sernav=In search of the simplest cell |url=https://www.nature.com/articles/433469a |kovar=Nature |ziman=en |cild=433 |hejmar=7025 |rr=469–470 |doi=10.1038/433469a |issn=1476-4687 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Luisi |pêşnav=Pier Luigi |paşnav2=Ferri |pêşnav2=Francesca |paşnav3=Stano |pêşnav3=Pasquale |tarîx=2006-01-01 |sernav=Approaches to semi-synthetic minimal cells: a review |url=https://doi.org/10.1007/s00114-005-0056-z |kovar=Naturwissenschaften |ziman=en |cild=93 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1007/s00114-005-0056-z |issn=1432-1904 }}</ref> Dibe ku gava yekem di derketina jiyanê de reaksiyonên kîmyewî bin ku gelek pêkhateyên organîk ên hêsan hilberandine ku di nav wan de nukleobaz û asîdên amînî hene ku blokên avabûna jiyanê ne. Ceribandineke ku di sala 1952an de ji aliyê Stanley Miller û Harold Urey ve pêk hatiye nîşan daye ku molekulên weha dikarin di atmosfereke ku ji av, metan, amonyak û hîdrojenê pêk hatiye bi alîkariya şewqan çêbibin ku bandora birûskê layîn bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazcano |pêşnav=Antonio |paşnav2=Bada |pêşnav2=Jeffrey L. |tarîx=2003-06-01 |sernav=The 1953 Stanley L. Miller Experiment: Fifty Years of Prebiotic Organic Chemistry |url=https://doi.org/10.1023/A:1024807125069 |kovar=Origins of life and evolution of the biosphere |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=235–242 |doi=10.1023/A:1024807125069 |issn=1573-0875 }}</ref> Her çiqas pêkhateya atmosferê pêşdîtî ya ku Miller û Urey bikar anîne cuda be jî ceribandinên paşê bi pêkhateyên rastîntir jî ji molekulên organîk hatine sentez kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dreifus |pêşnav=Claudia |tarîx=2010-05-17 |sernav=A Marine Chemist Studies How Life Began |url=https://www.nytimes.com/2010/05/18/science/18conv.html |roja-gihiştinê=2025-05-27 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Simulasyonên komputerê nîşan didin ku molekulên organîk ên ji derveyî erdê dikarin di dîska protoplanetîkî de berî çêbûna Dinyayê çêbibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/15089-life-building-blocks-young-sun-dust.html |sernav=Life's Building Blocks May Have Formed in Dust Around Young Sun |malper=Space |tarîx=2012-03-29 |roja-gihiştinê=2025-05-27 |ziman=en |paşnav=published |pêşnav=Clara Moskowitz }}</ref> Herî kêm sê xalên destpêkê yên gengaz dikaribû bigihêje tevliheviyeke zêdetir: xwe-dubarekirin, şiyana organîzmayekê ku hilberandina nifşên ku dişibin heman organîzmayê; şiyana metabolîzmayê ya xwe-xwedîkirin û xwe-restorekirin; û parzûna xaneyê ya derveyî ku dihêlin xwarin bikeve hundir û bermayiyên wê derkevin lê madeyên nexwestî ji holê radikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peretó |pêşnav=Juli |tarîx=2005 |sernav=Controversies on the origin of life |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15906258 |kovar=International Microbiology: The Official Journal of the Spanish Society for Microbiology |cild=8 |hejmar=1 |rr=23–31 |issn=1139-6709 |pmid=15906258 }}</ref> ==== Pêşî replîkasyon: cîhana ARN-yê ==== Heta endamên herî hêsan ên sê qadên jiyanê ya nûjen jî ADN-yê bikar tînin ku "pênesayan" tomar bikin û rêzek tevlihev ji molekulên ARN û proteînê bikar tînin ku van rêwerzan "bixwînin" û wan ji bo mezinbûn, parastin û xwe-dubarekirinê bikar bînin. Cureyeke molekuleke ARN-yê bi navê rîbozîm dikare hem dubarebûna xwe û hem jî avakirina proteînan katalîze bike ku rê li ber hîpotezê vekiriye ku daye nîşan şêweyên jiyanê yên berê bi tevahî li ser ARN-yê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Joyce |pêşnav=Gerald F. |tarîx=2002 |sernav=The antiquity of RNA-based evolution |url=https://www.nature.com/articles/418214a |kovar=Nature |ziman=en |cild=418 |hejmar=6894 |rr=214–221 |doi=10.1038/418214a |issn=1476-4687 }}</ref> Ew dikarin cîhaneke ARN-yê ava bikin ku tê de ferd hebûn lê cure tunebûn, ji ber ku mutasyon û veguheztina genên horizontî bibûya sedema ku nifşên di her nifşê de bi îhtimaleke mezin genomên cuda ji genomên ku dê û bavên wan pê destpêkirine hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.funpecrp.com.br/gmr/year2003/vol4-2/gmr0070_abstract.htm |sernav=Evolution without speciation but with selection: LUCA, the Last Universal Common Ancestor in Gilbert’s RNA world |malper=www.funpecrp.com.br |roja-gihiştinê=2025-05-27 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> ARN paşê dê bi ADN ve bihata guhertin ku ew aramtir e û ji ber vê yekê dikare genomên dirêjtir ava bike û rêza şiyanên ku organîzmayeke dikare hebe berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forterre |pêşnav=Patrick |tarîx=2005-09-01 |sernav=The two ages of the RNA world, and the transition to the DNA world: a story of viruses and cells |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0300908405000921 |kovar=Biochimie |series=Facets of the RNA world |cild=87 |hejmar=9 |rr=793–803 |doi=10.1016/j.biochi.2005.03.015 |issn=0300-9084 }}</ref> Rîbozîm wekê pêkhateyên sereke yên rîbozoman û "kargehên proteînê" yên şaneyên nûjen berdewam dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cech |pêşnav=Thomas R. |tarîx=2000-08-11 |sernav=The Ribosome Is a Ribozyme |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.289.5481.878 |kovar=Science |cild=289 |hejmar=5481 |rr=878–879 |doi=10.1126/science.289.5481.878 }}</ref> Her çiqas molekulên ARN yên kurt û xwe-dubareker di laboratuwaran de bi awayekî sûnî hatibin hilberandin jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnston |pêşnav=Wendy K. |paşnav2=Unrau |pêşnav2=Peter J. |paşnav3=Lawrence |pêşnav3=Michael S. |paşnav4=Glasner |pêşnav4=Margaret E. |paşnav5=Bartel |pêşnav5=David P. |tarîx=2001-05-18 |sernav=RNA-Catalyzed RNA Polymerization: Accurate and General RNA-Templated Primer Extension |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1060786 |kovar=Science |cild=292 |hejmar=5520 |rr=1319–1325 |doi=10.1126/science.1060786 }}</ref>, guman li ser gengazbûna senteza xwezayî ya ne-biyolojîk a ARN-yê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levy |pêşnav=Matthew |paşnav2=Miller |pêşnav2=Stanley L. |tarîx=1998-07-07 |sernav=The stability of the RNA bases: Implications for the origin of life |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.14.7933 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=95 |hejmar=14 |rr=7933–7938 |doi=10.1073/pnas.95.14.7933 |pmc=20907 |pmid=9653118 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Larralde |pêşnav=R |paşnav2=Robertson |pêşnav2=M P |paşnav3=Miller |pêşnav3=S L |tarîx=1995-08-29 |sernav=Rates of decomposition of ribose and other sugars: implications for chemical evolution. |url=https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.92.18.8158 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=92 |hejmar=18 |rr=8158–8160 |doi=10.1073/pnas.92.18.8158 |pmc=41115 |pmid=7667262 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lindahl |pêşnav=Tomas |tarîx=1993 |sernav=Instability and decay of the primary structure of DNA |url=https://www.nature.com/articles/362709a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=362 |hejmar=6422 |rr=709–715 |doi=10.1038/362709a0 |issn=1476-4687 }}</ref> Dibe ku rîbozîmên herî kevin ji asîdên nukleîk ên hêsantir ên wekê PNA, TNA an jî GNA pêk hatibin ku paşê bi ARN-yê ve hatine guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orgel |pêşnav=Leslie |tarîx=2000-11-17 |sernav=A Simpler Nucleic Acid |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.290.5495.1306 |kovar=Science |cild=290 |hejmar=5495 |rr=1306–1307 |doi=10.1126/science.290.5495.1306 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nelson |pêşnav=Kevin E. |paşnav2=Levy |pêşnav2=Matthew |paşnav3=Miller |pêşnav3=Stanley L. |tarîx=2000-04-11 |sernav=Peptide nucleic acids rather than RNA may have been the first genetic molecule |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.8.3868 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=8 |rr=3868–3871 |doi=10.1073/pnas.97.8.3868 |pmc=18108 |pmid=10760258 }}</ref> Replîkatorên din ên pêş-ARN hatine destnîşankirin ku di nav wan de krîstal ên ji 150 û heta sîstemên kûantûmê jî hene.<ref name="Dawkins2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The blind watchmaker: why the evidence of evolution reveals a universe without design |url=https://archive.org/details/blindwatchmakerw0000dawk_y8v2 |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |weşanger=W.W. Norton & Company |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-31570-7 |cih=New York London }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davies |pêşnav=Paul |tarîx=2005 |sernav=A quantum recipe for life |url=https://www.nature.com/articles/437819a |kovar=Nature |ziman=en |cild=437 |hejmar=7060 |rr=819–819 |doi=10.1038/437819a |issn=1476-4687 }}</ref> Di sala 2003an de hate pêşniyarkirin ku bermayiyên sulfîdên metalên poroz dê di germahiya nêzîkê 100&nbsp;°C û di zextên binê okyanûsê de, li qadên nêzîkê çavkaniyên hîdrotermalan ji bo senteza ARN-yê dikarin bibin alîkar. Di vê hîpotezê de hatiye pêşbînîkirin ku proto-xane heta pêşveçûna paşê ya membranên lîpîd, di kortikên substrata metalî de asê bimînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=William |paşnav2=Russell |pêşnav2=Michael J. |tarîx=2003-01-29 |sernav=On the origins of cells: a hypothesis for the evolutionary transitions from abiotic geochemistry to chemoautotrophic prokaryotes, and from prokaryotes to nucleated cells |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1693102/ |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |cild=358 |hejmar=1429 |rr=59–83; discussion 83–85 |doi=10.1098/rstb.2002.1183 |issn=0962-8436 |pmc=1693102 |pmid=12594918 }}</ref> ==== Pêşî metobolîzma: cîhana hesin-sulfurê ==== [[Wêne:DNA replication split.svg|thumb|upright|Ev replîkator di hemî jiyanên naskirî de asîda deoksîrîbonukleyîk e. DNA ji replikatora orîjînal pir tevlihevtir e û sîstemên replikasyona wê pir tevlihev in.]] Hîpotezeke din a demdirêj ev e ku jiyana pêşîn ji molekulên proteînê çêbûye. Asîdên amînî, blokên avakarina proteînan di şert û mercên prebiyotîk ên guncaw de bi hêsanî hatine sentezkirin û di heman demê de ji peptîdên piçûk (polîmerên asîdên amînî) jî ku katalîzatorên baş in hatine sentezkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of order: self-organization and selection in evolution |url=https://archive.org/details/originsoforderse0000kauf |paşnav=Kauffman |pêşnav=Stuart A. |weşanger=Oxford Univ. Pr |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-507951-7 |çap=Nachdr. |cih=New York }}</ref> Rêzeceribandinên ku di sala 1997an de destpêkirine dane nîşan ku asîdên amînî û peptîd dikarin di hebûna karbonmonoksît û sulfîd a hîdrojenê de bi sulfîd a hesinê û sulfîd a nîkelê bi bikaranîna wekê katalîzator dikarin çêbibin. Her çiqas qonaxeke bi germahiya 250&nbsp;°C ê û zextek wekhev a di bin 7 kîlometre kevir de hewce dikir, piraniya gavên di komkirina wan de germahiyên nêzîkê 100&nbsp;°C û zextên navîn hewce dikirin. Ji ber vê yekê, senteza xwe-domdar a proteînan dikare li nêzîkê çavkaniyên hîdrotermalan çêbibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wächtershäuser |pêşnav=Günter |tarîx=2000-08-25 |sernav=Life as We Don't Know It |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.289.5483.1307 |kovar=Science |cild=289 |hejmar=5483 |rr=1307–1308 |doi=10.1126/science.289.5483.1307 }}</ref> Zehmetiya senaryoya ku metabolîzmayê pêş digire ev e ku rêyek ji bo pêşketina organîzmayan were dîtin. Bêyî şiyana dubarebûnên wekê takekesan, komên molekulan di hedefa hilbijartinên xwezayî de dibûya xwediyê "genomên pêkhatî" (hejmartina cureyên molekulî di kombûnê de). Lêbelê modelek nû nîşan daye ku pergalek bi vê awayê nikare di bersiva hilbijartina xwezayî de pêş bikeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vasas |pêşnav=Vera |paşnav2=Szathmáry |pêşnav2=Eörs |paşnav3=Santos |pêşnav3=Mauro |tarîx=2010-01-26 |sernav=Lack of evolvability in self-sustaining autocatalytic networks constraints metabolism-first scenarios for the origin of life |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0912628107 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=107 |hejmar=4 |rr=1470–1475 |doi=10.1073/pnas.0912628107 |pmc=2824406 |pmid=20080693 }}</ref> ==== Pêşî membran: cîhana lîpîdan ==== Hatiye pêşniyarkirin ku "peqijok" lîpîdên du-dîwar ên mîna yên ku membranên derveyî yên xaneyan pêk tînin dibe ku gaveke yekem a bingehîn bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevors |pêşnav=Jack T. |paşnav2=Psenner |pêşnav2=Roland |tarîx=2001-12-01 |sernav=From self-assembly of life to present-day bacteria: a possible role for nanocells |url=https://doi.org/10.1111/j.1574-6976.2001.tb00592.x |kovar=FEMS Microbiology Reviews |cild=25 |hejmar=5 |rr=573–582 |doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00592.x |issn=0168-6445 }}</ref> Ceribandinên ku şert û mercên Erdê yên destpêkê simulasyon kirine, çêbûna lîpîdan ragihandine û ev dikarin bi awayekî xweber lîpozom, "peqijok" ên dîwarên duqat çêbikin û piştre xwe zêde bikin. Her çiqas ew bi xwezayî ne hilgirên agahiyê bin jî wekê asîdên nukleîk ew ji bo temendirêjî û hilberandinê dê di bin hilbijartinên xwezayî de bin. Dibe ku asîdên nukleîk ên wekê ARN wê demê di nav lîpozoman de ji yên li derve hêsantir çêbibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Segré |pêşnav=Daniel |paşnav2=Ben-Eli |pêşnav2=Dafna |paşnav3=Deamer |pêşnav3=David W. |paşnav4=Lancet |pêşnav4=Doron |tarîx=2001-02-01 |sernav=The Lipid World |url=https://doi.org/10.1023/A:1006746807104 |kovar=Origins of life and evolution of the biosphere |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=119–145 |doi=10.1023/A:1006746807104 |issn=1573-0875 }}</ref> ==== Teoriya gla ==== Hinek gil hene, bi taybetî montmorillonite, xwedî taybetmendiyên ku wan dikin lezkarên maqûl ê ji bo derketina cîhaneke ARN-yê: ew bi rêya dubarekirina xwe ya qalibê xwe yê krîstalî mezin dibin ku di bin bandora analoga hilbijartina xwezayî de ne (ji ber ku "cureya" gil a ku di hawîrdorek taybetî de herî zû mezin dibe û bi lez serdest dibe) û dikarin çêbûna molekulên [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê katalîze bikin. Her çiqas ev raman nebibe mijara qebûlkirina zanistî jî, dîsa jî alîgirên fikrê ya aktîv hene.<ref name="Dawkins2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ferris |pêşnav=J. P. |tarîx=1999 |sernav=Prebiotic Synthesis on Minerals: Bridging the Prebiotic and RNA Worlds |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1542957 |kovar=The Biological Bulletin |cild=196 |hejmar=3 |rr=311–314 |doi=10.2307/1542957 |issn=0006-3185 }}</ref> [[Wêne:Liposome cross section.png|thumb|Dîmenek ji dîtina lîpozomekê]] Lêkolîneke ku di sala 2003an de hatiye kirin ragihandiye ku montmorîllonît dikare veguherîna asîdên rûn ji bo "peqijokan" jî bileztir bike û ku peqijok dikarin RNA-ya ku bi axê ve girêdayî ye dorpêç bikin. Piştre peqijok dikarin bi kişandina lîpîdên zêdetir û dabeşkirinê mezin bibin. Dibe ku çêbûna xaneyên herî kevin bi pêvajoyên wekhev hatibe alîkar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hanczyc |pêşnav=Martin M. |paşnav2=Fujikawa |pêşnav2=Shelly M. |paşnav3=Szostak |pêşnav3=Jack W. |tarîx=2003-10-24 |sernav=Experimental models of primitive cellular compartments: encapsulation, growth, and division |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4484575/ |kovar=Science (New York, N.Y.) |cild=302 |hejmar=5645 |rr=618–622 |doi=10.1126/science.1089904 |issn=1095-9203 |pmc=4484575 |pmid=14576428 }}</ref> Hîpotezeke din jî gilên dewlemend bi hesin ên xwe-dubarekirî wekê pêşengên nukleotîd, lîpîd û asîdên amînî nîşan dide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hartman |pêşnav=Hyman |tarîx=1998-10-01 |sernav=Photosynthesis and the Origin of Life |url=https://doi.org/10.1023/A:1006548904157 |kovar=Origins of life and evolution of the biosphere |ziman=en |cild=28 |hejmar=4 |rr=515–521 |doi=10.1023/A:1006548904157 |issn=1573-0875 }}</ref> ==== Bav û kalê hevpar a gerdûnî ya dawî ==== Tê texmînkirin ku ji vê pirjimariya protoxaneyan tenê rêzek xane sax mane. Delîlên fîlojenetîk ên heyî nîşan didin ku bav û kalê gerdûnî yê dawîn (LUA) di serdema destpêkê ya serdema Arkeyî de, dibe ku 3,5 milyar sal an jî hinek zûtir jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.timetree.org/ |sernav=TimeTree :: The Timescale of Life |malper=www.timetree.org |roja-gihiştinê=2025-05-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The timetree of life |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-953503-3 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Hedges |pêşnavê-edîtor=S. Blair |url=https://www.worldcat.org/title/268792961 |series=Oxford biology |paşnavê-edîtor2=Kumar |pêşnavê-edîtor2=Sudhir |oclc=268792961 }}</ref> Li gorî delîl ên heyî ev xaneya ku wekê LUA hatiye binavkirin bav û kalê hemî jiyan a îro ye ku li ser erdê dijîn. Dibe ku ev xane prokaryoteke bû ku xwedî parzûnek xaneyê û dibe ku rîbozom bû lê bê navik an organelên bi parzûnê ve girêdayî yên wekê mîtokondrî an kloroplast bû. Hinek zanyar bawer dikin ku li cihê ku organîzmayek yekane bav û kalê hevpar ê gerdûnî yê dawîn be, nifûsên organîzmayan hebûn ku bi veguhastina genên alî (lateral) danûstandina genan dikirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Penny |pêşnav=David |paşnav2=Poole |pêşnav2=Anthony |tarîx=1999-12-01 |sernav=The nature of the last universal common ancestor |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959437X99000209 |kovar=Current Opinion in Genetics & Development |cild=9 |hejmar=6 |rr=672–677 |doi=10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |issn=0959-437X }}</ref> [[Wêne:Archean.png|thumb|Nêrîna hunermendekî ku Dinyayê di serdema Arkeyî ya paşîn de nîşan dide ku qalikê gerstêrkê bi piranî sar e û rûyê erdê bi av û bê riwek e ku bi volkan û parzemînan ve hatiye destnîşankirin ku mîkrobîalîtên gilover ên berê vedihewîne. Heyv ji roja îro pir nêzîktir e û li dora Erdê dizivire ku li ser ezmanê Erdê serdest e û şepêlên xurt çêdike.]] == Serdema proterozoyî == Serdema proterozoyî yek ji serdemên dîroka Dinyayê ye ku ji 2,5 milyar salan heya 538,8 milyon salên berê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |sernav="Stratigraphic Chart 2022" }}</ref> Di vê heyamê de kraton mezin bûne û veguherîne parzemînên mezin ên bi mezinahiyên roja îro. Guhertina ber bi atmosfereke dewlemend ê bi oksîjenê pêşketineke girîng ê vê serdemê bû. Jiyan ji prokaryotan ber bi êkaryotan ve pêş dikeve û formên firexaneyî di vê serdemê de pêş ketine. Di Serdema Proterozoyî de çend serdemên qeşayê yên dijwar hatine dîtin ku wekê goga qeşayê hatiye binavkirin. Piştî qeşagirtina herî dawî ya Dinyayê ku bi qasî 600 milyon sal berê qewimîbû pêşketina jiyanê li ser Erdê bileztir dibe. Nêzîkî 580 milyon sal berê biotaya Ediyakarî bûye pêşevanê Teqîna Kambriyayê. === Şoreşa oksîjenê === [[Wêne:Lake Thetis-Stromatolites-LaRuth.jpg|thumb|Stromatolîteyên lîtîfkirî li peravên Gola Thetis a li Rojavayê Awistralyayê. Stromatolîtên arkeyî yekem şopên fosîl ên rasterast ên jiyana li ser rûyê Erdê ne.]] Xaneyên herî pêşîn enerjî û xwarin a xwe ji jîngeha derdorê digirtin. Xaneyên pêşîn bi enerjiyên kêmtir bikaranîne fermentasyona ku bi pêkhateyên kêm tevlihev bi pêkhateyên zêde tevlihev perçe dike bikar anîne û enerjîya ku bi vê rengê derketiye holê ji bo mezin bûne û ji bo zêde bûne bikar anîne. Fermentasyon tenê di hawîrdoreke anaerobî (bê oksîjen) de dikare çêbibe. Pêşketina fotosentezê ji bo xaneyên rê daye ku enerjiyê ji Rojê bistînin.<ref name="Condie2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Earth As an Evolving Planetary System |paşnav=Condie |pêşnav=Kent C. |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2011 |isbn=978-0-12-385228-1 |çap=2 |cih=Saint Louis }}</ref> Piraniya jiyana ku li ser rûyê Erdê hene rasterast an nerasterast bi fotosentezê ve girêdayî ne. Forma herî berbelav fotosenteza oksîjenî ye ku karbondîoksît, av û tîrêjên rojê vediguherîne xwarinê. Enerjiya tîrêjên rojê tevlî molekulên dewlemend enerjî yên wekê ATPê dibe û piştre jî ev molekûl enerjiya çêkirina şekirê peyda dike.<ref name="Leslie2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Leslie |pêşnav=Mitch |tarîx=2009-03-06 |sernav=On the Origin of Photosynthesis |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.323.5919.1286 |kovar=Science |cild=323 |hejmar=5919 |rr=1286–1287 |doi=10.1126/science.323.5919.1286 }}</ref> Ji bo dabînkirina elektronan ê di nav çerxerêyê de, hîdrojen ji avê hatiye veqetandin û oksîjen wekê bermayiyek dimîne. Hin organîzma, di nav wan de bakteriya binefşî û bakteriya sulfur a kesk, Hinek organîzma ku di nav wan de bakteriya binefşî û bakteriya sulfur a kesk jî hene ku formeke anoksijenîk a fotosentezê bikar bînin ku alternatîvên hîdrojena ji avê hatiye veqetandin wekê donorên elektronan bikar tîne, hîdrojen sulfîd, sulfur û hesin in. Cihên ku organîzmayên ekstremofîl ên ku bi karanîna van pêkhateyan fotosentezê dikin lê dijîn, bi hawîrdorên wekî kaniyên germ û çavkaniyên hîdrotermal ve sinorkirî ne.<ref name="Condie2011"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nisbet |pêşnav=E. G. |paşnav2=Sleep |pêşnav2=N. H. |tarîx=2001 |sernav=The habitat and nature of early life |url=https://www.nature.com/articles/35059210 |kovar=Nature |ziman=en |cild=409 |hejmar=6823 |rr=1083–1091 |doi=10.1038/35059210 |issn=1476-4687 }}</ref> Forma anoksijenîk a hêsantir nêzîkî 3,8 milyar sal berê demek kurt ê piştî derketina jiyanê derketiye holê. Dema fotosenteza oksîjenî hêj nakoktir e ku ev bi qasî 2,4 milyar sal berê xuya bûye lê hinek lêkolîner vê demê heya 3,2 milyar sal berê vedigerînin.<ref name="Leslie2009" /> Ya duyem "dibe ku hilberîna gerdûnî bi kêmî ve du an sê qatan zêde kiribe".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Des Marais |pêşnav=David J. |tarîx=2000-09-08 |sernav=When Did Photosynthesis Emerge on Earth? |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.289.5485.1703 |kovar=Science |cild=289 |hejmar=5485 |rr=1703–1705 |doi=10.1126/science.289.5485.1703 }}</ref><ref name="Olson2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=John M. |tarîx=2006-05-01 |sernav=Photosynthesis in the Archean Era |url=https://doi.org/10.1007/s11120-006-9040-5 |kovar=Photosynthesis Research |ziman=en |cild=88 |hejmar=2 |rr=109–117 |doi=10.1007/s11120-006-9040-5 |issn=1573-5079 }}</ref> Di nav bermahiyên herî kevin ên formên jiyanê ya ku oksîjenê çêdikin de stromatolîtên fosîl hene.<ref name="Olson2006"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holland |pêşnav=Heinrich D. |tarîx=2006-06-29 |sernav=The oxygenation of the atmosphere and oceans |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1578726/ |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |cild=361 |hejmar=1470 |rr=903–915 |doi=10.1098/rstb.2006.1838 |issn=0962-8436 |pmc=1578726 |pmid=16754606 }}</ref> Di destpêkê de oksîjena ku hatine çêkirin bi kevirê kilsinî, hesin û mîneralên din ve hatibûn girêdan. Hesinê oksîdkirî di tebeqeyên jeolojîk de wekê tebeqeyên sor xuya dike ku jê re formasyonên hesinê ya bendkirî tê gotin û di serdema sîderî de (di navbera 2500 û 2300 milyon de) bi awayek zêde çêbûne. Dema ku piraniya mîneralên ku bi hêsanî reaksiyon nîşan dane û oksîde bûne, oksîjen di dawiyê de dest bi kombûna di atmosferê de kiriye. Her çiqas her xaneyek tenê miqdarek pir piçûk a oksîjenê hilberandibe jî, metabolîzmaya hevbeş gelek xaneyan di demek dirêj de atmosfera erdê veguherand rewşa wê ya niha ku sêyem atmosfera Dinyayê bû. Hinek oksîjen ji aliyê tîrêjên ultraviyoleyên ku ji aliyê rojê ve hatine şandin bûye sedem ku tebeqeya ozon çêbibe ku di tebeqeyek nêzîkê beşa jorîn a atmosfera Dinyayê kom bûye. Tebeqeya ozonê miqdarên girîng ji tîrêjên ultraviyoleyên ku ji rojê tên û di atmosfera Dinyayê re derbas dibe dimije heya niha ev tîrêjên ultraviyoleyên ku ji rojê tên ji alîyê vê tebeqeya ozonê vê tê mijandin ku nahêle hemî tîrîj bigîhêjin rûyê erdê. Tebeqeya ozonê rê da xaneyan ku rûyê okyanûsê û di dawiyê de jî li ser ruyê erdê belav bibin. Ger ku tebeqeya ozonê nebûya tîrêjên ultraviyoleyê ku rasterast dihata rûyê erdê û okyanûsan dê di xaneyên servekirî de bibûya sedema mutasyon ên neberdewam.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://as.tufts.edu/ |sernav=Homepage {{!}} School of Arts and Sciences |malper=as.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-05-29 }}</ref> Bandoreke din a girîng ê fotosentezê hebû ku berî bandora fotosentezê oksîjena li ser ruyê erdê bi jehrîn bû ku piraniya jiyana li ser rûyê Erdê ji ber bilindbûna asta oksîjena bi jehrî ku wekî karesata oksîjenê tê zanîn de dimirin. Formên berxwedêr ên ku ji ber vê kesayetê xwe xilas dikin, geş dibin û hinek ji wan şiyana bikaranîna vê oksîjenê ji bo zêdekirina metabolîzma xwe û bidestxistina enerjiyê ji heman xwarinê bidest xistine.<ref name=":1" /> === Erdê goga berfê === [[Wêne:Snowball Huronian.jpg|thumb|Wênekirina hunermendekî ku Dinyaya Berfê ku bi temamî qeşagirtî û oksînkirî ye.]] Pêşveçûna xwezayî ya rojê di serdemên arkeyî û proterozoyî de ew her ku diçe geştir bûye ku ronîbûna Rojê her milyar salan carekê %6 zêde bûye. Di encamê de Dinya di Serdema Proterozoyî de dest bi wergirtina germahiya zêdetir a ji Rojê kiriye. Lêbelê di vê serdemê de li gel wergirtina germahiyê de Erd germ nebûye. Di cihê gerimbûnê de tomarên jeolojîk nîşan didin ku di destpêka proterozoyî de ew bi awayekî berbiçav sar bûye. Bermayiyên cemedî yên ku li Afrîkaya Başûr hatine dîtin vedigerin 2,2 milyar sal berê ku li gorî delîlên paleomagnetîk, divê di wê demê de li nêzî ekvatorê cih girtibin. Ji ber vê yekê ev qeşagirtin ku wekê [[Qeşagirtina Huronî]] tê zanîn dibe ku li seranserê Erdê qewimiye. Hinek zanyar pêşniyar dikin ku ev ewqas giran bûye ku Erd ji herêmên polar heta ekvatorê cemidî bûye ku hîpotezeke bi navê Erdê goga berfê derxistiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.snowballearth.org/index.html |sernav=SNOWBALL EARTH |malper=www.snowballearth.org |roja-gihiştinê=2025-05-29 }}</ref> Dibe ku serdema qeşayê ya Huronî ji ber zêdebûna rêjeya oksîjenê di atmosferê de çêbûbe ku ev yek jî bûye sedema kêmbûna metan a (CH₄) di atmosferê de. Metan gazeke serayê ya bihêz e lê bi oksîjenê re dikeve reaksiyonê ku CO₂ çêdike ku gazeke serayê ya bi bandor a kêm e. Dema ku oksîjena azad di atmosferê de peyda bûye dibe ku rêjeya metanê bi awayekî berbiçav kêm bûye ku têra xwe bandora erênî li hevsengî ya herikîna germahiya zêde ya ji Rojê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.snowballearth.org/cause.html |sernav=SNOWBALL EARTH |malper=www.snowballearth.org |roja-gihiştinê=2025-05-29 }}</ref> Di heman demê de peyva "Goga Berfê" bi gelemperî ji bo danasîna serdemên qeşayê yên dijwar ên paşîn ên di serdema Kriyojenî de hatiye bikar anîn. Çar serdem ên qeşagirtina Dinyayê hebûn ku her yek nêzîkê 10 milyon salan berdewam kiriye ku di navbera 750 û 580 milyon sal berê de ku tê texmînkirin ku Erd ji xeynî çiyayên herî bilind, bi temamî ji qeşayê hatiye nixumandin û germahiyên navînî ya li ser rûyê erdê nêzîkê −50&nbsp;°C bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of geology and earth sciences |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-965306-5 |çap= |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allaby |pêşnavê-edîtor=Michael |url=https://www.worldcat.org/title/835969159 |series=Oxford paperback reference |oclc=835969159 }}</ref> Dibe ku berfirehî ya goga berfê qismî ji ber cihê superparzemîna [[Rodînya]]yê ye ku li ser ekvatorê berfireh bûye. Karbondîoksît bi baranê re tevlihev dibe û keviran dihelîne û asîda karbonîk çêdike ku piştre ber bi deryayê ve hatine şuştin û bi vî awayê bûye sedem ku gaza serayê ji atmosferê dûr bikeve. Dema ku parzemîn nêzîkê herêmên polar dibin, pêşveçûna qeşayê keviran vedişêre, kêmkirina karbondîoksîtê hêdî dike lê di [[Serdema Krîyojenê]] de perçebûna Rodînyayê bê kontrol berdewam kiriye heta ku qeşa ber bi tropîkan ve çûye. Dibe ku ev pêvajo di dawiyê de bi derketina karbondîoksîtên ji volkanan an jî bêîstîqrariya hîdratên gaza metanê berevajî bûye. Li gorî teoriya alternatîf a "Dinyaya Goga Berfê" heta di lûtkeya Serdema Qeşayê de jî li Ekvatorê ava vekirî hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reading the rocks: the autobiography of the earth |url=https://archive.org/details/readingrocksauto00bjor |paşnav=Bjørnerud |pêşnav=Marcia G. |weşanger=Westview press |tarîx=2005 |isbn=978-0-8133-4249-8 |cih=Cambridge }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/Slushball-Earth-hypothesis |sernav=Slushball Earth hypothesis {{!}} Snowball Earth, Glaciation, Cryogenian {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-05-29 |ziman=en }}</ref> === Derketina okaryotan === [[Wêne:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|thumb|Kloroplast di xaneyên kevzê de.]] Taksonomiya nûjen jiyanê li sê qadan dabeş dike. Dema jidayikbûna wan ne diyar e. Domaîna bakteriyan dibe ku pêşî ji formên din ên jiyanê (carinan jê re Neomura tê gotin) veqetiyabe lê ev texmîn di roja îro de bi nakok e. Piştî veqetandina bakteriyan 2 milyar sal berê Neomura bi Arkea û Okaryotan dibe du beş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-did-eukaryotic-cells/ |sernav=When did eukaryotic cells (cells with nuclei and other internal organelles) first evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms? |malper=Scientific American |roja-gihiştinê=2025-05-31 |ziman=en }}</ref> Xaneyên okaryotî (Eukaryota) ji xaneyên prokaryotî (Bakterî û Arkea) mezintir û tevlihevtir in û koka vê tevliheviyê tenê di roja îro de hatiye tesbîtkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origin and Evolution of Cells |paşnav=Cooper |pêşnav=Geoffrey M. |weşanger=Sinauer Associates |tarîx=2000 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9841/ }}</ref> Fosîlên herî kevin ên ku xwedî taybetmendiyên tîpîk ên karokan ne vedigerin serdema paleoproterozoyî ku bi qasî 2,4 milyar sal berê van organîzmayên bentî yên firexaneyî xwedî awayên filamentoz bûn ku dikariya anastomozê çêbikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bengtson |pêşnav=Stefan |paşnav2=Rasmussen |pêşnav2=Birger |paşnav3=Ivarsson |pêşnav3=Magnus |paşnav4=Muhling |pêşnav4=Janet |paşnav5=Broman |pêşnav5=Curt |paşnav6=Marone |pêşnav6=Federica |paşnav7=Stampanoni |pêşnav7=Marco |paşnav8=Bekker |pêşnav8=Andrey |tarîx=2017 |sernav=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |url=https://www.dora.lib4ri.ch/psi/islandora/object/psi%3A4450/ |kovar=Nature Ecology &amp; Evolution |ziman=en |rr=0141 (6 pp.) |doi=10.1038/s41559-017-0141 |issn=2397-334X }}</ref> Li vê demê yekem proto-mîtokondrîyon çêbûye. Xaneyeke bakterî ya bi Rîketsiya ya îro ve girêdayî ye ku ji bo metabolîzekirina oksîjenê pêşketibû ku ket nav xaneya prokaryotiya mezintir ku ew şiyan tine bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andersson |pêşnav=Siv G. E. |paşnav2=Zomorodipour |pêşnav2=Alireza |paşnav3=Andersson |pêşnav3=Jan O. |paşnav4=Sicheritz-Pontén |pêşnav4=Thomas |paşnav5=Alsmark |pêşnav5=U. Cecilia M. |paşnav6=Podowski |pêşnav6=Raf M. |paşnav7=Näslund |pêşnav7=A. Kristina |paşnav8=Eriksson |pêşnav8=Ann-Sofie |paşnav9=Winkler |pêşnav9=Herbert H. |paşnav10=Kurland |pêşnav10=Charles G. |tarîx=1998 |sernav=The genome sequence of Rickettsia prowazekii and the origin of mitochondria |url=https://www.nature.com/articles/24094 |kovar=Nature |ziman=en |cild=396 |hejmar=6707 |rr=133–140 |doi=10.1038/24094 |issn=1476-4687 }}</ref> Dibe ku xaneya mezin hewl dabe ku xaneya biçûktir bihelîne lê bi ser neketiye (dibe ku ji ber pêşveçûna parastina nêçîrê be). Di heman demê de dibe ku xaneya biçûktir hewl dabe ku ya mezintir parazît bike. Di her rewşê de, xaneya biçûktir di hundirê xaneya mezintir de sax maye. Bi karanîna oksîjenê bermayiyên xaneya mezintir metabolîze kiriye û enerjiya zêdetir bi dest xistiye. Beşek ji vê enerjiya zêde vegeriyaye xaneya mezin. Xaneya biçûktir di hundirê xaneya mezintir de zêde bû. Di demek kurt de, di navbera xaneya mezin û xaneyên biçûktir ên di hundirê wê de sembiyozeke domdar pêş ketiye. Bi demê re xaneya mêvandar hinek gen ji xaneyên biçûktir bi dest xist û her du cure bi hev ve girêdayî bûn ku xaneya mezintir bêyî enerjiya ku ji aliyê xaneya biçûktir ve hatiye hilberandin nikare bijî û ev jî di encamê de bêyî madeyên xav ên ku ji aliyê xaneya mezintir ve dihate peyda kirin nikarin bijîn. Niha tevahiya xaneyan wekê yek organîzmayeke tê hesibandin û xaneyên biçûktir wekê organelên bi navê mîtokondrî têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://evolution.berkeley.edu/it-takes-teamwork-how-endosymbiosis-changed-life-on-earth/from-prokaryotes-to-eukaryotes/ |sernav=From prokaryotes to eukaryotes |malper=evolution.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2025-05-31 }}</ref> Bûyereke bi vê rengê bi sîyanobakteriyên fotosentetîk re çêbûye ku ketin nav xaneyên mezin ên heterotrofîk ku bûne kloroplast.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bergsland |pêşnav=K J |paşnav2=Haselkorn |pêşnav2=R |tarîx=1991 |sernav=Evolutionary relationships among eubacteria, cyanobacteria, and chloroplasts: evidence from the rpoC1 gene of Anabaena sp. strain PCC 7120 |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/jb.173.11.3446-3455.1991 |kovar=Journal of Bacteriology |cild=173 |hejmar=11 |rr=3446–3455 |doi=10.1128/jb.173.11.3446-3455.1991 |pmc=207958 |pmid=1904436 }}</ref> Dibe ku ji ber van guhertinan zêdetirî 1 milyar sal berê rêzek xaneyên ku dikarin fotosentezan bikin ji okaryotên din veqetiyane. Dibe ku çend bûyerên tevlêbûn ên bi vî rengê çêbûye. Her çiqas yek ji wan bi berfirehî nehatibe pejirandin jî ji xeynî teoriya endosîmbiyotîk a baş-damezrandî ya çavkaniya xaneyî ya mîtokondrî û kloroplastan, teorî hene ku xaneyan rê li ber peroksîzoman vekiriye, spîroketan rê li ber sîlîka û flagela vekiriye û dibe ku vîrusek DNA-yê rê li ber navika xaneyê vekiribe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Takemura |pêşnav=Masaharu |tarîx=2001-05-01 |sernav=Poxviruses and the Origin of the Eukaryotic Nucleus |url=https://doi.org/10.1007/s002390010171 |kovar=Journal of Molecular Evolution |ziman=en |cild=52 |hejmar=5 |rr=419–425 |doi=10.1007/s002390010171 |issn=1432-1432 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Livingstone Bell |pêşnav=Philip John |tarîx=2001-09-01 |sernav=Viral Eukaryogenesis: Was the Ancestor of the Nucleus a Complex DNA Virus? |url=https://doi.org/10.1007/s002390010215 |kovar=Journal of Molecular Evolution |ziman=en |cild=53 |hejmar=3 |rr=251–256 |doi=10.1007/s002390010215 |issn=1432-1432 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gabaldón |pêşnav=Toni |paşnav2=Snel |pêşnav2=Berend |paşnav3=Zimmeren |pêşnav3=Frank van |paşnav4=Hemrika |pêşnav4=Wieger |paşnav5=Tabak |pêşnav5=Henk |paşnav6=Huynen |pêşnav6=Martijn A. |tarîx=2006-03-23 |sernav=Origin and evolution of the peroxisomal proteome |url=https://doi.org/10.1186/1745-6150-1-8 |kovar=Biology Direct |cild=1 |hejmar=1 |rr=8 |doi=10.1186/1745-6150-1-8 |issn=1745-6150 |pmc=1472686 |pmid=16556314 }}</ref> Arkeyan, bakterî û okaryotan berdewam kirin ku cihêreng bibin û tevlihevtir bibin û li gorî jîngehê baştir adaptebûna xwe pêk bînin. Her domaîn dubare dubare di nav gelek kokan de dabeş bûne. Her çiqas di wî demê de jîndarên yekxaneyî hebin jî nêzîkê 1,1 milyar sal berê xetên riwekan, ajalan û karokan ji hev veqetiyane. Hinek ji van li koloniyan jiyan kirine û hêdî hêdî dabeşkirina kar dest pê kir; wek mînak, xaneyên li derdorê dibe ku dest pê kiribin ku rolên cûda ji yên li hundir bigirin. Her çiqas dabeşkirina di navbera koloniyeke bi xaneyên taybet û organîzmayeke fireaneyî de her gav ne zelal be jî nêzîkê 1 milyar sal<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_2.html |sernav=Cosmic Evolution - Epoch 6 - Biological Evolution |malper=www.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-05-31 }}</ref> berê yekem riwekên pirexaneyî derketin holê dibe ku nav van de alga kesk jî hebe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhattacharya |pêşnav=Debashish |paşnav2=Medlin |pêşnav2=and Linda |tarîx=1998-01-01 |sernav=Algal Phylogeny and the Origin of Land Plants1 |url=https://academic.oup.com/plphys/article/116/1/9/6097377 |kovar=Plant Physiology |ziman=en |cild=116 |hejmar=1 |rr=9–15 |doi=10.1104/pp.116.1.9 |issn=1532-2548 }}</ref> Dibe ku li dora 900 milyar sal berê  488 firexaneyibûnî di ajalan de jî pêşketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sperling |pêşnav=Erik A |paşnav2=Stockey |pêşnav2=Richard G |tarîx=2018-10-01 |sernav=The Temporal and Environmental Context of Early Animal Evolution: Considering All the Ingredients of an “Explosion” |url=https://academic.oup.com/icb/article/58/4/605/5056706 |kovar=Integrative and Comparative Biology |ziman=en |cild=58 |hejmar=4 |rr=605–622 |doi=10.1093/icb/icy088 |issn=1540-7063 }}</ref> Yekem ajalên firexaneyî yên destpêkê dibe ku ji organîzmayeke xirabûyî ku bi alîkariya xaneyên totîpotent xwe ji nû ve kom kiriye û dibe ku ev ajal dişibûne sîngerên roja îro.<ref name="Dawkins2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The ancestor's tale: a pilgrimage to the dawn of evolution |url=https://archive.org/details/ancestorstalepil00dawk |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=2005 |isbn=978-0-618-00583-3 |çap=1 |cih=Boston |series=A Mariner book }}</ref> Her ku dabeşkirina kar di rêzikên cuda yên organîzmayên firexaneyî de temam bûye, xane zêdetir pispor bûne û zêdetir bi hev ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Traxler |pêşnav=Matthew F |paşnav2=Rozen |pêşnav2=Daniel E |tarîx=2022-06-01 |sernav=Ecological drivers of division of labour in Streptomyces |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527422000327 |kovar=Current Opinion in Microbiology |cild=67 |rr=102148 |doi=10.1016/j.mib.2022.102148 |issn=1369-5274 |pmc= |pmid=35468363 }}</ref> === Di proterozoyî de superparzemîn === [[Wêne:Positions of ancient continents, 550 million years ago.jpg|thumb|Ji nû ve avakirina Panotya (550 milyon sal berê).]] Ji nû ve avakirina tevgera plakayên tektonîk di 250 milyon salên borî de (serdemên kenozoyî û mesozoyî) dikare bi karanîna lihevhatina qiraxên parzemînê, anomalîyên manyetîkî yên binê okyanûsê û herêmên jorîn ên paleomanyetîk bi awayekî pêbawer were derxistin. Ji ber ku berî 250 milyon salên dawî qalikê okyanûsê nehatiye dîtin, çêkirina nexşeyên tektonîk berî vê dîrokê dijwar e. Herêmên jorîn ên paleomanyetîk bi delîlên jeolojîk ên wekê kemberên orogenîk ku qiraxên lewheyên kevnar nîşan didin û bi belavbûna berê ya flora û faunayê ve têne temam kirin. Her ku demê dûrtir dibe, şîrovekirina daneyan kêmtir û dijwartir dibe û ji nû ve avakirina nexşeya tevgera lewheyên tektonîk jî nezelaltir dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global tectonics |paşnav=Kearey |pêşnav=Philip |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4051-0777-8 |çap=3 |cih=Chichester, West Sussex |paşnav2=Klepeis |pêşnav2=Keith A. |paşnav3=Vine |pêşnav3=Frederick J. }}</ref> Di dîroka Erdê de parzemînên biçûk û mezin li hev ketine û superqizmenan ava kirine ku piştre jî bûne parzemînên roja îro. Di heman demê de tevgerên lewheyên tektonîk ên Dinyaya herdem berdewam e ku di roja îro de jî lewhe û parzemîn di nav tevgeran de ne. Nêzîkê 1000 heta 830 milyon salan piraniya girseya parzemînê di superparzemîna Rodînyayê de bûne yek.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Torsvik |pêşnav=Trond H. |tarîx=2003-05-30 |sernav=The Rodinia Jigsaw Puzzle |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1083469 |kovar=Science |cild=300 |hejmar=5624 |rr=1379–1381 |doi=10.1126/science.1083469 }}</ref> Dibe ku beriya Rodînyayê parzemînên serdema proterozoyî yên destpêk-navîn ên bi navê Nuna û Kolombiyayê hebûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhao |pêşnav=Guochun |paşnav2=Cawood |pêşnav2=Peter A |paşnav3=Wilde |pêşnav3=Simon A |paşnav4=Sun |pêşnav4=Min |tarîx=2002-11-01 |sernav=Review of global 2.1–1.8 Ga orogens: implications for a pre-Rodinia supercontinent |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825202000739 |kovar=Earth-Science Reviews |cild=59 |hejmar=1 |rr=125–162 |doi=10.1016/S0012-8252(02)00073-9 |issn=0012-8252 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhao |pêşnav=Guochun |paşnav2=Sun |pêşnav2=Min |paşnav3=Wilde |pêşnav3=Simon A. |paşnav4=Li |pêşnav4=Sanzhong |tarîx=2004-09-01 |sernav=A Paleo-Mesoproterozoic supercontinent: assembly, growth and breakup |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825204000182 |kovar=Earth-Science Reviews |cild=67 |hejmar=1 |rr=91–123 |doi=10.1016/j.earscirev.2004.02.003 |issn=0012-8252 }}</ref> Piştî parçebûna Rodînyayê nêzîkî 800 milyon salan dibe ku parzemînan li dora 550 milyon salê superparzemîneke din a temenkurt ava kiribin. Ev superparzemîn hîpotetîk carinan wekê Panotya ya jî Vendiya hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Paleomagnetism: continents and oceans |url=https://archive.org/details/paleomagnetismco0000mcel |paşnav=McElhinny |pêşnav=M. W. |weşanger=Academic Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-12-483355-5 |cih=San Diego |paşnav2=McFadden |pêşnav2=Phillip L. |series=International geophysics series }}</ref> Delîlên van parzemînên hîpotetîk qonaxek pevçûna parzemînî ye ku wekê orojeniya pan-afrîkî tê zanîn ku girseyên parzemînî yên Afrîkaya îro, Amerîkaya Başûr, [[Antarktîka]] û [[Awistralya]]yê bi hev ve girêdaye. Hebûna Panotya girêdayî dema qelşa di navbera [[Gondwana]] ye (ku piraniya erdê niha li Nîvkada Başûr û her wiha Nîvgirava Erebî û Nîvgirava Hindistanê vedihewîne) û [[Lorentya]] (bi qasî Amerîkaya Bakur a îro wekhev e) ye. Bi kêmanî diyar e ku heta dawiya serdema proterozoyî, piraniya girseya parzemînî li dora herêma jorîn a başûr di pozîsyoneke yekbûyî de bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/earth-before-pangea/ |sernav=Earth before Pangea |malper=Scientific American |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en |paşnav=Dalziel |pêşnav=Ian W. D. |doi=10.1038/scientificamerican0195-58 }}</ref> === Avhewa û jiyan a proterozoyî ya dereng === [[Wêne:Spriggina Floundensi 4.png|thumb|Fosîleke 580 milyon salî ya Spriggina floundensi ku ajaleke ji Serdema Ediakarî ye. Dibe ku formên jiyanê yên bi vî rengî bav û kalên gelek formên nû yên ku di Teqîna Kambriyê de derketine holê bin.]] Di dawiya serdema proterozoyiyê de herî kêm du Erdên bi navê "Goga Berfê" çêbûne ku ewqas qeşagirtin giran e dibe ku rûyê okyanûsan bi tevahî qeşa girtî ye. Ev qeşagirtin li dora 716,5 û 635 milyon sal berê di Serdema Kryojeniyê de qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/03/100304142228.htm |sernav=Snowball Earth: New evidence hints at global glaciation 716.5 million years ago |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en }}</ref> Zext û mekanîzma herdu qeşagirtinan heta roja îro jî di bin lêkolînê de ne û ravekirina wan ji Erdê Goga Berfê ya serdema proterozoyî ya destpêkê dijwartir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111012083450.htm |sernav='Snowball Earth' hypothesis challenged |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya paleoklîmatologan difikirin ku serdemên sermayê bi avakirina superparzemîn a Rodînyayê ve girêdayî ne.<ref name="Hoffman1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Paul F. |paşnav2=Kaufman |pêşnav2=Alan J. |paşnav3=Halverson |pêşnav3=Galen P. |paşnav4=Schrag |pêşnav4=Daniel P. |tarîx=1998-08-28 |sernav=A Neoproterozoic Snowball Earth |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.281.5381.1342 |kovar=Science |cild=281 |hejmar=5381 |rr=1342–1346 |doi=10.1126/science.281.5381.1342 }}</ref> Ji ber ku Rodînya li ser ekvatorê bûye, rêjeyên hilweşîna kîmyewî zêde bûye û karbondîoksît (CO₂) ji atmosferê hatiye kişandin. Ji ber ku CO₂ gazeke girîng a serayê ye û ji ber kişandina CO₂ avhewa li seranserê cîhanê sar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~vjd1/carbon.htm |sernav=Carbon Cycle and the Earth's Climate |malper=www.columbia.edu |roja-gihiştinê=2025-06-04 }}</ref> Bi heman awayî di dema Erdên Berfê de piraniya rûyê parzemînê bi cemeda daîmî hatibû nixumandin ku dîsa hewaya kîmyewî kêm kir û bû sedema dawiya qeşayan. Hîpotezeke alternatîv ev e ku bi rêya derxistina gazên volkanîk têra xwe karbondîoksît derketiye ku ji ber bandora serayê germahiya gerdûnî bilind kiriye.<ref name="Hoffman1998" /> Di heman demê de zêdebûna çalakiyên volkanîk ji pêvajoya perçebûna Rodînyayê zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=9 - The Supercontinent Cycle and Mantle-Plume Events |paşnav=Condie |pêşnav=Kent C. |weşanger=Academic Press |tarîx=2005-01-01 |rr=315–VII |isbn=978-0-12-088392-9 |cih=Burlington |paşnavê-edîtor=Condie |pêşnavê-edîtor=Kent C. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780120883929500098 |doi=10.1016/b978-012088392-9/50009-8 }}</ref> Piştî serdema Krîyojenî, serdema Ediyakarî hatiye ku bi pêşketineke bilez a şêweyên jiyanê ya firexaneyî yên ji nû ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080103144451.htm |sernav=Two Explosive Evolutionary Events Shaped Early History Of Multicellular Life |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en }}</ref> Ne diyar e ka di navbera dawiya serdemên qeşayê yên dijwar û zêdebûna cihêrengiya jiyanê de pêwendiyek heye yan na lê ne tesadif xuya dike. Şêweyên nû yên jiyanê ku jê re biyota ediyakarî tê gotin ku ji her demê mezintir û cûrbecûrtir bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Xiao |pêşnav=Shuhai |paşnav2=Laflamme |pêşnav2=Marc |tarîx=2009-01-01 |sernav=On the eve of animal radiation: phylogeny, ecology and evolution of the Ediacara biota |url=https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/abstract/S0169-5347(08)00306-6 |kovar=Trends in Ecology & Evolution |ziman=en |cild=24 |hejmar=1 |rr=31–40 |doi=10.1016/j.tree.2008.07.015 |issn=0169-5347 |pmid=18952316 }}</ref> Pêşketinên girîng çêbûna xaneyên masûlke û demarî bûn. Ti fosîlên ediykarayî endamên laşê yên hişk ên wekê îskeletan tunebûn. Ev yekem car piştî sinorê di navbera serdemên Proterozoyî û Fanerozoyî an jî serdemên Ediyakarî û Kambrî de xuya dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 7 - Strontium Isotope Stratigraphy |paşnav=McArthur |pêşnav=J. M. |weşanger=Elsevier |tarîx=2020-01-01 |rr=211–238 |isbn=978-0-12-824360-2 |paşnavê-edîtor=Gradstein |pêşnavê-edîtor=Felix M. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243602000073 |paşnav2=Howarth |pêşnav2=R. J. |paşnav3=Shields |pêşnav3=G. A. |paşnav4=Zhou |pêşnav4=Y. |paşnavê-edîtor2=Ogg |pêşnavê-edîtor2=James G. |paşnavê-edîtor3=Schmitz |pêşnavê-edîtor3=Mark D. |paşnavê-edîtor4=Ogg |pêşnavê-edîtor4=Gabi M. |doi=10.1016/b978-0-12-824360-2.00007-3 }}</ref> == Serdema fanerozoyî == Fanerozoyî serdema niha yê li ser Erdê ye ku bi qasî 538,8 milyon sal berê dest pê kiriye ku ji sê serdemên wekê Paleozoyî, Mesozoyî, Kenozoyî pêk hatiye ku jiyana firexaneyî pir cihêreng bûye ku hema hema hemî organîzmayên îro di nav de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Dynamic Earth System |paşnav=Patwardhan |pêşnav=A. M. |weşanger=PHI Learning Pvt. Limited |tarîx=2010 |isbn=978-81-203-4052-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EOgZJZaA-Q0C }}</ref> Serdema Paleozoyî ("jiyana kevin") serdema yekem û herî dirêj a serdema Fanerozoyî bû ku ji 538,8 heta 251,9 milyon salên berê berdewam kiriye. Di dema Paleozoyî de gelek komên jiyanê ya nûjen derketine holê ku pêşî riwek û paşê jî ajal li ser rûyê erdê zêde bûne. Di vê serdemê de du tunebûnen girîng pêk hatine. Parzemînên ku di dawiya Serdema Proterozoyî de bi jihevketina Panotya û Rodînya çêbûne hêdî hêdî dîsa li hev kom bûne û di dawiya Serdema Paleozoyî de superparzemîn [[Pangea]]yê ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pangea |sernav=Pangea {{!}} Definition, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en }}</ref> Serdema Mesozoyî ("jiyana navîn") ji 251,9 milyon berê û heya 66 milyon berê berdewam kiriye ku di nav xwe de serdemên wekê Trîasî Jurayî û Kretasyeyê vedihewîne. Serdem bi bûyera tunebûna Permiyan-Trîasî dest pê kiriye ku bûyera tunebûna herî giran a di tomarên fosîlan de ku tê de %95ê cureyên li ser Erdê mirinê û bi bûyera tunebûna Kretasye-Paleojenê ku dînezoran tune kiriye, bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/dayearthdied.shtml |sernav=BBC - Science & Nature - Horizon - The Day The Earth Nearly Died |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/K-T-extinction |sernav=K–T extinction {{!}} Overview & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-05-23 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=en }}</ref> Serdema Kenozoyî ("jiyana nû") 66 milyon sal berê de dest pê kiriye û bi serdemên wekê Paleojen, Neojen û Kuaternerî hatiye dabeşkirin. Ev hersê serdem jî di heft beşan de hatine dabeş kirin ku Paleojen ji Paleosen, Eosen ji û Olîgosenê pêk tê, Neojen ji Mîosen, Plîosen pêk tê û Kuaternerî jî ji Pleîstosen û Holosen pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ucmp.berkeley.edu/cenozoic/cenozoic.php |sernav=The Cenozoic Era |malper=ucmp.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2025-06-04 }}</ref> Ajalên memikdar, balînde, bejavî, krokodîl, kusiyê avî (req) û lepîdosaur ji bûyera tunebûna Kretasye-Paleojenê ku dînozorên nebalînde û gelek şêweyên din ên jiyanê têde tune bûne, sax mane û piştre jî bûne sedema curbecurbûna xwe û bûne sedema belavbûna cureyên ji bo formên xwe yên nûjen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.geol.umd.edu/~tholtz/G104/lectures/104extinct.html |sernav=GEOL 104 The Cretaceous-Paleogene Extinction: All Good Things... |malper=www.geol.umd.edu |roja-gihiştinê=2025-06-04 }}</ref> === Tektonîk, paleoerdnîgarî û avhewa === [[Wêne:Pangaea colors ku.svg|thumb| Pangea parzemînek mezin bû ku li dora 300 heta 180 milyon sal berê hebû ku nêzîkê 120 milyon sal hebûna xwe parastiye. Xetên serekeyên parzemînên nûjen û girseyên din ên bejahî li ser vê nexşeyê hatine nîşandan.]] Di dawiya Serdema Proterozoyî de parzemîna Panotya perçe dibe û parzemînên biçûktir ên wekê Lorentya, Baltîka, Siberya û Gondwana çêbûne. Di demên ku parzemîn ji hev dûr dikevin, ji ber çalakiyên volkanîk qalikê okyanûsê zêdetir qalind dibin. Ji ber ku qalikê volkanîk ê ciwan ji qalikê okyanûsê yê kevin germtir û kêmtir tîr e, di demên wiha de qata okyanûsan bilind dibin. Ev bûye sedema bilindbûna asta deryayê. Ji ber vê yekê, di nîvê yekem ê Paleozoyî yê de, deverên mezin ên parzemînan di bin asta deryayê de bûn. Avhewaya paleozoyî yên destpêkê ji avhewaya îro germtir bûn lê di dawiya Serdema Ordovîsyenê de serdemeke qeşayî ya kurt çêbûye ku di dema wê de qeşayan herêma başûr a jorîn ku parzemîna mezin a [[Gondwana]] lê bû, nixumandiye. Şopên qeşagirtinê yên vê serdemê tenê li ser Gondwana berê têne dîtin. Di Serdema Qeşayê ya Dereng a Ordovîsyenê de çend tunebûnên girseyî pêk hatine ku di wan de gelek cureyên deryayên wekê brakîopod, trîlobît, bryozoa û koral winda bûne. Ev cureyên deryayî dibe ku nikarin li hember kêmbûna germahiya ava deryayê li ber xwe bidin. Parzemînên Lorentya û Baltika 450 û 400 milyon sal berê, di dema [[Orojenyeya Kaledonyayê]] de li hev ketine û parzemîna [[Lawrasya]]yê (ku wekê ewroamerîka jî tê zanîn) ava kirine. Şopên kembera çiyayî ya ku ji ber vê lihevketinê çêbûye li Skandînavya, Skotlenda û li bakurê Çiyayên Apalaçiyayê têne dîtin. Di serdema Devonî de (416–359 Milyon sal berê) Gondwana û Sîbîrya dest bi tevgera ber bi Lawrasyayê ve kirine. Lihevketina Sîbîryayê bi Lawrasyayê re bûye sedema Orojeniya Uralî ku lihevketina Gondwanayê bi Lawrasyayê re li Ewropayê Orojeniya Varîskan an Herkîniyan an jî li Amerîkaya Bakur Orojeniya Allegheniyan tê gotin vekiriye. Qonaxa dawî di serdema Karboniferê de (359–299 Milyon sal berê) pêk hatiye û bûye sedema çêbûna superparzemîna dawî ya Pangeayê. === Teqîna kambrî === [[Wêne:Elrathia kingii growth series.jpg|thumb|Trîlobît cara yekem di serdema Kambrî de derketine holê ku di nav komên herî berbelav û cihêreng ên organîzmayên paleozoyî de bun.]] Rêjeya pêşveçûna jiyanê ya ku ji hêla fosîlan ve hatiye tomar kirin di serdema kambriyê de (542–488 milyon sal berê) bileztir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nysm.nysed.gov/nysgs/resources/images/geologicaltimescale.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nysm.nysed.gov |roja-gihiştinê=2025-06-05 |roja-arşîvê=2012-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028022719/http://www.nysm.nysed.gov/nysgs/resources/images/geologicaltimescale.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Derketina ji nişka ve ya gelek cure, fîl û şêweyên nû di vê serdemê de wekî ''Teqîna Kambrî'' hatiye binavkirin. Ew celebeke ji radyasyona adaptîvî bû ku li ku derê nîşên vala yên ku ji hêla bîotaya ediyakarî ya nemabûyî ve hatine hiştin, bi derketina holê ya komên nû hatine dagirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wille |pêşnav=Martin |paşnav2=Nägler |pêşnav2=Thomas F. |paşnav3=Lehmann |pêşnav3=Bernd |paşnav4=Schröder |pêşnav4=Stefan |paşnav5=Kramers |pêşnav5=Jan D. |tarîx=2008 |sernav=Hydrogen sulphide release to surface waters at the Precambrian/Cambrian boundary |url=https://www.nature.com/articles/nature07072 |kovar=Nature |ziman=en |cild=453 |hejmar=7196 |rr=767–769 |doi=10.1038/nature07072 |issn=1476-4687 }}</ref> Teşwîqkirina biyolojîk a di Teqîna Kambrî de berê û ji wê demê ve bûyereke bêhempa yê nedîtî bû. Her çiqas şêweyên jiyana ediyakarayî hê jî prîmîtîv xuya bikin û ne hêsan be ku di nav komeke nûjen de werin bicihkirin jî, di dawiya kambrî yê de piraniya komên jiyana nûjen jixwe hebûn. Pêşveçûna beşên laş ên hişk ên wekê qalik, îskelet an jî eksoskeletonan di ajalên wekê molusk, ekînîderm, krînoîd û artropodan de (komeke naskirî ya artropodên ji Paleozoyî ya jêrîn ên trîlobît in) parastin û fosîlkirina van şêweyên jiyanê ji yên bav û kalên wan ên Proterozoyî hêsantir kiriye. Ji ber vê sedemê li ser jiyana di serdema kambriyayî û piştî wê de ji jiyan ên di serdemên kevintir de pirtir agahî têne zanîn. Hinek ji van komên kambrî yên tevlihev xuya dikin ku ji jiyana nûjen pir cûda ne; mînak ên vê cureyê ''Anomalocaris'' û ''Haikouichthys'' in. Lêbelê di demên dawî de hatiye dîtin ku ev cure di dabeşkirina nûjen de cihekê dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ck12.org/section/modern-classification-systems/ |sernav=Welcome to CK-12 Foundation {{!}} CK-12 Foundation |malper=www.ck12.org |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> Di dema kambrî de yekem ajalên birbiredar ku di nav wan de masiyên pêşîn jî hebûn, derketine holê. ''Pikaia'' mexlûqeke bû ku dibe bav û kalê masiyan be an jî dibe ku bi îhtimaleke mezin nêzîkê masiyan be. Notokordeke destpêkê hebû ku avahiyeke bû ku paşê dikaribû bibe stûnek movikan. Masiyên pêşîn ên bi çene (Gnathostomata) di serdema jeolojîk a din de, an jî di serdema ordovîsyenê de derketin holê. Kolonîzasyona nişên nû bûye sedema mezinahîyên mezin ên laşan. Bi vî awayî masiyên ku di serdema paleozoyî ya destpêkê de mezinahîyên wan zêdetir bûn ku wekê plakoderma titanîk ''Dunkleosteus'' ku dikaribû 7 mêtre dirêj bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/animal/placoderm |sernav=Placoderm {{!}} Devonian period, armored fish, jawed vertebrates {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Ji ber rêzetunebûnên girseyî yên ku yekîneyên biyostratîgrafîk ên berbelav ên bi navê biyomer diyar dikin, cûrbecûrîya formên jiyanê bi girîngî zêde nebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Runkel |pêşnav=Anthony C. |paşnav2=MacKey |pêşnav2=T. J. |paşnav3=Cowan |pêşnav3=Clinton A. |paşnav4=Fox |pêşnav4=David L. |tarîx=2010 |sernav=Tropical shoreline ice in the late Cambrian: Implications for earth's climate between the Cambrian Explosion and the Great Ordovician Biodiversification Event |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GSAT...20....4R/abstract |kovar=GSA Today |ziman=en |cild=2 |hejmar=11 |rr=4–10 |doi=10.1130/GSATG84A.1 }}</ref> Piştî her nemanê, herêmên refê parzemînî ji aliyê şêwazên jiyanê yên dişibin hev ve hatin ji nû ve dagirtin ku dibe ku li deverên din hêdî hêdî pêşve çûne. Di dawiya kambriyenê de trîlobît gihîştine cûrbecûrîya xwe ya herî mezin û hema hema li hemberî hemî komên fosîlan serdest bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mass extinctions and their aftermath |url=https://archive.org/details/massextinctionst0000hall |paşnav=Hallam |pêşnav=A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-854917-8 |cih=Oxford [England] ; New York |paşnav2=Wignall |pêşnav2=P. B. }}</ref> === Dagirtina erdê === [[Wêne:Devonianscene-green.jpg|thumb|Li gorî nêrîna hunermendekî floraya devonî]] Berhevkirina oksîjen a ji fotosentezê bûye sedema çêbûna qatek ozonê ku piraniya tîrêjên ultraviyole yên rojê timijîne ku ev tê vê wateyê ku organîzmayên tekxaneyî yên ku gihîştin bejahîyê ku îhtîmala mirina wan kêmtir bû û prokaryot dest bi zêdebûnê kirin û ji bo jiyana li derveyî avê bi awayekê çêtir adapte bûn. Bi îhtimaleke mezin neslê prokaryotan 3 milyar sal berê heta berî derketina holê ya êkaryotan, li ser bejahiyê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Battistuzzi |pêşnav=Fabia U. |paşnav2=Feijao |pêşnav2=Andreia |paşnav3=Hedges |pêşnav3=S. Blair |tarîx=2004-11-09 |sernav=A genomic timescale of prokaryote evolution: insights into the origin of methanogenesis, phototrophy, and the colonization of land |url=https://doi.org/10.1186/1471-2148-4-44 |kovar=BMC Evolutionary Biology |cild=4 |hejmar=1 |rr=44 |doi=10.1186/1471-2148-4-44 |issn=1471-2148 |pmc=533871 |pmid=15535883 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Battistuzzi |pêşnav=F. U. |paşnav2=Hedges |pêşnav2=S. B. |tarîx=2009-02-01 |sernav=A Major Clade of Prokaryotes with Ancient Adaptations to Life on Land |url=https://academic.oup.com/mbe/article-lookup/doi/10.1093/molbev/msn247 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=26 |hejmar=2 |rr=335–343 |doi=10.1093/molbev/msn247 |issn=0737-4038 }}</ref> Ji bo demek dirêj erd ji organîzmayên firexaneyî bêpar maye. Superparzemîna Panotya li dora 600 milyon sal berê çêbûye û piştre piştî 50 milyon salan ji hev perçe bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieberman |pêşnav=B. S. |tarîx=2003-02-01 |sernav=Taking the Pulse of the Cambrian Radiation |url=https://academic.oup.com/icb/article-lookup/doi/10.1093/icb/43.1.229 |kovar=Integrative and Comparative Biology |ziman=en |cild=43 |hejmar=1 |rr=229–237 |doi=10.1093/icb/43.1.229 |issn=1540-7063 }}</ref> Masî ku ajalên birbiredar ên herî pêşîn in, li dora 530 milyon sal berê di okyanûsan de pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancestor's tale: a pilgrimage to the dawn of evolution |url=https://archive.org/details/ancestorstalepil00dawk |paşnav=Dawkins |pêşnav=Richard |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=2004 |isbn=978-0-618-00583-3 |cih=Boston }}</ref> Bûyereke mezin a tunebûnê nêzîkê dawiya serdema kambrîyenê qewimî ye ku 488 milyon sal berê de bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk:80/education/darwin/exfiles/cambrian.htm |sernav=BBC Evolution Weekend: Extinction Files - Mass Extinctions |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-05 |paşnav=Corporation |pêşnav=British Broadcasting }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Landing |pêşnav=E. |paşnav2=Bowring |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Davidek |pêşnav3=K. L. |paşnav4=Rushton |pêşnav4=A. W. A. |paşnav5=Fortey |pêşnav5=R. A. |paşnav6=Wimbledon |pêşnav6=W. a. P. |tarîx=2000 |sernav=Cambrian–Ordovician boundary age and duration of the lowest Ordovician Tremadoc Series based on U–Pb zircon dates from Avalonian Wales |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/abs/cambrianordovician-boundary-age-and-duration-of-the-lowest-ordovician-tremadoc-series-based-on-upb-zircon-dates-from-avalonian-wales/E5FD7554009541B10C82CE26724352B4 |kovar=Geological Magazine |ziman=en |cild=137 |hejmar=5 |rr=485–494 |doi=10.1017/S0016756800004507 |issn=1469-5081 }}</ref> Çend sed milyon sal berê riwek (ku dibe ku dişibin kevzan) û karok li qiraxên avê û piştre jî ji dever dûr ên avê mezin bûne. Her çiqas delîlên molekulî destnîşan dikin ku karok dibe ku 1000 milyon sal û riwek jî 700 milyon sal berê de li ser erdê kolonîze bûne, fosîlên herî kevn ên karok û riwekên bejahî dîroka wan vedigerin 480-460 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heckman |pêşnav=Daniel S. |paşnav2=Geiser |pêşnav2=David M. |paşnav3=Eidell |pêşnav3=Brooke R. |paşnav4=Stauffer |pêşnav4=Rebecca L. |paşnav5=Kardos |pêşnav5=Natalie L. |paşnav6=Hedges |pêşnav6=S. Blair |tarîx=2001-08-10 |sernav=Molecular Evidence for the Early Colonization of Land by Fungi and Plants |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1061457 |kovar=Science |cild=293 |hejmar=5532 |rr=1129–1133 |doi=10.1126/science.1061457 }}</ref> Karok û riwek di destpêkê de nêzîkê qiraxa avê şîn bûne, mutasyon û guherînan bûne sedema kolonîzasyoneke zêdetir a vê jîngeha nû. Dema derketina yekem a ajalên ku ji okyanûsan derketine bi rastî nayê zanîn: delîla herî kevn a zelal a artropodan li ser erdê li dora 450 milyon sal berê ye,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnson |pêşnav=E. W. |paşnav2=Briggs |pêşnav2=D. E. G. |paşnav3=Suthren |pêşnav3=R. J. |paşnav4=Wright |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Tunnicliff |pêşnav5=S. P. |tarîx=1994 |sernav=Non-marine arthropod traces from the subaerial Ordovician Borrowdale Volcanic Group, English Lake District |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/abs/nonmarine-arthropod-traces-from-the-subaerial-ordovician-borrowdale-volcanic-group-english-lake-district/A203763DC4AEA05D731966614AB2DE30 |kovar=Geological Magazine |ziman=en |cild=131 |hejmar=3 |rr=395–406 |doi=10.1017/S0016756800011146 |issn=1469-5081 }}</ref> dibe ku ji ber çavkaniya xwarinê ya berfireh ku ji aliyê riwekan ve tê peyda kirin geş bûne û çêtir adapte bûne. Her wiha delîlên nepiştrastkirî hene ku artropod dibe ku di destpêka 530 milyon sal berê de li ser rûyê erdê xuya bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MacNaughton |pêşnav=Robert B. |paşnav2=Cole |pêşnav2=Jennifer M. |paşnav3=Dalrymple |pêşnav3=Robert W. |paşnav4=Braddy |pêşnav4=Simon J. |paşnav5=Briggs |pêşnav5=Derek E.G. |paşnav6=Lukie |pêşnav6=Terrence D. |tarîx=2002-05-01 |sernav=First steps on land: Arthropod trackways in Cambrian-Ordovician eolian sandstone, southeastern Ontario, Canada |url=https://doi.org/10.1130/0091-7613(2002)0302.0.CO;2 |kovar=Geology |cild=30 |hejmar=5 |rr=391–394 |doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0391:FSOLAT>2.0.CO;2 |issn=0091-7613 }}</ref> === Pêşveçûna tetrapodan === [[Wêne:Tiktaalik BW.jpg|thumb| Dîtinek ji masîya ''Tiktaalik''ê ku masîyekî xwedî perên wekê lingan bû ku yek ajalên pêşiyê tetrapodan bû. Wêne ji fosîlên ku dîroka wan nêzîkê 375 milyon sal barê ye, hatiye vejandin.]] Di dawiya serdema ordovîsyanê de, 443 milyon sal berê bûyerên tinebûn ên din qewimîne û dibe ku ev tinebûn ji ber serdema qeşayê ya hevdem qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/ordovician.htm |sernav=BBC Evolution Weekend: Extinction Files - Mass Extinctions |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-05 |paşnav=Corporation |pêşnav=British Broadcasting }}</ref> Nêzîkê 380 heta 375 milyon sal berê tetrapodên pêşîn ji masiyan pêş ketine.<ref name="Clack2005">{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/getting-a-leg-up-on-land/ |sernav=Getting a Leg Up on Land |malper=Scientific American |tarîx=2005-12-01 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en |paşnav=Clack |pêşnav=Jennifer A. |doi=10.1038/scientificamerican1205-100 }}</ref> Masiyên bi perik pêş ketine û ev perik bûne lingên tetrapodên pêşîn ku ji bo rakirina serê xwe yê ji avê ku hewayê bikşînin. Ev yek bûye sedem ku ew di avên kêm oksîjen de bijîn an jî di ava kêm kûr de li pêy nêçîrên piçûk bikevin.<ref name="Clack2005" /> Dibe ku ew paşê jî ji bo demek kurt li ser erdê geriyane. Her çiqas ew di nav avê de ji hêkan derdiketin û careke din ji bo hêkên xwe vedigeriyane avê, di dawiyê de hinek ji wan ewqas baş li jiyana bejayî adapte bûne ku jiyana xwe yê herî zêde li ser bejayî derbas kirine. Ev çavkaniya amfîbiyan(bejavî) bû. Nêzîkê 365 milyon sal berê serdemeke din a tinebûnê qewimiye û dibe ku ev tinebûn ji ber sarbûna gerdûnî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Devonian mass extinction: the Frasnian/Famennian crisis |url=https://archive.org/details/latedevonianmass0000mcgh |paşnav=McGhee |pêşnav=George R. |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-231-07504-6 |cih=New York |series=Critical moments in paleobiology and earth history series }}</ref> Li dora vê demê (bi qasî 360 milyon sal berê) riwek tovên xwe hilberandine ku belavbûna wan li ser rûyê erdê bi awayekê berbiçav berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The evolution of plants |url=https://archive.org/details/evolutionofplant0000will |paşnav=Willis |pêşnav=K. J. |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-850065-0 |çap=1. publ |cih=Oxford |paşnav2=McElwain |pêşnav2=Jennifer }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.waikato.ac.nz/about/ |sernav=Learn about the University of Waikato :: University of Waikato |malper=www.waikato.ac.nz |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en-nz }}</ref> Nêzîkê 20 milyon sal şûnda (340 milyon sal berê 293–296), hêka amniotîk pêş ketiye ku dikaribû li ser erdê were danîn û ev yek avantajeke jiyanê daye embrîyoyên tetrapod ku ev jî bûye sedema cudabûna amniyotan a ji amfîbîyan. 30 milyon salên din (310 milyon sal berê: 254–256) sînapsîdan (tevî memikdaran) ji sauropsîdan (tevî çûk û xezal) cuda bûne.<ref name="Dawkins2005"/> Komên din ên organîzmayan pêşketinên xwr berdewam kirine û bûne şaxên cuda cuda yên masî, kêzikan, bakteriyan û hwd - lê di derbarê hûrgiliyan de kêmtir agahî têne zanîn. [[Wêne:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|thumb|Dîmenek ji dînê zoran ku di piraniya Serdema Mesozoyî de movikdarên serdest ên bejayî bûn.]] Jiber tinebûna herî giran a vê serdemê (251~250 milyon sal berê) ku li dora 230 milyon sal berê qewimî ye, dînezor ji bav û kalên xwe yên xişokdar veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/220mya1.shtml |sernav=BBC - Science & Nature - Rise and fall of the dinosaurs |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> Bûyera tunebûna Trîasî-Jurasî ku 200 milyon sal berê qewimî ye gelek dînozoran xilas kiribû ku ew di demek kurt de di nav movikdaran de bûne ajalên herî serdest.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/triassic.htm |sernav=BBC Evolution Weekend: Extinction Files - Mass Extinctions |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-05 |paşnav=Corporation |pêşnav=British Broadcasting }}</ref> Her çiqas hinek xetên guhandaran di vê serdemê de dest bi ji hev veqetînê kirine jî, memikdarên heyî bi îhtîmaleke mezin ajalên piçûk bûn ku dişibin mişkên poztujik. Sînorê di navbera dînezorên çûk û dînezorên nebalînde de ne diyar e lê ''Archaeopteryx'' ku bi kevneşopî wekê yek ji çûkên pêşîn tê hesibandin, li dora 150 milyon sal berê jiyaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-05-26 |sernav=University of California, Berkeley |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California,_Berkeley&oldid=1292276473 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Delîlên herî kevn ên ji bo pêşketina kulîlkên anjîosperman di serdema Kretasye de ne, nêzîkê 20 milyon sal şûnde (132 milyon sal berê) derketine holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tolweb.org/tree?group=Angiosperms&contgroup=Spermatopsida |sernav=Angiosperms |malper=tolweb.org |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> === Tinebûnên girseyî === Yekem ji pênc tinebûnên girseyî yên mezin tinebûna ordovîsî-silûrî bû ku sedema vê tinebûnê qeşagirtina dijwar a Gondwana bû ku di dawiyê de bûye sedema erdê goga berfê. Di vê tinebûnê de %60ê bê movikdar ên deryayî û ji %25ê hemî malbatan tine bûne. Tinebûna girseyî ya duyem Tinebûna Devonî ya Dereng bû ku bi îhtimaleke mezin ji ber pêşveçûna daran çêbûye ku dibe ku ev pêşveçûn bûye sedema kêmbûna gazên serayê (wekê CO₂) an jî ewtrofîkirina avê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/Devonian-extinctions |sernav=Devonian extinctions {{!}} Definition & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Sêyem tinebûna girseyî bûyera permî-trîasî an bi navê Tinebûna Mezin bû. Dibe ku bûyer ji ber hinek tevlîheviyên bûyera volkanîk a Sîbîryayê Traps ku bi lêdana asteroîdek, gazkirina hîdrata metanê, guherînên asta deryayê û bûyereke anoksî ya mezin çêbûye, yan jî kratera Wilkes Land a pêşniyarkirî li Antarktîkayê, Avahiya Bedout li peravê bakurê rojavayê Awistralyayê dibe ku nîşaneke bandora bi tinebûna permî-triasî nîşan didin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-06-03 |sernav=Big crater seen beneath ice sheet |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5045024.stm |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en-GB }}</ref> Lê belê heta roja îro jî ne diyar e ka ev kraterên sinorî yên permî-trîasî ên pêşniyarkirî yên din kraterên bandorê ya rastîn in, an jî hevdemê bûyera tinebûna permî-trîasî nin. Ev bê guman nemana herî kujer a heta niha bû ku bi qasî %57ê hemî malbatan û bi qasî ji %83ê hemî cinsan di vê tinebûnê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=When life nearly died: the greatest mass extinction of all time |paşnav=Benton |pêşnav=Michael J. |weşanger=Thames & Hudson |tarîx=2008 |isbn=978-0-500-28573-2 |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000berg |paşnav=Bergstrom |pêşnav=Carl T. |weşanger=Norton |tarîx=2012 |isbn=978-0-393-92592-0 |çap=1 |cih=New York |paşnav2=Dugatkin |pêşnav2=Lee Alan }}</ref> Nemana girseyî ya çarem a bûyera nemana triasî-jurasî bû ji ber têkoşîna nû ya bi dînezoran re bû ku tê de hema hema hemî sînapsîd û arkosaur tine bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/end-Triassic-extinction |sernav=End-Triassic extinction {{!}} Evidence & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Pêncem û tunebûna girseyî ya dawî bûyera tunebûna Kretasye-Paleojenê bû ku 66 milyon sal berê asteroîdeke bi berfireha 10 kîlomêtreçarçik li nêzîkê Nîvgirava Yucatán - li deverek li serê başûrê rojavayê Lawrasya ya wê demê - li cihê ku kraterê Chicxulub a îro lê ye - li erdê ketiye. Ev ketina asteroîdê mîqdarên mezin ji madeyên perçeyî û buharê derxist hewayê ku bi vê yekê tîrêjên rojê hatiye qewînkirin û fotosentez hatiye asteng kirin. Ji %75ê hemî zindiyên li ser rûyê erdê, tevî dînezorên nebalînde tinebûne ku ev bûyer nîşana dawiya serdema Kretasî û serdema Mesozoyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_4.html |sernav=Cosmic Evolution - Epoch 6 - Biological Evolution |malper=www.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> === Curbecurbuyina memikdaran === Memikdarên rasteqîn ên pêşîn di siya dînozor û arkosaurên din ên mezin de ku di dawiya Serdema Triyasî de cîhanê tijî kirine, pêş ketine. Memikdarên pêşîn pir piçûk bûn û dibe ku ji bo xweparastina ji nêçîrvaniyê şevînî bûn. Curbicurbûna memikdaran bi rastî tenê piştî bûyera tunebûna Kretasî-Paleojenê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/the-first-mammals-1093311 |sernav=The Evolution of the First Mammals |malper=ThoughtCo |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Di destpêka Paleosenê de Erd ji tinebûnê xilas bûye û cihêrengiya memikdaran zêde bûye. Mexlûqên mîna ''Ambulocetus'' derbasê okyanûsan dibin ku di dawiyê de bibin balîna û hinek mexlûqên mîna prîmatan jî diçin daristanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnh.org/explore/news-blogs/news-posts/a-walking-whale-ambulocetus |sernav=A Walking Whale: Ambulocetus |malper=American Museum of Natural History |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://anthro.palomar.edu/earlyprimates/early_2.htm |sernav=Early Primate Evolution: The First Primates |malper=anthro.palomar.edu |roja-gihiştinê=2025-06-05 |roja-arşîvê=2018-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180110174441/https://www2.palomar.edu/anthro/earlyprimates/early_2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku herikîna derdora Antarktîkê di navbera Antarktîka û Awistralyayê de çêbû ku şêwazên hewayê li ser asta gerdûnî guherandiye, ev hemî bûyer di navbera nîvê Eosenê û dawiya Eosenê de hat guhertin. Savana bê giya dest pê kiriye ku piraniya erdnîgariyê serdest dibe û memikdarên wekê ''Andrewsarchus'' rabûne ser xwe û bûne mezintirîn memikdarên nêçîrvan ên bejayî yên ku heta niha hatine zanîn û balînayên destpêkê yên wekê ''Basilosaurus'' kontrola deryayan girtine destê xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnh.org/explore/news-blogs/on-exhibit-posts/andrewsarchus-superb-skull-of-a-gigantic-beast |sernav=Andrewsarchus, "Superb Skull of a Gigantic Beast," Now on View in Whales Exhibit |malper=American Museum of Natural History |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190213003211/https://www.amnh.org/explore/news-blogs/on-exhibit-posts/andrewsarchus-superb-skull-of-a-gigantic-beast |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pêşveçûna giyayan guherînek berbiçav li dîmeneke erdê aniye û qadên vekirî nû ji bo memikdaran vekiriye. Giya di Mîosenê de dest bi berfirehbûnê kiriye û gelek memikdarên îro cara yekem di vê serdemê de xuya bûne. Ajalên mezin ên mîna ''Paraceratherium'' û ''Deinotherium'' ji bo serdestiya li ser erdên şîn pêş ketine. Pêşveçûna giyayê her wiha prîmatan ji daran aniye xwarê û pêşveçûna mirovan daye destpêkirin. Pisîkên mezin ên pêşîn jî di vê demê de pêş ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/the-worlds-first-big-cats-came-from-asia-not-africa-1463616060 |sernav=The world's first big cats came from Asia, not Africa |malper=Gizmodo |tarîx=2013-11-13 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en-US |paşnav=Dvorsky |pêşnav=George }}</ref> Ji ber lihevketina Afrîka û Ewropayê, Deryaya Tethîsê hatibû girtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamon |pêşnav=N. |paşnav2=Sepulchre |pêşnav2=P. |paşnav3=Lefebvre |pêşnav3=V. |paşnav4=Ramstein |pêşnav4=G. |tarîx=2013-11-28 |sernav=The role of eastern Tethys seaway closure in the Middle Miocene Climatic Transition (ca. 14 Ma) |url=https://cp.copernicus.org/articles/9/2687/2013/ |kovar=Climate of the Past |ziman=en |cild=9 |hejmar=6 |rr=2687–2702 |doi=10.5194/cp-9-2687-2013 |issn=1814-9324 }}</ref> Avabûna Panamayê dibe ku bûyera jeolojîk a herî girîng be ku di nav 60 milyon salên dawî de qewimiye. Sekinandina herikînên Atlantîk û Pasîfîkê bûye sedema çêbûna Herikîna Kendavê ku ev herikîn [[Ewropa]]yê germtir kiriye. Pira bejahî rê daye ajalên dûrî [[Amerîkaya başûr]] ku koçî [[Amerîkaya bakur]] bibin û di heman demê de rê daye ajalên Amerîkaya bakur jî derbase Amerîkaya başûr bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/4073/panama-isthmus-that-changed-the-world |sernav=Panama: Isthmus that Changed the World |malper=earthobservatory.nasa.gov |tarîx=2003-12-31 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Cureyên cûrbecûr ber bi başûr ve koç bûne ku ev yek bûye sedema hebûna lama, hirçê berçevdar, kînkajû û jaguar ên li Amerîkaya başûr. Sê milyon sal berê ji ber serdemên qeşayê ya guherînên dramatîk ên avhewayê nîşan daye û bi vê bûyerê re Serdema Pleyîstosenê destpêkiriye. Serdemên qeşayê li Çolên Afrîkayê bûye sedema pêşkevtin û berfirehbûna mirovê nûjen. Mîqdara mezin a avê ya di nav qeşayê de dimîne ku gelek çavkaniyên avê biçûk dibin û carinan jî winda bibin ku mînaka herî berbiçavê vê bûyerê windabûna Deryaya Bakur û Tengava Beringê bû. Gelek kes bawer dikin ku koçberiyeke mezin li Beringiayê çêbûye, ji ber vê yekê îro Hêştir (ku li Amerîkaya bakur pêş ketine û tinebûne), hesp (ku li Amerîkaya bakur pêş ketine û tinebûne), û xwemaliyên amerîkî hene. Dawiya Serdema Qeşayê ya Dawîn bi belavbûna mirovan û mirina girseyî ya megafaunaya Serdema Qeşayê re hevdem bû. === Pêşveçûna mirovan === Ajaleke biçûk ê afrîkî ku dişibûya mirovan li dora 6 milyon sal berê jiyaye ku ev ajalê dawî bû ku xizmên mirovên nûjen ê roja îro bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.timetree.org/ |sernav=TimeTree :: The Timescale of Life |malper=www.timetree.org |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en }}</ref> Tenê du şaxên dara wê ya malbatî neviyên vê ajalê sax mane. Di demek kurt de piştî veqetînê, ji ber sedemên ku hê jî ne diyar in, ajalên di yek şaxê de şiyana meşa ser pîyan pêş xistine. Mezinahiya mejî bi awayekê bilez zêde bûye û heta 2 milyon sal berê, yekem ajalên ku di bin cinsê homo de hatine kategorîzekirin derketine holê. Dema ku pêşveçûn di hemî şêweyên jiyanê de bi hevdemî berdewam kiriye, di heman demê de şaxê din bûye bav û kalên şempanzeyên asayî û bav û kalên bonoboyan.<ref name=":2" /> Şîyana kontrolkirina agir bi îhtimaleke mezin di ''Homo erectus'' (an ''Homo ergaster'') de dest pê kiriye dibe ku herî kêm 790.000 sal berê lê dibe ku heta 1.5 milyon sal berê jî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goren-Inbar |pêşnav=Naama |paşnav2=Alperson |pêşnav2=Nira |paşnav3=Kislev |pêşnav3=Mordechai E. |paşnav4=Simchoni |pêşnav4=Orit |paşnav5=Melamed |pêşnav5=Yoel |paşnav6=Ben-Nun |pêşnav6=Adi |paşnav7=Werker |pêşnav7=Ella |tarîx=2004-04-30 |sernav=Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya`aqov, Israel |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1095443 |kovar=Science |cild=304 |hejmar=5671 |rr=725–727 |doi=10.1126/science.1095443 }}</ref> Bikaranîn û vedîtina agirê kontrolkirî dibe ku ji ''Homo erectus'' jî wêdetir be. Dibe ku agir ji hêla homînînên Paleolîtîka Jêrîn (Oldowan) ê destpêkê ''Homo habilis'' an ''australopithecus''ên bihêz ên wekê ''Paranthropus'' ve hatibe bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Technology in World History: An Introduction |paşnav=McClellan |pêşnav=James Edward |weşanger=JHU Press |tarîx=2006-04-14 |isbn=978-0-8018-8360-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |paşnav2=Dorn |pêşnav2=Harold }}</ref> [[Wêne:Human evolution chart-en.svg|thumb|Li ser bingeha daneyên fosîlan ji nû ve avakirina dîroka mirovahiyê.]] Diyar kirina koka zimanan dijwar e ku ne diyar e ka ''Homo erectus'' dikaribû biaxivin an jî ev şiyan heta ''Homo sapiens'' dest pê nekiribû ne diyar e. Berî ku serê wan pir mezin bibe û nikaribe ji pelvisê derbas bibe, her ku mezinahiya mejî zêde dibe zarok zûtir ji dayik dibûne. Di encamê de wan plastîkbûnek mezintir nîşan dane ku bi vê awayê xwedî kapasîteyeke zêdetir a fêrbûnê bûn û pêwîstiya wan bi demek dirêjtir a girêdayîbûnê hebû. Serkevtinên civakî tevlihevtir bûne, ziman sofîstîketir bûye û amûr jî aloztir bûn. Ev yek alîkarî daye hevkarî û pêşveçûna rewşenbîrî ya zêdetir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A world history |url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 |paşnav=McNeill |pêşnav=William Hardy |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-511616-8 |çap=4 |cih=New York }}</ref> Tê bawerkirin ku mirovên nûjen (''Homo sapiens'') li dora 200.000 sal berê an jî zûtir li Afrîkayê derketine holê; fosîlên herî kevn dîroka wan vedigere dora 160.000 sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gibbons |pêşnav=Ann |tarîx=2003-06-13 |sernav=Oldest Members of Homo sapiens Discovered in Africa |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.300.5626.1641 |kovar=Science |cild=300 |hejmar=5626 |rr=1641–1641 |doi=10.1126/science.300.5626.1641 }}</ref> Yekem mirovên ku nîşanên ruhanîbûnê nîşan dane Neanderthal in (bi gelemperî wekê cureyek cuda ya bê neviyên sax têne dabeş kirin); pir caran bêyî nîşanek xwarin an amûran wan miriyên xwe veşartine. Lêbelê delîlên baweriyên sofîstîketir, wekî wêneyên şikeftên destpêkê yên Cro-Magnon (dibe ku bi girîngiya efsûnî an dînî bin) heta 32.000 sal berê xuya nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/chauvet-cave-ca-30000-b-c |sernav=Chauvet Cave (ca. 30,000 B.C.) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2002-10-01 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |ziman=en |paşnav=Clottes |pêşnav=Jean }}</ref> Cro-Magnonan her wiha peykerên kevirî yên wekê Venusa Willendorf li pêy xwe hiştiye dibe ku ew jî baweriya dînî nîşan didin. 11.000 sal berê ''Homo sapiens'' gihîştibû serê başûrê Amerîkaya Başûr ku ev parzemîna dawî ya bêmirov bû (ji xeynî Antarktîkayê ku heta sala 1820 {{pz}} nehatibû kişfkirin). Bikaranîna amûran û ragihandin berdewam baştir bûye û têkiliyên navkesî tevlihevtir bû. == Mijarên têkildar == * [[Dewrên erdnasiyî]] * [[Pangea]] * [[Lorentya]] * [[Rodînya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] [[Kategorî:Dîroka cîhanê]] [[Kategorî:Erd]] [[Kategorî:Jeolojiya tarîxî]] 4f4yeh184dig9m8b6sc1v724vylwv9e 0 309189 2083296 1942537 2026-08-02T22:26:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 5 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083296 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2025}} Li gorî fîlozofan du cureyên [[maf]]an hene û wan ji hev cuda dikin: '''mafên xwezayî''' û '''mafên qanûnî'''.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Natural Rights {{!}} History of Western Civilization II |url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/natural-rights/ |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2020 |malper=courses.lumenlearning.com |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201017195210/https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/natural-rights/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> * Mafên xwezayî ew in ku ne girêdayî qanûn an adetên çandek an hukûmetek taybetî ne, ji ber vê yekê ew ''gîştî'', ''[[fundamental rights|bingehîn]]'' û ''nalemirî'' ne (bi qanûnên mirovî nayên betalkirin, her çend mirov dikare bi kirinên xwe, wek binpêkirina mafên kesekî din, ji kêfa wan bêpar bimîne). [[Natural law|Qanûna xwezayî]] qanûna mafên xwezayî ye. * Mafên qanûnî ew in ku ji aliyê [[legal system|sîstemek qanûnî]] ve ji kesekî re têne dayîn (ew dikarin bêne guhertin, betalkirin û bi qanûnên mirovî bêne sînordarkirin). Têgeha [[positive law|qanûna pozîtîv]] bi têgeha mafên qanûnî ve girêdayî ye. Qanûna xwezayî yekem car di [[ancient Greek philosophy|felsefeya Yewnana kevn]] de xuya bû,<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Rommen |pêşnav1=Heinrich A. |paşnav2=Hanley |pêşnav2=Thomas R. |sernav=The Natural Law: A Study in Legal and Social Philosophy |sal=1998 |url=https://oll.libertyfund.org/title/hittinger-the-natural-law-a-study-in-legal-and-social-history-and-philosophy |roja-gihiştinê=7 adar 2022 |weşanger=Liberty Publishing |isbn=978-0865971615 |oclc=1004487064 |roja-arşîvê=7 adar 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220307143257/https://oll.libertyfund.org/title/hittinger-the-natural-law-a-study-in-legal-and-social-history-and-philosophy |rewşa-urlyê=zindî }}{{Google books|plainurl=|id=bWkpAQAAMAAJ}}</ref> û ji aliyê [[Roman philosopher|fîlozofê Romayî]] [[Cicero]] ve hat behskirin. Paşê di Încîlê de jî behsa wê hat kirin,<ref>{{bibleverse||Romans|2:14–15|KJV}}</ref> û di [[Middle Ages|Serdema Navîn]] de ji aliyê fîlozofên [[Catholic philosopher|katolîk]] ên wek [[Albert the Great]], şagirdê wî [[Thomas Aquinas]], û [[Jean Gerson]] di xebata wî ya sala 1402an de "''De Vita Spirituali Animae''" hat pêşxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grellard |pêşnav=Christophe |tarîx=2022-05-31 |sernav=Systèmes de pensées et de croyances médiévaux |url=https://journals.openedition.org/asr/4158 |kovar=École Pratique des Hautes Études. Section des Sciences Religieuses |cild=129 |ziman=fr |hejmar=129 |rr=383–400 |doi=10.4000/asr.4158 |issn=0183-7478 |doi-access=free }}</ref> Di [[Age of Enlightenment|Serdema Ronakbîriyê]] de, têgeha qanûnên xwezayî ji bo dijberîkirina [[divine right of kings|mafê xwedayî yê padîşahan]] hat bikaranîn, û bû alternatîfek ji bo damezrandina [[social contract|peymana civakî]], [[positive law|qanûna pozîtîf]], û hukûmetê – û bi vî awayî mafên qanûnî – di forma [[classical republicanism|komarparêziya klasîk]] de. Berevajî vê, têgeha mafên xwezayî ji aliyê hinan ve ji bo dijberîkirina rewayiya hemû damezrandinên bi vî rengî hat bikaranîn. Ramana [[human rights|mafên mirovan]] ji teoriyên mafên xwezayî derketiye.<ref name="Jones">Jones, Peter. ''Rights''. Palgrave Macmillan, 1994, pp. 72, 74.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Ew kesên ku cudahiyek di navbera mafên mirovan û mafên xwezayî de red dikin, mafên mirovan wek şûna wan dibînin ku ne girêdayî [[natural law|qanûna xwezayî]], [[natural theology|teolojiya xwezayî]], an [[Christianity|doktrîna teolojîk a Xiristiyanî]] ye.<ref name="Jones"/> Mafên xwezayî, bi taybetî, wekî tiştên ku ji desthilatdariya her hukûmetek an [[Intergovernmental organizations|rêxistinek navneteweyî]] re nayên redkirin têne dîtin. Daxuyaniya Gîştî ya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya sala 1948-an [[legal instrument|amûrek qanûnî]] ya girîng e ku têgehek mafên xwezayî di qanûna nerm a navneteweyî de dihewîne. Mafên xwezayî bi kevneşopî wek [[negative rights|mafên neyînî]] dihatin dîtin,<ref>Mînak, fermana "zirarê nede kesên din" tê gotin ku ji aliyê qanûna xwezayî ve rast e, lê heman tişt ji bo parastina li dijî zirarê ne rast e</ref> lê mafên mirovan mafên pozîtîf jî dihewînin.<ref>Bibîne James Nickel, [http://plato.stanford.edu/entries/rights-human/ Human Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805003237/https://plato.stanford.edu/entries/rights-human/ |date=5 August 2019 }}, 2010. Daxuyaniya ku "..hemû mafên mirovan mafên neyînî ne.." tê redkirin, ji ber vê yekê mafên mirovan mafên pozîtîf jî dihewînin.</ref> Tewra li ser têgeha mafên xwezayî ya mafên mirovan, her du têgeh dibe ku ne heman tişt bin. Têgeha mafên xwezayî bi gîştî nayê pejirandin, bi qismekî ji ber têkiliyên wê yên olî û nehevgirtina wê ya tê dîtin. Hin fîlozof dibêjin ku mafên xwezayî tune ne û mafên qanûnî tenê maf in; mînak, [[Jeremy Bentham]] mafên xwezayî wek "bêmaneyî ya sade" bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |sernav=human rights – Natural law transformed into natural rights |url=https://www.britannica.com/topic/human-rights/Natural-law-transformed-into-natural-rights |malper=Britannica |roja-gihiştinê=3 tebax 2022 |ziman=en |roja-arşîvê=3 tebax 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220803204417/https://www.britannica.com/topic/human-rights/Natural-law-transformed-into-natural-rights |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Iusnaturalism|Iusnaturalîzm]], bi taybetî, dibêje ku normên qanûnî zanîna gîştî ya mirovî dişopînin. Ji ber vê yekê, ew qanûnên ku li dijî zanîna gîştî ne wek neheq û ne rewa dibîne, lê hin iusnaturalîst dibe ku çavkaniya [[natural law|qanûna xwezayî]] bi [[Natural order (philosophy)|rêzek xwezayî]] ve girêbidin ne bi fermana xwedayî.<ref name="Vallejo2012">{{Jêder-kitêb |paşnav=Vallejo |pêşnav=Catalina |sernav=Plurality of Peaces in Legal Action: Analyzing Constitutional Objections to Military Services in Colombia |url=https://archive.org/details/pluralityofpeace0000vall |tarîx=2012 |weşanger=LIT Verlag |isbn=9783643902825 |cih=Berlin |rr=[https://archive.org/details/pluralityofpeace0000vall/page/62 62] }}</ref><ref name="Tella2010">{{Jêder-kitêb |paşnav=Tella |pêşnav=María José Falcon y |sernav=A Three-Dimensional Theory of Law |tarîx=2010 |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004179325 |cih=Leiden |rr=204, 326 }}</ref> == Dîrok == Ramana ku hin maf xwezayî an nalemirî ne, dîrokek heye ku bi kêmî ve digihîje [[Stoics|Stoîkan]] ên [[late Antiquity|Antîka Dereng]], di nav [[Thomism|qanûna Katolîk]] a destpêka [[Middle Ages|Serdema Navîn]] de,<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Tierney |pêşnav=Brian |sernav=The Idea of Natural Rights |weşanger=Eerdmans |sal=1997 }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> û bi [[Protestant Reformation|Reforma Protestan]] û [[Age of Enlightenment|Serdema Ronakbîriyê]] re heta îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Siedentop |pêşnav=Larry |sernav=Inventing the Individual: The Origins of Western Liberalism |weşanger=Belknap Press |sal=2014 }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Hebûna mafên xwezayî ji aliyê kesên cuda ve li ser bingehên cuda, wek ramana felsefî ya ''[[A priori and a posteriori|a priori]]'' an prensîbên olî, hatiye pejirandin. Mînak, [[Immanuel Kant]] îdia kir ku mafên xwezayî tenê bi aqil hatine derxistin. Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî, di vê navberê de, li ser "[[self-evident|rastiya xwe eşkere]]" ye ku "hemû mirov ... ji aliyê Afirînerê xwe ve bi hin mafên nalemirî hatine xwedîkirin".<ref name="us-doi">{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/declaration_transcript.html |sernav=America's Founding Documents |National Archives |malper=Archives.gov |tarîx=12 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=10 adar 2017 |roja-arşîvê=12 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161012033301/http://www.archives.gov/exhibits/charters/declaration_transcript.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Bi heman awayî, fîlozof û siyasetmedarên cuda lîsteyên cuda yên mafên ku ew bawer dikin xwezayî ne, çêkirine; hema hema hemûyan mafê jiyanê û [[liberty|azadiyê]] wek du pêşîniyên herî bilind di nav xwe de digirin. [[H. L. A. Hart]] argûman kir ku ger mafek hebe, divê mafê azadiyê hebe, ji ber ku hemû yên din girêdayî vê yekê ne. [[T. H. Green]] argûman kir ku "ger tiştek wek maf hebe, wê demê divê mafê jiyanê û azadiyê, an, bi awayekî rasttir, jiyana azad hebe."<ref>Green, T.H. (1883). ''Lectures on the Principles of Political Obligation'', p. 114.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> [[John Locke]] bal kişand ser "jiyan, azadî û milk" wek yên sereke. Lê belê, tevî parastina bi bandor a Locke ya [[right of revolution|mafê şoreşê]], [[Thomas Jefferson]] di Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de "[[Life, Liberty and the pursuit of Happiness|şopandina bextewariyê]]" li şûna "milk" danî.<ref>{{Jêder-malper |sernav=American Enlightenment Thought {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/amer-enl/ |roja-gihiştinê=19 gulan 2021 |roja-arşîvê=3 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210503070123/https://iep.utm.edu/amer-enl/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> === Kevn === [[Stephen Kinzer]], rojnamevanekî pispor ê ''The New York Times'' û nivîskarê pirtûka ''All The Shah's Men'', di pirtûkê de dinivîse:<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kinzer |pêşnav1=Stephen |sernav=All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror |url=https://archive.org/details/allshahsmenameri00kinz |sal=2004 |weşanger=Wiley |isbn=978-0470581032 }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}</ref> 40 Prensîbên Sereke yên [[Epicureans|Epîkûrîyan]] fêr kirin ku "ji bo bidestxistina parastinê ji mirovên din, her amûrek ji bo gihîştina vê armancê tiştekî xwezayî ye" (PD 6). Wan bawerî bi exlaqek peymanî dikir ku mirov li hev dikin ku zirarê nede an neyê zirarkirin, û qanûnên ku peymanên wan birêve dibin ne yekcar in (PD 33), lê divê bi guhertinên rewşê re biguherin (PD 37–38). Doktrînên Epîkûrî diyar dikin ku mirov di rewşa xwe ya xwezayî de xwedî serweriya kesane ne û divê razîbûna xwe ji qanûnên ku wan birêve dibin bidin, û ev razîbûn (û qanûn) dema ku rewş diguhere dikare ji nû ve bê nirxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://epicurus.net/en/principal.html |sernav=Principle Doctrines |malper=epicurus.net |roja-gihiştinê=27 hezîran 2019 |roja-arşîvê=27 hezîran 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190627190254/http://epicurus.net/en/principal.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Stoics|Stoîk]] bawer dikirin ku kes bi xwezayî kole nînin; kolebûn rewşek derveyî bû ku li hember azadiya hundirîn a giyanê (''[[sui juris]]'') dihat danîn. [[Seneca the Younger]] nivîsî: Ji bo pêşveçûna ramana mafên xwezayî, derketina ramana wekheviya xwezayî ya mirovî girîng bû. Wekî ku dîroknas A.J. Carlyle destnîşan dike: "Di teoriya siyasî de guhertinek wusa bi temamî şaşker tune ye ku ji teoriya Arîstoteles ber bi nêrîna felsefî ya paşîn ve ku ji aliyê [[Cicero]] û Seneca ve tê temsîlkirin. ... Em difikirin ku ev bi awayekî çêtir ji teoriya wekheviya xwezaya mirovî ve nayê nîşandan."<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Carlyle |pêşnav=A.J. |sernav=A History of Medieval Political Theory in the West |sal=1903 |cih=Edinburgh |cild=1 |rr=8, 9 }}</ref> Charles H. McIlwain bi heman awayî dibêje ku "ramana wekheviya mirovan tevkariya herî kûr a Stoîkan di ramana siyasî de ye" û ku "bandora wê ya herî mezin di guhertina têgeha qanûnê de ye ku bi qismekî jê derketiye."<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=McIlwain |pêşnav=Charles H. |sernav=The Growth of Political Thought in the West: From the Greeks to the End of the Middle Ages |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.6570 |sal=1932 |cih=New York |rr=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.6570/page/n347 114]–115 }}</ref> Cicero di [[De Legibus]] de argûman dike ku "em ji bo edaletê ji dayik bûne, û maf ne li ser nerînan, lê li ser xwezayê ye."<ref>Cicero, ''De Legibus'' (Keyes translation), book 1, section 28.</ref> === Modern === Yek ji ramanwerên rojavayî yên yekem ku ramana nûjen a mafên xwezayî pêşve bir teologê Fransî [[Jean Gerson]] bû, ku teza wî ya sala 1402-an ''De Vita Spirituali Animae'' wek yek ji yekem hewldanên ji bo pêşxistina tiştê ku dê wek teoriya mafên xwezayî ya nûjen bê navkirin tê hesibandin.<ref>Tuck, Richard. ''Philosophy and Government 1572–1651'' (1993), pp. 25–27. {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> [[Polish–Lithuanian union|Yekîtiya Polonya-Lîtvanya]] di [[Council of Constance]] (1414–1418) de dozek mafên xwezayî pêşkêş kir, bi rêberiya [[Paulus Vladimiri]], rektorê [[Jagiellonian University]]. Wî rewayiya [[State of the Teutonic Order|Ordara Teutonîk]] a [[Lithuanian Crusade|şerê li dijî Lîtvanyayê]] bi pirs kir, argûman kir ku Ordar tenê dikare şerekî parastinê bike ger pûtperestan mafên xwezayî yên Xiristiyanan binpê bikin. Vladimiri herwiha destnîşan kir ku pûtperest xwedî maf bûn ku diviyabû bêne rêzgirtin, û ne Papa ne jî [[Holy Roman Emperor|Împeratorê Romaya Pîroz]] desthilatdariya binpêkirina wan tune bû. Lîtvanyayan jî komek nûnerên Samogîtî anîn da ku li ser hovîtiyên Ordarê şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |pêşnav=Eric |paşnav=Christiansen |sernav=The Northern Crusades |weşanger=Penguin Books |sal=1997 |çap=2 |isbn=0-14-026653-4 |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/northerncrusades00eric/page/231 |rûpel=231 }}</ref> Doktrîna Stoîk ku "beşa hundir nikare bê teslimî kolebûnê" <ref>Davis, David Brion (1966). ''The Problem of Slavery in Western Culture.'' Cornell University Press, p. 77. {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> sedsalan şûnde di doktrîna [[Protestant Reformation|Reformasyonê]] ya azadiya wijdanê de ji nû ve derket. Di sala 1523-an de, [[Martin Luther]] nivîsî: Fîlozofê Îngilîz ê sedsala 17-an [[John Locke]] di xebata xwe de mafên xwezayî nîqaş kir, wan wek "jiyan, azadî, û milk (mal)" nas kir, û argûman kir ku ev [[fundamental rights|mafên bingehîn]] di [[social contract|peymana civakî]] de nayên teslîmkirin. Parastina mafên xwezayî yên jiyan, azadî, û milk wek sedemek ji bo serhildana koloniyên Amerîkî hat dîtin. Wekî ku [[George Mason]] di pêşnûmeya xwe ya ji bo ''[[Virginia Declaration of Rights]]'' de got, "hemû mirov bi wekhevî azad ji dayik bûne", û "hin mafên xwezayî yên xwedî ne, ku ew nikarin, bi ti peymanekê, neviyên xwe ji wan bêpar bikin."<ref>Maier, Pauline (1983). ''American Scripture: Making the Declaration of Independence.'' New York: [[Alfred A. Knopf]], 1993, p. 134.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Îngilîzekî din ê sedsala 17-an, [[John Lilburne]] (bi navê ''Freeborn John'' tê zanîn), ku bi monarşiya [[Charles I of England|Padîşah Charles I]] û dîktatoriya leşkerî ya [[Oliver Cromwell]] re ket nakokiyê, ji bo mafên bingehîn ên mirovî yên wekhev ên ku wî wek "''[[freeborn]] maf''" binav kir argûman kir, ku wî wek mafên ku her mirov bi wan ji dayik bûye, li hember mafên ku ji aliyê hukûmetê an qanûna mirovî ve têne dayîn, pênase kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2021}} Cudahiya di navbera mafên veguhestî û nalemirî ji aliyê [[Francis Hutcheson (philosopher)|Francis Hutcheson]] ve hat destnîşankirin. Di ''Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue'' (1725) de, Hutcheson Daxuyaniya Serxwebûnê pêşbînî kir, got: "Her ku êrîşek li ser mafên nalemirî bê kirin, divê mafek bêkêmasî, an derveyî, ji bo berxwedanê derkeve. ... Mafên nalemirî di hemû hukûmetan de sînorên bingehîn in." Lê belê, Hutcheson li ser têgeha xwe ya mafên nalemirî sînorên zelal danî, diyar kir ku "ne mafek, ne jî sînorek mafê ku bi qenciya giştî ya herî mezin re ne lihevhatî be, tune ye."<ref>Hutcheson, Francis (2004), ''An Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue in Two Treatises'' (Indianapolis), pp. 192, 193.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Hutcheson ev ramana mafên nalemirî di ''A System of Moral Philosophy'' (1755) de, li ser prensîba [[Protestant Reformation|Reformasyonê]] ya azadiya wijdanê, bêtir vekir. Mirov bi rastî nikaribû kapasîteya dadweriya taybet (mînak, li ser pirsên olî) dev jê berde, bêyî ku peymanên derveyî an sondên ji bo desthilatdarên olî an laîk hebin, ji ber vê yekê ev maf "nalemirî" ye. Hutcheson nivîsî: "Ji ber vê yekê tu kes bi rastî nikare raman, dadwerî, û hestên xwe yên hundirîn, li gorî dilê kesekî din biguherîne; ne jî ew dikare ji bo qenciyekê bibe sedem ku ew tiştekî li dijî dilê xwe bipejirîne. Mafê dadweriya taybet ji ber vê yekê nalemirî ye."<ref>Hutcheson, Francis. ''A System of Moral Philosophy''. London, 1755, pp. 261–262.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Di [[Age of Enlightenment|Ronakbîriya Alman]] de, [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] vê argûmana nalemirî bi awayekî pir pêşkeftî derman kir. Mîna Hutcheson, Hegel teoriya mafên nalemirî li ser nevegûhastina de facto ya wan aliyên kesayetiyê yên ku mirovan ji tiştan cuda dikin, ava kir. Tişt, mîna parçeyek milk, bi rastî dikare ji kesekî bo kesekî din bê veguhestin. Li gorî Hegel, heman tişt ji bo wan aliyên ku mirov dikin kes nayê sepandin: Di nîqaşa teoriya [[social contract|peymana civakî]] de, "mafên nalemirî" wek ew mafên ku welatî nikaribûn ji serwer re teslîm bikin hatin gotin. Tê fikirîn ku mafên bi vî rengî ''mafên xwezayî'' bûn, ji qanûna pozîtîf serbixwe bûn. Hin teorîsyenên peymana civakî, lê belê, argûman kirin ku di [[state of nature|rewşa xwezayî]] de tenê yên herî bihêz dikaribûn ji mafên xwe sûd werbigirin. Ji ber vê yekê, mirov peymanek civakî ya nepenî çêdikin, mafên xwe yên xwezayî ji desthilatdariyê re vediguhezînin da ku mirovan ji binpêkirinê biparêzin, û ji wê şûnde di bin mafên qanûnî yên wê desthilatdariyê de dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2021}} Gelek parêznameyên dîrokî yên kolebûnê û hukûmeta neazad li ser peymanên eşkere an nepenî yên bo veguhestina her "mafên xwezayî" yên azadî û xwe-birêvebirinê bûn.<ref>Philmore, J. 1982. "The Libertarian Case for Slavery: A Note on Nozick". ''Philosophical Forum''. XIV (Fall 1982): 43–58.</ref> Argûmanên de facto yên nalemirî yên Hutcheson û pêşiyên wî bingeh dan tevgera [[Abolitionism|antî-kolebûnê]] ku ne tenê li dijî kolebûna neçarî, lê li dijî her forma peymanî ya eşkere an nepenî ya kolebûnê argûman bike. Her peymanek ku hewl dida bi qanûnî mafek bi vî rengî veguhezîne, bi xwezayî ne derbasdar bû. Bi heman awayî, argûman ji aliyê tevgera [[democratic movement|demokratîk]] ve hat bikaranîn da ku li dijî her peymanên civakî yên eşkere an nepenî yên bindestiyê (''pactum subjectionis'') argûman bike ku tê de gelê bi awayekî gumanbar mafê xwe yê xwe-birêvebirinê ji serwer re veguhezîne, mînak, di ''[[Leviathan (Hobbes book)|Leviathan]]'' a [[Thomas Hobbes]] de. Li gorî [[Ernst Cassirer]], Van mijaran di nîqaşa serxwebûna Amerîkî de li hev kom bûn. Dema ku Jefferson Daxuyaniya Serxwebûnê dinivîsî, nekonformîstê Welsh [[Richard Price]] piştgirî da îdiaya kolonîstan ku [[George III of the United Kingdom|Padîşah George III]] "hewl dide ku wan ji wê azadiyê bêpar bike ku her endamê civakê û hemû civakên sivîl xwedî mafekî xwezayî û nalemirî ne."<ref name="Price">Price, Richard (1979). ''Observations on the Nature of Civil Liberty''. 1776, Part I. Reprinted in: Peach, Bernard, (Ed.) ''Richard Price and the Ethical Foundations of the American Revolution''. [[Duke University]] Press. {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref>{{rp|67}} Price dîsa argûman li ser bingeha de facto ya nalemirî ya "wê prensîba spontanî an xwe-birêvebirinê ku me dike nûner an jî me dide ser destên me li ser kirinên me, wan bi rastî yên me dike, û ne encamên xebata sedemek biyanî" ava kir.<ref name="Price" />{{rp|67–68}} Her peymanek civakî an kompaktê ku bi gumanî van mafan veguhezîne dê ne girêdayî û vala be, Price nivîsî: Price nerazîbûnek wusa mezin rakir ku di sala 1777-an de wî traktorek din nivîsî ku helwesta wî zelal kir û dîsa bingeha de facto ya argûmanê dubare kir ku "azadiya mirovan wek nûner ew hêza xwe-birêvebirinê ye ku hemû nûner, wek wusa, xwedî ne."<ref>Price, Richard (1979). ''Additional Observations on the Nature and Value of Civil Liberty.'' Reprinted in: Peach, Bernard, (Ed.) ''Richard Price and the Ethical Foundations of the American Revolution''. Duke University Press, p. 136.{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Di ''Intellectual Origins of American Radicalism'' de, [[Staughton Lynd]] ev mijar li hev kom kirin û wan bi nîqaşa kolebûnê ve girêdan: Di vê navberê de, li Amerîkayê, [[Thomas Jefferson]] "cudakariya xwe ya mafan di nav veguhestî û nalemirî de ji Hutcheson girt, ku cudahî populer û girîng kir",<ref>Wills, Gary (1979). ''Inventing America''. New York: [[Random House|Vintage Books]], p. 213{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> û di Daxuyaniya Serxwebûnê ya 1776-an de, bi navdarî ev yek kurt kir: Di sedsala 19-an de, [[Abolitionism in the United States|tevgera ji bo rakirina kolebûnê]] vê beşê wek prensîpek destûrî girt, her çend [[Constitution of the United States|Destûra Dewletên Yekbûyî]] [[Slavery in the United States|saziya kolebûnê]] nas kir û parast. Wek parêzerekî, [[Chief Justice of the United States|Serdadwerê Pêşerojê]] [[Salmon P. Chase]] di doza [[John Van Zandt]], ku bi binpêkirina [[Fugitive Slave Act|Qanûna Koleya Revî]] hatibû tawanbarkirin, li ber Dadgeha Bilind argûman kir: Têgeha mafên nalemirî ji aliyê [[Jeremy Bentham]] û [[Edmund Burke]] ve wek bêbingeh hat rexnekirin. Bentham û Burke îdia kirin ku maf ji kirinên hukûmetê derdikevin, an ji kevneşopiyê pêşve diçin, û ne yek ji van dikare tiştekî nalemirî peyda bike. (Binêre rexneya Bentham ya "Doktrîna Mafên Nalemirî, Xwezayî", û ''[[Reflections on the Revolution in France]]'' a Burke). Bi berevajî nêrînên Burke û Bentham, zanyar û dadwerê [[Patriot (American Revolution)|Patrîot]] [[James Wilson (Founding Father)|James Wilson]] nêrîna Burke wek "zordarî" rexne kir.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Wilson |pêşnav=James |lînka-edîtor1=Robert G. McCloskey |edîtor=Robert Green McCloskey |sernav=The Works of James Wilson |weşanger=Harvard University Press |cih=Cambridge, MA |cild=2 |rr=586–589 }}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Îmzakerên Daxuyaniya Serxwebûnê wek "rastiyek xwe eşkere" dîtin ku hemû mirov "ji aliyê Afirînerê xwe ve bi hin mafên nalemirî hatine xwedîkirin". Di ''[[The Social Contract]]'' de, [[Jean-Jacques Rousseau]] îdia dike ku hebûna mafên nalemirî ji bo hebûna destûrek an komek qanûn û mafan ne hewce ye. Ev ramana [[social contract|peymana civakî]]{{spaced ndash}}ku maf û berpirsiyarî ji peymanek razî ya di navbera hukûmet û gel de derdikevin{{spaced ndash}}alternatîfa herî berfireh e. Yek rexneya teoriya mafên xwezayî ev e ku mirov nikare norman ji rastiyan derxîne.<ref name="Finnis">{{Jêder-kitêb |sernav=Natural Law & Natural Rights |url=https://archive.org/details/naturallawnatura00finn_556 |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Oxford University Press |nivîskar=Finnis, John |sal=2011 |cih=Oxford |rr=[https://archive.org/details/naturallawnatura00finn_556/page/n39 23]–58 }}</ref> Ev îtîraz bi awayên cuda wek [[is-ought problem|pirsgirêka divê-ê]], [[naturalistic fallacy|xeletiya xwezayî]], an [[appeal to nature|bangewaziya xwezayê]] tê îfadekirin. [[G.E. Moore]], mînak, got ku [[ethical naturalism|exlaqê xwezayî]] dikeve bin xeletiya xwezayî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2013}} Hin parêzvanên teoriya mafên xwezayî, lê belê, bersiv didin ku têgeha "xwezayî" di "mafên xwezayî" de li hember "çêkirî" tê berevajîkirin, ne ku behsa [[nature|xwezayê]] bike. [[John Finnis]], mînak, dibêje ku [[natural law|qanûna xwezayî]] û mafên xwezayî ji prensîbên xwe eşkere, ne ji prensîbên spekulatif an rastiyan, têne derxistin.<ref name="Finnis" /> Herwiha nîqaş heye ka hemû maf xwezayî ne an qanûnî ne. Serokê çarem ê Dewletên Yekbûyî [[James Madison]], dema ku nûnertiya Virginia di Meclisa Nûneran de dikir, bawer dikir ku hin maf, wek [[trial by jury|dadgehkirina bi jurî]], [[social rights|mafên civakî]] ne, ne ji [[natural law|qanûna xwezayî]] ne jî ji [[positive law|qanûna pozîtîf]] (ku bingeha mafên xwezayî û qanûnî ne) lê ji [[social contract|peymana civakî]] ya ku hukûmet desthilatdariya xwe jê digire, derdikevin.<ref>Introduction of the Bill of Rights in Congress, 1789 Jun 8, 21 Jul, 13, 18–19 August; Annals 1:424–450, 661–665, 707–717, 757–759, 766.</ref> ==== Thomas Hobbes ==== {{Gotara bingehîn|Thomas Hobbes}} [[Wêne:Thomas Hobbes (portrait).jpg|upright=0.7|thumb|rast|[[Thomas Hobbes]]]] Thomas Hobbes (1588–1679) di felsefeya xwe ya exlaqî û [[political philosophy|siyasî]] de nîqaşek li ser mafên xwezayî kir. Têgeha Hobbes a mafên xwezayî ji têgeha wî ya mirov di "rewşa xwezayî" de derket. Ji ber vê yekê wî argûman kir ku mafê xwezayî (mirovî) yê bingehîn ev bû ku "hêza xwe, wek ku ew bixwaze, ji bo parastina xwezaya xwe; yanî, jiyana xwe; û bi vî awayî, kirina her tiştê ku di dadwerî û aqilê wî de, ew ê wek amûra herî guncav bibîne." ([[Leviathan (Hobbes book)|''Leviathan'']]. 1, XIV) Hobbes bi tundî ev "azadiya xwezayî" ji "qanûnên xwezayî" cuda kir, ku bi giştî wek "fermanek, an qaîdeyek giştî, ku bi aqil hatiye dîtin, ku mirov jê tê qedexekirin ku tiştekî ku jiyana wî xera dike, an rêyên parastina jiyana wî jê digire, bike; û tiştekî ku ew difikire ku dikare jiyana wî herî baş biparêze, nehêle." ([[Leviathan (Hobbes book)|''Leviathan'']]. 1, XIV) Di rewşa xwe ya xwezayî de, li gorî Hobbes, jiyana mirov bi temamî ji azadiyan pêk dihat û qet ji qanûnan pêk nehat – "Ji vê yekê tê ku di rewşek wusa de, her mirov mafê her tiştî heye; tewra li ser laşê yekî din. Û ji ber vê yekê, heta ku ev mafê xwezayî yê her mirovî ji her tiştî re berdewam bike, tu ewlehî ji tu mirovî re tune... ku dema ku xwezayê bi gelemperî destûr dide mirovan bijîn, bijî." ([[Leviathan (Hobbes book)|''Leviathan'']]. 1, XIV) Ev yek bêguman dê bibe sedema rewşek ku wek "[[bellum omnium contra omnes|şerê hemûyan li dijî hemûyan]]" tê zanîn, ku tê de mirovên din dikujin, didizin û kole dikin da ku bijîn, û ji ber xwesteka xwe ya xwezayî ji bo "qezenc", "ewlehî" û "navûdeng". Hobbes argûman kir ku ev cîhana kaosê ya ku ji mafên bêsînor hatî afirandin pir nexwestî bû, ji ber ku ew ê bibe sedem ku jiyana mirov "tenê, belengaz, pîs, hov, û kurt" be. Ji ber vê yekê, ger mirov bixwazin bi aşîtî bijîn, divê ew piraniya mafên xwe yên xwezayî dev jê bikin û erkên exlaqî çêbikin da ku civakek siyasî û [[civil society|sivîl]] ava bikin. Ev yek yek ji yekem formulasyonên teoriya hukûmetê ye ku wek [[social contract|peymana civakî]] tê zanîn. Hobbes li dijî hewldana derxistina mafan ji "[[natural law|qanûna xwezayî]]" derket, argûman kir ku qanûn ("lex") û maf ("jus") her çend bi gelemperî tevlîhev bibin, berevajî hev in, ku qanûn behsa erkên, lê maf behsa nebûna erkên dike. Ji ber ku bi xwezaya me (mirovî), em hewl didin ku qenciya xwe herî zêde bikin, maf ji qanûnê, xwezayî an sazûmanî, pêşdetir in, û mirov dê qanûnên xwezayê bişopînin bêyî ku yekem car di bin desthilatdariya serwer de bin, bêyî ku hemû ramanên [[Ethics|rast û xelet]] bêwate ne – "Ji ber vê yekê berî ku navên Rast û Neheq cihê xwe bigirin, divê hêzek zordar hebe, ku mirovan bi wekhevî neçar bike ku peymanên xwe bi cih bînin..., da ku milkê ku mirov bi peymana hevbeş bidest dixin, baş bike, ku ew mafê gîştî yê ku ew dev jê berdidin: û berî damezrandina Komonweltê tu hêzek wusa tune." ([[Leviathan (Hobbes book)|''Leviathan'']]''. 1, XV) Ev yek ji teoriyên qanûna xwezayî ya serdema navîn, ku pêşî li erkên li ser mafan dida, cûdahiyek girîng nîşan da. ==== John Locke ==== {{Gotara bingehîn|John Locke}} [[Wêne:John Locke by Herman Verelst.jpg|upright=0.7|thumb|rast|[[John Locke]], ''"Jiyan, [[Liberty|Azadî]], [[Estate (law)|Milk]]'' ([[property]])"]] John Locke (1632–1704) fîlozofekî rojavayî yê navdar bû ku maf wek xwezayî û nalemirî têgihîşt. Mîna Hobbes, Locke bawerî bi mafekî xwezayî yê jiyan, [[liberty|azadî]], û [[property|milk]] dikir. Carekê aqilmendiya gelemperî bû ku Locke bi nivîsarên xwe yên mafên xwezayî bandorek mezin li [[American Revolution|Şoreşa Amerîkî]] kir, lê ev îdîa di dehsalên dawî de bûye mijara nîqaşek dirêj. Mînak, dîroknas Ray Forrest Harvey diyar kir ku Jefferson û Locke di felsefeya xwe ya siyasî de li "du polên berevajî" bûn, wek ku ji bikaranîna Jefferson a biwêja "şopandina bextewariyê" li şûna "milk" di Daxuyaniya Serxwebûnê de xuya dike.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Harvey |pêşnav=Ray Forrest |sernav=Jean Jacques Burlamaqui: A Liberal Tradition in American Constitutionalism |url=https://archive.org/details/jeanjacquesburla0000rayf |sal=1937 |cih=Chapel Hill, NC |rûpel=[https://archive.org/details/jeanjacquesburla0000rayf/page/120 120] }}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Nêzîktir, dîroknasê qanûnî yê navdar<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Reid |pêşnav1=J.P. |paşnav2=Hartog |pêşnav2=H. |paşnav3=Bakken |pêşnav3=G.M. |paşnav4=Nelson |pêşnav4=W.E. |paşnav5=Bernstein |pêşnav5=R.B. |paşnav6=Benedict |pêşnav6=M.L. |paşnav7=Kern |pêşnav7=B.W. |paşnav8=Flaherty |pêşnav8=M.S. |paşnav9=Fritz |pêşnav9=C.G. |paşnav10=Kalman |pêşnav10=L. |sernav=Law as Culture and Culture as Law: Essays in Honor of John Phillip Reid |weşanger=Madison House Publishers |sal=2000 | isbn=978-0945612742 | url=https://books.google.com/books?id=IR3HlZ9IQuEC }}</ref> John Phillip Reid rexne li zanyarên hevdem kir ji ber "baldariya wan a xelet li ser John Locke", argûman kir ku rêberên şoreşger ên Amerîkî Locke wek şîrovekerê prensîbên destûrî yên sazkirî dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Reid |pêşnav=John Phillip |sernav=Constitutional History of the American Revolution: The Authority To Tax |url=https://archive.org/details/constitutionalhi00reid |gihiştina-urlyê=registration |sal=1987 |cih=Madison, Wis. |rr=[https://archive.org/details/constitutionalhi00reid/page/135 135]–136 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Reid |pêşnav=John Phillip |sernav=Constitutional History of the American Revolution: The Authority of Rights |url=https://archive.org/details/constitutionalhi00reid |gihiştina-urlyê=registration |sal=1986 |cih=Madison, Wis. |rr=[https://archive.org/details/constitutionalhi00reid/page/132 132]–133 }}</ref> [[Thomas Pangle]] bandora Locke li ser Damezrandinê parast, îdîa kir ku dîroknasên ku berevajî vê dibêjin an alternatîfa komarparêziya klasîk a ku dibêjin rêberên şoreşger lê girêdayî bûn xelet temsîl dikin, Locke fêm nakin, an jî behsa kesekî din dikin ku bi awayekî biryardar ji Locke bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Pangle |pêşnav=Thomas L. |lînka-nivîskar=Thomas Pangle |sernav=The Spirit of Modern Republicanism: The Moral Vision of the American Founders and the Philosophy of Locke |url=https://archive.org/details/spiritofmodernre0000pang |sal=1988 |cih=Chicago |weşanger=University of Chicago Press }}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Ev helwest ji aliyê [[Michael Zuckert]] ve jî hatiye piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Zuckert |pêşnav=Michael P. |sernav=The Natural Rights Republic: Studies in the Foundation of the American Political Tradition |url=https://archive.org/details/naturalrightsrep0000mich_t5o8 |sal=1996 |cih=South Bend, IN |weşanger=University of Notre Dame Press }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Zuckert |pêşnav=Michael P. |sernav=Natural Rights and the New Republicanism |sal=1998 |cih=Princeton |weşanger=Princeton University Press }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Zuckert |pêşnav=Michael P. |sernav=Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy |sal=2002 |cih=Lawrence |weşanger=University Press of Kansas }}{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Li gorî Locke, sê mafên xwezayî hene: * Jiyan: her kes mafdar e ku bijî.<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Kunze |pêşnav1=Fred |sernav=A Biography of John Locke |url=http://www.let.rug.nl/usa/biographies/john-locke/ |malper=American History from revolution to reconstruction and beyond |weşanger=GMW – University of Groningen |roja-gihiştinê=20 tîrmeh 2015 |roja-arşîvê=14 sibat 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190214002948/http://www.let.rug.nl/usa/biographies/john-locke/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> * Azadî: her kes mafdar e ku her tiştê ku bixwaze bike heta ku ew bi mafê yekem re neyê nakokî. * Milk: her kes mafdar e ku hemû tiştên ku ew diafirîne an bi diyariyê an bazirganiyê bidest dixe xwedî bike heta ku ew bi du mafên yekem re neyê nakokî. Di pêşxistina têgeha xwe ya mafên xwezayî de, Locke ji raporên li ser civaka di nav [[Indigenous peoples of the Americas|Mirovên Xwecihî yên Amerîkayê]] de bandor bû, ku wî wek gelên xwezayî yên ku di "rewşa azadiyê" û azadiya bêkêmasî de dijiyan, lê "ne rewşa bêqanûnî" dihesiband.<ref>John Locke, ''Two Treatises of Government – Of Civil Government'', Bk.2, Chap 2, "On The State of Nature", §4,6,14, Chap 5, "Of Property", §26 (London : Whitmore & Fenn) 1821 pp. 189, 191, 199, 209.</ref> Ev yek jî têgeha wî ya [[social contract|peymana civakî]] agahdar kir. Her çend ew bi eşkereyî vê yekê negotibe, helwesta wî diyar dike ku tewra bi taybetmendiyên me yên yekta jî divê em ji cîran an hukimdarên xwe cuda neyên derman kirin. "Locke argûman dike ku tu taybetmendiyek xwezayî ya têr tune ku yek kes ji yekî din cuda bike... bê guman gelek cudahiyên xwezayî di navbera me de hene" (Haworth 103).<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Haworth |pêşnav1=Alan |sernav=Understanding the Political Philosophers From Ancient to Modern Times |tarîx=2014 |weşanger=Taylor and Francis }}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Tiştê ku Haworth ji Locke digire ev e ku John Locke bi piştgirîkirina wekheviya di civakê de mijûl bû, her kes wek wekhev derman kir. Lê belê ew bi felsefeya xwe cudahiyên me ronî dike ku em hemû yekta û ji bo civakê girîng in. Di felsefeya wî de tê destnîşankirin ku hukûmeta îdeal divê her kesî biparêze, û maf û azadiyê ji her kesî re peyda bike, ji ber ku em hemû ji bo civakê girîng in. Ramanên wî paşê di tevgerên ji bo azadiya ji Brîtanyayê de, ku hukûmeta me afirand, hatin pêşxistin. Lê belê, ramana wî ya nepenî ya azadiya ji bo hemûyan bi giranî di çanda me ya îro de tê sepandin. Destpêk bi tevgera mafên sivîl, û berdewamkirina bi mafên jinan, bangewaziya Locke ji bo hukûmetek adil wek bandora di van tevgiran de tê dîtin. Ramanên wî bi gelemperî tenê wek bingeha demokrasiya nûjen têne dîtin; lê belê, ne nerast e ku Locke bi çalakvaniya civakî ya di dîroka Amerîkayê de were kredîkirin. Bi damezrandina vê hesta azadiya ji bo hemûyan, Locke bingeha wekheviya ku îro heye danî. Tevî bikaranîna xelet a felsefeya wî di demokrasiya Amerîkî ya destpêkê de. Tevgera Mafên Sivîl û tevgera mafên jinan her duyan jî rewşa demokrasiya Amerîkî di dema dijberiya xwe ya li hember nêrîna hukûmetê ya li ser wekheviyê de destnîşan kirin. Ji bo wan eşkere bû ku dema sêwiranerên demokrasiyê gotin hemû, wan mebest hemû mirov in ku divê ew mafên xwezayî yên ku John Locke ew qas bi qîmet digirt bistînin. "rewşek jî ya wekheviyê, ku tê de hemû hêz û dadwerî hevbeş e, kesek ji yekî din zêdetir tune" (Locke II,4).<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Locke |pêşnav1=John |sernav=Two Treaties of Government |tarîx=1999 |weşanger=Cambridge University Press }}</ref> Locke di kaxezên xwe yên li ser felsefeya xwezayî de bi eşkere diyar dike ku ew hukûmetek dixwaze ku hemû di azadiyan de wekhev bêne derman kirin. "Nêrînên Locke yên li ser toleransê ji bo wê demê pir pêşkeftî bûn" (Connolly).<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Connolly |pêşnav1=Jacob |sernav=John Locke |url=https://iep.utm.edu/locke/#SH4c |weşanger=Internet Encyclopedia of Philosophy |roja-gihiştinê=27 sibat 2022 |roja-arşîvê=27 sibat 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220227193735/https://iep.utm.edu/locke/#SH4c |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Nivîskarên wek Jacob Connolly piştrast dikin ku ji bo wan Locke bi van ramanên pêşkeftî pir li pêşiya dema xwe bû. Ev yek e ku ramana wî bi rewşa me ya niha ya demokrasiyê re, ku em hewl didin ku her kes di hukûmetê de xwedî gotin be, û her kes şansê jiyanek baş hebe, li hev dike. Bêyî ferqkirina nijad, zayend, an rewşa civakî, destpêk bi Locke eşkere bû ku ne tenê divê hukûmet mafan peyda bike, lê mafan ji her kesî re bi peymana xwe ya civakî bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Broers |pêşnav1=Adalei |sernav=John Locke on Equality, Toleration, and the Atheist Exception |kovar=Inquiries Journal |sal=2009 |cild=1 |hejmar=12 |url=http://www.inquiriesjournal.com/articles/75/john-locke-on-equality-toleration-and-the-atheist-exception |roja-gihiştinê=26 gulan 2021 |ziman=en |roja-arşîvê=3 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210503151729/http://www.inquiriesjournal.com/articles/75/john-locke-on-equality-toleration-and-the-atheist-exception |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Peymana civakî peymanek e di navbera endamên welatekî de ku di nav sîstemek qanûnên hevpar de bijîn. Formên taybet ên hukûmetê encama biryarên ku ji aliyê van kesan ve bi kapasîteya xwe ya kolektîf hatine girtin in. Hukûmet ji bo çêkirina qanûnên ku sê mafên xwezayî diparêzin tê damezrandin. Ger hukûmetek van mafan bi rêkûpêk neparêze, ew dikare bê hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Tuckness |pêşnav1=Alex |sernav=Locke's Political Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/locke-political/#SepaPoweDissGove |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=26 gulan 2021 |sal=2020 |roja-arşîvê=5 îlon 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180905233403/https://plato.stanford.edu/entries/locke-political/#SepaPoweDissGove |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ==== Thomas Paine ==== {{Gotara bingehîn|Thomas Paine}} [[Wêne:Thomas Paine rev1.jpg|upright=0.7|thumb|rast|[[Thomas Paine]]]] Thomas Paine (1731–1809) di xebata xwe ya bi bandor ''[[Rights of Man]]'' (1791) de, mafên xwezayî bêtir vekir,<ref>{{Jêder-malper |sernav=Thomas Paine's Rights of Man |url=http://www.bl.uk/learning/timeline/item106644.html |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2020 |malper=bl.uk |roja-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127025807/https://www.bl.uk/learning/timeline/item106644.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> tekez kir ku maf ji aliyê tu destûrekê ve nayên dayîn ji ber ku ev yek bi qanûnî tê wê wateyê ku ew dikarin bêne betalkirin û di bin van şertan de, ew dê tenê bibin îmtiyaz: === Anarşîstên ferdperest ên Amerîkî === [[Wêne:BenjaminTucker.jpg|thumb|rast|upright=0.9|[[Benjamin Tucker]]]]Di destpêkê de [[American individualist anarchists|anarşîstên ferdperest ên Amerîkî]] bi pozîsyonên mafên xwezayî ve girêdayî bûn, lê paşê di vê serdemê de bi rêberiya [[Benjamin Tucker]], hinan pozîsyonên mafên xwezayî dev jê berdan û berê xwe dan [[Max Stirner]] ya [[Egoist anarchism|anarşîzma egoîst]]. Redkirina ramana mafên exlaqî, Tucker got tenê du maf hene: "mafê hêzê" û "mafê peymanê".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodway |pêşnav=David |sal=2004 |sernav=A cult of sensations: John Cowper Powys's life philosophy and individualist anarchism. |kovar=Powys Journal |cild=14 |rr=45–80 |jstor=26106709 }}</ref> Wî herwiha got, piştî veguherîna li ferdperestiya egoîst, "Di demên borî... adeta min bû ku bi hêsanî li ser mafê mirovî yê axê biaxivim. Ew adetek xirab bû, û min ew demeke dirêj e dev jê berdam. ... Mafê yekane yê mirovî yê li ser axê hêza wî ya li ser wê ye."<ref name="Ref_ac">Tucker, Instead of a Book, p. 350</ref> Li gorî [[Wendy McElroy]]: {{blockquote|Bi pejirandina egoîzma Stirnerît (1886), Tucker mafên xwezayî red kir ku demeke dirêj wek bingeha lîbertarîzmê dihatin hesibandin. Ev redkirin tevgerê di nîqaşên tund de galvanîze kir, ku parêzvanên mafên xwezayî egoîstan tawanbar kirin ku lîbertarîzmê bixwe xera dikin. Pevçûn ew qas tûj bû ku hejmarek parêzvanên mafên xwezayî ji rûpelên ''[[Liberty (1881–1908)|Liberty]]'' di protestoyê de vekişiyan her çend ew berê di nav nivîskarên wê yên pir caran de bûn. Paşê, Liberty egoîzmê piştgirî kir her çend naveroka wê ya giştî bi girîngî neguherî.<ref name="Ref_ad">{{Jêder-malper |url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1300&layout=html#chapter_100896 |sernav=Literature of Liberty, Autumn 1981, vol. 4, No. 3 – Online Library of Liberty |malper=Oll.libertyfund.org |roja-gihiştinê=2017-03-10 |roja-arşîvê=24 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110524105129/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1300&layout=html#chapter_100896 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref>}} Gelek kovaran "bê guman ji pêşkêşkirina egoîzmê ya ''Liberty'' bandor bûn, di nav de ''I'' ku ji aliyê C.L. Swartz ve hat weşandin, ji aliyê W.E. Gordak û J.W. Lloyd (hemû hevkarên ''Liberty'') ve hat edîtorîkirin; ''The Ego'' û ''The Egoist'', ku her du jî ji aliyê Edward H. Fulton ve hatin edîtorîkirin. Di nav kaxezên egoîst ên ku Tucker dişopand de Almanî ''[[Der Eigene]]'', ku ji aliyê [[Adolf Brand]] ve hat edîtorîkirin, û ''The Eagle'' û ''The Serpent'', ku ji Londonê derketin. Ya paşîn, kovara egoîst a herî navdar a bi zimanê Îngilîzî, ji 1898 heta 1900 bi binavê 'Kovarek Felsefeya Egoîst û Sosyolojiyê' hat weşandin.<ref name="Ref_ad" /> Di nav anarşîstên Amerîkî yên ku bi egoîzmê ve girêdayî bûn de [[Benjamin Tucker]], [[John Beverley Robinson (anarchist)|John Beverley Robinson]], [[Steven T. Byington]], [[Hutchins Hapgood]], [[James L. Walker]], [[Victor Yarros]] û E.H. Fulton hene.<ref name="Ref_ad" /> === Leo Strauss: Rexne û Parastina Mafê Xwezayî === [[Leo Strauss]] mafê xwezayî li hember rexneyên Almanî yên ku rê li ber Reichê Sêyem vedikin di dersên xwe yên Walgreen û di xebatên paşê de diparêze<ref name="Strauss2018">{{Jêder-kitêb |paşnav=Strauss |pêşnav=Leo |sernav=Toward Natural right and history: lectures and essays by Leo Strauss, 1937-1946 |paşnav2=Colen |pêşnav2=José |paşnav3=Minkov |pêşnav3=Svetozar |tarîx=2018 |weşanger=The University of Chicago Press |isbn=978-0-226-51210-5 |cih=Chicago ; London }}</ref> û herwiha bi teologê qanûnî yê Nazî [[Carl Schmitt]] re li ser mijarên têkildar nîqaşekê dike.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |paşnav=Meier |pêşnav=Heinrich |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo3637206.html |sernav=Carl Schmitt and Leo Strauss: The Hidden Dialogue |weşanger=University of Chicago Press |cih=Chicago, IL |ziman=en |paşnavê-terciman=Lomax |pêşnavê-terciman=J. Harvey }}</ref> Xemgîniya wî tirsên Locke yên li ser şerê hemûyan li dijî hemûyan vedibêje. Parastina wî pir alî ye û teza wî ya sereke bi piranî nepenî dimîne—bêyî parastinek xebatî ya mafê xwezayî, civak dê ji hev belav bibe û nîhîlîzmên ji cureya ku Reichê Sêyem derxistiye dê serdest bibin.<ref name="Strauss2018" /> Bi awayekî efektîv: Mafê xwezayî dibe ku di pratîkê de bê betalkirin, lê ya ku dimîne dê ne ji sazûmanekê derbas bibe ku bi rastî wek 'civakî' an 'mirovî' tê hesibandin, ku tê de têgeha azadiyê bêwate dibe. Çi argûmana ji bo mafê xwezayî di wateya mutleq an bi awayekî tenê fermî de maqûl be, ew ê dîsa jî parastinek têr populer a lîberalîzmê li hember transendentalîzma (bi heman awayî xelet an bi şert) ya faşîzmê motîve bike, wekî ku [[Leo Strauss]] difikirî.<ref name=":3" /> Argûmana Strauss, li gorî bi şertbûna wê ya fermî an girêdayîbûna wê bi tevgera gel, ne temam e heta ku lîberalîzm nepratîk bibe an neparastî bibe—bi awayekî xuya (bi nîqaş) ji hêla serdestiya komarparêziya lîberal (an kapîtalîzma demokratîk a nûnertî) di jeopolîtîkê de di qonaxên paşê yên sedsala 20-an de tê piştgirîkirin, lê bi têkçûna heman tiştî dibe ku bikeve. == Serdema Nûjen == Gelek belge naha biwêja ku di [[United States Declaration of Independence|Daxuyaniya Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî]] de hatî bikaranîn dubare dikin. Pêşgotina Daxuyaniya Gîştî ya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 1948-an diyar dike ku maf nalemirî ne: "nasîna rûmet û mafên wekhev û nalemirî yên hemû endamên malbata mirovî bingeha azadî, dadwerî û aştiyê li cîhanê ye." Beşa 1, xala 1 ya [[California Constitution|Destûra Kalîforniyayê]] mafên nalemirî nas dike û hin (ne hemû) ji van mafan wek "parastina jiyan û azadiyê, bidestxistin, xwedîkirin, û parastina milk, û şopandin û bidestxistina ewlehî, bextewarî, û [[privacy|nepenî]]" diyar dike. Lê belê, hê jî gelek nîqaş li ser ka kîjan "maf" bi rastî mafên xwezayî ne û kîjan ne, hene, û têgeha mafên xwezayî an nalemirî hê jî ji bo hinan nakokî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2021}} [[Erich Fromm]] argûman kir ku hin hêzên li ser mirovan tenê ji hêla Xwedê ve dikarin bêne bikaranîn, û ku ger Xwedê tune be, tu mirov nikarin van hêzan bi kar bînin.<ref>[[Erich Fromm|Fromm, Eric]] (1973), ''The Revolution of Hope: Toward a Humanized Technology'', New York: Bantam.{{Rûpel hewce ye|date=March 2022}}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Felsefeyên siyasî yên hevdem ên ku kevneşopiya lîberal a klasîk a mafên xwezayî berdewam dikin di nav de [[libertarianism|lîbertarîzm]], [[anarcho-capitalism|anarko-kapîtalîzm]], û [[Objectivism|objektîvîzm]] hene, û di kanona xwe de xebatên nivîskarên wek [[Robert Nozick]], [[Ayn Rand]]<ref>[http://aynrandlexicon.com/lexicon/individual_rights.html "Individual Rights" – Ayn Rand Lexicon]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701195908/http://aynrandlexicon.com/lexicon/individual_rights.html |date=1 July 2011 }}. Retrieved 29 July 2013.</ref> û [[Murray Rothbard]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mises.org/rothbard/ethics/ethics.asp |sernav=The Ethics of Liberty |malper=Mises Institute |tarîx=20 tîrmeh 2005 |roja-gihiştinê=10 adar 2017 |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109113441/http://mises.org/rothbard/ethics/ethics.asp |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Nêrînek lîbertarî ya mafên nalemirî di ''[[The Market for Liberty]]'' ya Morris û Linda Tannehill de tê danîn, ku îdîa dike ku mirovek mafê xwedîtiyê li ser jiyana xwe û ji ber vê yekê milkê xwe jî heye, ji ber ku wî dem (yanê beşek ji jiyana xwe) di wê de razandiye û bi vî awayî ew kiriye dirêjkirina jiyana xwe. Lê belê, ger ew li dijî mirovekî din hêzê destpê bike û zirarê bide, ew xwe ji mafê wê beşa jiyana xwe ya ku ji bo dayîna deynê wî hewce ye dûr dixe: "Maf ''ne'' nalemirî ne, lê tenê xwediyê mafê dikare xwe ji wê mafê dûr bixe – kesekî din nikare mafên mirovekî jê bistîne."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Market for Liberty |beş=Man and Society |rûpel=11 }}{{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}</ref> Pênaseyên cuda yên nalemirîbûnê ne-vedan, ne-firotin, û ne-veguhastinê dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |sernav=A Libertarian Theory of Inalienability |nivîskar=Block, Walter |kovar=Journal of Libertarian Studies |weşanger=Mises Institute |cild=17 |hejmar=2 |tarîx=Spring 2003 |rr=39–85 |url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf |roja-gihiştinê=13 îlon 2014 |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Ev têgeh ji hêla lîbertarîyan ve wek navendî ji bo pirsa [[voluntary slavery|kolebûna dilxwaz]] hatîye nasîn, ku [[Murray Rothbard]] wek ne rewa û tewra xwe-nakokî red kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://mises.org/daily/2459 |sernav=A Crusoe Social Philosophy |rojname=Mises Institute |tarîx=9 sibat 2007 |pêşnav1=Murray N. |paşnav1=Rothbard |roja-gihiştinê=10 adar 2017 |roja-arşîvê=17 çiriya paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141117101537/https://mises.org/daily/2459 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Stephan Kinsella]] argûman dike ku "dîtina mafan wek veguhestî bi temamî lihevhatî ye – bi rastî, ji hêla prensîba lîbertarî ya [[non-aggression principle|ne-êrîşkeriyê]] ve tê pejirandin. Li gorî vê prensîbê, tenê destpêkirina hêzê qedexe ye; hêza [[defensive force|parastinê]], [[restitutive|vegerandinê]], an [[retaliatory force|tolhildanê]] ne qedexe ye."<ref>{{Jêder-kovar |url=https://mises.org/journals/jls/14_1/14_1_4.pdf |pêşnav1=N. Stephan |paşnav1=Kinsella |sernav=Inalienability and Punishment: A Reply to George Smith |via=Mises Institute |tarîx=Winter 1998–1999 |kovar=Journal of Libertarian Studies |cild=14 |hejmar=1 |roja-gihiştinê=10 adar 2017 |roja-arşîvê=29 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120829163849/http://mises.org/journals/jls/14_1/14_1_4.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Fîlozofên cuda lîsteyên cuda yên mafên ku ew wek xwezayî dihesibînin çêkirine. Parêzvanên mafên xwezayî, bi taybetî Hesselberg û [[Rothbard]], bersiv dane ku aqil dikare were bikaranîn da ku mafên bi rastî [[axiom|aksîomatîk]] ji mafên gumanbar cuda bike, diyar dikin ku her prensîbek ku xwe bi xwe red bike aksîomek e. Rexnegir bal kişandine ser nebûna lihevhatinê di navbera parêzvanan de wek delîl ji bo îdiaya ku ramana mafên xwezayî tenê amûrek siyasî ye. Hugh Gibbons argûmanek raveker li ser bingeha biyolojiya mirovî pêşniyar kiriye. Îdiaya wî ev e ku mirov bi mecbûrî li hember yên din lênêrî bûn, da ku ji lêçûnên pevçûnê dûr bikevin. Bi demê re wan hêviyên ku kes dê bi awayên diyarkirî tevbigerin pêş xistin ku paşê ji hêla civakê ve hatin diyarkirin (erkên lênêrînê hwd.) û di dawiyê de di mafên çalak de krîstalîze bûn.<ref>{{Jêder-malper |sernav=De Sciuridae et Homo Sapiens: The Origin of Rights and Duties |url=http://www.bu.edu/law/central/jd/organizations/journals/pilj/vol13no2/documents/13-2GibbonsArticle.pdf |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131127012511/http://www.bu.edu/law/central/jd/organizations/journals/pilj/vol13no2/documents/13-2GibbonsArticle.pdf |roja-arşîvê=27 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=10 adar 2017 |malper=Bu.edu }}</ref> === Dêra Katolîk === [[Catholic Church|Dêra Katolîk]] qanûna xwezayî wek [[Dogma in the Catholic Church|dogma]] dihesibîne. Dêr dihesibîne ku: "Qanûna xwezayî hesta exlaqî ya orîjînal diyar dike ku dihêle mirov bi aqil qencî û xerabî, rastî û derew ji hev cuda bike: 'Qanûna xwezayî di giyanê her mirovekî de nivîsî û neqişî ye, ji ber ku ew aqilê mirovî ye ku wî ferman dike ku qenciyê bike û wî ji gunehê qedexe dike . . . Lê ev fermanê aqilê mirovî dê hêza qanûnê nebe ger ew ne deng û şirovekarê aqilek bilindtir be ku giyan û azadiya me divê jê re bê teslîmkirin.'"<ref>{{Jêder-malper |sernav=Catechism of the Catholic Church – IntraText |url=http://www.vatican.va/archive/ENG0015/_P6U.HTM |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2020 |malper=vatican.va }}</ref> Qanûna xwezayî, ji bo Dêra Katolîk, ji prensîbek yekane û gîştî pêk tê ku hemû erkên me yên exlaqî yên xwezayî an erk jê derdikevin. Thomas Aquinas ramanên cuda yên ramangerên exlaqî yên Katolîk li ser ka ev prensîb çi ye vedibêje: ji ber ku qencî ew e ku di serî de di bin têgihîştina aqilê pratîk de ye, prensîba herî bilind a kiryara exlaqî divê qencî wek ramana xwe ya navendî hebe, û ji ber vê yekê prensîba herî bilind ev e ku qencî divê bê kirin û xerabî bê dûrxistin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Catholic Encyclopedia: Natural Law |url=https://www.newadvent.org/cathen/09076a.htm |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2020 |malper=newadvent.org }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} == Xwendina Zêde == * Ellerman, David, ''Neo-Abolitionism: Abolishing Human Rentals in Favor of Workplace Democracy'', SpringerNature, 2021 {{ISBN| 978-3-030-62676-1}} * Grotius, Hugo, ''The Rights Of War And Peace'': Three Volume Set, 1625 * Haakonssen, Knud, ''Grotius, Pufendorf and Modern Natural Law'', 1999 {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} * Hutcheson, Francis. ''A System of Moral Philosophy''. 1755, London. * Locke, John. ''[[Two Treatises of Government]]''. 1690 (bi giranî beşa duyem) * Lloyd Thomas, D.A. ''Locke on Government''. 1995, Routledge. {{ISBN|0415095336}} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Miller |pêşnav=Fred |lînka-nivîskar=Fred Miller (philosopher) |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor=Hamowy |lînka-edîtor=Ronald Hamowy |ensîklopedî=The Encyclopedia of Libertarianism |beş=Rights, Natural |urlya-beşê=https://sk.sagepub.com/reference/libertarianism/n267.xml |url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC |<!-- doi=10.4135/9781412965811.n267 | -->year=2008 |weşanger=[[SAGE Publishing|Sage]]; [[Cato Institute]] |cih=Thousand Oaks, CA |isbn=978-1412965804 <!-- |oclc=750831024| lccn = 2008009151 --> |rr=434–436 }} * Pufendorf, Baron Samuel von,'' Law of Nature and Nations'', 1625 * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Douglas B. |lînka-nivîskar=Douglas B. Rasmussen |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor=Hamowy |lînka-edîtor=Ronald Hamowy |ensîklopedî=The Encyclopedia of Libertarianism |beş=Rights, Theory of |urlya-beşê=https://sk.sagepub.com/reference/libertarianism/n268.xml |url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC |<!-- doi=10.4135/9781412965811.n268| -->year=2008 |weşanger=[[SAGE Publishing|Sage]]; [[Cato Institute]] |cih=Thousand Oaks, CA |isbn=978-1412965804 <!-- |oclc=750831024| lccn = 2008009151 --> |rr=436–438 }} * Siedentop, Larry, ''Inventing the Individual: The Origins of Western Liberalism'', Belknap Press, 2014. {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} * Tierney, Brian, ''The Idea of Natural Rights'', Eerdmans, 1997. {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} * Tuck, Richard, ''Natural Rights Theories: Their Origin and Development'', 1982 {{ISBN hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} * Waldron, Jeremy [ed.] ''Theories of Rights'' 1984, [[Oxford University Press]]. {{ISBN|0-19-875063-3}} == Girêdanên derve == [[Kategorî:Desthilatdarî]] [[Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê]] 8tqfbznif0yohwlnkfgij9x2tkocsa4 0 309369 2083445 1967786 2026-08-03T00:56:58Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083445 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2025}} {{Agahîdank erdhej | sernav = Erdheja Agiriyê 1840 | nexşe = | label = | lat = 39.6 | long = 44.1 | mark = Bullseye1.png | marksize = 40 | position = top | width = 250 | float = right | sernavê_wêne = | cih = | wext = | dîrok = {{Dîrok|02|07|1840}} | saet = 16:00 | mezinahî = {{M|w|link=y}} 7,4 | welatên_bandorkirî = [[Bakurê Kurdistanê]]<br />[[Rojhilata Kurdistanê]] | tundî = {{MMI|9}} | qurbanî = {{nêzîkî}} 10 hezar kes }} '''Erdheja Agiriyê''' erdhejeke bi hêz bû ku di 2ê tîrmeha sala 1840î de li gorî dema herêmî saet 16:00 de çêbûye ku navenda erdhejê li nêzîkî [[çiyayê Agirî]] bû. Berî ku erdhej pêk were li çiyayê Agiriyê teqîneke volkanîk çêdibe û ji ber bandora vê teqînê erd diheje ku gelek gundên derdora çiyayê Agiriyê rûxandiye. Li gorî texmînan, di erdhejê de û erdhejên berdewam ên girêdayî vê erdhejê de nêzîkî 10 hezar kes mirine. Katalogên erdhejan [[mezinahiya pêla rûyê erdê]] wekê [[Ms]] 7,4 û [[pîvana Mercalli]] ([[MMI]]) jî lerza erdhejê wekê IX (tundî) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=National Centers for Environmental Information (NCEI) |sernav=Dataset Overview {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://data.noaa.gov/metaview/page?xml=NOAA/NESDIS/NGDC/MGG/Hazards/iso/xml/G012153.xml&view=getDataView |kovar=Environmental Information (NCEI) |ziman=en |doi=10.7289/v5td9v7k}}</ref> == Jeolojî == Ev herêm li nêzîkî sêxaçerêya ku [[Şikesteka bakurê Anatolyayê]], [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] û kembera qat û pêlê ya Zagrosê digihîne hev e. Ev hersê taybetmendî sinorên [[Lewheya Anatolyayê]], [[Lewheya Erebistanê]] û [[Lewheya Ewrasyayê]] nîşan didin. Ji ber ku ev herêm li cihê ku sê lewheyên tektonîk digihîjin hev e, meyldarê erdhejên mezin û kêm kûr e ku bi taybetî erdhej ji ber mekanîzmaya lêdanşimitînê pêk tên.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bayrak |pêşnav=Yusuf |paşnav2=Öztürk |pêşnav2=Serkan |paşnav3=Çınar |pêşnav3=Hakan |paşnav4=Kalafat |pêşnav4=Doğan |paşnav5=Tsapanos |pêşnav5=Theodoros M. |paşnav6=Koravos |pêşnav6=G. Ch. |paşnav7=Leventakis |pêşnav7=G. -A. |tarîx=2009-05-11 |sernav=Estimating earthquake hazard parameters from instrumental data for different regions in and around Turkey |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013795209000313 |kovar=Engineering Geology |cild=105 |hejmar=3 |rr=200–210 |doi=10.1016/j.enggeo.2009.02.004 |issn=0013-7952}}</ref><ref name="Karakhanian2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Karakhanian |pêşnav=Arkady S |paşnav2=Trifonov |pêşnav2=Vladimir G |paşnav3=Philip |pêşnav3=Herve |paşnav4=Avagyan |pêşnav4=Ara |paşnav5=Hessami |pêşnav5=Khaled |paşnav6=Jamali |pêşnav6=Farshad |paşnav7=Salih Bayraktutan |pêşnav7=M |paşnav8=Bagdassarian |pêşnav8=H |paşnav9=Arakelian |pêşnav9=S |paşnav10=Davtian |pêşnav10=V |paşnav11=Adilkhanyan |pêşnav11=A |tarîx=2004-03-12 |sernav=Active faulting and natural hazards in Armenia, eastern Turkey and northwestern Iran |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195103005079 |kovar=Tectonophysics |series=Active Faults of the Eastern Hemisphere |cild=380 |hejmar=3 |rr=189–219 |doi=10.1016/j.tecto.2003.09.020 |issn=0040-1951}}</ref> == Teqîna volkanîk == Beriya ku erdhej pêk were teqîneke frenatîk a bi şêwaza bandayî çêdibe ku di encamê de qeşaya li lûtkeya Agirîyê heliyaye û di encamê de laharek çêdine ku gund li qûntarên çiyayê Agirîyê bin ax kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Azzoni |pêşnav=Roberto Sergio |paşnav2=Fugazza |pêşnav2=Davide |paşnav3=Garzonio |pêşnav3=Carlo Alberto |paşnav4=Nicoll |pêşnav4=Kathleen |paşnav5=Diolaiuti |pêşnav5=Guglielmina Adele |paşnav6=Pelfini |pêşnav6=Manuela |paşnav7=Zerboni |pêşnav7=Andrea |tarîx=2019 |sernav=Geomorphological effects of the 1840 Ahora Gorge catastrophe on Mount Ararat (Eastern Turkey) |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019Geomo.332...10A/abstract |kovar=Geomorphology |ziman=en |cild=332 |rr=10–21 |doi=10.1016/j.geomorph.2019.02.001 |issn=0169-555X}}</ref> [[Lahar]] û axa herikî li nêzîkê binê volkanê kom bûne û girekî mezin ê aluviyal çêkirine. Di roja ku erdhej çêdibe de li çiyayê Agirîyê teqîneke frenatîk qewimiye. Ji ber vê teqînê herikîneke pîroklastîk ji qadên şikestî yên li kêleka jorîn a bakurê volkanê çêbûye.<ref>{{Jêder |paşnav=Арутюнян |pêşnav=Р. А. |sernav=Катастрофическое извержение вулкана Арарат 2 июля 1840 года |tarîx=2005-02-15 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/131588 |roja-gihiştinê=2025-07-04 |weşanger=ՀՀ ԳԱԱ հրատ.}}</ref> == Herikîna axê == [[Wêne:Unnamed Road, Armenia - panoramio (5).jpg|thumb| Geliyê Çiyayê Agirîyê ku di dema teqînê de hêlan lê qewimiye.]] Li aliyê bakurê rojhilatê volkanê erd diheje û geliyeke çêdibe. Li bilindahiya 900 mêtreyan de, li cihê ku bendaveke xwezayî çêbû, ji bo çen rojan tevgera herikîna axê radiweste. Piştî çend roja ev bedava xwezayî hatiye şikandin ku di encamê de gundên ku li derdorê çîyayê bûn dikevin bin lîr a herikî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Earthquake-Triggered Landslide Events in Central Asia, Evidence of Seismic Landslides in the Lesser Caucasus and the Carpathians |paşnav=Havenith |pêşnav=Hans-Balder |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022 |rr=115–141 |isbn=978-981-19-6597-5 |cih=Singapore |ziman=en |paşnavê-edîtor=Towhata |pêşnavê-edîtor=Ikuo |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6597-5_5 |paşnavê-edîtor2=Wang |pêşnavê-edîtor2=Gonghui |paşnavê-edîtor3=Xu |pêşnavê-edîtor3=Qiang |paşnavê-edîtor4=Massey |pêşnavê-edîtor4=Chris |doi=10.1007/978-981-19-6597-5_5}}</ref> == Tesîr == Di erdhej û bandorên erdhejê de nêzîkê 10.000 kes jiyana xwe ji dest didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Volcanoes of the world |url=https://archive.org/details/volcanoesofworld0000sieb |paşnav=Siebert |pêşnav=Lee |weşanger=Smithsonian Institution |tarîx=2010 |isbn=978-0-520-26877-7 |çap=3 |cih=Washington, D.C. : Berkeley ; University of California Press |paşnav2=Simkin |pêşnav2=Tom |paşnav3=Kimberly |pêşnav3=Paul}}</ref> Li gorî texmînan ji ber bandorên duyem jî 4.000 kes mirine. Li herêma erdhejê ji ber teqînek hewayî ya çiyayê Agirîyê ya bihêz zîyaneke mezin çêdibe. Di erdhejê de gelek gundên li ser sinorê rojhilat û bakurê [[Kurdistan]]ê hatine rûxandin. Gelek xanî hatine hilweşandin û li navçeya [[Bazîd]]ê qesrek mezin hatiye rûxandin. Li herêma erdhejê tenê çend avahî li piyan dimînin. Li deverên dûrî çiyayê Agirîyê rûyê erdê şile dibe û erd şemitîn çêdibin. Şilebûna rûyê erdê gelek gund wêran kiriye. Hinek şikestin li seranserê çemên wekê [[Erez]] û [[Ava Reş (Firat)|Avareş]], heta 1 kîlomêtreyek dirêj bûne.<ref name="Karakhanian2004" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Îranê]] [[Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdhejên 1840an]] [[Kategorî:Karesatên xwezayî yên 1840an]] 7qlsnxfs4zf0zrarwgdqbknivh69hls 2083476 2083445 2026-08-03T01:58:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Valahiya agahîdankê standard kir.) 2083476 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2025}} {{Agahîdank erdhej | sernav = Erdheja Agiriyê 1840 | nexşe = | label = | lat = 39.6 | long = 44.1 | mark = Bullseye1.png | marksize = 40 | position = top | width = 250 | float = right | sernavê_wêne = | cih = | wext = | dîrok = {{Dîrok|02|07|1840}} | saet = 16:00 | mezinahî = {{M|w|link=y}} 7,4 | welatên_bandorkirî = [[Bakurê Kurdistanê]]<br />[[Rojhilata Kurdistanê]] | tundî = {{MMI|9}} | qurbanî = {{nêzîkî}} 10 hezar kes }} '''Erdheja Agiriyê''' erdhejeke bi hêz bû ku di 2ê tîrmeha sala 1840î de li gorî dema herêmî saet 16:00 de çêbûye ku navenda erdhejê li nêzîkî [[çiyayê Agirî]] bû. Berî ku erdhej pêk were li çiyayê Agiriyê teqîneke volkanîk çêdibe û ji ber bandora vê teqînê erd diheje ku gelek gundên derdora çiyayê Agiriyê rûxandiye. Li gorî texmînan, di erdhejê de û erdhejên berdewam ên girêdayî vê erdhejê de nêzîkî 10 hezar kes mirine. Katalogên erdhejan [[mezinahiya pêla rûyê erdê]] wekê [[Ms]] 7,4 û [[pîvana Mercalli]] ([[MMI]]) jî lerza erdhejê wekê IX (tundî) destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=National Centers for Environmental Information (NCEI) |sernav=Dataset Overview {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://data.noaa.gov/metaview/page?xml=NOAA/NESDIS/NGDC/MGG/Hazards/iso/xml/G012153.xml&view=getDataView |kovar=Environmental Information (NCEI) |ziman=en |doi=10.7289/v5td9v7k}}</ref> == Jeolojî == Ev herêm li nêzîkî sêxaçerêya ku [[Şikesteka bakurê Anatolyayê]], [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] û kembera qat û pêlê ya Zagrosê digihîne hev e. Ev hersê taybetmendî sinorên [[Lewheya Anatolyayê]], [[Lewheya Erebistanê]] û [[Lewheya Ewrasyayê]] nîşan didin. Ji ber ku ev herêm li cihê ku sê lewheyên tektonîk digihîjin hev e, meyldarê erdhejên mezin û kêm kûr e ku bi taybetî erdhej ji ber mekanîzmaya lêdanşimitînê pêk tên.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bayrak |pêşnav=Yusuf |paşnav2=Öztürk |pêşnav2=Serkan |paşnav3=Çınar |pêşnav3=Hakan |paşnav4=Kalafat |pêşnav4=Doğan |paşnav5=Tsapanos |pêşnav5=Theodoros M. |paşnav6=Koravos |pêşnav6=G. Ch. |paşnav7=Leventakis |pêşnav7=G. -A. |tarîx=2009-05-11 |sernav=Estimating earthquake hazard parameters from instrumental data for different regions in and around Turkey |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013795209000313 |kovar=Engineering Geology |cild=105 |hejmar=3 |rr=200–210 |doi=10.1016/j.enggeo.2009.02.004 |issn=0013-7952}}</ref><ref name="Karakhanian2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Karakhanian |pêşnav=Arkady S |paşnav2=Trifonov |pêşnav2=Vladimir G |paşnav3=Philip |pêşnav3=Herve |paşnav4=Avagyan |pêşnav4=Ara |paşnav5=Hessami |pêşnav5=Khaled |paşnav6=Jamali |pêşnav6=Farshad |paşnav7=Salih Bayraktutan |pêşnav7=M |paşnav8=Bagdassarian |pêşnav8=H |paşnav9=Arakelian |pêşnav9=S |paşnav10=Davtian |pêşnav10=V |paşnav11=Adilkhanyan |pêşnav11=A |tarîx=2004-03-12 |sernav=Active faulting and natural hazards in Armenia, eastern Turkey and northwestern Iran |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195103005079 |kovar=Tectonophysics |series=Active Faults of the Eastern Hemisphere |cild=380 |hejmar=3 |rr=189–219 |doi=10.1016/j.tecto.2003.09.020 |issn=0040-1951}}</ref> == Teqîna volkanîk == Beriya ku erdhej pêk were teqîneke frenatîk a bi şêwaza bandayî çêdibe ku di encamê de qeşaya li lûtkeya Agirîyê heliyaye û di encamê de laharek çêdine ku gund li qûntarên çiyayê Agirîyê bin ax kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Azzoni |pêşnav=Roberto Sergio |paşnav2=Fugazza |pêşnav2=Davide |paşnav3=Garzonio |pêşnav3=Carlo Alberto |paşnav4=Nicoll |pêşnav4=Kathleen |paşnav5=Diolaiuti |pêşnav5=Guglielmina Adele |paşnav6=Pelfini |pêşnav6=Manuela |paşnav7=Zerboni |pêşnav7=Andrea |tarîx=2019 |sernav=Geomorphological effects of the 1840 Ahora Gorge catastrophe on Mount Ararat (Eastern Turkey) |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019Geomo.332...10A/abstract |kovar=Geomorphology |ziman=en |cild=332 |rr=10–21 |doi=10.1016/j.geomorph.2019.02.001 |issn=0169-555X}}</ref> [[Lahar]] û axa herikî li nêzîkê binê volkanê kom bûne û girekî mezin ê aluviyal çêkirine. Di roja ku erdhej çêdibe de li çiyayê Agirîyê teqîneke frenatîk qewimiye. Ji ber vê teqînê herikîneke pîroklastîk ji qadên şikestî yên li kêleka jorîn a bakurê volkanê çêbûye.<ref>{{Jêder |paşnav=Арутюнян |pêşnav=Р. А. |sernav=Катастрофическое извержение вулкана Арарат 2 июля 1840 года |tarîx=2005-02-15 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/131588 |roja-gihiştinê=2025-07-04 |weşanger=ՀՀ ԳԱԱ հրատ.}}</ref> == Herikîna axê == [[Wêne:Unnamed Road, Armenia - panoramio (5).jpg|thumb| Geliyê Çiyayê Agirîyê ku di dema teqînê de hêlan lê qewimiye.]] Li aliyê bakurê rojhilatê volkanê erd diheje û geliyeke çêdibe. Li bilindahiya 900 mêtreyan de, li cihê ku bendaveke xwezayî çêbû, ji bo çen rojan tevgera herikîna axê radiweste. Piştî çend roja ev bedava xwezayî hatiye şikandin ku di encamê de gundên ku li derdorê çîyayê bûn dikevin bin lîr a herikî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Earthquake-Triggered Landslide Events in Central Asia, Evidence of Seismic Landslides in the Lesser Caucasus and the Carpathians |paşnav=Havenith |pêşnav=Hans-Balder |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022 |rr=115–141 |isbn=978-981-19-6597-5 |cih=Singapore |ziman=en |paşnavê-edîtor=Towhata |pêşnavê-edîtor=Ikuo |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6597-5_5 |paşnavê-edîtor2=Wang |pêşnavê-edîtor2=Gonghui |paşnavê-edîtor3=Xu |pêşnavê-edîtor3=Qiang |paşnavê-edîtor4=Massey |pêşnavê-edîtor4=Chris |doi=10.1007/978-981-19-6597-5_5}}</ref> == Tesîr == Di erdhej û bandorên erdhejê de nêzîkê 10.000 kes jiyana xwe ji dest didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Volcanoes of the world |url=https://archive.org/details/volcanoesofworld0000sieb |paşnav=Siebert |pêşnav=Lee |weşanger=Smithsonian Institution |tarîx=2010 |isbn=978-0-520-26877-7 |çap=3 |cih=Washington, D.C. : Berkeley ; University of California Press |paşnav2=Simkin |pêşnav2=Tom |paşnav3=Kimberly |pêşnav3=Paul}}</ref> Li gorî texmînan ji ber bandorên duyem jî 4.000 kes mirine. Li herêma erdhejê ji ber teqînek hewayî ya çiyayê Agirîyê ya bihêz zîyaneke mezin çêdibe. Di erdhejê de gelek gundên li ser sinorê rojhilat û bakurê [[Kurdistan]]ê hatine rûxandin. Gelek xanî hatine hilweşandin û li navçeya [[Bazîd]]ê qesrek mezin hatiye rûxandin. Li herêma erdhejê tenê çend avahî li piyan dimînin. Li deverên dûrî çiyayê Agirîyê rûyê erdê şile dibe û erd şemitîn çêdibin. Şilebûna rûyê erdê gelek gund wêran kiriye. Hinek şikestin li seranserê çemên wekê [[Erez]] û [[Ava Reş (Firat)|Avareş]], heta 1 kîlomêtreyek dirêj bûne.<ref name="Karakhanian2004" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Îranê]] [[Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdhejên 1840an]] [[Kategorî:Karesatên xwezayî yên 1840an]] [[Kategorî:1840 li Împeratoriya Rûsî]] eskjqc28ou0xydruubadyfwnsjry91i 0 309450 2083351 1945278 2026-08-02T23:31:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083351 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2025}} {{Agahîdanka giştî}} '''TSH''' yan jî '''hormona derdana tîroîdê''' (bi înglîzî: ''Thyroid-stimulating hormone'') di heman demê de wekê '''tîrotropîn''' û '''hormona tîrotropîk''' jî tê zanîn hormoneke hîpofîzê ye ku derdana tîroîdê teşwîq dike ku tîroksîn (T₄) û piştre trîîodotîronîn (T₃) hildiberîne ku metabolîzmaya hema hema hemî şaneyê di laş de şîyar dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.merckmanuals.com/home/hormonal_and_metabolic_disorders/thyroid_gland_disorders/overview_of_the_thyroid_gland.html?qt=thyroxine&alt=sh |sernav=Overview of the Thyroid Gland: Thyroid Gland Disorders: Merck Manual Home Edition |malper=www.merckmanuals.com |roja-gihiştinê=2025-07-14 }}</ref> TSH hormonek glîkoproteîn e ku ji aliyê xaneyên tîrotropê yên di rijêna hîpofîza pêş de tê hilberandin ku fonksiyona endokrîn a tîroîdê sererast dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The American heritage dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_p7c6 |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=2000 |isbn=978-0-395-82517-4 |çap=4 |cih=Boston New York }}</ref> == Fîzyolojî == [[Wêne:Thyroid system.svg|thumb| Sîstema hormonên tîroîdê T₃ û T₄.]] === Asta hormonê === TSH (nîvê jiyana wê nêzîkî seatekê ye) rijêna tîroîdê şîyar dike ku hormona tîroksîn (T₄) çêdike ku bandoreke hindik li ser metabolîzmayê dike. Piştre T₄ vediguhere trîîodotîronîn (T₃) ku ew hormoneke çalak e ku metabolîzmayê şiyar dike. Nêzîkî ji %80ê vê veguherînê di kezeb û organên din de û ji %20 jî di tîroîdê bixwe pêk tê.<ref name=":0" /> TSH di tevahiya jiyanê de tê derdan lê bi taybetî di demên mezinbûn û pêşketina bilez de û her weha di bersiva stresê de digihîje astên herî bilind. Hîpotalamus, li bingeha mêjî, hormona berdana tîrotropîn (TRH) hildiberîne. TRH rijêna pêş a hîpofîzê şîyar dike ku TSHê hilberîne. Somatostatîn jî ji aliyê hîpotalamusê ve tê hilberandin û bandoreke berevajî li ser hilberîna TSH a ji aliyê hîpofîzê ve dike ku berdana wê kêm dike an jî asteng dike. Rêjeya hormonên tîroîdê (T₃ û T₄) di xwînê de berdana TSH aliyê hîpofîzê ve tê sererast kirin; dema ku rêjeya T₃ û T₄ kêm be, hilberîna TSHê zêde dibe û berevajî vê, dema ku rêjeya T₃ û T₄ zêde be, hilberîna TSHê kêm dibe. Ev mînakeke ji xeleka bersiva neyînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Estrada |pêşnav=Joshua M. |paşnav2=Soldin |pêşnav2=Danielle |paşnav3=Buckey |pêşnav3=Timothy M. |paşnav4=Burman |pêşnav4=Kenneth D. |paşnav5=Soldin |pêşnav5=Offie P. |tarîx=2014 |sernav=Thyrotropin Isoforms: Implications for Thyrotropin Analysis and Clinical Practice |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/thy.2013.0119 |kovar=Thyroid® |cild=24 |hejmar=3 |rr=411–423 |doi=10.1089/thy.2013.0119 |issn=1050-7256 |pmc=3949435 }}</ref> Her nelihevhatinek di nirxên pîvandî de, ji bo nimûne TSHya nizmnormal digel T₄a nizmnormal, dibe ku nîşana nexweşiya sêyem (navendî) û patolojiya TSHê berbi TRHê ve be. Asta bilind a T₃ ya berevajî (RT₃) digel TSH a nizmnormal û nirxên T₃, T₄ ên nizmnormal ku wekê nîşaneya sendroma nexweşiya othîroîd tê hesibandin, dibe ku ji bo tîroîdîta subakût a kronîk (SAT) bi derdana hormonên subpotent jî were lêkolîn kirin. Nebûna antîkoran li nexweşên ku di demên berê de teşhîsa tîroîda otoîmmûn lê hatiye danîn, ji bo pêşveçûna heta di hebûna TSH a normal de jî SAT her gav gumanbar dibe. Ev yek ji ber ku hê jî başbûnekê ji bo otoîmmûnîteyê nayê zanîn. Ji bo şîrovekirina klînîkî ya encamên laboratîfê girîng e ku were zanîn ku TSH bi awayekî pulsasyonî tê berdan<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Greenspan |pêşnav=Susan L. |paşnav2=Klibansk |pêşnav2=Anne |paşnav3=Schqenfeld |pêşnav3=David |paşnav4=Ridgway |pêşnav4=E. Chester |tarîx=1986 |sernav=Pulsatile Secretion of Thyrotropin in Man* |url=https://academic.oup.com/jcem/article-lookup/doi/10.1210/jcem-63-3-661 |kovar=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |ziman=en |cild=63 |hejmar=3 |rr=661–668 |doi=10.1210/jcem-63-3-661 |issn=0021-972X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brabant |pêşnav=G. |paşnav2=Prank |pêşnav2=K. |paşnav3=Ranft |pêşnav3=U. |paşnav4=Schuermeyer |pêşnav4=Th. |paşnav5=Wagner |pêşnav5=T. O. F. |paşnav6=Hauser |pêşnav6=H. |paşnav7=Kummer |pêşnav7=B. |paşnav8=Feistner |pêşnav8=H. |paşnav9=Hesch |pêşnav9=R. D. |paşnav10=MüHlen |pêşnav10=A. Von Zur |tarîx=1990 |sernav=Physiological Regulation of Circadian and Pulsatile Thyrotropin Secretion in Normal Man and Woman* |url=https://academic.oup.com/jcem/article-lookup/doi/10.1210/jcem-70-2-403 |kovar=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=403–409 |doi=10.1210/jcem-70-2-403 |issn=0021-972X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Samuels |pêşnav=M. H. |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=J. D. |paşnav3=Henry |pêşnav3=P. |paşnav4=Ridgway |pêşnav4=E. C. |tarîx=1990 |sernav=Pathophysiology of Pulsatile and Copulsatile Release of Thyroid-Stimulating Hormone, Luteinizing Hormone, Follicle-Stimulating Hormone, and α -Subunit* |url=https://academic.oup.com/jcem/article-lookup/doi/10.1210/jcem-71-2-425 |kovar=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |ziman=en |cild=71 |hejmar=2 |rr=425–432 |doi=10.1210/jcem-71-2-425 |issn=0021-972X }}</ref> ku di encamê de hem rîtmên sîrkadyen û hem jî ultradiyen ên konsantrasyonên wê yên serumê çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoermann |pêşnav=Rudolf |paşnav2=Midgley |pêşnav2=John E. M. |paşnav3=Larisch |pêşnav3=Rolf |paşnav4=Dietrich |pêşnav4=Johannes W. |tarîx=2015-11-20 |sernav=Homeostatic Control of the Thyroid–Pituitary Axis: Perspectives for Diagnosis and Treatment |url=https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2015.00177/full |kovar=Frontiers in Endocrinology |ziman=en |cild=6 |doi=10.3389/fendo.2015.00177 |issn=1664-2392 |pmc=4653296 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hormon]] 50x13cscfy8skdg155vntsphn1v6j1p 0 309549 2083360 1947248 2026-08-02T23:40:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmûd Şevket Paşa''' (jdb. 1856an - 11ê hezîrana 1913an) efserê leşkerî yê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] (paşê mareşal) û siyasetmedar bû ku di hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de roleke girîng lîst. Ji 23ê çile heta 11ê hezîrana 1913an ew [[Wezîr|sedrazmê]] ê Împeratoriya Osmanî bû. == Jiyan == Mehmûd Şevket Paşa bi eslê xwe [[çeçen]] an [[gurcî]] bû;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osman's dream : the history of the ottoman empire. |paşnav=Finkel, Caroline. |weşanger=Basic Books |tarîx=2007 |rr=57 |isbn=978-0-465-00850-6 |cih=New York |oclc=756484323 }}</ref> ji ber ku ew li [[Bexda]]yê jidayik û mezin bû, ew bi leqeba ''Ereb'' jî tê nasîn. Wekî efserê osmanî yê kariyerê, ew tevlî tevgera opozîsyona [[Jön Türkler|tirkên ciwan]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Mahmud-Sevket-Pasa |sernav=Mahmud Şevket Paşa |malper=Britannica }}</ref> Wî piştgirî da serhildana leşkerî ya ku ji hêla efserên tirkên ciwan ve li dora kapîtan Enver, paşê [[Enver Paşa]], di havîna 1908an de dest pê kir, ku hema hema bêyî şer bû "Şoreşa Tirkên Ciwan" a bi awayekî nediyar serketî.<ref name=":0" /> Ev yek bû sedem ku siltab zû teslîm bibe û destûra lîberal a 1876an, ku di 1878an de hatibû rawestandin, ji nû ve deyne ser text.<ref name=":0" /> Di nîsana 1909an de, siltan Ebdulhemîdê II piştgirî da serhildaneke hêzên olî û muhafizekar li dijî tirkên ciwan ("Bûyera 31ê Adarê"). Di vê rewşê de, Mehmûd Şevket Paşa, wekî fermandarê giştî yê leşkerên li [[Makedonya]] bi cih bûne, bi rêberiya Artêşa Mudaxeleyê (''Hareket Ordusu'') bi lez û bez ber bi paytexta serhildêr a [[Konstantînopolîs]]ê ve meşiya, beşdarî tepeserkirina hewldana derbeyê û dûrxistina Ebdulhemîd II bû. Vê yekê navûdengê wî di nav tirkên ciwan û beşek ji efserên osmanî yên bi wan ve girêdayî de ava kir.<ref name=":0" /> Di 1910an de, di kabîneya sedrazmê Îbrahîm Heqî Paşa de (12ê çileya 1910an) bû Wezîrê Şer û "Mufetîşê Giştî" yê sê artêşên pêşîn ên împeratoriyê. Di vê meqamê de, paşê bû "stûna herî xurt a rejîma tirkên ciwan".<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-sevket-pasa |sernav=Mahmud Şevket Paşa |malper=İslâm Ansiklopedisi |paşnav=Türkmen |pêşnav=Zekeriya }}</ref> Serdema wî ya li ser kar ji aliyê serhildanên li [[Albanya]] û Erebistanê ve ku divabû bi awayekî leşkerî werin şerkirin, lê hîn bêtir ji aliyê şikestinên di şerê li dijî [[Şerê Îtalyan û Tirkî yê 1911-1912|Îtalyayê]] de ku di salên 1911/12an de li ser Împeratoriya Osmanî hate ferzkirin, hat tarîkirin.<ref name=":1" /> Ev şikestin bûn sedema îstifaya Şevket Paşa ji Wezîrê Şer di 9ê tîrmeha 1912an de. Di 22ê tîrmeha 1912an de, tevahiya hikûmeta tirkên ciwan hate hilweşandin û li şûna wê kabîneyeke "lîberal" (muhafizekar) hate danîn. Lê ev hikûmeta nû, ji cotmeha 1912an û pê ve, di bin êrîşên giran ên dewletên hevalbend ên Balkanan ên [[Serbistan]], [[Bulgaristan]], [[Yewnanistan]] û [[Montenegro]]yê ([[Şerê Balkanê yê Yekem]]) de bû. Artêşa Osmanî ya bi rêberiya xirab û bi çekên nebaş, ku efserên wê jî ji ber guhertinên desthilatdariyê ji aliyê siyasî ve parçe bûn, di nav çend hefteyan de şikestinên karesatbar xwarin, ku bû sedema windakirina hema hema tevahî ya Osmaniya Ewropî û derxistin an kuştina berfireh a niştecihên wê yên misilman.<ref name=":1" /> Xala dawî bi amadebûna hikûmeta lîberal a dev ji bajarê Adrianopolîsê (niha [[Edirne]]) berdanê hat, ku Bulgaristan îdîa dikir.<ref name="Shaw1977">{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Reform, Revolution, and Republic |url=https://archive.org/details/historyofottoman0002unse |paşnav=Shaw |pêşnav=Stanford |weşanger=Cambridge University Press |sal=1977 |rr=[https://archive.org/details/historyofottoman0002unse/page/283 283] |isbn=0521291666 }}</ref> Ev ne tenê dê bi awayekî sembolîk radestî niştecihek sultanekî kevin bikira, lê di heman demê de dê paytext, Konstantînopolîs, nêzîkî Bulgaristana dijmin bikira. Devjêberdana plankirî ya Adrianopolisê bû sedema bêaramiyek mezin a neteweperest û tirkên ciwan, ku di nîvê 1912an de hatibûn hilweşandin, vê rewşê ji bo darbeyek leşkerî ya ku ji hêla Enver Paşa yê pêşerojê ve hatibû rêvebirin, bikaranîn.<ref name="Shaw1977" /> Di 22ê çileya 1913an de, hikûmeta lîberal a sedrazmê Mehmed Kamîl Paşayê Qibrisê bi derbeya tirkên ciwan, hema bêje bê berxwedan û têkoşîn, hate hilweşandin. Lêbelê, [[Nazım Paşa]], Wezîrê Şer, kesayetiyek pir rêzdar di nava efseran de, di dema êrîşa ser avahiya hikûmetê de ji aliyê serokê derbeyê ve hate gulebarankirin. Piştî zelalkirina hevsengiya hêzê, siltan neçar ma ku di 23ê çileya de hikûmetek nû ya tirkên ciwan destnîşan bike: Mehmûd Şevket Paşa wek sedrazmê, Wezîrê Derve û Wezîrê Şer bû serokê wê yê bê guman. Lêbelê, ji ber rewşa leşkerî ya karesatbar, tewra hikûmeta wî jî nekarî pêşî li radestkirina wîlayetên ewropî, tevî Adrianopolîsê, bigire. Lêbelê, [[Trakya|Trakyaya Rojhilat]] û Adrianopolîsê di havîna 1913an de di [[Şerên Balkanê|Şerê Duyem yê Balkanê]] de ji aliyê leşkerên osmanî ve di bin fermandariya Enver de hatin vegerandin.<ref name=":0" /> Şevket Paşa qet ev razîbûna leşkerî nejîya. Tevî tedbîrên ewlehiyê yên berfireh ên ku ji hêla waliyê tirkên ciwan ê [[Stembol]]ê Cemal Paşa ve hatine girtin, ew di 11ê hezîrana 1913an de li Stembolê bû qurbanê hewldanek kuştinê, ku ji hêla efserekî ve - xizmekî Nazım Paşa, ku di meha çile de hatibû kuştin - wekî tolhildanek hate kirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: The Quest for Identity |nivîskar=Feroz Ahmad |lînka-nivîskar= |weşanger=Oneworld |sal=2014 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=hMRpAwAAQBAJ&pg=PT44 44] |isbn=978-1-78074-301-1 |çap=second |cih=London }}</ref> Mirina Şevket riya desthilatdariyê ji bo serokên din ên tirkên ciwan ên radîkal avakir: ji payîza 1913an vir ve, "sêyem" ji efserên Enver Paşa û Cemal Paşa (ku di 1914an de bi rêzê ve gihîştin postên Wezîrê Şer û Hêza Deryayî) û Wezîrê Navxwe yê sivîl [[Telet Paşa|Telet]] [[Telet Paşa|Beg]], ku paşê navê Telet Paşa stand, hate damezrandin.<ref name=":3" /> Demek kurt berî kuştina xwe di 1913an de, Şevket Paşa amadebûna xwe ya ji bo reform û lihevkirinekê bi dîplomatên biyanî re li ser mijara mafên kêmnetewiya [[ermenî]] nîşan da, ku paşguhkirina van mafên ji aliyê hikûmeta osmanî û komîteya [[Îtihad û Tereqî]] ve du sal piştî mirina wî bû sedema [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirina ermeniyan]].<ref>{{harvnb|Beckett|2012|p=31}}</ref> Tirba Şevket Paşa li Stembolê di nav cihê bîranînê Abide-i Hürriyet de ye.<ref name=":0" /> == Wêje == * Togay Seçkin Birbudak: ''Osmanlı Basınında Mahmud Şevket Paşa Suikastı'', in: ''Bilig'' 65 (Bahar 2013), S. 69–94 [http://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/kcfinder/upload/files/bilig-65-bahar-2013.pdf Versiyona online ji kitêbê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531232234/http://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/kcfinder/upload/files/bilig-65-bahar-2013.pdf |date=2016-05-31 }} (Gotareke tirkî li ser kuştina Mehmûd Şevket Paşa di çapemeniya osmanî). (tirkî) * Hans-Jürgen Kornrumpf: ''[http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1281 Mehmûd Şevket Paşa]''. Di: Lexîkonekî biyografî ji dîroka başûr-rojhilata Ewropayê. Gotara 3ê. Munîh 1979, r. 75 (tirkî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1856]] [[Kategorî:Mirin 1913]] [[Kategorî:Paşa]] g11sz4xmky60g4rpdnhh5j2ngobxeq6 0 310674 2083419 1993532 2026-08-03T00:37:08Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | wêne_sernav = }} '''Birca Mîladê''' yan jî '''birca Tehranê''' (bi farisî: برج میلاد, ''Borj-e Milād'') birceke pirarmanc e ku li [[Tehran]]a paytexta Îranê hatiye avakirin. Birca Mîladê yekem birca telekomunîkasyonê ya cîhanê ye ku di sala 1997an de çêkirina bircê hatiye destpêkirin û di sala 2008an de jî bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbn.ir/viewer.php?id=15 |sernav=NBN - Nasl Bartar Novin |malper=www.nbn.ir |roja-gihiştinê=2025-09-15 |roja-arşîvê=2009-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091117010931/http://www.nbn.ir/viewer.php?id=15 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Birc avahiya herî bilind ê Îranê ye û 24em avahiya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |url=https://archive.org/details/iran0000burk_e1t7 |paşnav=Burke |pêşnav=Andrew |weşanger=Lonely Planet |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-293-1 |çap=5 |cih=Footscray, Vic[u.a.] |paşnav2=Elliott |pêşnav2=Mark }}</ref> Avakirina bircê nêzîkî 11 sal û 7 mehan berdewam kiriye. Birc li Tehranê di navbera [[Şehrek-e Xerb]] (''Shahrak-e Gharb'') û navçeya [[Gîşa]]yê (''Gisha'') de ye û ji bingehê heta serê antênê 435 metre bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cellularinsider.com/ |sernav=Cellular Insider {{!}} Your Top Choice For Insider's Mobile News, Reviews & Guides |malper=Cellular Insider |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=en-US }}</ref> Serî ji podeke mezin ê ku 12 qatan pêk tê û bilindahî ya banê podê 315 mêtre ye. Ev birc beşek ji navenda bazirganî û konferansê ya navneteweyî ya Tehranê ye ku di nav xwe de otêlek pêncstêrk, navendeke konferansê, navendeke bazirganiya cîhanî û parkekê înformatîkê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6767 |sernav=Borj-e Milad, Tehran - SkyscraperPage.com |malper=skyscraperpage.com |roja-gihiştinê=2025-09-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.emporis.com/building/miladtower-tehran-iran |sernav=Milad Tower {{!}} Buildings {{!}} EMPORIS |malper=www.emporis.com |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=en |paşnav=GmbH |pêşnav=Emporis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visitiran.ir/ |sernav=Visit Iran {{!}} Official Travel Guide of Iran |malper=www.visitiran.ir |roja-gihiştinê=2025-09-15 |roja-arşîvê=2021-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211231183617/https://www.visitiran.ir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avahiyên di 2007an de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Avahiyên li Tehranê]] [[Kategorî:Balaxaneyên li Îranê]] [[Kategorî:Mîmarî li Îranê]] [[Kategorî:Tehran]] ieqtgasgavky93j0777h06pqa650u4c 0 312155 2083221 1971045 2026-08-02T20:51:35Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083221 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Haco Axayê Hevêrkî | wêne = Hadjo Agha.jpg | sernavê_wêne = Haco Axa di {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1881an | cihê_jidayikbûnê = [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1950/53 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = Serokeşîr, siyasetmedar | salên_çalak = 1920 - 1950/53 | xebatên_navdar = [[Xoybûn]] }} '''Haco Axayê Hevêrkî''' (jdb. 1881 - m. 1950/3) serokê eşîra [[kurd]] yê [[hevêrkan]] bû û yek ji beşdarên pêşîn ên rêxistina neteweperwer yê [[Xoybûn]]ê di dawiya salên 1920an de bû. Ew bi bandora xwe ya di nav konfederasyona eşîra hevêrkan de dihat zanin û wekî kesayetek girêdanê di navbera avahiyên serokatiya kevneşopî ya kurdî û tevgera neteweperwer a li sirgûnê de xizmet kiriye.{{sfn|McDowall|1996|p=184}} == Jiyan == [[Wêne:Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|thumb|Haco Axa (rûniştî) bi Hamza Efendî, Ekrem û Kadrî Bedirxan]] Haco Axa di sala 1881an de li [[Tor (herêm)|herêma Torê]] li nêzikî [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ji dayik bû ye. Ew endamê eşîra hevêrekan bû ku komeke eşîrî ya kurd e ku di wî demê navdar bû û gund û warên wan li seranserê deşta ku Mêrdîn, [[Nisêbîn]] û sinorê [[Rojavaya Kurdistanê]] hebû.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=128–129}} Ew di nav malbateke pêşeng a konfederasyonê de mezin bûye û wî perwerdehiyeke kevneşopî wergirtiye ku ji aliyê jiyana şivantiyê, danûstandinên naveşîrî û rêziknameya rêveberiya osmanî ya dereng ve hatiye bi bandor kirin.{{sfn|Klein|2011|p=67}} Di salên 1910 û 1920an de, ew bû ''axa'' yê hevêrkan û di nav derdorên siyasî yên herêmî yên ber bi [[Amed]] û [[Cizîr]]ê ve eleqedar dibû. Hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û polîtîkayên navendîkar ên [[komara Tirkiyeyê]] gelek serokên kurd teşwîq kirin ku li derveyî rêxistinên herêmî li hevpeymanan bigerin. Haco Axa her ku diçe bi çalakvanên kurd ên li [[Şam]]ê re, bi taybetî endamên [[malbata Bedirxaniyan]] ku ji bo platformek neteweperwer a hevrêz toran ava dikirin, têkilî danî.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=246–247}} Piştî damezrandina Xoybûnê di sala 1927an de, ew wekî nûnerê eşîrê bi komîteyê re têkildar bû. Beşdariyên wî hêsankirina ragihandinê di navbera rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û komên eşîrî yên ku li hundirê Tirkiyeyê mane, çalakkirina wergirtina leşkeran û tevgera wan û alîkariya ewlekirina piştgiriyê ji bo [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] ya paşê bûn. Her çend wî rasterast di warê leşkerî de xizmet nekiribe jî, otorîteya wî di nav hevêrkan de di salên destpêkê yên Xoybûnê de berfirehiya rêxistinî zêde kiriye.{{sfn|Olson|1989|p=134}} Piştî tepeserkirina serhildana Agiriyê, gelek endamên Xoybûnê koçî [[Rojavaya Kurdistanê]] dibin û Haco Axa salên xwe yên dawî li [[Hesîçe]] derbas kiriye ku di salên 1930an de beşên eşîra hevrêkan li wir bi cih bûne. Her çiqas vegotinên devkî bi berfirehî wê di navbera salên 1950 an 1953an de destnîşan dikin jî, çavkaniyên akademîk ên pêbawer dîrok an cihê mirina wî yê rast rave nakin.{{sfn|Tejel|2009|p=41}} == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |cih=London |weşanger=Zed Books |sal=1992 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |weşanger=Syracuse University Press |cih=Syracuse |sal=2006 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |weşanger=Stanford University Press |cih=Stanford |sal=2011 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=McDowall |pêşnav=David |sernav=A Modern History of the Kurds |weşanger=I.B. Tauris |cih=London |sal=1996 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |weşanger=University of Texas Press |cih=Austin |sal=1989 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |sernav=Syria’s Kurds: History, Politics and Society |weşanger=Routledge |cih=London |sal=2009 }} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Haco Axa}} [[Kategorî:Axa]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1953]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] 5xl50uei246jigzcc5swtzigedk6l69 0 312170 2083508 1975050 2026-08-03T10:03:20Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Şoreşvanên kurd]] 2083508 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * Olson, Robert (1989). ''The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925''. Austin: University of Texas Press. {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 3pe34acf08o1rlygd05h3trjyxvt4mv 2083509 2083508 2026-08-03T10:03:47Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] 2083509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * Olson, Robert (1989). ''The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925''. Austin: University of Texas Press. {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] rbwl4am20ocb0n4mdpidbq5a0x7juaz 0 313543 2083431 1972901 2026-08-03T00:45:35Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083431 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = Kürtfuatpaşa.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Konstantînopolîs]], [[Împeratoriya Osmanî]] | perwerde = Akademiya Leşkerî yê Osmanî | pîşe = Fermandar, [[siyasetmedar]] | xebatên_navdar = Cigîrê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] | hevjîn = Suat Xanim | bav = [[Seîdê Paşayê Kurd]] | xizm = [[Şerîf Paşa]] (bira)<br>[[Ehmed Îzet Paşayê Kurd]] (apê)<br>[[Eqrem Vlora]] (xezûr)<br>[[Syrja Vlora]] (birayê hevjîn) }} '''Fûad Paşayê Kurd''' efserê leşkerî yê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û kesayetiyek siyasî ya [[kurd]] a navdar bû ku di dawiya serdema osmanî de çalak bû. Ew bi rolên xwe yên bilind ên di nav dezgehên leşkerî yên osmanî de û bi beşdariya xwe ya paşê di rêxistinên siyasî yên kurdî de ku di nav de meqama wî yê wekî cîgirê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] hebû, hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |paşnav=Chaliand |pêşnav=Gérard |weşanger=Zed Books |sal=1993 |rr=32 |isbn=1856491943 |cih= }}</ref> == Jînenîgarî == Fuad Paşa li [[Konstantînopolîs]]ê wekê zarokê malbateka [[Mîrektiya Baban|Babaniyan]] yê kurd jidayikbûye. Ew kurê [[Seîdê Paşayê Kurd]] bû ku wezîrê derve yê osmanî yê demdirêj û serokê Şûraya Dewletê, biraziyê [[Ehmed Îzet Paşayê Kurd]] û birayê dîplomat û neteweperwer [[Şerîf Paşa]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh, and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |weşanger=Zed Books |sal=1992 |rr=[https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui/page/301 301] |isbn=1856490181 |cih= }}</ref> Ji ber van têkiliyên malbatî, Fûad Paşa endamê toreke navdarên kurd bû ku bi kûrahî di nav avaniyên (struktur) siyasî, leşkerî û îdarî yên împeratoriya osmanî de cih digirt. Fûad Paşa kariyerek leşkerî ya pîşeyî şopand û di artêşa osmanî de bû efserê siwariyê. Wî perwerdehiya leşkerî ya pêşketî wergirt û ji Koleja Karmendên Prusyayê mezûn bû ku têkiliyên leşkerî yên nêzîk ên di navbera împeratoriya osmanî û [[Împeratoriya Almanî|Almanya]] de di dawiya sedsala nozdehan de nîşan dida.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Türkiye'de siyasal gelişmeler, 1876-1938, Volume 2 |paşnav=Tunaya |pêşnav=Tarık Zafer |weşanger=İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları |sal=2002 |rr=20 |isbn=9756857285 |cih= }}</ref> Perwerde û xizmeta wî hişt ku ew bigihîje meqamên saziyî yên bilind, di nav de wekî serokê Koleja Leşkerî ya Osmanî û paşê wekî serokê dadgeha temyîzê ya leşkerî ya Osmanî ku wî di nav efserên pilebilind ên dadweriya leşkerî ya împeratoriyê de cih girtiye. Tevî kariyera wî ya berbiçav, Fûad Paşa ji aliyê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (KÎT) ve neçar ma ku hem ji pileya xwe ya leşkerî û hem jî ji postên xwe yên îdarî teqawid bibe. Ev kiryar bi giranî ji ber çalakiyên siyasî yên dijber ên birayê wî Şerîf Paşa hate kirin ku pratîka cezakirina kolektîf a KÎTê li dijî malbatên elît ên ku wekî ne pêbawer ji hêla siyasî ve têne hesibandin nîşan dide. Piştî ji kar dûrxistina wî, Fûad Paşa bêtir tevlî jiyana siyasî ya kurdan bû û di serdema agirbestê de wekî yek ji kesayetên pêşeng ên tevgera kurdî derket holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ayrılıkçı hareketler: Ziya Gökalp'in Kürt Dosyası ekiyle |paşnav=Özgürel |pêşnav=Avni |weşanger=Altın Kitaplar |sal=2006 |rr=200 |isbn=9752107257 |cih= }}</ref> Di vê çarçoveyê de, ew wekî cîgirê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] xizmet kiriye ku yek ji rêxistinên siyasî yên kurd ên herî girîng bû ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] li Stembolê xebitiye. Rola wî di komeleyê de veguherînek ji xizmeta leşkerî ya împeratorî ber bi tevlêbûna siyasî ya neteweperwer nîşan da ku wî bi hewildanên kurdan re ji bo misogerkirina mafên siyasî û naskirina navneteweyî di çareseriya piştî şer de hevrêz kir. Fuad Paşa bi Suat Xanim re zewicî bû, xwişka [[Eqrem Vlora]] û keça mezin a [[Syrja Vlora]], bi vî awayî ew bi rêya zewacê bi malbateke siyasî ya navdar yê [[alban]]î ve girêdidaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı sonrası Arnavutluk: (1912-1920) |paşnav=Kırmızı |pêşnav=Abdulhamit |weşanger=Klasik |sal=2009 |rr=56 |isbn=978-9758740796 |cih= }}</ref> Ev hevalbendî torên elîtên herêmî yên trans-herêmî yên ku di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derdorên kurd, alban û împeratorî yên osmanî bi hev ve girêdidan, bêtir nîşan didaye. == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London & New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-451-0. * Jwaideh, Wadie (2006). ''The Kurdish National Movement: Its Origins and Development''. Syracuse, NY: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3049-1. * Hanioğlu, M. Şükrü (2001). ''Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926216-3. {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Baban]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 66yeef376kk6nxcusfq2275gqzv7oaq 2083441 2083431 2026-08-03T00:54:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083441 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = Kürtfuatpaşa.jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Konstantînopolîs]], [[Împeratoriya Osmanî]] | perwerde = Akademiya Leşkerî yê Osmanî | pîşe = Fermandar, [[siyasetmedar]] | xebatên_navdar = Cigîrê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] | hevjîn = Suat Xanim | bav = [[Seîdê Paşayê Kurd]] | xizm = [[Şerîf Paşa]] (bira)<br>[[Ehmed Îzet Paşayê Kurd]] (apê)<br>[[Eqrem Vlora]] (xezûr)<br>[[Syrja Vlora]] (birayê hevjîn) }} '''Fûad Paşayê Kurd''' efserê leşkerî yê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û kesayetiyek siyasî ya [[kurd]] a navdar bû ku di dawiya serdema osmanî de çalak bû. Ew bi rolên xwe yên bilind ên di nav dezgehên leşkerî yên osmanî de û bi beşdariya xwe ya paşê di rêxistinên siyasî yên kurdî de ku di nav de meqama wî yê wekî cîgirê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] hebû, hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |paşnav=Chaliand |pêşnav=Gérard |weşanger=Zed Books |sal=1993 |rr=32 |isbn=1856491943 |cih= }}</ref> == Jînenîgarî == Fuad Paşa li [[Konstantînopolîs]]ê wekê zarokê malbateka [[Mîrektiya Baban|Babaniyan]] yê kurd jidayikbûye. Ew kurê [[Seîdê Paşayê Kurd]] bû ku wezîrê derve yê osmanî yê demdirêj û serokê Şûraya Dewletê, biraziyê [[Ehmed Îzet Paşayê Kurd]] û birayê dîplomat û neteweperwer [[Şerîf Paşa]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh, and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |url=https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |weşanger=Zed Books |sal=1992 |rr=[https://archive.org/details/aghashaikhstates0000brui/page/301 301] |isbn=1856490181 |cih= }}</ref> Ji ber van têkiliyên malbatî, Fûad Paşa endamê toreke navdarên kurd bû ku bi kûrahî di nav avaniyên (struktur) siyasî, leşkerî û îdarî yên împeratoriya osmanî de cih digirt. Fûad Paşa kariyerek leşkerî ya pîşeyî şopand û di artêşa osmanî de bû efserê siwariyê. Wî perwerdehiya leşkerî ya pêşketî wergirt û ji Koleja Karmendên Prusyayê mezûn bû ku têkiliyên leşkerî yên nêzîk ên di navbera împeratoriya osmanî û [[Împeratoriya Almanî|Almanya]] de di dawiya sedsala nozdehan de nîşan dida.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Türkiye'de siyasal gelişmeler, 1876-1938, Volume 2 |paşnav=Tunaya |pêşnav=Tarık Zafer |weşanger=İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları |sal=2002 |rr=20 |isbn=9756857285 |cih= }}</ref> Perwerde û xizmeta wî hişt ku ew bigihîje meqamên saziyî yên bilind, di nav de wekî serokê Koleja Leşkerî ya Osmanî û paşê wekî serokê dadgeha temyîzê ya leşkerî ya Osmanî ku wî di nav efserên pilebilind ên dadweriya leşkerî ya împeratoriyê de cih girtiye. Tevî kariyera wî ya berbiçav, Fûad Paşa ji aliyê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (KÎT) ve neçar ma ku hem ji pileya xwe ya leşkerî û hem jî ji postên xwe yên îdarî teqawid bibe. Ev kiryar bi giranî ji ber çalakiyên siyasî yên dijber ên birayê wî Şerîf Paşa hate kirin ku pratîka cezakirina kolektîf a KÎTê li dijî malbatên elît ên ku wekî ne pêbawer ji hêla siyasî ve têne hesibandin nîşan dide. Piştî ji kar dûrxistina wî, Fûad Paşa bêtir tevlî jiyana siyasî ya kurdan bû û di serdema agirbestê de wekî yek ji kesayetên pêşeng ên tevgera kurdî derket holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ayrılıkçı hareketler: Ziya Gökalp'in Kürt Dosyası ekiyle |paşnav=Özgürel |pêşnav=Avni |weşanger=Altın Kitaplar |sal=2006 |rr=200 |isbn=9752107257 |cih= }}</ref> Di vê çarçoveyê de, ew wekî cîgirê serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] xizmet kiriye ku yek ji rêxistinên siyasî yên kurd ên herî girîng bû ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] li Stembolê xebitiye. Rola wî di komeleyê de veguherînek ji xizmeta leşkerî ya împeratorî ber bi tevlêbûna siyasî ya neteweperwer nîşan da ku wî bi hewildanên kurdan re ji bo misogerkirina mafên siyasî û naskirina navneteweyî di çareseriya piştî şer de hevrêz kir. Fuad Paşa bi Suat Xanim re zewicî bû, xwişka [[Eqrem Vlora]] û keça mezin a [[Syrja Vlora]], bi vî awayî ew bi rêya zewacê bi malbateke siyasî ya navdar yê [[alban]]î ve girêdidaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı sonrası Arnavutluk: (1912-1920) |paşnav=Kırmızı |pêşnav=Abdulhamit |weşanger=Klasik |sal=2009 |rr=56 |isbn=978-9758740796 |cih= }}</ref> Ev hevalbendî torên elîtên herêmî yên trans-herêmî yên ku di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derdorên kurd, alban û împeratorî yên osmanî bi hev ve girêdidan, bêtir nîşan didaye. == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London & New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-451-0. * Jwaideh, Wadie (2006). ''The Kurdish National Movement: Its Origins and Development''. Syracuse, NY: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3049-1. * Hanioğlu, M. Şükrü (2001). ''Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926216-3. {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Baban]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] rsrfks7k0x8tge2ghco1qm54gnieeup 0 313594 2083297 1973308 2026-08-02T22:27:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083297 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} [[Wêne:AndeanCondorMale.jpg|thumb| Kondorê Andê ya nêr (''Vultur gryphus'') - li baxçeyê ajalan a Cincinnati, DY, hatiye kişandin.]] '''Kondor''' navê hevpar ê du cisnên qerqereçên cîhana nû ye ku her yek bi cureyekî heyî ye. Navê teyrê ji peyva ''kuntur'' a ji [[zimanê keçwayî]] tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford English dictionary |url=https://archive.org/details/oxfordenglishdic19simp |weşanger=Clarendon Pr |tarîx=1989 |isbn=978-0-19-861186-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Simpson |pêşnavê-edîtor=John A.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.quechua.org.uk/Eng/Main/AnalysisMainFrame.htm |sernav=Wayback Machine |malper=www.quechua.org.uk |roja-gihiştinê=2025-12-31}}</ref> Ev teyr yek ji mezintirîn teyrên bejahiyên yên firîner ê li [[Nîvkada Rojava]] ye. Yek ji cureyên teyrê [[Kondorê Andê]] (''Vultur gryphus'') e ku li [[çiyayên Andê]] dijî û cureya din jî [[Kondorê Kalîforniyayê]] (''Gymnogyps californianus'') ku niha bi çiyayên peravê yên rojavayê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Meksîk]] û her weha li çiyayên çolê ya bakurê [[Arîzona]]yê dijî. == Taksonomî == Kondor beşek ji malbata ''Cathartidae'' ne ku di nav wan de qerqereçên cîhana nû hene lê 15 cureyên qerqereçên cîhana kevin di nav malbata ''Accipitridae'' de ne ku di nav wan de [[baz]], [[şahîn]] û [[başok]] jî hene. Qereqeçên cîhana nû û cîhana kevin ji bav û kalên cuda çêbûne. Her du jî goştxwer in û ji ber pêşveçûna wan a nêzîk, awayên wan dişibihe hev. Her çiqas ne diyar e ku ew bi kîjan re zêde têkildar e, peyva "kondor" komeke [[parafîletîk]] nîşan dide, ji ber ku qereqeçên padîşah ku bi gelemperî wekî kondor nayê binavkirin, di nav klada ku kondorên Andê û kondorên Kalîforniyayê vr dihewîne de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnson |pêşnav=Jeff A. |paşnav2=Brown |pêşnav2=Joseph W. |paşnav3=Fuchs |pêşnav3=Jérôme |paşnav4=Mindell |pêşnav4=David P. |tarîx=2016-12-01 |sernav=Multi-locus phylogenetic inference among New World Vultures (Aves: Cathartidae) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S105579031630224X |kovar=Molecular Phylogenetics and Evolution |cild=105 |rr=193–199 |doi=10.1016/j.ympev.2016.08.025 |issn=1055-7903}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balinde]] lsz3vuerp56f6ulgewumvoj5o28phlw 0 313595 2083416 1973307 2026-08-03T00:34:49Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083416 wikitext text/x-wiki [[Wêne:OldNewWorld v2.png|thumb|Nexşeyek ku cîhana kevin (Ewrasya û Afrîka) û cîhana nû (Okyanûsya û Amerîka) nîşan dide.]] '''Cîhana nû''' (bi latînî: ''Mundus novus'') têgîneke ku piraniya axên li [[nîvkada rojava]] ku bi taybetî parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] vedibêje.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/new-world |sernav=NEW WORLD Definition & Meaning {{!}} Dictionary.com |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2025-12-31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=McArthur |pêşnavê-edîtor=Tom}}</ref> Ev têgîn di destpêka sedsala 16an de, di Serdema Vedîtinên Ewropayê de, ji aliyê kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ve hate nasandin ku belavokên ''Mundus novus'' weşandiye ku pê guman bûye ku axên li rojavayê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê (ku di demek kurt de ji ber navê Amerigo wekê Amerîka hatiye binav kirin) hatine keşifkirin, parzemînên nû pêk tînin. Ev têgihîştin asoyên erdnîgariyên erdnîgarnasên ewropî yên berê firehtir kiriye ku ew difikirîn ku cîhan tenê [[Afrîka]], [[Asya]] û [[Ewropa]] vedihewîne ku bi hev re wekî "[[Cîhana kevin]]" hatine naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schwaller |pêşnav=John F. |tarîx=1999 |sernav=Columbus, Then and Now: A Life Reexamined. By Miles H. Davidson. (Norman: University of Oklahoma Press, 1997. Pp. 640. Maps. Notes. Bibliography. Index. $39.95.) |url=https://doi.org/10.2307/1007657 |kovar=The Americas |cild=55 |hejmar=3 |rr=500–501 |doi=10.2307/1007657 |issn=0003-1615}}</ref> == Dîtin == Hatiye diyar kirin ku [[Krîstofor Kolumbus|Kolumbus]] heta mirina xwe, di sala 1506an de bawer dikir ku rêwîtiya wî ya ber bi rojava ve ew gihandiye keşfkirina girav û beşên [[Asya]]yê ku di wê demê de bi hev re wekî "Hindistan" dihatin binavkirin. Ji ber vê sedemê, spaniyan heta sedsala 18an [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] wekê ''Las Indias'' bi nav dikirin. Gelên xwemaliyên [[Amerîkaya Bakur]] bi Îngilîzî wekî Red Indians û bi almanî jî wekî Indians dihate binavkirin ku di heman demê de gelên xwemaliyên yên [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] wekî ''Indios'' dihatin binavkirin. Lêbelê baweriya hinek erdnîgarnas û keşifkaran ku di nav de [[Amerigo Vespucci]] jî hebû ku wan di sala 1500an de parzemînek nû dîtiye, di demek kurt de hatiye piştrast kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Amerîkayê]] [[Kategorî:Çanda Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Dîroka çandî]] [[Kategorî:Erdnîgariya mirovahiyê]] [[Kategorî:Herêmên cografî]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Têgînên erdnîgarî]] 24vmkgnznjjochmk28o1qz5k1ioadg3 0 313643 2083228 1984256 2026-08-02T21:08:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083228 wikitext text/x-wiki [[Wêne:U.S. Army Special Operations Command SSI (1989-2015).svg|thumb|Mertalê artêşa Delta Force]] '''Delta Force''' an '''Yekemîn Yekîneya Operasyonên Hêzên Taybet - Delta (1st SFOD-D)''' (bi înglîzî: ''1st Special Forces Operational Detachment–Delta'' (1st SFOD-D)) hêzeke taybet e ku di heman demê de wekê '''Hêza Delta, Koma Serlêdanên Şer''' (CAG) jî tê zanîn an jî di nav [[Fermandariya Operasyonên Taybet a Hevbeş]] (JSOC) de ye ku wekê [[Hêza Kar a Kesk]] hêzek operasyonên taybet a [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Artêşa Dewletên Yekbûyî]] ye ku di bin kontrola operasyonel a JSOCê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relentless strike: the secret history of Joint Special Operations Command |url=https://archive.org/details/relentlessstrike0000nayl |paşnav=Naylor |pêşnav=Sean |weşanger=St. Martin's Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-250-01454-2 |çap= |cih=New York }}</ref> Erkên vê yekîneyê bi giranî li dijterorîzmê, rizgarkirina dîlgirtiyan, çalakiya rasterast û keşfa taybet e ku pir caran li dijî hedefên girîng ên bilind kar dike. Hêza Delta, ligel çalakiya piştgiriya îstîxbaratê û hevtayên wê yên Hêzên Deryayî û Hewayî, DEVGRU (Tîma SEAL 6) û Eskadrona Taktîkên Taybet a 24emîn ku yekîneyên erkên taybet ên asta yekem ên artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku erkê wan pêkanîna mîsyonên herî tevlihev, veşartî û xeternak ên ku ji aliyê serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û wezîrê parastinê ve têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gaffneyledger.com/news/2005-05-09/AP_News/151.html |sernav=In high demand, Air Force commandos must find new ways to cope with stress of duty {{!}} www.gaffneyledger.com {{!}} Gaffney Ledger |malper=www.gaffneyledger.com |roja-gihiştinê=2026-01-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170806222752/http://www.gaffneyledger.com/news/2005-05-09/AP_News/151.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theweek.com/articles/466307/most-secret-secret-units |sernav=The most secret of secret units |malper=The Week |tarîx=2013-03-22 |roja-gihiştinê=2026-01-03 |ziman=en |paşnav=updated |pêşnav=Marc Ambinder last }}</ref> Her çiqas hilbijartin ji bo operasyonên taybet û yekîneyên konvansiyonel ên din ên li seranserê artêşê û şaxên din ên leşkerî vekirî be jî, piraniya operator û endamên piştgiriya şer ên Hêza Delta ji 75em Lîwaya Ranger a Fermandariya Operasyonên Taybet ên Artêşê û Hêzên Taybet ên Artêşa DYAyê têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.military.com/special-operations/delta-force.html |sernav=Delta Force: Missions and History |malper=Military.com |tarîx=2021-07-09 |roja-gihiştinê=2026-01-03 |ziman=en |paşnav=CSCS® |pêşnav=Stew Smith }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wearethemighty.com/popular/seal-team-6-delta-force/ |sernav=5 key differences between Delta Force and SEAL Team 6 |malper=We Are The Mighty |tarîx=2022-04-13 |roja-gihiştinê=2026-01-03 |ziman=en-US |paşnav=Dowling |pêşnav=Mike }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêş]] iv1ci85g7sot26iaswhilzksn6omdfv 0 314109 2083289 1979266 2026-08-02T22:20:01Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083289 wikitext text/x-wiki '''Partiya Pan-Îranîst''' ({{Langx|fa|حزب پان‌ایرانیست|}}) partiyeke siyasî<ref name="JSTOR">{{Jêder|jstor=4325140|paşnav=Weinbaum|pêşnav=Marvin|sernav=Iran finds a party system: the institutionalization of Iran Novin|sal=1973|hejmar=4|cild=27|rr=439–455|xebat=[[The Middle East Journal]]}}</ref> ya opozîsyonê ya li Îranê ye ku helwesta pan-îranîzmê diparêze. Partî nehatiye qeydkirin û ji hêla teknîkî ve qedexe ye lêbelê partî roja îro li hundirê Îranê xebatên xwe berdewan kiriye. [[Wêne:Flag of Pan-Iranist-Party.svg|thumb|Alaya Partiya Pan-Îranîst]] Paetî si dema rêveberiya Pehlewî de, di parlemanê de<ref name="Houchang1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini |url=https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9 |paşnav=Houchang E. Chehabi |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=1990 |rr=[https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9/page/211 211], 272 |isbn=978-1850431985}}</ref> wek partiyeke nîv opozisyonê di nava rejîmê de hatiye hesibandin û heta ku di sala 1971ê de bi fermî îtîfaqê li ser serxwebûna Îranê şermezar bike, destûr dide ku bixebite.<ref name="Houchang1990"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian Revolution |paşnav=Milani |pêşnav=Abbas |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2000 |rûpel=381 |isbn=9781850433286 |jêgirtin=Several reports from the American Embassy in Tehran refer to the Pan Iranist Party as one whose leadership was controlled by the government. For example, one report indicated, "Pan lranist deputies elected ... to Majlis can be expected to serve primarily as a propaganda instrument." National Archive, "Confidential Airgram: Pan Iranist Party, August 30, 1967." In another dispatch called "the Noisy Pan Iranists in Parliament" the embassy reports that "it should be emphasized that for many of these men-particularly the older ones- membership in the party has brought tangible rewards. Largely because of its close SAVAK connections, the party has been able to advance the careers of its members." NA, "The Noisy Pan Iranists in the Parliament, January 27, 1968."}}</ref> Partî car û car alîgirê partiya mezin a [[Neteweperwerî|netewî]], ''Front National'' e û bi awayekî neteweyî li ser îdeolojîya wê bû. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Movements in Twentieth-century Iran: Culture, Ideology, and Mobilizing Frameworks |paşnav=Poulson |pêşnav=Stephen |weşanger=Lexington Books |sal=2006 |rûpel=147 |isbn=978-0739117576}}</ref> Partiya pan-îranîst rêxistineke [[Antîkomunîzm|antîkominîst]] bû û bi rêbazî li ser kolanên Tehranê şerê tevgera [[Tudeh Party of Iran|Partiya Tudeh a Îranê]] dikir. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark J. Gasiorowski |tarîx=1987 |sernav=Disintegration of Iranian National Front: Causes and Motives |kovar=The 1953 Coup d'Etat in Iran |weşanger=Cambridge University Press |cild=19 |hejmar=3 |rr=261–286 |doi=10.1017/s0020743800056737 |s2cid=154201459}}</ref> Di çarçoveya salên 1940î de, ew wek "partiya ultranasyonalîst a laîk" tê binavkirin ku di dema nîvê salên 1960î de jî, ew wekî partiya "nasyonalîst a laîkî" hatiye binavnkirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Postrevolutionary Iran: A Political Handbook |paşnav=Boroujerdi |pêşnav=Mehrzad |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2018 |rûpel=344 |paşnav2=Rahimkhani |pêşnav2=Kourosh}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Both Eastern and Western: An Intellectual History of Iranian Modernity |paşnav=Matin-Asgari |pêşnav=Afshin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2018 |rûpel=174}}</ref> Îro, partiyê bi dijberîya [[Pan-Islamism|pan-Îslamîzm]] hikûmeta piştî 1979an ya Îranê, her wiha ji gefên ku ji aliyê îslam, partiyên îslamî û rêxistinên îslamîstên li Îranê ve tên danîn û armanca wê têkbirina terora Îranê û mîrasê çandî û şaristaniyê ye. Ji ber ku partiyên pan-Erebî û pan-Tirkî li herêmê ne, partiya pan-Iranî niha ji bo vegera axa berê ya Îranê bi rêya planên iredentîst û revanşîstî pêşwazî nake û programa xwe ya siyasî jî planên wiha pêk naçe. Li beramberî vê, ew ji bo entegrasyona çandî ya welatiyan bi şîrketeke çandî a Îranê ya hevpar pêşwazî dike. Partiya Pan-Îranîst di sala 2009an de piştgirî daye Tevgera Spî ya Îranê <ref name="Houchang1990"/> û di salên 2010an de ji aliyê Partiya Partiya Parêzgar a Îranê ve hate ji nû ve hate kirin ku di nava nakokiyên Îran-Sûdî û pevçûnê de helwesta xwe bi taktîkî pejirand. [[Wêne:Greater Iran Map.png|thumb|Nexşeya gelên îranî lê dijîn]] == Binerê == * [[Pan-Îranîzm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1951ê li Îranê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1951ê de hatine avakirin]] k8hpcvm41ghgs1sm2uot7pt539ndjnk 0 314488 2083368 2027914 2026-08-02T23:53:25Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank zanyar | nav = Martin Heidegger | wêne = Heidegger 2 (1960).jpg | sernavê_wêne = 1960an de Heidegger | mezinahiya_wêne = | roja_jidayikbûnê = 26ê îlonê 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Baden]], [[Împaratoriya Almanî]] | roja_mirinê = 26ê gulanê 1976 | cihê_mirinê = [[Freiburg im Breisgau]], [[Almanyaya Rojava]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wheeler |pêşnav=Michael |tarîx=2011-10-12 |sernav=Martin Heidegger |url=https://plato.stanford.edu/archIves/fall2020/entries/heidegger/ |kovar=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive]] }}</ref> | hevwelatî = | perwerde = | netewe = Alman | hevjîn = {{Lîsteya sade| * [[Elisabeth Blochmann]]<br />(1918–1969) * [[Hannah Arendt]]<br />(1924–1928) }} | xelat = | şanenav = | jêrenot = | qada_xebatê = Felsefeya Rojava, Felsefeya Sedsala 20an([[Fenomenolojî]], [[Hermenotik]], lo ekola [[Egzîstansiyalîzm]], [[Heyîn]], [[Ontolojî]], [[Epîstemolojî]], [[Ziman]], [[Teknolojî]] tê tekildar bûye û [[Dasein]], [[Hebûn]], [[Ziman]] di wan mijarên de keda wî heye) | kargeh = | sernavê_tezê1 = The Doctrine of Judgment in Psychologism: A Critical-theoretical Contribution to Logic | url_tezê1 = https://ophen.org/pub-105956 | sala_tezê1 = 1914 | sernavê_tezê2 = Duns Scotus's Doctrine of Categories and Meaning | url_tezê2 = https://ophen.org/pub-106038 | sala_tezê2 = 1916 | şêwirmendên_doktorayê = Arthur Schneider (Şêwirmendê doktorayê)<br />[[Heinrich Rickert]] (Şêwirmendê Dr. phil. hab.) | xwendekarên_doktorayê = [[Herbert Marcuse]], [[Hans Jonas]] | bandorbar = [[Platon]],[[Aristoteles]], [[Immanuel Kant|Kant]], [[F.W.J.Schelling]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Wilhelm Dilthey|Dilthey]], [[Edmund Husserl]] | bandorker = [[Jean-Paul Sartre]], [[Jacques Derrida]], [[Maurice Merleau-Ponty]], [[Michel Foucault]], [[Hans-Georg Gadamer]], [[Hannah Arendt]] }} '''Martin Heidegger''' (26ê îlona 1889an – 26ê gulana 1976an) feylesofekî alman û yek ji nûnerên girîng ên [[Fenomenolojî]] û [[Egzîstansiyalîzm]]ê ye. Berhema serekê ya Heidegger ''[[Hebûn û Dem]]'' bû ku bi berfirehî wekê yek ji berhemên herî girîng ên felsefeya modern hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Blackburn |pêşnav=Simon |lînka-nivîskar=Simon Blackburn |sernav=Heidegger, Martin (1889–1976): German existentialist and social critic |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000blac |tarîx= |weşanger=[[Oxford University Press]] |sal=2008 |isbn=978-0-19-954143-0 |çap=2 |series= |cih=Oxford }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Egzîstansiyalîst]] [[Kategorî:Endamên Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]] [[Kategorî:Martin Heidegger| ]] [[Kategorî:Mirin 1976]] 2i9dsif84265l01v6wrt3gdv510tqq1 0 314493 2083438 1982920 2026-08-03T00:51:12Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083438 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=sibat 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''John Maynard Keynes''' an jî '''Baronê 1em ê Keynes''' {{Post-nominals|CB|FBA}} ({{IPAc-en|k|eɪ|n|z}} {{Respell|KAYNZ}}; 5ê hezîran 1883 - 21ê nîsan 1946), aborînasekî îngilîz bû ku ramanên wî teorî û pratîka makroaboriyê û polîtîkayên aborî yên hikûmetan bi awayekî bingehîn guhertiye. Di destpêkê de di matematîkê de perwerde dîtiye lê wî xebatên berê yên li ser sedemên [[Çerxên karsazî|çerxên karsaziyê]] ava kiriye û pir baştir kiriye.{{Sfn|Yergin|Stanislaw|2002|pp=39–42}} Yek ji aborîzanên herî bi bandor ên sedsala 20an,<ref name="JMK">{{Jêder-magazîn |paşnav=Sloman |pêşnav=John |tarîx=22 çiriya pêşîn 2008 |sernav=How to kick-start a faltering economy the Keynes way |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7682887.stm |rewşa-urlyê=zindî |magazîn=BBC News magazine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404181606/http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7682887.stm |roja-arşîvê=4 nîsan 2009 |roja-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2008 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reintroducing Macroeconomics: A Critical Approach |paşnav=Cohn |pêşnav=Steven Mark |weşanger=Taylor & Francis |sal=2015 |rûpel=111 |isbn=978-1317461203 |url=https://books.google.com/books?id=bZ5sBgAAQBAJ&pg=PP1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170422212842/https://books.google.com/books?id=bZ5sBgAAQBAJ&pg=PP1 |roja-arşîvê=22 nîsan 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=21 nîsan 2017 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=William L. |paşnav2=Figgins |pêşnav2=Bob |paşnav3=Hedengren |pêşnav3=David |paşnav4=Klein |pêşnav4=Daniel B. |tarîx=May 2011 |sernav=Economic Professors' Favorite Economic Thinkers, Journals, and Blogs |url=https://econjwatch.org/file_download/487/DavisMay2011.pdf?mimetype=pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Econ Journal Watch]] |cild=8 |hejmar=2 |rr=126–146 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210417174721/https://econjwatch.org/file_download/487/DavisMay2011.pdf?mimetype=pdf |roja-arşîvê=17 nîsan 2021 |roja-gihiştinê=21 nîsan 2017 }}</ref> wî nivîsên ku bingeha dibistana ramanê ya bi navê naskirî aboriya Keynesî û şaxên wê yên cûrbecûr in, nivîsand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Keynes: The Return of the Master |url=https://archive.org/details/keynesreturnofma0000skid_l0x9 |paşnav=Skidelsky |pêşnav=Robert |weşanger=Public affairs |sal=2010 |isbn=978-1586488970 |cih=Cambridge }}</ref> Ramanên wî, wekî Keynesiyanîzma Nû hatine formulekirin ku ji bo makroaboriya sereke bingehîn in. Di heman demê de ew wekî "bavê makroaborî" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Wolf |pêşnav=Martin |lînka-nivîskar=Martin Wolf |tarîx=23 kanûna pêşîn 2008 |sernav=Keynes offers us the best way to think about the financial crisis |xebat=Financial Times }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborînasên Brîtanya]] [[Kategorî:Ateîst ên îngîlîz]] [[Kategorî:Dîroka aboriyê]] [[Kategorî:Îngîlîz ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Îngîlîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:John Maynard Keynes| ]] [[Kategorî:Mêrên bîseksuel]] [[Kategorî:Mirin 1946]] [[Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr]] [[Kategorî:Pirtûkhezên îngilîz]] [[Kategorî:Siyonîstên brîtanî]] f3quw5kqkviqfkygpf3oq0fif80wv6q 0 314516 2083421 2026134 2026-08-03T00:37:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Feysal I îbn Huseyîn bîn Elî el-Heşimî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: فيصل بن حسين بن علي الهاشمي; ''Fayṣal bin Ḥusayn bin ʻAlī al-Hāshimī''; jdb. 20ê gulana 1885an - m. 8ê îlona 1933an) dewletmedarekî ji [[Hîcaz]]ê bû ku ji 21ê tebaxa 1921ê heta mirina xwe wekî [[Keyaniya Iraqê|Keyê Iraqê]] xizmet kiriye. Wekî endamekî malbata [[Haşemî|haşemiyan]], ew bûye serokê [[Şoreşa Ereban|Şoreşa Ereban ya Mezin]] di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û ji meha adarê heta tîrmeha sala 1920an heta ku ew ji aliyê fransiyan ji meqamê hatiye dûrxistin, wekê keyê nenaskirî yê [[Keyaniya Ereb yê Sûriyeyê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of United States-Middle East relations |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000hahn |paşnav=Hahn |pêşnav=Peter |weşanger=Scarecrow Press, Lanham |tarîx=2007 |rr=[https://archive.org/details/historicaldictio0000hahn/page/56 56] |isbn=9780810864566 |ziman=en |oclc=1021765856 }}</ref> Faysal kurê sêyem ê [[Huseyîn, Keyê Hîcazê|Huseyîn bîn Elî]], [[Şerîfên Mekeyê|Mîrê Mezin û Şerîfê Mekeyê]], li [[Meke]]yê ji dayik bûye û li [[Stembol]]ê mezin bûye. Ew ji salên 1916 heta 1918an, bi alîkariya [[Keyaniya Yekbûyî]], di serhildana li dijî [[Împeratoriya Osmanî]] de roleke mezin lîstiye. Wî alîkarî kiriye ku hikûmeteke ereb li Sûriyeyê ku navenda hikûmetê li [[Şam]]ê bû, ava bibe û di sala 1919an de di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de serokatiya şandeya ereb kiriye. Di sala 1920an de, Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê Feysal wek key ragihandiye û daxwaza Fransayê ya ji bo mandayê li ser Sûriyeyê red kiriye. Di bersivê de, çend meh şûnda Fransayê êrîşî welêt kiriye, keyîtî hilweşand û wî neçar dike ku sirgûn bibe. Di tebaxa sala 1921ê de, li gorî biryara ku di [[Konferansa Qahîreyê (1921)|Konferansa Qahîreyê]] de hatibû girtin, brîtaniyan rêk xistin ku Feysal bibe keyê [[Keyaniya Iraqê]] ya nû yê di bin rêveberiya brîtanyan de. Di dema serweriya xwe de, Feysal yekîtiya di navbera misilmanên [[Sunîtî|sunî]] û [[Şiîtî|şiî]] de pêş xistiye ku dilsoziya hevpar teşwîq bike û [[Panerebîzm|pan-erebîzmê]] pêş bixe ku bi armanca dewleteke ereb ê ku Iraq, Sûriye û axên mayî yên [[Hêva Berhemdar]] di nav xwe de bigire, ava bike. Di sala 1932an de, piştî bidawîbûna [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê|Mandaya Brîtanî]] û ketina welêt ji bo [[Koma Miletan]], wî serokatiya serxwebûna Keyaniya Iraqê kiriye. Feysal di sala 1933an de li [[Bern]], [[Swîsre]], di 48 saliya xwe de ji ber [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] mir û kurê wî yê mezin [[Xazî I]] cihê wî girtiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1885]] [[Kategorî:Kesên ji Hîcazê]] [[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]] [[Kategorî:Keyên ereb]] [[Kategorî:Keyên Iraqê]] [[Kategorî:Keyên Sûriyê]] [[Kategorî:Kurên xelîfeyan]] [[Kategorî:Mirin 1933]] [[Kategorî:Şoreşa Ereban]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] 1qxgxr6ljya4g67w2vy03qw30l4ys4m 0 314777 2083256 2065429 2026-08-02T21:46:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{Transl|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke serdema kevnare ya [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku ji sedsala 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk]] a kevnare derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi [[Qefqasya]]yê û rojhilat ve û bi berfirehbûna ber bi [[Bakurê Kurdistanê]] ve, ber bi rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |url=https://archive.org/details/westernasiaticex0000brit |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire |url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000bryc }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] 5xverx10wydr8jbyz9b1c0qtetwefwp 0 314876 2083276 1989641 2026-08-02T22:07:19Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Abd al-Karim Qasim 5.jpg | sernavê_wêne = Qasîm di sala 1961ê }} '''Ebdulkerîm Qasîm'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: عبد الكريم قاسم; romanîzkirin: ''ʿAbd al-Karīm Qāsim''}} (jdb. 21ê mijdara 1914an - m. 9ê sibata 1963an) fermandar û siyasetmedarekî [[iraq]]î bû ku di navbera salên 1958an heta 1963an wekî serokwezîr û serokê [[de facto|''de facto'']] yê Iraqê xizmet kiribû. == Jiyan == === Jiyana berê === Ebdulkerîm Qasîm di 21ê mijdara 1914an de li [[Bexda]]yê di malbatekî [[kurd]] de jidayik bû ye.<ref name=":0">[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-6577.html Iraq - a country study Federal Research Division, Library of Congress]</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://almadasupplements.com/news.php?action=view&id=11267#sthash.Eh6LWIvG.dpbs |sernav=من ماهيات سيرة الزعيم عبد الكريم قاسم |tarîx=29 çiriya pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 gulan 2017 |weşanger=Am Mad as Supplements |ziman=ar |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403134218/http://almadasupplements.com/news.php?action=view&id=11267#sthash.Eh6LWIvG.dpbs |roja-arşîvê=3 nîsan 2019 }}</ref> Bavê wî [[Sunîtî|misilmanekî sunî]] bû ku hinek piştî jidayik bûna Ebdulkerîm, wekî leşkerek ji bo artêşa osmanî xizmet kiribû û dimire.<ref name=":0" /> Dayika wî [[Şiîtî|şiî]] bû ku ji êla [[Feylî (êl)|feylî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theestimate.com/public/030703.html |sernav=Modern Iraqi History and the Day After: Part 2, March 7, 2003 |tarîx=2013-05-16 |roja-gihiştinê=2024-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130516133644/http://www.theestimate.com/public/030703.html |roja-arşîvê=16 gulan 2013 }}</ref> Dema ku Ebdulkerîm şeş salî dibe, ew û dayika wî ji bo demeke kurt bajarê Suweyre bar dikin, lê paşê dîsa vedigerina Bexdayê.<ref name=":1" /> Qasîm xizmê Mihemed Cawad bû ku di salên 1930ê de di bin sîwana siyasî ya [[Bekir Sidqî]] de fermandarê giştî yê hêzên hewayî bû.<ref name=":0" /> === Pêşveçûn === Qasîm xwendekarekî pir baş bû û di sala 1932an de ew dikeve akademiya leşkerî li Bexdayê. Du sala paşê ew perwedehiya xwe temam kirî û dibe lîtnant. Qasîm di [[Şerê Filîstinê 1948|şerê Filîstinê]] di navbera salên 1948an heta 1949an de di tevgerekî ji Iraqê xizmet kirîbû. Di sala 1951an de, wî dewreyeke perwedahiya fermandaran li [[Devizes]], [[Înglistan|Îngiltere]] temam kiriye û ew digehê pileya general. Di [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|Şoreşa 14ê Tîrmeha]] sala 1958an de, ew “Fermandarên Azad” bû ye ku [[Feysal II|key Feysal II]] ji desthildariyê bi derbeyeke avêtin û dawiya monarşiya Iraqê anîn. Key, piraniya malbata wî û endamên hikûmeta wî bi eşkere hatin kuştin. Sedema hilweşandina monarşiyê polîtîkayên wê yên yekalî yên pro-rojavayî û dijî-ereb dibûn ku di nav tiştên din de di [[Peymana Bexdayê]] bi hêza dagirker a berê, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyaya Mezin]] (1955), û di damezrandina “[[Federasyona Erebî]]” bi Keyaniya Urdunê re (adara 1958an) hatin derbirîn. Wekî din, hikûmetê niyeta wê hebû ku artêşê xwe bişîne Urdunê da ku xwepêşandanên dijî-monarşîst tepeser bike ku ev yek bû sedema serhildanê. Di demek kurt de piştî şoreşê, fermandaran li [[Mûsil]] û [[Kerkûk]] li dijî desthildariya Qasîm serhildan kirin. Her du serhildan jî bi alîkariya komunîstên iraqî û kurdan hatin tepeserkirin. Piştî hilbijartina wî wek serokwezîrê Komara Iraqê ya nû damezrandî, Qasîm van tedbîrên ne populer guherand: yekîtiya bi Urdunê re di sala 1958an de hate hilweşandin, û di sala 1959an de Iraq ji Peymana Bexdayê vekişiya. Wekî din, Iraqê têkiliyên nêzîk bi [[Komara Yekîtiya Ereb]] re danî. Wî bi [[Partiya Komunîst a Iraqê]] re ji nêz ve xebitî. Wî rêberê kurd [[Mistefa Barzanî]] ji sirgûnê vegerand da ku [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li dijî serokên eşîrên alîgirê monarşîst û alîgirên [[Partiya Bees|bees]] qezenc bike. Qasîm encumaneke şoreşger ava kirîbû ku ji erebê sunî Mihemed Necip el-Rubeyi, erebê şiî Mihemed Mehdî Kube, û kurdê sunî Halîd Neqşbendî pêk dihat. Lêbelê, wî red kir ku teslîmî sendîkaya [[Cemal Ebdul Nasir]] bibe ku ev yek dîsa bû sedema xirabûna têkiliyan û dijberiya nasirîst di hundurê welêt de. Di 14ê îlona 1960an de, [[OPEC]] li Bexdayê hate damezrandin, û sala din hikûmetê destûrnameya ''Şîrketa Petrolê'' ''a Iraqê ya Brîtanî'' betal kiriye. Dagirkeriya [[Kuweyt]]ê ya plankirî ji aliyê brîtaniyan û Hêza Ewlehiyê ya Nav-Erebî ve hatiye asteng kirin. Li hundir, hikûmetê partîyên siyasî û sendîkayên karker qanûnî kirin û dest bi pêşxistina binesaziya welêt kirin. Ji bilî populerbûna xwe, Qasîm gelek dijminên siyasî jî peyda kiriye û bû hedefa çend hewldanên suîqestê. Êrîşa yekem di sala 1959an de ji aliyê endamên [[Partiya Bees]]ê ve, di nav de dîktatorê pêşerojê [[Sedam Huseyn]] jî ku daxwaza helwesteke pan-ereb a bihêztir dikirin, hate kirin. === Têkçûn û kuştina wî === [[Wêne:Abd al-Karim death.jpg|thumb|Wêneya laşê Qasîm di ofîsa wî de.]] Piştî çewisandina alîgirên beesê, hewldanek din a derbeyê bi ser ket û partiya Beesê di 8ê sibata 1963an de hikûmet girtiye destê xwe. Di 9ê sibatê de, Qasîm piştî darizandinek kurt hatiye îdamkirin. Nivîskar Con Coughlin îdîa dike ku îstîxbarata brîtanî û [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]] bi tevahî ji derbeyê agahdar bûn û erêkirina wê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saddam: his rise and fall |url=https://archive.org/details/saddam00conc |paşnav=Coughlin |pêşnav=Con |weşanger=Harper Perennial |tarîx=2005 |rr=[https://archive.org/details/saddam00conc/page/41 39] |isbn=978-0-06-050543-1 |çap=1st Harper Perennial ed., fully updated and rev |cih=New York, NY }}</ref> Wêneyên laşê Qasîm paşê li ser televîzyona Iraqê hatin nîşandan. Di tîrmeha 2004an de, tîmek ji Radyoya Diylah bermahiyên laşê Qasîm li Bexdayê keşif kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iwpr.net/?p=icr&s=f&o=167565&apc_state=heniicr2004 |sernav=Iraqis Recall Golden Age |malper=www.iwpr.net |roja-gihiştinê=2026-03-05 |ziman=EN }}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] n1nnm21c3moyu37gh9nkz1aktbsp6h4 0 314886 2083216 1987379 2026-08-02T20:44:28Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Komara Yekîtiya Erebî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهورية العربية المتحدة; romanîzkirin: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya al-Muttaḥida''), bi kurtasî jî '''KYE''', ji sala 1958an heta 1971an dewletekî serwer li [[Rojhilata Navîn]] bû. Di destpêkê de, ev yekîtiyeke demkurt ya siyasî bû di navbera [[Misir]] (tevî [[Şirîta Xezeyê]] ku di vê demê ji aliyê Misirê hatiye rêveberîn) û [[Sûrî|Sûriyeyê]] (tevê beşek ji axa [[Kurdistan]]ê) ji sala 1958an heta [[Derbeya leşkerî|derbeyek leşkerî]] di sala 1961an berdewam kiriye. Ji vir vê Misir tenê bi fermî wekî ''Komara Yekîtiya Erebî'' dihatiye nasîn heta ku di îlona sala 1971an ji aliyê [[Enwer Sedat]] hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Famous assassinations in world history: an encyclopedia |url=https://archive.org/details/famousassassinat0002newt |paşnav=Newton |pêşnav=Michael Dawn |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2014 |isbn=978-1-61069-285-4 |cih=Santa Barbara, California }}</ref> Komar ji aliyê [[Cemal Ebdul Nasir]] ve wekî serokkomarê Misirê dihatiye rêveberîn. KYE endama [[Dewletên Yekbûyî yên Erebî]] bû ye ku [[konfederasyon]]eke bi [[Keyaniya Yemenê]] re bû ku di sala 1961an hatiye helandin. Ev yekîtiyeke demkurt a pan-erebî bû ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1958an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1958an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1971ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Komarên berê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Sûriyê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] [[Kategorî:Yekîtiya Erebî]] [[Kategorî:1950î li Sûriyê]] [[Kategorî:1960î li Sûriyê]] nesxhsptmuvxpib4l6lhony6rmhjhaw 0 314920 2083436 1989646 2026-08-03T00:50:34Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ebdulselam Mihemed Erîf yê Çumayilî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: عبد السلام محمد عارف الجميلي; jdb. 21ê adara 1921an - m. 13ê nîsana 1966an) fermandarekî arteşa Iraqê û siyasetmedarekî bû ku ji sala 1963an heta mirina wî di sala 1966an de, wekî duyem serokkomarê Iraqê xizmet kiribû. Ew roleke girîng di [[Şoreşa 14ê Tîrmehê]] de lîstiye ku hikûmeta [[Keyaniya Iraqê|Keyaniya Haşemî yê Iraqê]] di 14ê tîrmeha 1958an de hilweşand. == Qezayê balafirê == Di 13ê nîsana 1966an de Erîf di qezayek balafirê bi [[De Havilland Dove]] ya Hêza Hewayî ya Iraqê, li başûrê Iraqê, nêzîkî 10 kîlometre dûrî [[Balafirgeha Besreyê]] jiyana xwe ji dest da û birayê wî Ebdurehman li şûna wî wekî serokkomar hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://aviation-safety.net/wikibase/wiki.php?id=73473 |sernav=incident |malper=aviation-safety.net |nivîskar=Harro Ranter }}</ref> Raportên wê demê digotin ku Erîf di qezayeke bi [[helîkopter]]ê de miriye. [[Ebdurehman el-Bezzaz]] ji bo sê rojan wekî serokkomarê demkî hatiye hilbijartin û ji vir vê ji bo meqama serokkomariyê de tekoşînek di nav hevrikan çebûye. Di civîna yekem a Encumana Parastinê û kabîneyê de ji bo hilbijartina serokkomarê nû, ji bo ku el-Bezzaz serokkomariyê bi dest bixe, du ji sê dengan hewce bûn. Lê el-Bezzaz bi ser neketiye û birayê wî [[Ebdurehman Erîf]] wekî serokkomarê nû hatiye hilbijartin. Efserên arteşa Iraqê wî wekî kesek qelstir û hêsantir manîpulekirî ji birayê wî didîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Iraq |url=https://archive.org/details/historyofiraq0000trip_l9l3 |nivîskar=Tripp, Charles |lînka-nivîskar=Charles R. H. Tripp |weşanger=Cambridge University Press |sal=2010 |isbn=978-0-5215-2900-6 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirinên ji qezayê balafirê]] [[Kategorî:Mirin 1966]] [[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] lnok836173b4d74dyu98d05e6rn0e82 0 315006 2083463 2057252 2026-08-03T01:08:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083463 wikitext text/x-wiki '''Ortografî''' têgehek e ku behsa pergala nivîsandina zimanekî û qaîdeyên pergala zimanê dike. Ev qaîde diyar dikin ka peyvên zimanekî çawa têne nivîsandin û bi gelemperî bikaranîna tîpan, xalbendî, nivîsandina mezin û rêzikên rastnivîsê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world's writing systems |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-19-507993-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Daniels |pêşnavê-edîtor=Peter T. |paşnavê-edîtor2=Bright |pêşnavê-edîtor2=William}}</ref> Ortografî şêweya nivîskî ya zimanekî standard dike û alîkarî dike ku ziman bi awayekî rast û berdewam were nivîsandin. Her wiha ortografî li ser bikaranîna rast a [[nîşanên diyakritîk]] jî disekine. Berevajî nîşanên xalbendiyê, nîşanên diyakritîk nirxên dengî yên tîpan diguherînin. == Pêkhateyên bingehîn ên ortografiyê == * '''Dengê tîpan''': ravekirina kîjan deng bi kîjan tîpê ye. Wek mînak di zimanê kurdî de peyva "pi te re''"'' şaş e û "bi te re" rast e. * '''Qaîdeyên nivîsandinê''': ji bo rastnivîsa zimaneke qaîdeyê nivîsa rast e. Wek mînak di zimanê kurdî de "raste" şaş e, divê wekê "rast e" were nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Termînolojiya zimannasiyê]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimannasiya sepandî]] tkofwt9f9xmailwnj7658cqvwgj0efx 0 315057 2083274 1991090 2026-08-02T22:05:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083274 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jakub Schikaneder - Murder in the House.JPG|thumb|Kuştina [[Jakob Schikaneder]] li pêşiya malê wî, sala 1890ê]] '''Kujî''' kuştina neqanûnî ya [[mirov]]ekî din e bêyî heqîqet an hincetek derbasdar û bi niyeta pêwîst wekî ku ji aliyê qanûnê ve di dadgehekê taybetî de hatî destnîşankirin, tê kirin.<ref name="Murder 1">{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/murder |sernav=Murder |malper=Merriam-Webster |roja-gihiştinê=10 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171002121211/https://www.merriam-webster.com/dictionary/murder |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2017 }}</ref> Piraniya civakan kujî wekî sûcekî pir giran dibînin, û ji ber vê yekê tê bawer kirin ku kesekî ku bi kujî hatiye mehkûhmkirin, divê ji bo armancên tolhildanê, tirskirinê, [[Rehabîlîtasiyon (penolojî)|rehabîlîtasiyonê]], an manîpulêkirina cezayên dijwar. Li piraniya dewletan, kesekî ku bi kujî hatiye mehkûhmkirin bi gelemperî cezayê [[girtîgeh]]ê ya demdirêj, cezayê muebbetê, an [[Cezayê mirinê|cezayê îdamkirinê]] werdigire. Hin dewlet, eyalet û herêm, di nav de [[Keyaniya Yekbûyî]] û welatên din ên ku qanûna hevpar a ji brîtaniyan wergirtî ne, ji bo kuştinê cezayê muebbetê ferz dikin, çi ew dabeşî kuştina pileya yekem bibe an bi awayekî din. == Pênase == Hiqûqnasê brîtanî ê sedsala 18an [[William Blackstone]] (behsa vegotinên [[Edward Coke]]), di şîrovên xwe yên li ser pirtûka ''[[Commentaries on the Laws of England]]'' de pênaseya [[qanûna gelemperî]] di derbare kuştinê destnîşan kiriye:<ref name="baker">{{Jêder-kitêb |sernav=Treatise of criminal law |url=https://archive.org/details/treatiseofcrimin0000denn |paşnav1=Baker |pêşnav1=Dennis J. |tarîx=2021 |rûpel=[https://archive.org/details/treatiseofcrimin0000denn/page/804 804] |isbn=978-1-4743-2018-4 |çap=Fifth |cih=London }}</ref> {{Quote|dema ku kesek, xwedî bîr û hişekî saxlem, bi xerabiyek pêşwext, çi eşkere, çi nepenî, bi awayekî neqanûnî her afirîdeyek maqûl a di hebûn û di bin aştiya qiral de bikuje.}}Li gorî qanûna gelemperî, kuştin bi gelemperî bi îdamkirin hatibû cezakirin.<ref name="baker" /> Hêmanên kujî di qanûna gelemperî ev in:<ref name="Joshua Dressler 2001">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Criminal Law |url=https://archive.org/details/understandingcri0000dres_03ed |paşnav=Dressler |pêşnav=Joshua |lînka-nivîskar=Joshua Dressler |weşanger=Lexis |sal=2001 |isbn=978-0-8205-5027-5 |çap=3 }}</ref> * neqanûnî: Ev kujî ji qirkirinê ku di nav sinorên qanûnê de têne kirin, wekî cezayê mirinê, xweparastina merhemet, an kuştina dijmin ji aliyê şervanên qanûnî (mînak [[leşker]]) ve û herwiha zirara alîgir ji bo neşervanan di dema şer de cuda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Glanville Williams Textbook of Criminal Law |nivîskar=Dennis J. Baker |sal=2012 |cih=London |beş=Chapter 11 }}</ref> * kujî: Li gorî qanûna gelemperî, jiyan bi sekinandina [[Dilê mirov|dil]] û pişikê bi dawî dibe - rawestandina tevahî û bêveger a gera [[xwîn]] û nefesê. Bi pêşketinên teknolojiya bijîşkî re, dadgehan rawestandina bêveger a hemî fonksiyonên mêjî wekî nîşana dawiya jiyanê qebûl kirine. * bi rêya kiryar an nekirina sûc: nekirina kiryarê ye ku bi gelemperî encamên qanûnî yên cuda ji tevgerên erênî dikişîne. Di qanûna cezayî de, nekirin dê ''kirinekê sûc'' pêk bîne û tenê dema ku qanûn erkê kiryarê ferz dike û bersûc wê erkê binpê dike, bibe sedema berpirsiyariyê. Di qanûna de, bi heman rengî, berpirsiyarî dê ji bo nekirinê tenê bi awayekî awarte were ferz kirin, dema ku dikare were îspat kirin ku bersûc di bin erkê kiryarê an erkê lênêrînê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.st-andrews.ac.uk/~ea10/topic3b.htm |sernav=Killing & Letting Die |malper=Philosophy 4826, Life and Death |roja-gihiştinê=10 îlon 2017 |weşanger=University of St. Andrews |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202001338/http://www.st-andrews.ac.uk/~ea10/topic3b.htm |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |paşnav1=Ashford |pêşnav1=Elizabeth }}</ref> * ya mirovekî: Ev hêman mijara dema destpêkirina jiyanê pêşkêş dike. Li gorî qanûna gelemperî, fetus mirovek naye.<ref name="Joshua Dressler 2001" /> Li gorî qanûnê, dema ku fetus ji [[zê]]yê derbas bû û nefesa xwe ya yekem kişand, jiyan dest pê dike.<ref name="Joshua Dressler 2001" /> * ji aliyê mirovekî din ve: Di qanûna gelemperî ya destpêkê de, [[xwekuştin]] wekî kujî dihat hesibandin.<ref name="Joshua Dressler 2001" /> Mercê ku kesê ku tê kuştin ji bilî sûcdar kesek din be, xwekuştinê ji pênaseya kuştinê derxist.<ref name="Joshua Dressler 2001" /> * bi xerabiyê: kuştina kesekî din bi niyeta xerab. Ji bo kuştinê, pêwîst bû ku di navbera pêkhatin û pêkanîna niyeta kuştinê de demek berbiçav derbas bibe.<ref name="Joshua Dressler 2001" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sûc]] [[Kategorî:Tundî]] 5lr08ocvc04b4xakjiy9paiw3fc4a4u 0 315099 2083456 1991255 2026-08-03T01:05:18Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083456 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Duluth-lynching-postcard.jpg|thumb|Lînçkirin li DYAê li dijî mirovên reş (1920)]] '''Lînçkirin''' [[Kujî|kuştinekê bêdadwerî]] ji aliyê komekê ye. Ev pir caran ji bo destnîşankirina îdamên nefermî yên giştî ji aliyê komekê ve tê bikaranîn da ku sûcdarekî gumanbar an mehkûmkirî ceza bike an jî yên din bitirsîne. Ev dikare be formekê nefermî û tund a kontrola civakê ji aliyê komekê, û ev pir caran bi pêşandanekê giştî (pir caran bi şiklê daliqandê) ji bo tirskirina hêrî zêde tê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rough Justice: Lynching and American Society, 1874–1947 |nivîskar=Wood, Amy Louise |weşanger=North Carolina University Press |sal=2009 |isbn=9780807878118 |oclc=701719807 }}</ref> Nimûneyên lînçkirin û tundûtûjiya komê ya bi vî rengî di hemî civakan de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Globalizing Lynching History: Vigilantism and Extralegal Punishment from an International Perspective |paşnav1=Berg |pêşnav1=Manfred |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-11588-0 |url=https://archive.org/details/globali_xxx_2011_00_2018 |paşnav2=Wendt |pêşnav2=Simon |gihiştina-urlyê=registration }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vigilantism and the state in modern Latin America : essays on extralegal violence |nivîskar=Huggins, Martha Knisely |weşanger=Praeger |sal=1991 |isbn=0275934764 |cih=New York |oclc=22984858 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lynching : American mob murder in global perspective |url=https://archive.org/details/lynchingamerican0000thur |nivîskar=Thurston, Robert W. |weşanger=Ashgate |sal=2011 |isbn=9781409409083 |cih=Burlington, VT |oclc=657223792 }}</ref> Li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ku peyva “lînçkirin” (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''lynching'') bi îhtîmalekê mezin li vir derketiye, ev pratîk bi dadmendî parêzvaniyê ya li ser sinor û êrîşên komî yên li ser kêm neteweyên Amerîkayê, bi mînak li ser [[Afroamerîkî|afroamerîkiyan]] ku bi sûcan hatine tawanbarkirin û bi vî awayî hatiye girêdan. Ev yek serdema piştî [[nûavakirina DYAê]] de, nemaze di dema herî xirab di têkiliyên di nav nîjadên Amerîkayê de, li başûrê welêt pir caran pêk dihatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hill |pêşnav=Karlos K. |tarîx=28 sibat 2016 |sernav=21st Century Lynchings? |url=http://www.cambridgeblog.org/2016/02/21st-century-lynchings/ |roja-gihiştinê=3 tîrmeh 2020 |xebat=Cambridge Blog |weşanger=Cambridge University Press }}</ref> Tê texmînkirin ku mirovên reş li Dewletên Yekbûyî qurbaniyên sereke yên lînçkirinê ne (nêzikî %72ê ji tevahî).<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=History of Lynching in America |url=https://naacp.org/find-resources/history-explained/history-lynching-america |roja-gihiştinê=21 îlon 2025 |ajans=NAACP }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan]] [[Kategorî:Cezayên leşî]] [[Kategorî:Tund]] [[Kategorî:Tundiya bi armanca dînî]] k14xgrkc34andl74gn5108jq4xcbi2s 0 315335 2083321 1994547 2026-08-02T22:56:28Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083321 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dante exile.jpg|thumb|300px|[[Dante Alighieri]] li sirgûnê]] '''Sirgûnî''' behsa nebûna kesek an komek mirovan ji welatê wan dike ku dersinorkirin, qedexekirin, bêxwedîkirin, veguhastina bi zorê, zilm û zordariya dînî an siyasî, an şert û mercên netehemûlbar li welatê wan çê dibe, û dûr ve jî koçberî dikin.<ref name="Smith1890">{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Greek and Roman Antiquities |url=https://archive.org/details/adictionarygree02smitgoog |paşnav=Smith |pêşnav=William |lînka-nivîskar= |sal=1890 |rr=[https://archive.org/details/adictionarygree02smitgoog/page/136 136]–137 |çap=3 |beş=Banishment (Roman) |lînka-sernav= }}</ref> Ji ber ve yekê, sirgûnî bi gelemperî ji ber sinordarkirinên li ser azadiya jînê ya kesane an jî ji dest gefên ji civat an hikûmetekê li dijî wan kesayetan, tê kirin. Lêbelê, berevajî dersinorkirinê, ji aliyê [[dewlet]]a berpirsyarê sirgûnê ve, li cihê nû ku hatibû hilbijartin, ti sinordarkirinên din ku li dijî azadiya vê/wan kesayetî/kesayetan nikare were ferzkirin. Ji ber ku sirgûniya kesayetekî bi gelemperî bêrazîbûnî ye, sirgûnvan rewşa xwe yê di cihê nû wekî nexwestî û zordar dibînin. Ji ber ve yekê gelek sirgûnvanan bi gelemperî hewl didin ku zû vegerina welatê xwe gava ku sedema eslî ya sirgûnkirina wan ji holê ra dibe, bi mînak, hikûmeta welatê wan hatiye guhartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sirgûn]] 1x0susqkaexdwrdt71n0z8972co63i5 0 316312 2083206 2005489 2026-08-02T20:28:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083206 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen]]ê ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[îslam]]iya [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |url=https://archive.org/details/regionalismrebel0000days |nivîskar=Stephen W. Day |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rûpel=[https://archive.org/details/regionalismrebel0000days/page/31 31] |isbn=9781107022157 }}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Binêre == * [[Hûsiyên Yemenê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] qo4okixs9b8zoqkq1yaudgbibqg68eq 0 318540 2083293 2030278 2026-08-02T22:23:08Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083293 wikitext text/x-wiki '''Etnografî''' rêbazeke [[Etnolojî|etnolojiyê]] ye û bi wateye berfireh lêkolîneke [[Mirovnasî|antropolojiyê]] (lêkolîna mirovahiyê) ye. Di heman de ev şaxa zanîstiyê dikare lêkolînên di zanistên civakî de, ji bo danasîn û şîrovekirina bi awayekî sîstematîk a çanda kom an civakên cihêreng ên mirovan bike. Lêkolînên etnografiyê armanc dike ku civakan li gorî pergalek nirx û baweriyên taybetî yên çanda çavdêrîkirî şîrove bike û perspektîvê ji mijarên civakî bi xwe bigire. Di heman demê de hewl dide ku agahiyan di çarçoveya ku bûyer tê de diqewime de berhev bike. Ji bo vê armancê, xebata qadî têne kirin û teknîkên berhevkirina daneyan ên wekê çavdêriya beşdaran û hevpeyvînên vekirî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La Etnografía: Método, Campo y Reflexividad |paşnav=Guber |pêşnav=Rosana |weşanger=Siglo XXI Editores |tarîx=2019 |isbn=978-987-629-157-6 |cih=Ciudad Autónoma de Buenos Aires |series=Mínima Ser}}</ref> == Etîmolojî == Têgeha etnografiyê ji [[zimanê yewnanî]] tê (ἔθνος éthnos "mirov, gel, netewe" û γράφω gráphō "ez dinivîsim") û awayên ku nivîskarên kevnar çandên biyanî şirove û analîz kirine, vedihewîne.<ref name="Skinner2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient ethnography: new approaches |paşnav=Skinner |pêşnav=Joseph |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2013 |isbn=978-1-84966-890-3 |cih=London |paşnav2=Almagor |pêşnav2=Eran}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography in Antiquity |paşnav=Redfield |pêşnav=James Adam |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2019-04-24 |isbn=978-0-19-976656-7 |ziman=en |url=https://oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766567/obo-9780199766567-0214.xml |doi=10.1093/obo/9780199766567-0214}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skinner |pêşnav=Joseph |tarîx=2014-06-12 |sernav=Greek Ethnography and Archaeology: Limits and Boundaries |url=https://shs.cairn.info/revue-dialogues-d-histoire-ancienne-2014-Supplement10-page-171 |kovar=Dialogues d'histoire ancienne |ziman=en |cild=10 |hejmar=S10 |rr=171–203 |doi=10.3917/dha.hs91.0171 |issn=0755-7256}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tales of the barbarians: ethnography and empire in the Roman West |url=https://archive.org/details/talesofbarbarian0000wool |paşnav=Woolf |pêşnav=Greg |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2011 |isbn=978-1-4051-6073-5 |cih=Chichester, West Sussex Malden, MA |series=Blackwell Bristol lectures on Greece, Rome and the classical tradition}}</ref> Anthony Kaldellis bi awayekî sivik Odyssey wekê xala destpêka ji bo etnografiya kevnar pêşniyar dike û di heman demê de destnîşan kiriye ku Dîrokên Herodotus xala destpêkê ya asayî ye; di heman demê de [[Edith Hall]] diyar kiriye ku helbesta homerîk "ji hevgirtin û xurtbûna zanista etnolojîk bêpar e".<ref name="Skinner2013"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography after antiquity: foreign lands and peoples in Byzantine literature |paşnav=Kaldellēs |pêşnav=Antōnios Emm |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-8122-0840-5 |çap=1 |cih=Philadelphia |series=Empire and after}}</ref> Ji [[Hêrodotos|Herodotus]] û vir ve etnografî bibû stûna sereke ya dîroknivîsa kevnar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography and History |paşnav=Dench |pêşnav=Emma |weşanger=Wiley |tarîx=2007 |rr=471–480 |isbn=978-1-4051-0216-2 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Marincola |pêşnavê-edîtor=John |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781405185110.ch51 |doi=10.1002/9781405185110.ch51}}</ref> == Taybetmendiyên lêkolîna etnografîk == Li gorî Dewan (2018) lêkolîner li pêy giştîkirina encaman nînin; ew li gorî çarçoveya rewşê li ber çavan digirin. Di vî warî de rêya herî baş ê ji bo entegrekirina etnografiyê di lêkolîneke hêjmarî de ew e ku mirov wî bikar bîne ku têkiliyan kifş bike û piştre re jî daneyên encamkirî bikar bîne ku texmînên empîrîk biceribîne û rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Ethnography: An ‘Exotic’ Ethnographer’s Perspective |paşnav=Dewan |pêşnav=Mayukh |weşanger=Springer Singapore |tarîx=2018 |rr=185–203 |isbn=978-981-10-7490-5 |cih=Singapore |url=https://doi.org/10.1007/978-981-10-7491-2_10}}</ref> Di lêkolînên etnografiyê de lêkolîner tiştên berdest, tiştên normal, tiştên ku mirovan kirine, tiştên ku gotine û çawa xebitîne, berhev dike.<ref name="Kurniawan2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Kurniawan |pêşnav=Sri |tarîx=2004-05-13 |sernav=Interaction design: Beyond human?computer interaction by Preece, Sharp and Rogers (2001), ISBN 0471492787 |url=https://doi.org/10.1007/s10209-004-0102-1 |kovar=Universal Access in the Information Society |cild=3 |hejmar=3-4 |rr=289–289 |doi=10.1007/s10209-004-0102-1 |issn=1615-5289}}</ref> Etnografî dikare di çarçoveyên din ên metodolojîk de jî were bikar anîn. Wek mînak bernameyek lêkolîna çalakiyê ya lêkolînê ku yek ji armancan guhertin û baştirkirina rewşê ye.<ref name="Kurniawan2004" /> Lêkolîna etnografîk rêbazeke bingehîn e ku di ekolojiya çandî, lêkolînên pêşkevtinê û erdnîgariya femînîst de. Di heman demê de ev lêkolîn di erdnîgariya civakî, siyasî, çandî û civaka xwezayî de girîngî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-01-01 |sernav=Ethnography |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780080449104004302 |kovar=sciencedirect.com |ziman=en-US |rr=626–631 |doi=10.1016/B978-008044910-4.00430-2}}</ref> Etnografî rêbazeke bi bandor e ku di lêkolînên erdnîgarî yên çawanî de ku li ser têgihîştin û ezmûnên mirovan û bicîhbûna wan a kevneşopî ya li ser cih, di nav komeke civakî de disekine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Critical Resource Geography |paşnav=Himley |pêşnav=Matthew |weşanger=Routledge |tarîx=2021-07-12 |isbn=978-0-429-78408-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qKYvEAAAQBAJ |paşnav2=Havice |pêşnav2=Elizabeth |paşnav3=Valdivia |pêşnav3=Gabriela}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Etnografî| ]] 86q9l8zkrm669lm2vup8ysxs231tio1 2083322 2083293 2026-08-02T22:56:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083322 wikitext text/x-wiki '''Etnografî''' rêbazeke [[Etnolojî|etnolojiyê]] ye û bi wateye berfireh lêkolîneke [[Mirovnasî|antropolojiyê]] (lêkolîna mirovahiyê) ye. Di heman de ev şaxa zanîstiyê dikare lêkolînên di zanistên civakî de, ji bo danasîn û şîrovekirina bi awayekî sîstematîk a çanda kom an civakên cihêreng ên mirovan bike. Lêkolînên etnografiyê armanc dike ku civakan li gorî pergalek nirx û baweriyên taybetî yên çanda çavdêrîkirî şîrove bike û perspektîvê ji mijarên civakî bi xwe bigire. Di heman demê de hewl dide ku agahiyan di çarçoveya ku bûyer tê de diqewime de berhev bike. Ji bo vê armancê, xebata qadî têne kirin û teknîkên berhevkirina daneyan ên wekê çavdêriya beşdaran û hevpeyvînên vekirî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La Etnografía: Método, Campo y Reflexividad |paşnav=Guber |pêşnav=Rosana |weşanger=Siglo XXI Editores |tarîx=2019 |isbn=978-987-629-157-6 |cih=Ciudad Autónoma de Buenos Aires |series=Mínima Ser}}</ref> == Etîmolojî == Têgeha etnografiyê ji [[zimanê yewnanî]] tê (ἔθνος éthnos "mirov, gel, netewe" û γράφω gráphō "ez dinivîsim") û awayên ku nivîskarên kevnar çandên biyanî şirove û analîz kirine, vedihewîne.<ref name="Skinner2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient ethnography: new approaches |paşnav=Skinner |pêşnav=Joseph |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2013 |isbn=978-1-84966-890-3 |cih=London |paşnav2=Almagor |pêşnav2=Eran}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography in Antiquity |paşnav=Redfield |pêşnav=James Adam |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2019-04-24 |isbn=978-0-19-976656-7 |ziman=en |url=https://oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766567/obo-9780199766567-0214.xml |doi=10.1093/obo/9780199766567-0214}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skinner |pêşnav=Joseph |tarîx=2014-06-12 |sernav=Greek Ethnography and Archaeology: Limits and Boundaries |url=https://shs.cairn.info/revue-dialogues-d-histoire-ancienne-2014-Supplement10-page-171 |kovar=Dialogues d'histoire ancienne |ziman=en |cild=10 |hejmar=S10 |rr=171–203 |doi=10.3917/dha.hs91.0171 |issn=0755-7256}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tales of the barbarians: ethnography and empire in the Roman West |url=https://archive.org/details/talesofbarbarian0000wool |paşnav=Woolf |pêşnav=Greg |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2011 |isbn=978-1-4051-6073-5 |cih=Chichester, West Sussex Malden, MA |series=Blackwell Bristol lectures on Greece, Rome and the classical tradition}}</ref> Anthony Kaldellis bi awayekî sivik Odyssey wekê xala destpêka ji bo etnografiya kevnar pêşniyar dike û di heman demê de destnîşan kiriye ku Dîrokên Herodotus xala destpêkê ya asayî ye; di heman demê de [[Edith Hall]] diyar kiriye ku helbesta homerîk "ji hevgirtin û xurtbûna zanista etnolojîk bêpar e".<ref name="Skinner2013"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography after antiquity: foreign lands and peoples in Byzantine literature |paşnav=Kaldellēs |pêşnav=Antōnios Emm |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-8122-0840-5 |çap=1 |cih=Philadelphia |series=Empire and after}}</ref> Ji [[Hêrodotos|Herodotus]] û vir ve etnografî bibû stûna sereke ya dîroknivîsa kevnar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethnography and History |paşnav=Dench |pêşnav=Emma |weşanger=Wiley |tarîx=2007 |rr=471–480 |isbn=978-1-4051-0216-2 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Marincola |pêşnavê-edîtor=John |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781405185110.ch51 |doi=10.1002/9781405185110.ch51}}</ref> == Taybetmendiyên lêkolîna etnografîk == Li gorî Dewan (2018) lêkolîner li pêy giştîkirina encaman nînin; ew li gorî çarçoveya rewşê li ber çavan digirin. Di vî warî de rêya herî baş ê ji bo entegrekirina etnografiyê di lêkolîneke hêjmarî de ew e ku mirov wî bikar bîne ku têkiliyan kifş bike û piştre re jî daneyên encamkirî bikar bîne ku texmînên empîrîk biceribîne û rave bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Ethnography: An ‘Exotic’ Ethnographer’s Perspective |paşnav=Dewan |pêşnav=Mayukh |weşanger=Springer Singapore |tarîx=2018 |rr=185–203 |isbn=978-981-10-7490-5 |cih=Singapore |url=https://doi.org/10.1007/978-981-10-7491-2_10}}</ref> Di lêkolînên etnografiyê de lêkolîner tiştên berdest, tiştên normal, tiştên ku mirovan kirine, tiştên ku gotine û çawa xebitîne, berhev dike.<ref name="Kurniawan2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Kurniawan |pêşnav=Sri |tarîx=2004-05-13 |sernav=Interaction design: Beyond human?computer interaction by Preece, Sharp and Rogers (2001), ISBN 0471492787 |url=https://doi.org/10.1007/s10209-004-0102-1 |kovar=Universal Access in the Information Society |cild=3 |hejmar=3-4 |rr=289–289 |doi=10.1007/s10209-004-0102-1 |issn=1615-5289}}</ref> Etnografî dikare di çarçoveyên din ên metodolojîk de jî were bikar anîn. Wek mînak bernameyek lêkolîna çalakiyê ya lêkolînê ku yek ji armancan guhertin û baştirkirina rewşê ye.<ref name="Kurniawan2004" /> Lêkolîna etnografîk rêbazeke bingehîn e ku di ekolojiya çandî, lêkolînên pêşkevtinê û erdnîgariya femînîst de. Di heman demê de ev lêkolîn di erdnîgariya civakî, siyasî, çandî û civaka xwezayî de girîngî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-01-01 |sernav=Ethnography |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780080449104004302 |kovar=sciencedirect.com |ziman=en-US |rr=626–631 |doi=10.1016/B978-008044910-4.00430-2}}</ref> Etnografî rêbazeke bi bandor e ku di lêkolînên erdnîgarî yên çawanî de ku li ser têgihîştin û ezmûnên mirovan û bicîhbûna wan a kevneşopî ya li ser cih, di nav komeke civakî de disekine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Critical Resource Geography |paşnav=Himley |pêşnav=Matthew |weşanger=Routledge |tarîx=2021-07-12 |isbn=978-0-429-78408-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qKYvEAAAQBAJ |paşnav2=Havice |pêşnav2=Elizabeth |paşnav3=Valdivia |pêşnav3=Gabriela}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Etnîsîte]] [[Kategorî:Etnografî| ]] lccwtygp1vu4jaefwrmcb2ru5vq999b 0 318589 2083278 2070330 2026-08-02T22:09:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083278 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' ev kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasite ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikum, fikir, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û [[tecrube]]yên xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: [[honak]], [[drama]], [[şiîr]] û [[Pexşan|nesir]]. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim misaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbicur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr dixe bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikirên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademiya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hikumên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikirên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re misaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref> Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |url=https://archive.org/details/interpretationof00fish |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=[https://archive.org/details/interpretationof00fish/page/6 6] }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsir hikumê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên dewletê yên îdarî de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xirab dinivîsandin; di nûbûna terza şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikirên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |url=https://archive.org/details/islamicartindeta00canb |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_w8t3 |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 44l9oosq3dt9sppypyr1u9kfd98uzfo 0 318934 2083234 2034493 2026-08-02T21:18:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083234 wikitext text/x-wiki '''Fêrbûna makîneyê''' (bi [[îngilîzî]]: ''Machine learning'' an jî ''ML''), jêreqadeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi pêşvebirin û lêkolîna algorîtmayên îstatîstîkî re mijûl dibe. Ev algorîtma dikarin ji [[daneyan]] fêr bibin û li ser daneyên nehatine dîtin gelemperîkirinê bikin, bi vî rengî bêyî ku bi eşkereyî ji hêla mirov ve werin bernamekirin, [[erk (komputer)|erkan]] bi cih bînin. Pêşkeftinên di qada [[fêrbûna kûr]] de rê li ber tora demarî vekir ku di performansê de ji gelek nêzîkatiyên berê yên fêrbûna makîneyê derbas bibe. Bingeha fêrbûna makîneyê ji rêbazên îstatîstîk û optimîzasyona matematîkî pêk tê. == Dîrok == Têgîna "fêrbûna makîneyê" di sala 1959an de ji hêla [[Arthur Samuel]], xebatkarekî [[IBM]] û pêşengekî qada lîstikên komputerê û jîriya çêkirî ve hat afirandin.<ref name="Samuel">{{Jêder-kovar |paşnav=Samuel |pêşnav=Arthur |tarîx=1959 |sernav=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers |kovar=IBM Journal of Research and Development |cild=3 |hejmar=3 |rr=210–229 |doi=10.1147/rd.33.0210 }}</ref> Di wê serdemê de têgîna "komputerên xwe-fêrker" jî dihat bikaranîn. Bernameya herî pêşîn a fêrbûna makîneyê di salên 1950an de hat destnîşankirin, dema ku Samuel bernameyeke komputerê ya ku şansa serkeftinê di lîstika damayê de hesab dikir, îcad kir. Di sala 1949an de, psîkologê kanadayî [[Donald Hebb]] pirtûka ''The Organization of Behavior'' weşand, ku tê de tora demarî ya teorîk a ku bi têkiliyên hucreyên demarî ava dibe nîşan dide, destnîşan kir. Ev teorî bû bingeha şêwaza xebatê ya gelek algorîtmayên fêrbûna makîneyê. Lêkolînerên wekî [[Walter Pitts]] û [[Warren McCulloch]] jî modela matematîkî ya yekem a torên demarî pêşniyar kirin. Di salên 1960an de, makîneyeke fêrbûnê ya eksperîmental a bi navê "Cybertron" ji hêla pargîdaniya Raytheon ve hat pêşxistin da ku sînyalên sonar, elektrokardiyogram û şêwazên axaftinê analîz bike. Di sala 1997an de, [[Tom M. Mitchell]] pênaseyek fermî û matematîkî ji bo algorîtmayên vê qadê anî: "Tê gotin ku bernameyeke komputerê ji ezmûna ''E'' fêr dibe, heke performansa wê di erkên ''T'' de, ku bi pîvana ''P'' tê pîvan, bi ezmûna ''E'' re baştir bibe.".<ref name="Mitchell-1997">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Mitchell, T. |sernav=Machine Learning |url=https://archive.org/details/machinelearning0000mitc |weşanger=McGraw Hill |isbn=978-0-07-042807-2 |rûpel=[https://archive.org/details/machinelearning0000mitc/page/2 2] |sal=1997 }}</ref> Ev pênase li ser pêşniyara [[Alan Turing]] a di gotara "Computing Machinery and Intelligence" de ava bûye, ku tê de pirsa "Gelo makîneyek dikare bifikire?" hatibû nîqaşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turing |pêşnav=Alan |tarîx=October 1950 |sernav=Computing Machinery and Intelligence |url=https://courses.cs.umbc.edu/471/papers/turing.pdf |kovar=Mind |cild=59 |hejmar=236 }}</ref> Di salên dawî de pêşkeftinên mezin çêbûn; di sala 2014an de [[Ian Goodfellow]] torên dijberî yên hilberîner (GAN) destnîşan kirin.<ref>{{Cite conference |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |title=Generative adversarial nets |conference=Advances in Neural Information Processing Systems 27 (2014) |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2014/file/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Paper.pdf}}</ref> Di sala 2016an de, pergala [[AlphaGo]] bi karanîna teknîkên fêrbûna xurtkirinê karibû lîstikvanên herî baş ên cîhanê di lîstika Go de têk bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Silver |pêşnav1=David |paşnav2=Huang |pêşnav2=Aja |paşnav3=Maddison |pêşnav3=Christopher J. |sernav=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search |kovar=Nature |cild=529 |sal=2016 |hejmar=7587 |rr=484–489 |doi=10.1038/nature16961 }}</ref> == Têkiliyên bi qadên din re == === Jîriya çêkirî === Fêrbûna makîneyê wekê hewldanek zanistî ji qada jîriya çêkirî (AI) derketiye holê. Di rojên pêşîn ên AI-yê de, lêkolîneran hewl didan pirsgirêkan bi rêbazên sembolîk û torên demarî (wek perceptron) çareser bikin. Lêbelê di salên 1980an de, pergalên pispor (expert systems) li ser AI-yê serdest bûn û statîstîk ji çavan ket. Di salên 1990an de, fêrbûna makîneyê wekê qadeke serbixwe hatiye naskirin û armanca xwe ji destxistina jîriya çêkirî ya giştî guhart ber bi çareserkirina pirsgirêkên pratîkî yên jiyanê û zêdetir nêzî teoriyên statîstîk û îhtîmalatê bû. === Danevedîn (''Data mining'') === Fêrbûna makîneyê û danevedîn pir caran heman rêbazan bi kar tînin û li hev diqewimin. Cudahiya sereke ev e: fêrbûna makîneyê balê dikşîne ser pêşbîniyên li ser bingehê taybetmendiyên naskirî yên ku ji daneyên perwerdehiyê hatine fêrbûn. Di berevajiya wê de, danevedîn balê dikşîne ser vedîtina taybetmendiyên nenas û veşartî yên di nav daneyan de. === Statîstîk === Her du qad ji aliyê rêbazan ve nêzîkî hev in lê armancên wan cuda ne: îstatîstîk ji nimuneyekê encamên giştî (inference) derdixe, lê fêrbûna makîneyê li şêwazên pêşbîniyê yên gelemperîker digere. Analîzên îstatîstîkî yên klasîk hewceyê hilbijartina modelek a priori dikin, lê fêrbûna makîneyê li ser modelek pêş-avakirî ava nabe; daney bixwe modelê şitil dide. == Teoriya gelemperîkirinê (Generalisation) == Armanca bingehîn a pergaleke fêrbûnê ev e ku ji ezmûna xwe gelemperîkirinê (generalise) bike.<ref name="bishop2006">{{Jêder |pêşnav=C. M. |paşnav=Bishop |sal=2006 |sernav=Pattern Recognition and Machine Learning |weşanger=Springer |isbn=978-0-387-31073-2 }}</ref> Gelemperîkirin, şiyana makîneyê ye ku piştî dîtina daneyên perwerdehiyê, li ser daneyên nû û nehatine dîtin bi baldarî û rastî bixebite. Ji ber ku daneyên perwerdehiyê sînordar in û paşeroj nediyar e, teoriya fêrbûnê bi gelemperî garantiyên mutlak nade, lê sînorên îhtîmalî destnîşan dike. Heke modela ku hatî hilbijartin ji fonksiyona bingehîn a daneyê kêmtir tevlihev be, pirsgirêka "kêm-hevgirtinê" (underfitting) çêdibe. Lê heke model pir tevlihev be, ew fêrbûna zêde an jî "lihevhatina zêde" (overfitting) dike, ku ev dibe sedem ku performansa gelemperîkirinê ya li ser daneyên nû pir qels bibe. == Nêzîkatî û algorîtma == Nêzîkatiyên fêrbûna makîneyê li gorî şêwaza feedback an sînyala ku digirin, dibin sê beşên sereke: * '''Fêrbûna bi çavdêrî''' (''Supervised learning''): Algorîtmayên vê qadê modelek matematîkî ji daneyên ku ketan (input) û encamên xwestî (output/label) di nav xwe de dihewînin, ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Russell |pêşnav1=Stuart J. |paşnav2=Norvig |pêşnav2=Peter |sernav=Artificial Intelligence: A Modern Approach |url=https://archive.org/details/artificialintell0000russ |tarîx=2010 |weşanger=Prentice Hall |isbn=978-0-13-604259-4 |çap=Third }}</ref> Daneyên perwerdehiyê wekî matrîsekê têne nîşandan. Du celebên wê yên sereke hene: Dabeşkirin (classification - dema encam sînordar be, wek tespîtkirina spam) û Regresyon (regression - dema encam nirxekî jimareyî ya berdewam be, wek pêşbîniya germahiyê). * '''Fêrbûna bêçavdêrî''' (''Unsupervised learning''): Di vê nêzîkatiyê de tu etîket an zanyariyên encamê nadin algorîtmayê. Ew bi serê xwe di nav daneyan de li şêwaz û avahiyên wekhev digere. Sepanên wê yên herî girîng analîza komkirinê (clustering), kêmkirina pîvanê (dimensionality reduction - wekî PCA) û texmînkirina dusedomiyê (density estimation) ne. * '''Fêrbûna nîv-çavdêrî''' (''Semi-supervised learning''): Di navbera her du nêzîkatiyên jorîn de ye. Hinek ji daneyan xwedî etîket in, lê beşek mezin bê etîket in. Ev rêbaz dema ku etîketkirina daneyan biha an zehmet be tê bikaranîn. * '''Fêrbûna xurtkirinê''' (''Reinforcement learning''): Agentekî sîstema nivîsbariyê di hawirdorek dînamîk de çalakiyan dike da ku xelata herî zêde (cumulative reward) qezenc bike. Di vê rêbazê de jîngeh bi gelemperî wekî Pêvajoya Biryara Markov (MDP) tê nîşandan. Ev rêbaz di wesayîtên otonom û lîstikên li dijî mirovan de tê bikaranîn.<ref name="bishop2006"/> == Modelên sereke == === Torên demarî yên çêkirî (ANN) === Torên demarî yên çêkirî (Artificial Neural Networks) pergalên hûjmarî ne ku bi awayekî ne rasterast ji torên demarî yên biyolojîk ên mêjiyê ajalan hatine îlhamgirtin. ANN ji yekeyên girêdayî hev ku jê re "demarên çêkirî" (artificial neurons) tê gotin pêk tê. Her girêdanek (synapse) dikare sînyalê bigihîne demarekî din. Fêrbûna kûr (Deep Learning) ji gelek tebeqeyên veşartî (hidden layers) yên di nav tora demarî de pêk tê. === Darên biryarê (Decision trees) === Ev model darên biryarê wekî modelek pêşbîniyê bi kar tîne da ku ji çavdêriyên li ser tiştekî (di çanaxan de) bigihîje encamên li ser nirxa armancê (di pelan de). Pel etîketên polan nîşan didin û çanax jî taybetmendiyên ku ber bi wan etîketan ve diçin nîşan didin. === Regresyona daristana rasthatinî (Random forest regression) === Ev rêbaz rêbaza fêrbûna komî (ensemble learning) ye ku gelek darên biryarê ava dike û navgîniya pêşbîniyên wan hildide da ku rastbûnê baştir bike û rê li ber overfittingê bigire. === Makîneyên vektora piştgiriyê === Makîneyên vektora piştgiriyê (MVP) komek rêbazên fêrbûna bi çavdêrî ne ku ji bo dabeşkirin û regresyonê têne bikaranîn. MVP daneyan bi sînorên lîner an ne-lîner (bi karanîna kernel trick) dabeşî qadan dike. == Sinordarî û kêmasî == Her çend fêrbûna makîneyê di gelek qadan de şoreş pêk anîbe jî, sîsteman carinan bi ser nakevin. Sedemên vê yekê kêmasiya daneyan, nepeniya daneyan, algorîtmayên xelet, gü pirsgirêka "qutiya reş" (black box) e. Qutiya reş tê wê wateyê ku pêvajoya hilberandina encamê ya algorîtmayê ew qas nezelal e ku tespîtkirina şêwaza ku makîneyê derxistiye ji hêla kodkeran bixwe ve jî nayê fêmkirin. Ev rewş di qadên wekî tenduristiyê de rîskên mezin çêdike. Sîstema fêrbûnê carinan dikare "dersa xelet" fêr bibe. Wek mînak, dabeşkerekî wêneyan ku tenê li ser hespên qehweyî û pisîkên reş hatî perwerdekirin, dibe ku bigihîje wê encamê ku hemû deqên qehweyî hesp in. Modelên fêrbûna makîneyê her weha dikarin di bin bandora "adversarial machine learning" de werin xapandin. == Binêre == * [[Jîriya çêkirî]] * [[Fêrbûna kûr]] * [[Zanistên komputerê]] * [[Tora demarî ya çêkirî]] * [[Danevedîn]] * [[Îstatîstîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fêrbûna makîneyê| ]] [[Kategorî:Hînbûn]] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] quxeh7xnefgj6nxxqs6m2bgddvf81gj 0 320348 2083457 2049879 2026-08-03T01:05:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083457 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Dêra Apostolîk a Ermenî''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Հայ Առաքելական Եկեղեցի ''Hay Aṙaqelakan Ékełetsi'') dêra neteweyî ya otoqefal a [[Ermenistan]]ê ye. Wekê beşek ji [[Dêra ortodoks|ortodoksiya rojhilatî]], ew yek ji dêrên herî kevnar ên [[xiristiyanî]]tiyê e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Antiquities of the Christian Church |paşnav1=Augusti |pêşnav1=Johann Christian Wilhelm |rûpel=466 |paşnav2=Rheinwald |pêşnav2=Georg Friedrich Heinrich |paşnav3=Siegel |pêşnav3=Carl Christian Friedrich }}</ref> Dêra Apostolîk a Ermenî [[ayîna ermenî]] bikar tîne. Qiraliteya Ermenistanê di sala 301ê {{Pz}} de, dewleta yekem bû ku di dema serweriya qiral Tirîdates III, ji xanedana arşakê, xiristiyanî wekî dînê fermî a dewletê qebûl kiriye (li gorî kevneşopiyên apolîstîk ên ermenî).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Worlds: A Global History of Antiquity |url=https://archive.org/details/ancientworldsglo0000scot |paşnav=Scott |pêşnav=Michael |weşanger=Basic Books |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-0-465-09473-8 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 301ê]] [[Kategorî:Çanda Ermenistanê]] [[Kategorî:Çanda ermenî]] [[Kategorî:Dînên Asyayê]] [[Kategorî:Dînê Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Kurdistanê]] gkspbqriunyle4t0dqmir4flgucz2ik 0 321846 2083295 2070191 2026-08-02T22:24:35Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083295 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Antonín Leopold Dvořák''' (jdb. 8ê îlona 1841ê - m. 1ê gulana 1904an) bestekarekî [[çekya]]yî yê muzîka romantîzmê bû. Berhemên wî yên cihêreng neh senfonî û gelek berhemên orkestrayê, [[Opera (muzîk)|opera]], muzîka vokal, muzîka odeyê, û herwiha parçeyên piyano û orgê dihewîne.{{sfn|Clapham|1980|p=765}} Dvořák bestekarê çekyayî yê ku li çaraliyê cîhanê herî zêde tê pêşkêşkirin e.{{sfn|Taruskin|2010|p=754}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder |paşnav=Clapham |pêşnav=John |author-mask=1 |sal=1980 | contribution =Dvořák, Antonín (Leopold) |sernav=The New Grove Dictionary of Music and Musicians |pêşnavê-edîtor=Stanley |paşnavê-edîtor=Sadie |cih=London |weşanger=MacMillan | isbn =978-0-333-23111-1 |cild=5 |rr=765–92 |lînka-sernav=The New Grove Dictionary of Music and Musicians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Taruskin |pêşnav=Richard |lînka-nivîskar=Richard Taruskin |sernav=Music in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/musicinnineteent0000rich |sal=2010 |weşanger=Oxford University Press |cih=Oxford |isbn=978-0-19-538483-3 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bestekar]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1841]] [[Kategorî:Mirin 1904]] o1f5mz5mszen3v7a600fkmiqmn9zf3e 2 322776 2083194 2070410 2026-08-02T17:42:05Z Wikihez 39702 2083194 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); var loadedScripts = {}; // key -> true once a script's code has been fetched & evaluated function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── ENHANCED CSS ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:0; box-shadow:0 2px 10px rgba(0,0,0,0.15); min-width:320px; font-family:sans-serif; margin-top: 10px; opacity: 0; transform: translateY(-5px); transition: opacity 0.2s, transform 0.2s; }', '.wh-menu.wh-menu-visible { display:block; opacity: 1; transform: translateY(0); }', /* The Arrow */ '.wh-menu::before { content:""; position:absolute; top:-8px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #a2a9b1; }', '.wh-menu::after { content:""; position:absolute; top:-7px; border-left:7px solid transparent; border-right:7px solid transparent; border-bottom:7px solid #fff; }', /* Arrow placement for right-aligned menu */ '.wh-menu-right::before { right: 20px; } .wh-menu-right::after { right: 21px; }', /* Arrow placement for left-aligned menu */ '.wh-menu-left::before { left: 20px; } .wh-menu-left::after { left: 21px; }', '.wh-menu-header { padding: 10px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; background: #f8f9fa; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-search-container { padding: 8px; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #fff; }', '.wh-search-input { width: 100%; padding: 6px 10px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; font-size: 13px; box-sizing: border-box; }', '.wh-menu-list { list-style:none; margin:0; padding:4px 0; max-height: 450px; overflow-y: auto; }', '.wh-menu-list li { display:flex; align-items:center; padding:6px 12px; transition: background 0.1s; border-bottom: 1px solid #f8f9fa; }', '.wh-menu-list li:last-child { border-bottom: none; }', '.wh-menu-list li:hover { background:#f0f3f5; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; padding-right: 5px; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; cursor: default; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:4px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:13px; opacity: 0.5; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; color: #202122; display: flex; align-items: center; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #e2e6e9; border-radius: 3px; color: #000; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; pointer-events: none; }', /* Installer button */ '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-btn-install:hover { background: #447ff5; }', '.wh-btn-install:disabled { opacity: 0.6; cursor: default; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div>' + '<div class="wh-search-container"><input type="text" class="wh-search-input" placeholder="Lêgerîn..."></div>' + '<ul class="wh-menu-list"></ul>') .appendTo(document.body); var $searchInput = $menu.find('.wh-search-input'); // ── Logic ────────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin', }); } // Fetches & evaluates a single script's code on demand (lazy, per-click load). function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); loadedScripts[script.key] = true; } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } // ── Installer Logic (Saz bike / Bi kar bîne button on JS pages) ───────── function addInstallerLink() { var pageName = mw.config.get('wgPageName'); if (!pageName.endsWith('.js') || pageName.indexOf('loader-settings.json') !== -1) return; // Already installed? Show a different state instead of re-adding. var alreadyInstalled = (settings.scripts || []).some(function(s) { return s.src === pageName; }); var $installBtn = $('<button class="wh-btn-install">') .text(alreadyInstalled ? 'Sazkirî ✓' : 'Saz bike (Load)'); $('#firstHeading').append($installBtn); $installBtn.on('click', function(e) { var $this = $(this); $this.text('Tê barkirin...').prop('disabled', true); api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: pageName, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (!page || page.missing) { mw.notify('Rûpel nehat dîtin.', { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); return; } var content = page.revisions[0].slots.main.content; var key = (content.match(/\/\/\s*Key:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop().replace('.js', '')])[1].trim(); var label = (content.match(/\/\/\s*Label:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop()])[1].trim(); var info = (content.match(/\/\/\s*Info:\s*(.*)/i) || [null, 'Rûpel: ' + pageName])[1].trim(); settings.scripts = (settings.scripts || []).filter(function(s) { return s.src !== pageName; }); settings.scripts.push({ key: key, label: label, src: pageName, info: info, disabled: false }); saveSettings().then(function() { mw.notify('Skrîpt bi serkeftî hat sazkirin!', { type: 'success' }); location.reload(); }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletî: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); }); }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletî: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); }); }); } $searchInput.on('input', function() { var term = $(this).val().toLowerCase(); $menu.find('.wh-menu-list li').each(function() { var label = $(this).find('.wh-menu-label').text().toLowerCase(); $(this).toggle(label.indexOf(term) !== -1); }); }); function buildMenu() { var $list = $menu.find('.wh-menu-list').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">').addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on').appendTo($li); $('<span class="wh-menu-label">').text(script.label).toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { if (script.disabled) return; $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); function runScript() { if (window.wikihez_scripts && typeof window.wikihez_scripts[script.key] === 'function') { window.wikihez_scripts[script.key](node); } else { mw.notify('Skrîpt nehat dîtin: ' + script.key, { type: 'error' }); } } // Lazy load: fetch & evaluate this script's code only on first click, // then reuse the already-registered function on subsequent clicks. if (loadedScripts[script.key]) { runScript(); } else { mw.notify('Tê barkirin...'); loadScript(script).then(runScript); } }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpel">🔗</a>').attr('href', mw.util.getUrl(script.src)).on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>').on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }).on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">').text(script.disabled ? '○' : '●').css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); $searchInput.trigger('input'); } // ── Boot & Positioning ────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { settings = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); sortScripts(); } catch (e) {} } // NOTE: scripts are no longer bulk-loaded here. Each script's code is now // fetched and evaluated lazily, only when its specific menu item is clicked // (see the label click handler inside buildMenu()). addInstallerLink(); buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); var offset = $this.offset(); var menuWidth = $menu.outerWidth(); var windowWidth = $(window).width(); // Check if we are on the right or left side of the screen var isRightAligned = offset.left + (menuWidth / 2) > windowWidth / 2; var leftPos = isRightAligned ? (offset.left + $this.outerWidth() - menuWidth) : offset.left; $menu.toggleClass('wh-menu-right', isRightAligned) .toggleClass('wh-menu-left', !isRightAligned); if ($menu.hasClass('wh-menu-visible')) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } else { $menu.show().css({ top: offset.top + $this.outerHeight(), left: Math.max(10, leftPos) }); // Trigger animation frame to ensure transition plays requestAnimationFrame(function() { $menu.addClass('wh-menu-visible'); }); $searchInput.val('').trigger('input').focus(); } }); $(document).on('mousedown', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } }); }); }); // </nowiki> joq462c6w4bqvemnutaugqqzg3i1vvw 2 322780 2083193 2070412 2026-08-02T17:41:36Z Wikihez 39702 Mîhengên Loaderê hatin nûkirin 2083193 json application/json { "scripts": [ { "key": "moverequest", "label": "Add Move Request", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/moverequest.js", "info": "daxwaza barkirina sayfeyê îlawe bike.", "disabled": false }, { "key": "beralibike", "label": "Beralîkirin çêke", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/beralîbike.js", "info": "Ji bo rûpelekê beralîkirinekê ber bi hedefekê ve diafirîne.", "disabled": false }, { "key": "catliste", "label": "CatListe", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListe.js", "info": "Hemû rûpelên di kategoriyekê de wekî lîsteya girêdanan (* [[Rûpel]]) berhev dike.", "disabled": false }, { "key": "catmaker", "label": "CatMaker", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/CatMaker.js", "info": "Kategoriyan li gorî wekhevên wan ên îngilîzî diafirîne û bi Wîkîdaneyê ve girê dide.", "disabled": false }, { "key": "descfrompetscan", "label": "DescFromPetscan", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromPetscan.js", "info": "QIDyên formatkirî ji rûpela Wikihez/Wikidata werdigire û danasînên wan li Wikidatayê nû dike.", "disabled": false }, { "key": "descfrompetscancat", "label": "DescFromPetscanCat", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromPetscanCat.js", "info": "PetScan kategoriyê bikar tîne û danasînên Wikidatayê li rûpelê zêde dike.", "disabled": false }, { "key": "descfromwikidatasearch", "label": "DescFromWikidataSearch", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromWikidataSearch.js", "info": "Bi lêgerîna Wikidatayê (Search) QIDan dibîne û danasînan li rûpelê zêde dike.", "disabled": false }, { "key": "tagger", "label": "Etîketkerê Ooui", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js", "info": "Amûra etîketkirina rûpelan bi OOUI û beşan", "disabled": false }, { "key": "gotarasale", "label": "GotaraSalê Çêke", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/gotarasalê.js", "info": "Lîsteya jidayikbûn û mirinên salekê ji bo gotara salê amade dike. Danasînên dubare yên salan paqij dike.", "disabled": false }, { "key": "kopi-enwiki", "label": "Kopî enWîkiyê", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/kopi-enwiki.js", "info": "Rûpelan ji en.wiki kopî dike, navan kurdî dike (Şablon/Modul) û bi Wîkîdaneyê ve girê dide.", "disabled": false }, { "key": "catfrompetscan", "label": "ListPagesForMove", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/listpageformove.js", "info": "Kategoriyan bi rêya PetScanê ji kategoriyekê werdigire, regexê lê dike û di rûpela ceribandinê de tomar dike.", "disabled": false }, { "key": "noqidfinder", "label": "NoQID Finder", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/NoQIDFinder.js", "info": "Rûpelên kategoriyekê yên ku ne bi Wîkîdaneyê ve girêdayî ne (bê QID) dibîne.", "disabled": false }, { "key": "open-random", "label": "RandomBingehîn", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/open-random.js", "info": "Ji kategoriya gotarên bingehîn vedike.", "disabled": false }, { "key": "random-missing-desc", "label": "RandomMissingDesc", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/randomMissingDesc.js", "info": "Ji lîsteya rûpelên bê-tarîf sayfeyekê vedike û ji lîsteyê jê dibe.", "disabled": false }, { "key": "massDeleteTag", "label": "Şablona Jêbirinê (Bi Komî)", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/delete.js", "info": "Şablona {{jêbirin|sedem}} li gelek rûpelan bi carekê zêde dike.", "disabled": false }, { "key": "veşartina-bot", "label": "Veşêre guhertinên bot", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/botvesere.js", "info": "Li rûpelên tarîxa (history) guhertinên ku ji hêla botan ve hatine", "disabled": false } ] } gk04pbq9hvjytqz8ekgu1jlllid2x79 0 322794 2083369 2059521 2026-08-02T23:54:04Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Louis Daniel Armstrong''' (jdb. 4ê tebaxa 1901ê - 6ê tîrmeha 1971ê), bi nasnavên "'''Satchmo'''", "'''Satch'''" û "'''Pops'''",<ref>For background on nicknames, see {{Jêder-kitêb |sernav=Louis Armstrong: An Extravagant Life |nivîskar=Laurence Bergreen |weşanger=Broadway Books |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/louisarmstrong00laur/page/4 4{{En dash}}5] |isbn=978-0553067682 |cih=New York |url=https://archive.org/details/louisarmstrong00laur/page/4 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> trompêtvan û vokalîstekî [[cez]] û [[blues]]ê yê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû. Di nav kesayetiyên herî bi bandor ên cezê de, kariyera wî pênc dehsal û çend serdeman di tarîxa vê celebê de berdewam kiriye.<ref name="RCJE">{{Jêder-kitêb |sernav=Richard Cook's Jazz Encyclopedia |url=https://archive.org/details/richardcooksjazz00rich |paşnav=Cook |pêşnav=Richard |weşanger=Penguin Books |sal=2005 |rr=[https://archive.org/details/richardcooksjazz00rich/page/18 18]–19 |isbn=978-0141006468 |cih=London }}</ref> Armstrong li [[New Orleans]]ê jidayik bû û mezin bûye. Di salên 1920î de wekî trompet û kornetîstekî dahêner derketiya pêşî, ew bandorek bingehîn di cezê de bûye û balê ji îmrovîzasyona kolektîf ber bi performansa solo ve guhertiye. Armstrong, bi dengê xwe yê dewlemend û gurr ku wekê yekser hatiye naskirin, herwiha stranbêjekî bi bandor û îmrovîzatorekî jêhatî bû. Ew yek ji yekem hunermendên navdar ên [[afroamerîkî]] bû ku "derbasî" temaşevanên spî û navneteweyî bû û populerbûnek berfireh bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/mission/voyager/golden-record-contents/sounds/ |sernav=Golden Record Contents |weşanger=[[NASA]] }}</ref> Armstrong di sala 1959an de krîza dil derbas kiriye, lê di salên 1960î de salê nêzîkî 300 şevan berdewam kiriye ku performansa xwe pêşkêş bike. Ew di sala 1968an de li [[Îsraêl]]ê ji ber nexweşiya dil û gurçikan hate nexweşxaneyê. Piraniya sala 1969an ew li malê bêhna xwe veda, lê di havîna 1970ê de dîsa dest bi performansa xwe berdewam kiriye. Armstrong ku hîn jî bi hêviya vegera ser rêwiyan bû, di 6ê tîrmeha 1971ê de di xew de ji ber krîza dil miriye.<ref>Morgenstern, Dan, and Sheldon Meyer (2004). [https://books.google.com/books?id=GVWrw0dtuAMC&pg=PT95 ''Living with Jazz''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512103354/https://books.google.com/books?id=GVWrw0dtuAMC&pg=PT95|date=May 12, 2023}}. New York: Pantheon Books. {{ISBN|037542072X}}</ref> == Dîskografî == * ''The Complete Hot Five & Hot Seven Recordings'' * ''The Complete Louis Armstrong Decca Sessions (1935–1946) (Mosaic Records, 2009)'' * ''All Stars (1947)'' * ''Struttin' (1947)'' * ''Satchmo Serenades (1950)'' * ''Satchmo at Pasadena (1951)'' * ''Louis Armstrong Plays W.C. Handy (1955)'' * ''Louis Armstrong at the Crescendo, Vol. 1 (1955)'' * ''Satch Plays Fats (1955)'' * ''The Complete Ella Fitzgerald & Louis Armstrong on Verve'' * ''Louis and the Angels (1957)'' * ''Louis and the Good Book (1958)'' * ''Satchmo In Style (1959)'' * ''Hello, Dolly! (1964)'' == Fîlmografî == * 1936: Pennies from Heaven * 1937: Every Day’s a Holiday * 1938: Going Places * 1941: Birth of the Blues * 1943: Cabin in the Sky * 1945: Pillow to Post * 1947: New Orleans * 1951: Here Comes the Groom * 1951: The Strip * 1952: Glory Alley * 1953: The Glenn Miller Story * 1956: High Society * 1959: Kærlighedens melodi * 1959: The Beat Generation * 1959: The Five Pennies * 1959: The Night before the Premium * 1961: Paris Blues * 1961: Auf Wiedersehen * 1966: A Man Called Adam * 1969: Hello, Dolly! == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Artîstên Columbia Records]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1901]] [[Kategorî:Mirin 1971]] ig7pxuqozfz5ap6gvy75bsalacdah9v 0 322902 2083358 2059883 2026-08-02T23:34:57Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083358 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Sergei Mîxayloviç Eisenstein''' (jdb. 22ê çileya 1898an - m. 11ê sibata 1948an) derhêner, senarîst, edîtor û teorîsyenê fîlman yê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|sovyet]] bû. Ew wekî yek ji derhênerên herî mezin yê fîlman a hemî çaxan tê hesibandin, ew di teorî û pratîka montajê de pêşeng bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1 |paşnav=Rollberg |pêşnav=Peter |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/historicaldictio0000roll_z3y1/page/204 204]–210 |isbn=978-0-8108-6072-8 |cih=US }}</ref> Eserên wî tesîrek mayînde hiştin û îro jî pir caran têne behs kirin. Ji bo destkeftiyên wî, Eisenstein di salên 1941 û 1946an de Xelata Stalîn wergirtiye. Di 11ê sibata 1948an de, Sergei Eisenstein wexta ku li ser nivîsekê li ser tarîxa sînemaya Sovyetê dişoxilî, ji dest [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] miriye. Cenazeyê wî di 13ê sibatê de hatiye şewitandin û xweliya wî bi merasîmek li [[Mosko]]wê hatiye veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein |sernav=The Death of Sergei Eisenstein |roja-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151011085026/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein |roja-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2015 |paşnav=Cavendish |pêşnav=Richard }}</ref> == Fîlmografî == * Dnevnik Glumova (1923) * Stachka (1924) * Battleship Potemkin (1925) * October: Ten Days That Shook the World (1927) * Straoye i novoye (1929) * Romance sentimentale (1930) * Che viva Mexico (1932) * Thunder Over Mexico (1933) * Eisenstein in Mexico (1933) * Death Day (1934) * Bezhin lug (1937) * Aleksandr Nevsky (1938) * Fergana Canal (1939) * Time In the Sun (1940) * Seeds of Freedom (1943) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Derhêner]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên rûs]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1948]] [[Kategorî:Nivîskarên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] thz7owh4egn9owlgn7z5q27j8xdzegn 0 322979 2083219 2062264 2026-08-02T20:49:21Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083219 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |sernav=The Life and Significance of Confucius |malper=www.sjsu.edu |roja-gihiştinê=2017-09-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |roja-arşîvê=2019-12-27 }}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Philosophy |weşanger=Philosophical Library |sal=1983 |rûpel=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |paşnavê-edîtor=Runes |pêşnavê-edîtor=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 }}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfuçyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb|Perestgehekî konfuçyûsîzm li Taipei, [[Çîn]]]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name="Tucker1998">{{Jêder-malper |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |sernav=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |malper=The Forum on Religion and Ecology at Yale |tarîx=1998 |roja-gihiştinê=2023-04-29 |weşanger=Zanîngeha Yale |paşnav=Tucker |pêşnav=Mary Evelyn |lînka-nivîskar= }}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-malper |paşnav=Ahmad |pêşnav=Mirza Tahir |sernav=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html |weşanger=Ahmadiyya Muslim Community |tarîx=n.d. |roja-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2010 |roja-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bonevac |pêşnav1=Daniel |paşnav2=Phillips |pêşnav2=Stephen |sernav=Introduction to world philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontowo0000bone |sal=2009 |weşanger=Oxford University Press |cih=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A source book in Chinese-specific philosophy |tarîx=1969 |weşanger=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |paşnavê-edîtor=Chan |pêşnavê-edîtor=Wing-Tsit |cih=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] p6nvzg9ixo5lfytwpmnxeleipjv7yq6 0 323085 2083345 2063020 2026-08-02T23:26:53Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083345 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Reftar''' rêzeya çalakiyên [[organîzm]]ayan, kesan, [[sîstem]]an an [[Jîriya çêkirî|jîriyayên çêkirî]] di hin jîngehan de ye. Ew sîsteman dikarin sîstem an organîzmayên din û herwiha jîngeha fîzîkî ya bêcanî jî di nav xwe de bigirin. Ew cewaba hesabkirî ya sîstem an organîzmayê ye ji bo teşwîq an têketinên curbecur, çi navxweyî bin çi derveyî bin, hişmend bin çi binhiş bin, eşkere bin çi veşartî bin, û bi dilxwazî ​​bin çi nedilxwaz bin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belief Systems, Religion, and Behavioral Economics |url=https://archive.org/details/beliefsystemsrel0000mint |nivîskar=Elizabeth A. Minton, Lynn R. Khale |weşanger=Business Expert Press LLC |sal=2014 |isbn=978-1-60649-704-3 |cih=New York }}</ref> Her çend hin reftar di cewaba jîngeha organîzmayekê de çêdibin (motîvasyona derveyî), reftar dikare berhema motîvasyona hundurîn jî be ku wekî "ajans" an "îradeya azad" jî tê binavkirin. Ji perspektîfa înformatîka reftariyê ve, reftar ji aktor, operasyon, têkilî û taybetmendiyên wan pêk tê. Ev dikare wekî vektorek reftariyê were temsîl kirin.<ref name="Cao2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Cao |pêşnav=Longbing |sal=2010 |sernav=In-depth Behavior Understanding and Use: the Behavior Informatics Approach |kovar=Information Science |cild=180 |hejmar=17 |rr=3067–3085 |arxiv=2007.15516 |doi=10.1016/j.ins.2010.03.025 |s2cid=7400761 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Civaknas]] [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Helwest| ]] [[Kategorî:Têgehên psîkolojiyê]] 8rwbtygr3mbzl85o01z6tfnyjnjc1k5 0 323101 2083391 2063550 2026-08-03T00:13:23Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083391 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Democratic Party of Iranian Kurdistan - Erbil Office.png|thumb|350px|Bineya resmî a [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] li [[Hewlêr]]ê]] '''Partiya siyasî''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''pars'', ''partis'', tê maneya ''perçe'', ''hêl'', ''teref'') an jî bi kurtî '''Partî''', komeleya însanan e ku bi awayên curbecur hatine organîzekirin ku hewl didin ku di nav hebûneke [[Siyaset|siyasî]] ya berfirehtir (wek [[dewlet]]ek) de bi qasî ku pêkan tesîrek siyasî bi dest bixin da ku bigihîjin armancên xwe yên bingehîn an îdeolojîk û/an jî sûdên kesane bi dest bixin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Sarah F. Anzia |nivîskar2=Olivia M. Meeks |tarîx=May 2016 |sernav=Political Parties and Policy Demanders in Local Elections |url=https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=University of Maryland-Hewlett Foundation Conference on Parties, Polarization and Policy Demanders |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201008034336/https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |roja-arşîvê=8 çiriya pêşîn 2020 |roja-gihiştinê=14 sibat 2021 |ziman=en }}</ref> Aliyekî sereke yê bidestxistin û bikaranîna vê hêza siyasî, dagirtina postên serokatiyê di dewlet û saziyên din de bi endamên partiyê an kesên ku bi partiyê re têkildar in, ye. Partiyên siyasî di sîstemeke pirpartiyî de ji bo pozîsyonên biryargirtina siyasî bi hev re pêşbaziyê dikin; ew beşdarî avakirina îradeya siyasî dibin û bi vî awayî stûneke giring a destûra siyasî ya [[Demokrasî|dewleteke demokratîk]] pêk tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie |url=https://archive.org/details/kapitalismussozi0000schu |paşnav=Schumpeter |pêşnav=Joseph A. |weşanger=Francke |tarîx=1993 |rûpel=[https://archive.org/details/kapitalismussozi0000schu/page/427 427] |isbn=978-3-7720-1298-3 |çap=7., erw. Aufl |cih=Tübingen Basel |paşnav2=Seifert |pêşnav2=Eberhard K. |paşnav3=Schumpeter |pêşnav3=Joseph A. |series=Uni-Taschenbücher UTB für Wissenschaft Politische Wissenschaft, Soziologie |ziman=de }}</ref> Di [[Pergala yekpartiyî|sîstemeke yekpartiyî]] de, avahî û fonksiyona partiyekê bê guman diguhere. Partiyeke wisa ya "cureya nû" bi gelemperî xwedî karakterekî "totalîter" e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Demokrasî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî| ]] [[Kategorî:Siyaset]] p3wmip3u92ezfylwn0o99cdoc9zyavt 0 323373 2083376 2065906 2026-08-02T23:59:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083376 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdistan army (Peshmerga Image).jpg|thumb|280px|[[Pêşmerge|Leşkeriya Herêma Kurdistanê]]]] '''Leşkerî''' an jî '''Hêzên Çekdar''', hêzek giran [[Çek û çol|çekdar]] û giran rêxistinkirî ye ku bi taybetî ji bo [[şer]] tê avakirin. Leşkerî bi gelemperî ji aliyê [[Dewleta serwerî|dewletekê serwerî]] ve têne destûr kirin û parastin, û endamên wan bi cilên leşkerî yên cihêreng têne nas kirin. Ew dikare ji yek an çend şaxên leşkerî yên wekî [[artêş]], hêza deryayî, hêza hewayî, hêza fezayê, leşkerên deryayî, an jî cerdevanên peravê pêk werin. Erka sereke ya leşkeriyek bi gelemperî wekî parastina dewletê û berjewendiyên wê li dijî gefên çekdarî yên derveyî tê pênase kirin. Di karanîna berfireh de, têgînên "hêzên çekdar" û "leşkerî" pir caran hevwate ne, her çend di karanîna teknîkî de carinan cudahiyek tê kirin ku tê de hêzên çekdar ên welatekî dikarin hêzên [[paramîlîter]] ên din ên wekî polîsên çekdar jî di nav xwe de bigirin. Ji bilî şer, leşkerî dikare di fonksiyonên din ên destûrdayî û ne-destûrdayî de di nav dewletê de were bikaranîn, di nav de gefên ewlehiya navxweyî, kontrolkirina girseyê, pêşvebirina rojevên siyasî, xizmetên awarte û ji nû ve avakirinê, parastina berjewendiyên aborî yên pargîdaniyan, merasîmên civakî û cerdevanên rûmetê yên neteweyî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Modern Warfare |url=https://archive.org/details/understandingmod0000jord |paşnav1=Jordan |pêşnav1=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |rûpel=[https://archive.org/details/understandingmod0000jord/page/66 66] |isbn=978-1107134195 |çap=Second |paşnav2=Kiras |pêşnav2=James D. |paşnav3=Lonsdale |pêşnav3=David J. |paşnav4=Speller |pêşnav4=Ian |paşnav5=Tuck |pêşnav5=Christopher |paşnav6=Walton |pêşnav6=C. Dale }}</ref> Leşkeriya miletek dikare wekî kultureke civakî ya cuda tevbigere, bi binesaziyek taybetî wekî xaniyên leşkerî, mektep, xizmetguzarî, lojîstîk, nexweşxane, xizmetên hiqûqî, hilberîna xwarinê, darayî û xizmetên bankayê. Pîşeyê [[leşker]] ji tarîxa belgekirî kevintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/war/ |sernav=War in Ancient Times |malper=World History Encyclopedia |tarîx=2 îlon 2009 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420183031/https://www.worldhistory.org/war/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2021 |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. }}</ref> Hin wêneyên kevnar ên klasîk hêz û karên [[Serokatî|serokên]] leşkerî nîşan didin. [[Şerê Kadeşê]] di sala 1274an a {{Bz}} de ji serçaxa [[Ramses II]], di abîdeyên [[rolyef]] de cih digire. [[Împeratorê Çînê|Împeratorê yekem ê Çîna yekbûyî]], [[Qin Shi Huang]], [[artêşa terrakotayî]] ava kiriye da ku hêza xwe ya leşkerî temsîl bike.<ref name="ReferenceA">[[:File:Terrakotta 2006 3.jpg|Terra cotta of massed ranks of Qin Shi Huang's terra cotta soldiers]]</ref> [[Romaya kevnare|Romayiyên kevnare]] gelek rîsal û nivîs li ser şer nivîsandine, û herwiha gelek kemerên serfiraziyê û stûnên serfiraziyê xemilandine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêş]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî]] [[Kategorî:Leşker]] [[Kategorî:Leşkerî| ]] qcd5hmhyklml2jeppngdkxxpvjur1np 0 323376 2083465 2065783 2026-08-03T01:10:53Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083465 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bombed out vehicles Aleppo.jpg|thumb|270px|Kolanên [[Heleb]]ê (2012) di [[şerê navxweyî yê Sûriyê]]]] '''Şerê navxweyî''', [[şer]]ekî di navbera komên rêxistinkirî de di nav heman [[dewlet]] (an [[welat]]) de ye. Armanca aliyekî dibe ku kontrolkirina welat an herêmekê, bidestxistina [[Serxwebûnî|serxwebûna]] herêmekê, an guhertina polîtîkayên hikumetê be.<ref name="fearon">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fearon |pêşnav=James D. |tarîx=2007-03-01 |sernav=Iraq's Civil War |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/iraq/2007-03-01/iraqs-civil-war |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Foreign Affairs |ziman=en-US |cild=86 |hejmar=2 |issn=0015-7120 }}</ref> Şerê navxweyî pir caran şerekî dijwar û zilim e ku pir caran [[Leşkerî|hêzên çekdar ên birêkûpêk]] tê de beşdar dibin ku berdewam, rêxistinkirî û di pîvanek mezin de ne. Şerên navxweyî dikarin bibin sedema hejmareke mezin ji qurbaniyan û xerckirina çavkaniyên giring.<ref name="hironaka3">{{Jêder-kitêb |sernav=Neverending Wars: The International Community, Weak States, and the Perpetuation of Civil War |url=https://archive.org/details/neverendingwarsi0000hiro |paşnav1=Hironaka |pêşnav1=Ann |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2005 |rûpel=[https://archive.org/details/neverendingwarsi0000hiro/page/3 3] |isbn=0-674-01532-0 |cih=Cambridge, Mass. }}</ref> Şerên navxweyî ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] vir ve bi navincî hinekî zêdetirî çar salan dom kirine ku ev zêdebûnek dramatîk e ji navincî ya salek û nîv a serçaxa 1900-1944an. Her çend rêjeya derketina şerên navxweyî yên nû ji nîvê sedsala 19an vir ve nisbeten sabît maye jî, zêdebûna dirêjahiya wan şeran bûye sedema zêdebûna hejmara şerên ku di her kêliyê de berdewam dikin. Bi mesele, di nîvê yekem ê sedsala 20ê de ji pênc şerên navxweyî zêdetir di heman demê de tunebûn, di heman demê de nêzîkî dawiya [[Şerê Sar]] zêdetirî 20 şerên navxweyî yên hevdem hebûn. Ji sala 1945an vir ve, şerên navxweyî bûne sebeba mirina zêdetirî 25 milyon kesan û herwiha koçberbûna bi darê zorê ya bi milyonan kesên din. Şerên navxweyî bûne sebeba hilweşîna aborî jî; [[Somalya]], [[Myanmar]], [[Ûganda]] û [[Angola]] meseleyên miletan in ku berî ku di şerên navxweyî de bikevin nav şeran, wekî xwedî paşerojek geşbîn dihatin hesibandin.{{sfn|Hironaka|2005|pp=1–2, 4–5}} == Binêre == * [[Şerê birakujî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Şerên navxweyî| ]] [[Kategorî:Şer li gorî şêwazan]] 4utlhtjsxtn603qo2y30s0yrlfwlnpf 0 323377 2083218 2066033 2026-08-02T20:48:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083218 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Early migrations mercator.svg|thumb|290px|Xerîteyek girêdanên kabloyên bin deryayê li seranserê parzemîna [[Afrîka]]yê ji û ber bi [[Ewropa]], [[Asya]] û li seranserê [[Okyanûsa Atlantîk]] ve.]] '''Globalîzasyon''' behsa vê pêvajoyê dike ku tê de têkiliyên cîhanî - ku warên wekî [[aborî]], [[siyaset]], [[çand]], jîngeh û [[pêragihandin]] dihewîne - di navbera kes, [[civak]], enstîtu û [[dewlet]]an de zêde dibin. Ev kelîme muhtemelen di salên 1960î de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bound together: how traders, preachers, adventurers, and warriors shaped globalization |url=https://archive.org/details/boundtogetherhow00chan |paşnav=Chanda |pêşnav=Nayan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/boundtogetherhow00chan/page/246 246] |isbn=978-0-300-11201-6 |cih=New Haven (Conn.) }}</ref> Evên jêrîn wekî sedemên sereke yên globalîzasyonê têne hesibandin:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Scholte |pêşnav1=Jan Aart |tarîx=2008 |sernav=Defining Globalisation |url=http://elartu.tntu.edu.ua/handle/lib/46943 |kovar=The World Economy |cild=31 |hejmar=11 |rr=1471–1502 |doi=10.1111/j.1467-9701.2007.01019.x }}</ref> * pêşketinên teknolojîk, nûjeniyên hilber û înovasyonan - bi taybetî di teknolojiyên pêragihandin û veguhastinê de, wekê [[înternet]], [[şoreşa dîjîtal]], mezinbûna trafîka hewayî ya gerdûnî, û konteynerkirina veguhastina barhilgir a giştî ku di veguhastin, hilgirtin û depokirina demkî de karîgeriyeke mezintir peyda dike; * rêwerzên bingehîn ên polîtîkayê, biryar û tedbîrên derbarê lîberalîzekirina bazirganiya cîhanî de; * [[Mezinbûna gelhe|mezinbûna nifûsê]] li gelek welatan. [[Kolonyalîzm]]a ku ji hêla gelek [[Ewropa|dewletên ewropî]] ve tê meşandin wekî pêşengiya globalîzasyonê tê hesibandin. Ew bi keşfkirina rê û erdên nû yên deryayî dest pê kir. Bi sedsalan, [[Portûgal]] û [[Spanya]] aktorên sereke bûn. Di demeke kurt de piştî têkçûna [[Napoleon Bonaparte]], Ingîltere wekî hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê derket holê ([[Împeratoriya Brîtanî]]).<ref>Hopkins, A.G., ed., 2003. Globalization in World History. New York City: Norton. {{ISBN|0-393-97942-3}} pp. 4–5, 7</ref> Ji dora salên 1880î heta 1914an de, gelek miletên ewropî xwestin ku koloniyan bixin bin tesîra xwe an jî kontrola xwe li ser wan biparêzin (lûtkeya [[împeryalîzm]]ê). Piştre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Japon]] jî li pey wê yekê çûn (binêre: [[Tarîxa Japonê|împeriyalîzma Japonê]]). Dekolonîzasyon piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] dest pê kir. Di "Sala Afrîkayê" (1960) de, 18 dewletên [[Afrîka]]yê serxwebûn bi dest xistin. Ji wê demê ve, koloniyên berê karibûn têkiliyên bazirganî bi welatên din re bidomînin. Hilweşîna [[Perdeya Hesinî]] û dawiya [[Şerê Sar]] rewşa jeopolîtîk bi giringî guherand û vê yekê tesîr li globalîzmê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bazirganî]] [[Kategorî:Dîroka cîhanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya aboriyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya çandî]] [[Kategorî:Globalîzasyona alternatîv]] [[Kategorî:Kapîtalîzm]] [[Kategorî:Teoriyên dîrokê]] [[Kategorî:Têkiliyên derve]] d5p1p87cagkkwem1phkzksolafuadkm 0 323414 2083414 2068422 2026-08-03T00:34:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083414 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholic Dictionary, Revised |url=https://archive.org/details/catholicdictiona0000unse_t2e9 |weşanger=Our Friday Visitor |tarîx=2002 |isbn=978-0879733902 |cih=Huntington, IN |paşnavê-edîtor=Stravinskas |pêşnavê-edîtor=Peter M.J. }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] q38wr1bq1suuwboj33zqyunj87lp15e 0 323979 2083250 2069382 2026-08-02T21:40:05Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083250 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Alice par John Tenniel 25.png|thumb|upright=1.2|Resmek ji romana [[Lewis Carroll]] a sala 1865an bi navê ''[[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li Welatekî Ecêb]]''.]] '''Honak''' her esereke afirîner, bi taybetî her esereke vegotinî ye ku kes, bûyer, an cihên xeyalî teswîr dike an jî bi awayekî xeyalî nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Philosophy of Computer Games |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2012 |rr=186–187 |isbn=978-9400742499 |paşnavê-edîtor1=Sageng |pêşnavê-edîtor1=John Richard |url=https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&dq=events+places&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313014028/https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&pg=PA187&dq=events+places |roja-arşîvê=13 adar 2017 |paşnavê-edîtor2=Fossheim |pêşnavê-edîtor2=Hallvard J. |paşnavê-edîtor3=Larsen |pêşnavê-edîtor3=Tarjei Mandt }}</ref> Ji ber vê yekê, teswîrên honakî bi heqîqet, [[Dîrok|tarîx]] an jî ji maqûliyetê re li hev nayên. Honak di maneya adetî ya teng de behsa [[Wêje|vegotinên nivîskî]] bi şiklê [[pexşan]]ê (nesir) dike bi taybetî mîna [[Roman (wêje)|roman]], [[çîrok]] û [[kurteçîrok]]. Lêbelê bi berfirehî, honak vegotinên xeyalî yên ku di her medyayê de têne îfadekirin vedihewîne ku ne tenê nivîs, di heman demê de [[Drama|performansên şanoyê yên zindî]], [[fîlm]], programên televîzyonê, [[şanoya radyoyê]], [[xêzeçîrok]], lîstikên rol-lîstinê û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] vedihewîne. == Tarîx == Çîrokbêjî di hemî [[kultur]]ên însanan de hebûye û her kulturek hêmanên ferqî yên rastî û honakî di çîrokbêjiyê de vedihewîne. Honakên destpêkê bi tarîx û mîtosan ve girêdayî bûn. [[Wêjeya yewnanî|Şaîrên yewnanî]] wekên [[Homêros]], [[Hêsîodos]], û [[Aysopos]] çîrokên xeyalî pêşxistin ku pêşî bi rêya çîrokbêjiya devkî û dûv re jî bi nivîskî hatine vegotin. Çîrokên pexşanî ya [[Yewnanistana kevnare]], bi tesîra kevneşopiyên çîrokbêjiya Asya û [[Misira kevnare|Misirê]] pêş ketine. Eserên xeyalî yên ferq heta serçaxa împeratorî wekî ferq ji çîrokên tarîxî an mîtolojîk nehatine naskirin. Vegotina plazmatîk ku bi tevahî karakter û bûyerên îcadkirî dişopîne, bi rêya [[drama]]ya kevnar û Komedîya Nû re pêş ket.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Second Sophistic: Adventures in Greek Postclassicism |paşnav=Whitmarsh |pêşnav=Tim |weşanger=University of California Press |sal=2013 |rr=11–34 |isbn=978-0520957022 |beş=The "Invention of Fiction" |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818133923/https://academic.oup.com/california-scholarship-online/book/16354 |roja-arşîvê=18 tebax 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=16 tebax 2022 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=MTonAAAAQBAJ&pg=PA11 |doi=10.1525/california/9780520276819.001.0001 }}</ref> Yek ji pêkhateyên hevpar di nav honakên destpêkê de rêze serpêhatiyên ecêb û xeyalî ne ku nivîskarên destpêkê sinorên nivîsandina honakan diceribînin. Çîrokên Mîlê nimûneyeke zû ya nivîsa honakan li Yewnanistana kevnare û Îtalyayê bûn. Her ku nivîsa honakan li Yewnanistana kevnare pêş ket, ji bo ku bi temaşevanan re çêtir têkilî daynin, karakterên têkildar û senaryoyên mimkun hatin tekezkirin, di nav de hêmanên wekî romans, korsanî û merasîmên dînî. Romansa qehremanî li Ewropaya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] pêş ket û hêmanên bi xeyalê ve girêdayî, di nav de hêmanên serxwezayî û şovalyetî, di nav xwe de dihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Fiction |url=https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog |paşnav=Dunlop |pêşnav=John Colin |weşanger=Longman, Brown, Green, and Longmans |sal=1845 |rr=[https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog/page/n54 46], 55–56 |çap=3 }}</ref> Pêkhateya romana nûjen ji aliyê [[Miguel de Cervantes]] ve bi ''[[Don Kîşot]]'' re di destpêka sedsala 17an de hate pêşxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Don Quixote: The Quest for Modern Fiction |paşnav=Johnson |pêşnav=Carroll B. |weşanger=Waveland Press |sal=2000 |rûpel=19 |isbn=978-1478609148 |url=https://books.google.com/books?id=XXwYAAAAQBAJ&pg=PA19 }}</ref> Roman di sedsalên 18 û 19an de bû navgîneke sereke ya honakan. Ew pir caran bi ramanên ronakbîriyê yên wekî [[empîrîzm]] û [[Agnostîsîzm|agnostisîzm]] ve girêdayî bûn. Realîzm wekî şêwazeke [[Wêje|edebî]] di vê wextê de pêş ket.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Companion to Philosophy of Literature |paşnav=Chodat |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |rr=83– |isbn=978-1-315-70893-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Carroll |pêşnavê-edîtor=Noël |beş=The Novel |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781317484363 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220827205033/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781315708935/routledge-companion-philosophy-literature-no%C3%ABl-carroll-john-gibson |roja-arşîvê=27 tebax 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 |paşnavê-edîtor2=Gibson |pêşnavê-edîtor2=John |doi=10.4324/9781315708935 }}</ref> Formên nû yên medyaya girseyî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20ê de pêş ketin, di nav de kovarên honakên populer û fîlmên destpêkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Storytelling in Film and Television |paşnav=Thompson |pêşnav=Kristin |weşanger=Harvard University Press |sal=2003 |rûpel=19 |isbn=978-0674010635 |url=https://books.google.com/books?id=BwtiQxE3SMAC&pg=PA19 }}</ref> Honakên înteraktîv di dawiya sedsala 20ê de bi rêya lîstikên vîdyoyê pêş ketin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Niesz |pêşnav1=Anthony J. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Norman N. |tarîx=1984 |sernav=Interactive Fiction |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/448277 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Critical Inquiry |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=110–129 |doi=10.1086/448277 |issn=0093-1896 |s2cid=224795950 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220827205036/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/448277 |roja-arşîvê=27 tebax 2022 |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honak| ]] [[Kategorî:Janr]] g84ykv8xfuj38zv8x97zo0khl1uy1wc 0 324035 2083263 2070144 2026-08-02T21:53:59Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083263 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|rast|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|rast|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Jêder |nivîskar=Mohammad Tahsin Siddiqi |sernav=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |sal=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |jêgirtin=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |weşanger=University of Wisconsin }}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{Jêder-kitêb |sernav=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |paşnav1=Gandhi |pêşnav1=M. K. |lînka-nivîskar1=Mahatma Gandî |weşanger=Yale University Press |sal=2018 |isbn=9780300234077 |cih=New Haven û London |jêgirtin= |paşnavê-terciman=Desai |pêşnavê-terciman=Mahadev |kesên-din=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |lînka-terciman= }}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{Jêder |paşnav=Crystal |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |sernav=A Dictionary of Language |rr= |sal=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |cih=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |jêgirtin= |weşanger=University of Chicago Press }}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rhetoric of Hindutva |url=https://archive.org/details/rhetoricofhindui0000basu |paşnav1=Basu |pêşnav1=Manisha |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |ziman=en |jêgirtin= }}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |sernav=What are the top 200 most spoken languages? |malper=Ethnologue |tarîx=2025 |roja-gihiştinê=2025-05-11 }}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |sernav=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |tarîx=29 hezîran 2018 |weşanger=Registrar General and Census Commissioner of India }}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |url=https://archive.org/details/teachingacquisit0000unse |paşnav1=Gambhir |pêşnav1=Vijay |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |ziman=en |jêgirtin= }}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|çep|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |paşnav=Pollock |pêşnav=Sheldon |lînka-nivîskar= |weşanger=University of California Press |sal=2003 |rûpel=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912 }}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |sernav=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |malper=Frontline |tarîx=2025-03-18 |roja-gihiştinê=2025-11-09 |ziman=en |paşnav=Kashif |pêşnav=Mohd }}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{Ziman|hi|अ}} ! {{Ziman|hi|आ}} ! {{Ziman|hi|इ}} ! {{Ziman|hi|ई}} ! {{Ziman|hi|उ}} ! {{Ziman|hi|ऊ}} ! {{Ziman|hi|ए}} ! {{Ziman|hi|ऐ}} ! {{Ziman|hi|ओ}} ! {{Ziman|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{Ziman|hi|क}} ! {{Ziman|hi|क़}} ! {{Ziman|hi|ख}} ! {{Ziman|hi|ख़}} ! {{Ziman|hi|ग}} ! {{Ziman|hi|ग़}} ! {{Ziman|hi|घ}} ! {{Ziman|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{Ziman|hi|च}} ! {{Ziman|hi|छ}} ! {{Ziman|hi|ज}} ! {{Ziman|hi|ज़}} ! {{Ziman|hi|झ}} ! {{Ziman|hi|झ़}} ! {{Ziman|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{Jêder |paşnav=Kachru |pêşnav=Yamuna |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Hindi |weşanger=John Benjamins Publishing |rûpel=17 |isbn=90-272-3812-X }}</ref> |- ! {{Ziman|hi|ट}} ! {{Ziman|hi|ठ}} ! {{Ziman|hi|ड}} ! {{Ziman|hi|ड़}} ! {{Ziman|hi|ढ}} ! {{Ziman|hi|ढ़}} ! {{Ziman|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{Ziman|hi|त}} ! {{Ziman|hi|थ}} ! {{Ziman|hi|द}} ! {{Ziman|hi|ध}} ! {{Ziman|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{Ziman|hi|प}} ! {{Ziman|hi|फ}} ! {{Ziman|hi|फ़}} ! {{Ziman|hi|ब}} ! {{Ziman|hi|भ}} ! {{Ziman|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{Ziman|hi|य}} ! {{Ziman|hi|र}} ! {{Ziman|hi|ल}} ! {{Ziman|hi|व}} ! {{Ziman|hi|श}} ! {{Ziman|hi|ष}} ! {{Ziman|hi|स}} ! {{Ziman|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] hgd6x8kaden6hnptl0fbh4jkknuylah 0 324056 2083388 2070433 2026-08-03T00:10:54Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083388 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û bi mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de yekem mirov bû ku derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |url=https://archive.org/details/spaceflightconci0000mich |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] o9m1afj83hbrc427xohxsdfejqvo428 0 328966 2083325 2080742 2026-08-02T22:59:11Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083325 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |url=https://archive.org/details/isbn_9780674019720 |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêman de parve dibin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |url=https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3 |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=[https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3/page/120 120]–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Binêre == * [[Girêçikpê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] l0masrua9luijqymw36pdu8k5aqnj0m 0 329070 2083254 2082086 2026-08-02T21:44:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083254 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Symptoms-headache.jpg|thumb|Wêneyê kesekî ku serê wî diêşe]] '''Serêş''' behsa hestên êşê yên li devera serî dike. Ew cure êş ji ber acizbûna pêkhateyên hestiyar ên li hember êşê yên di nava serî de (wekî [[serkilox]], [[perdeyên mejiyê]], [[Lûleya xwînê|damarên xwînê]] yên [[Demaxê mirov|mêjî]], demarên serî an jî beşên jorîn ên demarên stûna piştê) çêdibe. Tevna rastîn a mêjî (ku beşek ji [[Demarekoendama navendî|sîstema demarên navendî]] ye) li hember êşê ne hestiyar e. Li gorî dabeşkirina ICD-10 (kodên R50–R69), serêş wekî sîmptomeke giştî tê polenkirin. == Sebeb == Zêdetirî 200 cureyên serêşê hene. Hin ji wan bêzerar in û hinên din jî metirsiyê li ser heyatê çêdikin. Terîfkirina serêşê û encamên muayeneya newrologî diyar dikin ka pêdivî bi testên zêdetir heye an na û ka kîjan rêbaza dermankirinê pirtir çêtir e.<ref name="SIGN">{{Jêder-kitêb |sernav=Diagnosis and management of headache in adults |nivîskar=Scottish Intercollegiate Network |weşanger=NHS Quality Improvement Scotland |tarîx=November 2008 |isbn=978-1-905813-39-1 |cih=Edinburgh |url=http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/ |roja-arşîvê=19 nîsan 2011 |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2010 }}</ref> Serêş bi berfirehî wekî "seretayî" an "duyemî" têne dabeş kirin. Serêşên seretayî serêşên sivik û dubare ne ku ji ber nexweşiya bingehîn an pirsgirêkên avahîsaziyê çênabin. Bo mesele, [[mîgren]] cureyek serêşa seretayî ye. Her çend serêşên seretayî dikarin bibin sedema êş û seqetiya rojane ya giring, lê ji hêla [[fizyolojî]]kî ve ne xeternak in. Serêşên duyemî ji ber nexweşiyek bingehîn çêdibin, wek enfeksiyonek, birîndarbûna serî, nexweşiyên damarî, xwînrijandina mêjiyê, acizbûna mîdeyê, an tumora mêjî. Serêşên duyemî dikarin xeternak bin. Hin "alayên sor" an sîmptomên hişyariyê nîşan didin ku serêşek duyemî dikare xeternak be.<ref name="Goadsby">{{Jêder-kitêb |sernav=Harrison's Principles of Internal Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2 |weşanger=McGraw-Hill |tarîx=2012 |isbn=978-0-07-174890-2 |çap=18 |cih=New York, NY |beş=Chapter 14. Headache |vauthors=Goadsby PJ, Raskin NH |veditors=Longo DL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Jameson J, Loscalzo J }}</ref> == Epîdemolojî == Lêkolînên li ser mijarê nîşan didin ku nêzîkî %64–77ê mezinan di qonaxeke heyata xwe de tûşî êşa serî bûne. Her sal, bi navînî, %52-65ê însanan rastî serêşî tên. Lêbelê, belavbûna êşa serî li gorî awayê pêkanîna lêkolînê gelek diguhere; lêkolînan rêjeya belavbûna wê di tevahiya heyatê de di navbera %8 (kêmtirîn) û %96 (zêdetirîn) de destnîşan kirine.<ref name="Stovner LJ2007">{{Jêder-kovar |vauthors=Stovner LJ, Hagen K, Jensen R, Katsarava Z, Lipton R, Scher A, Steiner T, Zwart JA |tarîx=March 2007 |sernav=The global burden of headache: a documentation of headache prevalence and disability worldwide |kovar=Cephalalgia |cild=27 |hejmar=3 |rr=193–210 |doi=10.1111/j.1468-2982.2007.01288.x |pmid=17381554 |s2cid=23927368 }}</ref> Piraniya van serêşan ne xeternak in. Tenê nêzîkî %1–5ê wan kesên ku ji ber serêşî li beşa lezgîn a nexweşxaneyê didin, xwediyê sebebeke bingehîn a cidî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emergency medicine: Avoiding the pitfalls and improving the outcomes |url=https://archive.org/details/emergencymedicin0000unse_x7s7 |weşanger=[[Wiley-Blackwell|Blackwell / BMJ Books]] |sal=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/emergencymedicin0000unse_x7s7/page/39 39] |isbn=978-1-4051-4166-6 |cih=Malden, MA |vauthors=Mattu M, Goyal D, Barrett JW, Broder J, DeAngelis M, Deblieux P, Garmel GM, Harrigan R, Karras D, L'Italien A, Manthey D }}</ref> Zêdetirî %90ê serêşî ji cureyê seretayî ne. Piraniya van şerêş yên seretayî, êşên ji cureyê tansiyonê ne.<ref name="Stovner LJ2007" /> Piraniya kesên ku bi serêş ya cureyê tansiyonê dikişînin, xwediyê êşeke "demkî" (epîsodîk) ne ku tê û diçe.<ref name="Stovner LJ2007" /> Tenê nêzîkî %1ê mezinan xwediyê serêşê yên tansiyonê a "kronîk" ne ku tê de êşa serî di mehê de zêdetirî 15 rojan berdewam dike.<ref name="Stovner LJ2007" /> Nêzîkî %14-15ê însanên li cîhanê tûşî [[mîgren]]ê dibin û ew yek wê dike duyê cureyê herî belav ê serêşê.<ref name="Stovner LJ2007" /> Mîgren di nav jinan de ji mêran pirtir tê dîtin û herî zêde di serdema destpêk û nîvê temenê mezinbûnê de rû dide.<ref name="Stovner LJ2007" /> Bo mesele, li [[Ewropa]] û [[Amerîkaya Bakur]], %5-9ê mêran û %12-25ê jinan tûşî mîgrenê dibin.<ref name="Stovner LJ2007" /> Serêşên komî (''cluster headaches'') kêm tên dîtin. Ew li seranserê cîhanê tesîrê li yek kes ji her hezar kesan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fischera |pêşnav1=M. |paşnav2=Marziniak |pêşnav2=M. |paşnav3=Gralow |pêşnav3=I. |paşnav4=Evers |pêşnav4=S. |tarîx=June 2008 |sernav=The incidence and prevalence of cluster headache: a meta-analysis of population-based studies |kovar=Cephalalgia: An International Journal of Headache |cild=28 |hejmar=6 |rr=614–618 |doi=10.1111/j.1468-2982.2008.01592.x |issn=1468-2982 |pmid=18422717 }}</ref> Serêşên komî nêzîkî sê caran zêdetir tesîrê li mêran dikin li hemberê jinan.<ref name="Stovner LJ2007" /> == Tarîx == [[Wêne:Cruikshank - The Head Ache.png|thumb|Karîkatureke George Cruikshank a sala 1819an ku serêşî nîşan dide]] Yekê sîstema dabeşkirinê ya qeydkirî ji aliyê [[Aretaeus|Aretaeusê Kapadokyayî]] ve ku zanyarekî bijîşkiyê yê serdema kevn a yewnan-romayî bû, hate weşandin. Wî di navbera sê cureyên cuda yên serêşî de cudahî danî: i) ''cephalalgia'' ku behsa serêşî ya ji nişka ve dest pê dike û demkî ye dike; ii) ''cephalea'' ku behsa cureyeke kronîk a serêşê dike; û iii) ''heterocrania'' ku êşeke serî ya bi qeyran (paroksîzmal) e û tenê li aliyekî serî rû dide. Sîstemeke din a dabeşkirinê ku dişibe yên nûjen, di sala 1672an de ji aliyê [[Thomas Willis]] ve di esera wî ya bi navê ''De Cephalalgia'' de hate weşandin. Di sala 1787an de, Christian Baur bi giştî serêşan li ser du beşan dabeş kir: îdîopatîk (serêşên seretayî) û semptomatîk (serêşên duyemî), û 84 kategorî diyar kir.{{sfn|Levin et al.|2008|page=60}} == Zarokan == Bi giştî, [[zarok]] jî heman cureyên serêşê yên mezinan dijîn, lê dibe ku sîmptomên wan hinekî cuda bin. Rêbaza teşhîskirina serêşê li cem zarokan dişibe ya mezinan. Lêbelê, dibe ku zarokên biçûk nikaribin êşa xwe bi awayekî zelal bi gotinan bînin ziman.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Rothner AD |tarîx=June 1995 |sernav=The evaluation of headaches in children and adolescents |kovar=Seminars in Pediatric Neurology |cild=2 |hejmar=2 |rr=109–118 |doi=10.1016/s1071-9091(05)80021-x |pmid=9422238 }}</ref> Eger zarokekî biçûk bêhnteng an bêaram be, dibe ku serê wî diêşe.<ref name="Schultz">{{Jêder-kitêb |sernav=Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |weşanger=McGraw-Hill |sal=2011 |çap=7 |cih=New York, NY |beş=130: Headaches in Children |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161223063154/http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |vauthors=Schultz BE, Macias CG |veditors=Tintinalli JE, Stapczynski J, Ma O, Cline DM, Cydulka RK, Meckler GD |urlya-beşê=http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 }}</ref> Çaxa zarok ji serêşê gilî dikin, gelek dêûbav ji ber metirsiya tûmora mêjiyê nîgeran dibin.<ref name="Schultz2">{{Jêder-kitêb |sernav=Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |weşanger=McGraw-Hill |sal=2011 |çap=7 |cih=New York, NY |beş=130: Headaches in Children |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161223063154/http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |vauthors=Schultz BE, Macias CG |veditors=Tintinalli JE, Stapczynski J, Ma O, Cline DM, Cydulka RK, Meckler GD |urlya-beşê=http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 }}</ref> Bi gelemperî, serêşî yên ku ji ber girêyên mêjî çêdibin, însan bêhêz dikin û bi vereşînê re têne dîtin. Lêkolînekê destnîşan kir ku taybetmendiyên têkildarî tûmora mêjiyê li cem zarokan ew in: serêşî ya ku zêdetirî 6 mehan dikişîne, serêşî ya têkildarî xewê, vereşîn, tevliheviya hiş, nebûna sîmptomên dîtinê, nebûna tarîxa malbatî ya mîgrenê û encamên neasayî yên muayeneya newrologî.<ref name="pmid11483785">{{Jêder-kovar |vauthors=Medina LS, Kuntz KM, Pomeroy S |tarîx=August 2001 |sernav=Children with headache suspected of having a brain tumor: a cost-effectiveness analysis of diagnostic strategies |kovar=Pediatrics |cild=108 |hejmar=2 |rr=255–263 |doi=10.1542/peds.108.2.255 |pmid=11483785 }}</ref> Hin tedbîr dikarin alîkariya pêşîlêgirtina serêşiya zarokan bikin. Vexwarina gelek [[av]]ê di nava rojê de, dûrketina ji kafeînê, xeweke têr û birêkûpêk, xwarina xwarinên hevseng di çaxên guncaw de, û kêmkirina stres û çalakiyên zêde dikarin pêşî li serêşê bigirin. Rêbazên dermankirinê yên ji bo zarokan dişibin yên mezinan, lêbelê divê hin dermanên taybetî, wekî narkotîkan, nedin zarokan.<ref name="Schultz2" /> Zarokên ku bi serêşî ne, ne lazim e ku di temenê mezinbûnê de jî serêşiya wan hebe. Di lêkolînekê de li ser 100 zarokên ku serêşiya wan hebû, piştî heşt salan %44ê wan ên bi serêşê ya ji ber tansiyonê (''tension headache'') û %28ê wan ên bi mîgrenê, êdî serêşa wan nemabû. Di lêkolîneke din de li ser kesên ku bi serêşê ya kronîk a rojane dikişandin, piştî du salan %75ê wan êdî bi vê êşê re rûbirû nemabûn, û piştî heşt salan jî ew rêje gihîştibû %88ê.<ref name="pmid19605771">{{Jêder-kovar |vauthors=Wang SJ, Fuh JL, Lu SR |tarîx=August 2009 |sernav=Chronic daily headache in adolescents: an 8-year follow-up study |kovar=Neurology |cild=73 |hejmar=6 |rr=416–422 |doi=10.1212/WNL.0b013e3181ae2377 |pmid=19605771 |s2cid=32419124 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mêjî]] [[Kategorî:Nexweşî]] aosdlpaack1iewmln88nh264vr8wlyy 0 329076 2083204 2082211 2026-08-02T19:48:40Z Martin Jalali 47722 2083204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltan begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883 an 1885, [[Rewan]] – m. 1954 li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî Kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[Serhildanên Agiriyê]] û [[Serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|Celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî [[Ezîz Begê]] di sala 1931an de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî Yekîtiya Sovyetê li Asyaya Navîn kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] 1raamvtb4q0dx0c3hfe1omxng39st02 2083510 2083204 2026-08-03T10:05:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltan begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883 an 1885, [[Rewan]] – m. 1954 li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî [[Ezîz Begê]] di sala 1931an de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî Yekîtiya Sovyetê li Asyaya Navîn kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] 6dfieklqt7tp5mc8ldppr59n3slbovt 2083511 2083510 2026-08-03T10:06:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083511 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltan begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883 an 1885, [[Rewan]] – m. 1954 li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî Ezîz Beg di sala 1931an de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] li [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] 1y9r4j7yg05asyvmk2nmfulkv96hcom 2083512 2083511 2026-08-03T10:06:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083512 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltan begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883/1885, [[Rewan]] – m. 1954an li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî Ezîz Beg di sala 1931an de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] li [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] lzg17uod8sse94qumwajob4526vhzxg 2083513 2083512 2026-08-03T10:07:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltan begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883/1885, [[Rewan]] – m. 1954an li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî Ezîz Beg di sala 1931ê de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] li [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] qk0dnu5g3pwv9usi173wn714dcujwnp 0 329091 2083127 2083125 2026-08-02T12:04:28Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083127 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] a7420hf943ypbk6wb555frk2a10crgk 2083128 2083127 2026-08-02T12:07:14Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083128 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] g5dtv760cw5q95c5nh5ojreb3douegp 2083129 2083128 2026-08-02T12:09:50Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083129 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. === . === Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[Hander|handeran]] petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] cuev7qm6fr63iv5sw4k1pxsmewg0025 2083130 2083129 2026-08-02T12:10:03Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083130 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[Hander|handeran]] petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 5zk7w7xz3n93pa62cx4qorae7ww7wtl 2083131 2083130 2026-08-02T12:12:41Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[Hander|handeran]] petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. === . === Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[Biyokîmya|biyokîmyayê]] de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[Danegeh|danegehê]] elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] d2x8jxcaost2zqqb8rzjpy222faeozq 2083132 2083131 2026-08-02T12:12:54Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[Sifilîs|sifilîsê]] kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[Petrokîmya|petrokîmyayiyan]] hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[Molekul|molekulên]] organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[Hander|handeran]] petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[Biyokîmya|biyokîmyayê]] de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[Danegeh|danegehê]] elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 97t1wlpqyh69ix3pb5sxv8xa0em7h81 2083141 2083132 2026-08-02T12:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2083141 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 6naeqv3bc354ysmgl917re2f1746cx8 2083151 2083141 2026-08-02T13:09:23Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083151 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 7g5ehpejrrgito6c2jve3j9jmmfmou8 2083152 2083151 2026-08-02T13:09:36Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083152 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] ffb34mgosuog6nil7r6z97yhqgngvwp 2083153 2083152 2026-08-02T13:10:25Z Kurê Acemî 105128 2083153 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] hluyzk67pylnfd26476yrhrnswzqei2 2083154 2083153 2026-08-02T13:12:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083154 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] iplrtifyxje5fkeqwsunmtkeckcpqnr 2083155 2083154 2026-08-02T13:12:55Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083155 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] syqztmlw4fal9yiggbnxy7h5b7oo81f 2083156 2083155 2026-08-02T13:14:05Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083156 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] n9z1p0nbrq2w0lbnwoz9qdg14lbdvo7 2083157 2083156 2026-08-02T13:15:30Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083157 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] dh4apm7nw5158bdxomohvp8cy72zif3 2083172 2083157 2026-08-02T17:11:21Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083172 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 7djkfcn3fe5hsy1huxc4evj0pmyyx0f 2083173 2083172 2026-08-02T17:12:24Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083173 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] dwp2ae07qnr8ch8hrv8cqd2ne5b2v6i 2083174 2083173 2026-08-02T17:14:06Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083174 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: === . === * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] rs1rzap0v4r4mhnspgalgu8a49ctywp 2083175 2083174 2026-08-02T17:15:08Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083175 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: === . === * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] rg6ylraizybouqek5nirlmkw5h4onwn 2083176 2083175 2026-08-02T17:15:51Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083176 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: === . === * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sînordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] f65qltg7l1ogz264vm7oh3tsabin41z 2083177 2083176 2026-08-02T17:16:12Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083177 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: === . === * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 377xbcuos5wnyu50vk348e9dt0vgt7a 2083178 2083177 2026-08-02T17:17:03Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083178 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: === . === * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] na8ldzrl4xgu3t91dyh8up7ii3zqjvy 2083179 2083178 2026-08-02T17:17:14Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083179 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] scymrh64je4n0uyl0u44ddcxaqrxk4l 2083180 2083179 2026-08-02T17:17:36Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083180 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] g0izinqech6zle7ci0knjinndc5ilo7 2083181 2083180 2026-08-02T17:18:21Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083181 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. === . === Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] hfwwo7oatmtj001czt6pa47hd6boo5c 2083182 2083181 2026-08-02T17:18:31Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083182 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] d7kj52v0fazmsurqr6rlsg5k6pur27u 2083183 2083182 2026-08-02T17:19:30Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Bertekên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] lb36w57zepclogcdu6m7jgo7gd8up0b 2083184 2083183 2026-08-02T17:20:18Z Kurê Acemî 105128 /* Bertekên organîk */ 2083184 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 0e9rqlcv8mtw1c1gns0vxfkzgt1edta 2083185 2083184 2026-08-02T17:21:36Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083185 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 3u1wittprzq7keeep2idv5h6iu9svjk 2083186 2083185 2026-08-02T17:22:07Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû. Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] tbjvfpjdtzgwhb8sv8z4nx5odnlve2h 2083187 2083186 2026-08-02T17:25:39Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin. Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin. Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir. Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin. Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 7x5dmbit6i47gnbkwfmi4n0qjdxsx73 2083188 2083187 2026-08-02T17:28:37Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083188 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=<i>A Source Book in Chemistry 1400-1900</i>. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir. Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir. Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir. [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin. Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 3q0l0kmhksvi7v127o73nnh1d1s0kew 2083189 2083188 2026-08-02T17:30:55Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083189 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=<i>A Source Book in Chemistry 1400-1900</i>. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin. Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] fih46t9rjaa2xu0unnplb99zmf8f0v6 2083190 2083189 2026-08-02T17:31:47Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083190 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=<i>A Source Book in Chemistry 1400-1900</i>. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7ê |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] heyjm891wvfcp9ripcbvkrsopyzjlo6 2083191 2083190 2026-08-02T17:32:04Z Kurê Acemî 105128 /* Xesletdayîn */ 2083191 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=<i>A Source Book in Chemistry 1400-1900</i>. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 22zwpvejvitr24kjv8lhfp58dig369h 2083202 2083191 2026-08-02T18:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2083202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=1-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 1dbf2d4u15b4aanhinsxw7aac4ph3ao 2083370 2083202 2026-08-02T23:55:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2083370 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di laboratuwarê de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] th1b2parlq5g4yojdovftudajttabvj 2083514 2083370 2026-08-03T10:09:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2083514 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 3brnoylyeb9d6o0kseup1hb3i08c1c6 0 329126 2083162 2083126 2026-08-02T13:50:01Z Penaber49 39672 /* */ 2083162 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku pitik bû dest bi lîstikvaniyê kiriye bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata «Lîstikvana Zarok a Herî Baş» wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jhlgu0x7fye9omtnmjn7re8z3hwr6w5 2083163 2083162 2026-08-02T13:52:59Z Penaber49 39672 /* */ 2083163 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku zarok bû dest bi lîstikvaniyê kiriye û bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata "lîstikvana zarok a herî baş" wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] rcybtugexx13a56i5o5qmg87w4gg3t0 14 329127 2083133 2026-08-02T12:30:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2015 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083133 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2015 li Tirkiyeyê]] nx2xxaozun767q6klo6ul2bazx4661u 2083149 2083133 2026-08-02T12:56:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083149 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2015 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2015 li Tirkiyeyê]] pqz2btps7eotcqou0q9u8ul1dcuhckm 14 329128 2083134 2026-08-02T12:30:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2016 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083134 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2016 li Tirkiyeyê]] mmhlwy5he84oggnxbbejo1o3ew3f5ct 2083147 2083134 2026-08-02T12:56:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083147 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2016 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2016 li Tirkiyeyê]] tfdliwyqqkql1p4qmzw681z1fw4whe8 14 329129 2083135 2026-08-02T12:30:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2017 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083135 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2017 li Tirkiyeyê]] eg0ik4tu5yetmhig0jjzv7u4rjxj3tm 2083145 2083135 2026-08-02T12:56:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083145 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2017 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2017 li Tirkiyeyê]] rv317od7fwns3d1katc1kcwfu7pi5p6 14 329130 2083138 2026-08-02T12:31:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Ethnoreligious groups in Russia]] hat çêkirin 2083138 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîn li Rûsyayê]] qqyn540w89pt58cl2ihfcoe4m6u6ns0 2083139 2083138 2026-08-02T12:31:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Înterwîkî [[en:Category:Ethnoreligious groups in Russia]] lê hat zêdekirin ji ber ku îtema Wîkîdata tine 2083139 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîn li Rûsyayê]] [[en:Category:Ethnoreligious groups in Russia]] n5qks07ugyzdhw239v1tqq0jtqz3w91 2083159 2083139 2026-08-02T13:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083159 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîn li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Ewropayê]] [[en:Category:Ethnoreligious groups in Russia]] 2b0kyoq3aiyzfd41k43zkqjzqhn2zwe 14 329131 2083144 2026-08-02T12:55:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2017 in politics by country]] hat çêkirin 2083144 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2017 li gorî welatan]] [[Kategorî:2017 di siyasetê de]] 6f596wqk9bcgcnrbtwdxukdcqeou1mj 2083167 2083144 2026-08-02T14:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083167 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2017 di siyasetê de]] [[Kategorî:2017 li gorî welatan]] nvd16jvob8tt541hvmvxbh3jdmwg86g 14 329132 2083146 2026-08-02T12:56:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2016 in politics by country]] hat çêkirin 2083146 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2016 li gorî welatan]] [[Kategorî:2016 di siyasetê de]] k1vjexs3jgpqrf0qopr9nfiqetjjcfl 2083166 2083146 2026-08-02T14:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083166 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2016 di siyasetê de]] [[Kategorî:2016 li gorî welatan]] l67g9577og8xlkk3jw10wh77ch0xl7l 14 329133 2083148 2026-08-02T12:56:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2015 in politics by country]] hat çêkirin 2083148 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2015 li gorî welatan]] [[Kategorî:2015 di siyasetê de]] 3at6u9as8fawyl8wchgxswpx3mhctr4 2083165 2083148 2026-08-02T14:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083165 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2015 di siyasetê de]] [[Kategorî:2015 li gorî welatan]] 9tqoc0n6st5ttzdkiwnn6pdqopcx82t 3 329134 2083158 2026-08-02T13:24:26Z Wikihez 39702 /* Fikir */ beşeke nû 2083158 wikitext text/x-wiki == Fikir == Merheba, Ez fikrên te yên li ser [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Cases/2026/Sysop_abuse_on_Zazaki_Wiktionary vê meseleyê] meraq dikim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:24, 2 tebax 2026 (UTC) 1eja8z0fbxjw7019nvasetzst48uvyj 2 329135 2083192 2026-08-02T17:41:30Z Wikihez 39702 Rûpel bi "// <nowiki> // Key: veşartina-bot // Label: Veşêre guhertinên bot // Info: Li rûpelên tarîxa (history) guhertinên ku ji hêla botan ve hatine // kirin kem-xuya (blur) dike, an jî bi tevahî ji holê radike. (function() { window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; // ── Ferhenga Bikarhênerên Bot ──────────────────────────────────── // Hin hesab bot..." hat çêkirin 2083192 javascript text/javascript // <nowiki> // Key: veşartina-bot // Label: Veşêre guhertinên bot // Info: Li rûpelên tarîxa (history) guhertinên ku ji hêla botan ve hatine // kirin kem-xuya (blur) dike, an jî bi tevahî ji holê radike. (function() { window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; // ── Ferhenga Bikarhênerên Bot ──────────────────────────────────── // Hin hesab bot in lê navê wan bi "bot" nayê xelasbûn (an jî berevajî, // tu dixwazî hesabekî ku bi "bot" xelas dibe wekî bot neyê hesibandin). // Vê ferhengê li vir biguherîne: // true → wek bot were hesibandin (were veşartin) // false → tewra bi "bot" jî xelas bibe, wek bot neyê hesibandin const BOT_USER_DICTIONARY = { // 'NavêHesabî': true, // 'HesabekîKuBiBotXelasDibeLêBotNine': false, }; function isBotUsername(name) { if (!name) return false; if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(BOT_USER_DICTIONARY, name)) { return BOT_USER_DICTIONARY[name] === true; } return /bot$/i.test(name); } function getUsername($li) { var $userLink = $li.find('.mw-userlink').first(); if (!$userLink.length) return null; var name = $userLink.find('bdi').first().text() || $userLink.text(); return $.trim(name); } window.wikihez_scripts['veşartina-bot'] = function(menuNode) { // Vê tenê li rûpelên dîrokê/beşdariyan bixebite var action = mw.config.get('wgAction'); var isContribs = mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Contributions'; if (action !== 'history' && !isContribs) { mw.notify('Ev amûr tenê li rûpelên dîrokê (history) an beşdariyan dixebite.', { type: 'warn' }); return; } // CSS barkirin mw.loader.addStyleTag('' + '.wikihez-bot-edit {' + ' filter: blur(2.5px);' + ' opacity: 0.55;' + ' transition: filter 0.15s ease, opacity 0.15s ease;' + ' cursor: pointer;' + '}' + '.wikihez-bot-edit:hover,' + '.wikihez-bot-edit.wikihez-bot-edit-revealed {' + ' filter: none;' + ' opacity: 1;' + '}' + '.wikihez-bot-edit-hidden {' + ' display: none !important;' + '}' + '.wikihez-bot-edit-badge {' + ' font-size: 0.78em;' + ' margin-left: 6px;' + ' padding: 0 4px;' + ' border-radius: 3px;' + ' background-color: #eee;' + ' color: #666;' + ' border: 1px solid #ddd;' + '}' + '@media (prefers-color-scheme: dark) {' + ' .wikihez-bot-edit-badge {' + ' background-color: #2a2a2a;' + ' color: #aaa;' + ' border: 1px solid #444;' + ' }' + '}' + '.skin-theme-clientpref-night .wikihez-bot-edit-badge {' + ' background-color: #2a2a2a;' + ' color: #aaa;' + ' border: 1px solid #444;' + '}' + '.skin-theme-clientpref-day .wikihez-bot-edit-badge {' + ' background-color: #eee;' + ' color: #666;' + ' border: 1px solid #ddd;' + '}' ); var $rows = $('#pagehistory li[data-mw-revid], .mw-contributions-list li[data-mw-revid]'); var alreadyProcessed = $rows.filter('.wikihez-bot-edit, .wikihez-bot-edit-hidden').length > 0; // Duyemîn tikandin = vegerandina rewşa xwerû (toggle) if (alreadyProcessed) { $rows.removeClass('wikihez-bot-edit wikihez-bot-edit-hidden wikihez-bot-edit-revealed'); $rows.find('.wikihez-bot-edit-badge').remove(); mw.notify('Guhertinên bot vegeriyan rewşa xwe ya xwerû.', { type: 'success' }); return; } var count = 0; $rows.each(function() { var $li = $(this); var username = getUsername($li); if (!isBotUsername(username)) return; count++; $li.addClass('wikihez-bot-edit'); if (!$li.find('.wikihez-bot-edit-badge').length) { $li.find('.mw-userlink').first().after( $('<span>').addClass('wikihez-bot-edit-badge').text('bot') ); } $li.on('click.wikihezBot', function(e) { if ($(e.target).is('a, button, input, label')) return; $li.toggleClass('wikihez-bot-edit-revealed'); }); }); mw.notify(count + ' guhertinên bot hatin veşartin.', { type: 'success' }); }; })(); // </nowiki> bq48y0gd4ok96nbjmb423ag7cyf6wd5 14 329136 2083317 2026-08-02T22:53:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Birds of South America]] hat çêkirin 2083317 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Teyr li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkayê]] 6x23vn0f66kixv4l9nev7c4skab4anj 2083382 2083317 2026-08-03T00:03:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083382 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dînozorên Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Movikdarên Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkayê]] [[Kategorî:Teyr li gorî parzemînan]] fv0khaerua5mentxztbmv48ovng0zu2 14 329137 2083380 2026-08-03T00:02:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Dinosaurs of South America]] hat çêkirin 2083380 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dînozor li gorî cihan]] kfvpnesf3wvv4pcjl47g9lhrsb8bshk 2083455 2083380 2026-08-03T01:05:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083455 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dînozor li gorî cihan]] [[Kategorî:Xijendeyên pêştarixî yên Amerîkaya Başûr]] rbhjykip5aja42lqdnzlbzyaea11jmj 14 329138 2083381 2026-08-03T00:03:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Vertebrates of South America]] hat çêkirin 2083381 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Movikdar li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Movikdarên Amerîkayê]] 5ko7ph1v7h3acs3rnb444x4fu055isd 2083470 2083381 2026-08-03T01:33:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083470 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Movikdarên Amerîkayê]] [[Kategorî:Movikdar li gorî parzemînan]] lbi13z8kplmti5lyekuk7svh2zv1hjm 14 329139 2083454 2026-08-03T01:05:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Prehistoric reptiles of South America]] hat çêkirin 2083454 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} b0ln3mwxemb6gkkbri6etfwgsdman8i 2083474 2083454 2026-08-03T01:55:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083474 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Xijendeyên Amerîkaya Başûr]] kt6ndhcj7blliafi1ifbq1en8l5m7u5 14 329140 2083473 2026-08-03T01:55:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Reptiles of South America]] hat çêkirin 2083473 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Xijendeyên Amerîkayê]] [[Kategorî:Movikdarên Amerîkaya Başûr]] dk9el8t0s8clifls9s0ieb0xst1d7s6 2083482 2083473 2026-08-03T03:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083482 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Movikdarên Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Xijendeyên Amerîkayê]] 7wowpt375eg3qukmobdndhzzqh1hlo0 14 329141 2083475 2026-08-03T01:57:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1840 in the Russian Empire]] hat çêkirin 2083475 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2083481 2083475 2026-08-03T02:52:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083481 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1840 li Asyayê]] juhumvq3oc27khhf4di0hipjno8huqp 14 329142 2083478 2026-08-03T02:52:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1840 in Asia]] hat çêkirin 2083478 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 329143 2083479 2026-08-03T02:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1840s in the Russian Empire]] hat çêkirin 2083479 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2083486 2083479 2026-08-03T03:52:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083486 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Dehsal li Rûsyayê]] [[Kategorî:1840î li Asyayê]] 2uip33diqq0e2h0xta7jdk1qfshmud0 14 329144 2083480 2026-08-03T02:52:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Years of the 19th century in the Russian Empire]] hat çêkirin 2083480 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2083485 2083480 2026-08-03T03:52:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083485 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 19an li Asyayê]] [[Kategorî:Salên sedsala 19an li Ewropayê]] oeosjya25wzrlbievdt9npfkvvuj4ci 14 329145 2083484 2026-08-03T03:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:19th century in the Russian Empire]] hat çêkirin 2083484 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2083490 2083484 2026-08-03T04:53:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083490 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Rûsyayê]] [[Kategorî:Sedsala 19an li Asyayê]] 7t9qb8hjek1s84txk0182fy4zokobx7