Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 661 2083606 2082600 2026-08-03T19:01:03Z MikaelF 935 2083606 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Zazakî}} {{Agahîdank ziman | nav = Zazakî | navê xwemalî = | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Ala|Kurdistan}} | herêm = [[Anatolya navîn|Anatolya]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | nexşe = Mid_East_Linguistic_lg_Kopiellllll.jpg | firehiya nexşe = | binnexşe = Cihê zazakî di nav zaravayên kurdî de | zimanê zikmakî = 1.700.000 - 2.300.000<ref>Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, ''The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives'', Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&id=hvmy_skUPNYC&dq=other+languages+of+europe+%2B+zaza&prev=http://books.google.com/books%3Fq%3Dother%2Blanguages%2Bof%2Beurope%2B%252B%2Bzaza&lpg=PA415&pg=PA415&sig=tlJoBh62H4A8EfSqF1yDcYZm30k Accessed online] at [[Google]] book search.</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | malbat7 = [[Zimanên zazakî-goranî|Zaza-Goranî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = | iso2 = zza | iso3 = zza | agahdarî = }} {{Nexşeya zimanên kurdî}} '''Zazakî''' wekî '''dimilî, kirdkî''' û '''kirmanckî''' jî tê zanin, yek ji zaravayên [[kurdî]]<ref>Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg];<br /> Latham, Robert Gordon (1862), [https://books.google.com.tr/books?id=aygTAAAAQAAJ&dq=zaza%20kurd&hl=tr&pg=PA260#v=onepage&q=zaza&f=false Elements of Comparative Philology]. Publisher: Walton and Maberly, London, s. 260 : "the Zaza is a Kurd dialect from the north-western frontier";<br /> Lepsius, Carl Richard (1863), "Kurd (Zaza Dialect)”, [https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false Standard Alphabet for Reducing Unwritten Languages and Foreign Graphic Systems to a Uniform Orthography in European Letters]. Publisher: Williams & Norgate, p. 136-137 & 301;<br /> Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3 );<br />Bonwick, James (1873), [http://archive.org/stream/treasuryoflangua00bonwiala#page/300/mode/2up The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology, London : Hall and Co., r. 300] "ZAZA. KURDISH dialect of N.W. Persia, allied to BUKHAREE.");<br />Jaba, Alexandre & Justi, Ferdinand (1879) Dictionnaire kurde-français, St.-Pétersbourg, Commissionaire de l'Académie impériale des sciences);<br />Houtum-Schindler, A. (1884), "Beiträge zum kurdischen Wortschatze", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Bd. 38);<br />Albert Socin, “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p.250);<br />Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin];<br />Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6);<br />Fossum, Ludvig Olsen (1919), [http://archive.org/stream/APracticalKurdishGrammar/Practical-Kurdish-Grammar#page/n1/mode/2up A Practical Kurdish Grammar, The Inter-Synodical Ev. Lutheran Orient -Mission Society, Augsburg Publishing House, Minneapolis] "As a conclusion, we seem to be justified in making the assertion, that for linguistic purposes, we may collect all the Kurdish dialects into three large groups, covering the three large districts of North, Central, and South Kurdistan. In North Kurdistan we have the Zaza group, in Central Kurdistan we have the Kermanji group, and in South Kurdistan we have the Lur and Kelhur group.");<br />Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne.");<br />Safrastian, Arshak (1948), Kurds and Kurdistan, Harvill Press, London .r.106 "The tribes of Dersim speak the Zaza-Dialect of the Kurdish language");<br />McCarus, Ernest N. (1958), A Kurdish Grammar, American Council of Learned Societies, s.1);<br />Bedirxan, Celadet Ali & Lescot, Roger (1970), Grammaire kurde, Maisonneuve, Paris, s.V);<br />Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.);<br />F. R. Akrawy (1982), Standard Kurdish grammar, s.19);<br />Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }});<br />Houston, Christopher (2001), [http://books.google.com.tr/books?ei=q7SCUYjBNYKFO5mTgcAN&hl=tr&id=KWttAAAAMAAJ&dq=%22zazaki%22#search_anchor Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg, s.129] "Zazaki (a Kurdish dialect)";<br />Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish");<br />Walter, Mary Ann (2004), [http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Thessaloniki, 18-21 April 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615110058/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf |date=15 June 2010 }} "Kurdish: Sorani, Kurmanji, Zazaki...");<br />O'Neil, Mary Lou (2007), "Linguistic Human Rights and the Rights of Kurds", [http://books.google.com.tr/books?id=ubjCDGcZ1Z4C&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22zaza%20is%20actually%20a%20Kurdish%20dialect%22&f=false Human Rights in Turkey, Editör: Zehra F. Kabasakal Arat, University of Pennsylvania Press, s.74] "Zaza is actually a Kurdish dialect");<br />Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa];<br />D. Ridgeway (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=F2SRqDzB50wC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20Kurdish%20%28Dimli%29%22&f=false "Etruscan", Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, Oxford, r.401] "Zazaki Kurdish (Dimli)";<br />Watts, Nicole F. (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=yXWl40KJfKEC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20and%20Gurani%22&f=false Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity), University of Washington Press, r.xii, 12, 151] "Linguistically, there is no single Kurdish language, but two main language groups (Kurmanji and Sorani) and two other dialects (Zazaki and Gurani).";<br />[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325225/Kurdish-language "Kurdish language", Encyclopædia Britannica], Online: 29 Adare 2013);<br />[http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili Academic Dictionaries and Encyclopedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625160426/http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili |date=2013-06-25 }} (li gora malpera "Academic Dictionaries and Encyclopedias" Zazakî zaraveyekî kurdî ye);<br />[http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html Biblio Monde Bibliographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205031854/http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html |date=2013-02-05 }} (li gora bibloteka "biblio-monde" zazaki dîyalekta kurdî ye);<br />[http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm Encyclopedia of the Middle East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103082730/http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm |date=2013-01-03 }} (li gora "Encyclopedia of the Middle East", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[http://www.teheran.ir/spip.php?article1146 Mireille Ferreira,"Le kurde, langue du peuple des montagnes", la revue de Téhéran] (li gora rojnameya îranî "la revue de Téhéran", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[https://web.archive.org/web/20140423044958/http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-ddb0d9d15521422d8121428c8a7a02fe-fa.html Elî Ekber Dehxuda, Lugatname] - Onlîne: 29 Adar 2013 "Zazakî, cureyeke taybet a zimanê kurdî ye" "زازائی . نوعی مخصوص از زبان کردی" );<br />T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, [http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf Ortaokul Ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller Ve Lehçeler Dersi (Kürtçe; 5. Sınıf) Öğretim Programı, Ankara 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021231736/http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf |date=2012-10-21 }}, "Bu program ortaokul 5, 6, 7, ve 8. sınıflar seçmeli Kürtçe dersinin ve Kürtçe’nin iki lehçesi Kurmancca ve Zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır. Program metninde geçen “Kürtçe” kelimesi Kurmancca ve Zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir.";<br />Prof. Dr. Kadrî Yildirim & Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Adak & Yrd. Doç. Dr. Hayrullah Acar & Zülküf Ergün & Îbrahîm Bîngol & Ramazan Pertev, [http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf Kurdî 5 – Zazakî, Milli Eğitim Bakanlığı, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423061143/http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf |date=2014-04-23 }};<br />J. G. Taylor, [http://www.jstor.org/stable/3698077 Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood, Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 35, 1865, p.39];<br /> Chalatianz, Bagrat (1905), [https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf "Kurdische Sagen", Zeitschrift des Vereins für Volkskunde, vol 15, 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701095316/https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf |date=2020-07-01 }}, p. 323: “Nach der Sprache unterscheidet man fünf Zweige der Kurden: 1- Kurmanc. 2. Lur, 3. Kelhur, 4. Guran, 5. Zaza.”;<br />John G. Bordie, [http://books.google.de/books?id=U5Wv8czGxE8C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false "Kurdish Dialects in Eastern Turkey", Linguistic and Literary Studies, Vol: 2 Descriptive Linguistics], Ed. Mohammad A Jazayery, TiLSM, Mouton De Gruyter, The Hague, Netherlands, 1978, p. 205-212);<br />Riza Muradi Ghiyasabadi, [http://irania.ir/ie/2609 Ferhengnamê Îran/Irania Encyclopedia, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210230012/http://irania.ir/ie/2609 |date=2013-12-10 }};<br />Sheikh A. Waheed, The Kurds and Their Country: A History of the Kurdish People, from Earliest Times to the Present, University Book Agency, Lahore, Pakistan, 1958, (First edition: Published by United LTD, 1955) p.12);<br /> Ayako Tatsumara, "Music and Culture of the Kurds", [http://jairo.nii.ac.jp/0135/00000047 Senri Ethnological Studies, Nu: 5, 1980, r. 78];<br /> "Dımıli or Zaza Dialect", Map: Major Kurdish dialect groups shown in the Greater Kurdistan, Source: Hassanpour, 1992, p.22 ([https://books.google.com.tr/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA59&dq=Major+Kurdish+dialect+groups+shown+in+the++Greater+Kurdistan&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q=Major%20Kurdish%20dialect%20groups%20shown%20in%20the%20%20Greater%20Kurdistan&f=false Jaffer Sheyholislami, Kurdish Identity, Discourse, and New Media, 2011, p. 59]);<br />Jaffer Sheyholislami, "The language varieties of the Kurds", [http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf published by Wolfgang Taucher & Mathias Vogl & Peter Webinger, The Kurds: History - Religion - Language - Politics, Austrian Federal Ministry of the Interior / BFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623164357/http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf |date=2017-06-23 }} ISBN 978-3-9503643-6-1, p. 33-36 (Map: Kurdish Variety Groups (adapted from Hassanpour 1992 & ÖPengin 2013) <br /> Crosby Howard Wheeler & Susan Anna Wheeler, "Koordish Amy", [https://archive.org/details/graceillustrated00whee/page/148/mode/2up? Grace illustrated or A bouquet from our missionary garden], Congregational Pub. Society, 1876, pp. 148-149: "Theories are various, curious, and  some of them wild, in regard to the origin of this interesting people and their two languages, — the Koormanji and the Zaza Koordish." <br /> Xeznedar, Maruf (2001), ''Mêjûyî Edebî Kurdî'', Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr. (cited in: Dr. Maruf Xeznedar, "Zimanê Kurdî", Wergerandina ji Soranî: Seîd Veroj, Bîr, hejmar: 3, payîz 2005, pp. 75-80.)</ref> ye ku ji aliyê [[kurd]]ên [[zaza]] ve tê axaftin. Li gorî [[fîlolog]]nin rojavayî dimilkî zimanekî kurdî<ref>http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928055837/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm |date=2012-09-28 }} (li gora zimannas, Jacques Leclerc, ji zaningeha Laval Quebec/Canada, zazakî zimankê kurd e, û zaza kurd in);<br />[http://www.slrk.info/articles/kurds.html Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |date=2013-09-25 }};<br />[http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html Ferdinand Hennerbichler (according to: Prof. Dr. Gernot L. Windfuhr), "Kurdish Complex"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828014000/http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html |date=2013-08-28 }} Onlîne: 29 Adar 2013);<br />http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=TU&peo3=11560);<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2003), [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?rep=rep1&type=pdf&doi=10.1.1.3.7379 "On Indexicals in Zazaki Reported Speech", University of Texas, Austin: October 10, 2003] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in southeast Anatolia, the Turkish section of Kurdistan, by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2004), [http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 "Shifty Operators in Changing Contexts", R. Young (ed), SALT XIV 20-37, Ithaca, NY: Cornell University, r.36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112554/http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 |date=2015-04-21 }} "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand (2006), [http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/37418 De De Se, Thesis (Ph. D.), Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2006, r.67] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.");<br />Tamina C. Stephenson (2007), [http://semanticsarchive.net/Archive/2QxMjk0O/Stephenson-2007-thesis-corrected.pdf Towards a theory of subjective meaning, Thesis (Ph. D.) Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2007, r.134] "Zazaki is an Indo-Iranian language spoken by ethnic Kurds in Turkey";<br />Thomas Schmidinger, [http://homepage.univie.ac.at/thomas.schmidinger/php/texte/ethnologie_kurdische_sprache.pdf Kurdische Sprache(n] <br /> Finn Thiesen (2003), "[https://www.sprakradet.no/Vi-og-vart/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/2003/Spraaknytt_2003_3_4/Kurdisk/ Kurdisk(e) språk]", [https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf Språknytt 2003 / 3–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413121126/https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf |date=2021-04-13 }}, p. 43: “"Det finnes nemlig fem innbyrdes uforståelige varianter av kurdisk:.. Zaza i Kurdistan, som snakkes i det nordvestlige hjørnet rundt Erzincan og Elazig i Tyrkia. Gorani, som tales i to enklaver i iransk Sør-Kurdistan, nær grensen til Irak...” <br /> Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." <br /> Utas, Bo (1986), "Kurdiska dialekter och skriftspråk", Svensk–kurdisk journal 1986. p.8-9. & Utas, Bo & Parkvall, Mikael (1993 ?), [https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/kurdiska "Kurdiska",] Nationalencyklopedin (The National Encyclopedia), [Online]</ref> ye, ne zaravayekî kurdî. Ango li gorî wan, zazakî jî, mîna kurmancî, zimanekî kurdan e. == Belavbûn == Zazakî bi piranî li [[bakurê Kurdistanê]] tê axaftin, lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên [[başûrê Kurdistanê]] û [[Anatolyaya Navîn]] jî tê axaftin. Wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de, hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyeyê û [[rojavayê Ewropayê]] belav bûne. Parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in: # [[Aksaray]] ([[Hîlkecîk]]) # [[Bidlîs]] ([[Motkî|Modkan]]) # [[Çewlîg]] ([[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], [[Dara Hênî]], [[Gêxî]], [[Kanîreş]] û [[Xorxol]]) # [[Dêrsim]] ([[Çemişgezek]], [[Mazgêrd]], [[Pêrtag]], [[Pilemûriye|Pilemuriye]], [[Pulur]], [[Qisle]] û [[Xozat]]) # [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] ([[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Gêl]], [[Hênê]], [[Hezro]], [[Licê]], [[Karaz]], [[Pasûr]], [[Pîran]] û [[Şankuş]]) # [[Erdêxan]] ([[Mêrdînik]]) # [[Erzingan]] ([[Îlîç]], [[Kemaliye]], [[Kemax]], [[Mose]] û [[Têrcan]]) # [[Gumuşxane]] ([[:diq:Şiran|Şîrân]], [[:diq:Kelkit|Kêlkît]]) # [[Erzirom]] ([[Aşqele]], [[Çad]], [[Hesenqele]] û [[Xinûs]]) # [[Meletî]] ([[Şîro]]) # [[Mûş]] ([[Gimgim]]) # [[Riha]] ([[Sêwreg]]) # [[Semsûr]] ([[Aldûş]]) # [[Sêrt]] ([[Hewêla]]) # [[Sêwas]] ([[Qengal]], [[Zara]], [[Ulaş]], [[Macîran]] û [[Dîvrîgî]]) # [[Xarpêt]] ([[Dep]], [[Maden]], [[Miyaran]], [[Palo]], [[Qovanciyan]], [[Sîvrîce]] û [[Xulaman]]).<ref name="Malmîsanij1">Malmîsanij, [http://tr.scribd.com/doc/44991767/ Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Îstanbul 1996, r. 3-4]</ref><ref name="Malmîsanij2">Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)”, Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Îstanbul 2004, r. 39-43</ref><ref name="Çem1">Munzur Çem, [http://tr.scribd.com/doc/44990387/ Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler Ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri]</ref> Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek [[kird]], [[kirmanc]], [[dimilî]] yan jî [[zaza]] dibînin. == Binavkirina xwebixwe == Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin. * '''Kirdkî''': Li herêma [[Çewlîg]], bakurê [[Diyarbekir]]ê bi piranî ji xwe re [[kird]] û zimanê xwe re jî [[kirdkî]] an jî [[kirdî]] dibêjin. Peyva "kird" û "kurd" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1">"Roşan Lezgîn, [http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm Among Social Kurdish Groups – General Glance At Zazas]".</ref><ref name="Zazaki.net2">"Bilal Zilan, [http://www.zazaki.net/file/tar%C3%AEx%C3%AA-xonamekerdis%C3%AA-kirdan.pdf "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi, 4-6 Mayıs 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306053758/http://www.zazaki.net/file/tar%c3%aex%c3%aa-xonamekerdis%c3%aa-kirdan.pdf |date=2016-03-06 }}</ref> * '''Kirmanckî''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] û [[Erzingan]]ê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî [[kirmanckî]]. Peyva "kirmanc" û "kurmanc" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Dimilkî''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Sêwreg]], [[Aldûş]]ê ji xwe re dibêjin [[dimilî]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin [[dimilkî]] an jî [[dimilî]].<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Zazakî''': Li herêma [[Xarpêt]] û [[Maden]] ji xwe re dibêjin [[zaza]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin zazakî. Lê ev binavkirin di salên dawî de, li deverên din jî belav bûye.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Navên Din''': Li herêma [[Qoçgirî]] û [[Sêwas]]ê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe re jî dibêjin zaza an jî dimilî. Ji wan re [[Ginî]] jî tê gotin. Li herêmên [[Xinûs]] û [[Varto]] jî gelê wê derê ji xwe re dibêje ''[[Şarê Ma]]'', anku "gelê me", zimanê xwe re jî dibêjin ''[[Zonê Ma]]'', "zimanê me". Ji wan re [[Çarek]] û [[Lol]] jî tê gotin. Ginî, Çarek û Lol navên eşîrê kirmanc in.<ref name="Zazaki.net2"/> Di encama xebata standardîzekirina vê zaravayê de, ji van navan '''kirmanckî''' hatiye tercîhkirin<ref name="vate1">Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişe Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2005</ref> û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn. == Cihê zazakî di nav zimanan de == Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye. Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor [[Peter Lerch]]<ref name="Lerch1">Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg]</ref> (1856-57), Friedrich Müller<ref name="Muller">Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3</ref> (1864), Albert van Le Coq<ref name="Lcoq1">Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin]</ref> (1903), [[Ely Bannister Soane]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=NC4OAAAAIAAJ |sernav=Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language |paşnav=Soane |pêşnav=Ely Bannister |tarîx=1913 |weşanger=Luzac & Company |ziman=en |lînka-nivîskar=Ely Bannister Soane }}</ref> (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova<ref name="Ayubi-Smirnova">Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }})</ref> (1998), M. J. Kenstowicz <ref name="Kenstowicz">Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish"</ref> (2004), Gülşat Aygen<ref name="Aygen">Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa]</ref> (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimannasan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem [[Oskar Mann]] û şagirtê wî [[Karl Hadank]]î îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye<ref>Karl Hadank, Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek Und Kor, Kurdisch-Persische Forschungen, abt. III (Nordwestiranisch), Band IV. 1932</ref>. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimannas zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin. Di sala 1985an de [[Zanîngeha Michiganê]] ([[DYA]]) [[Terry Lynn Todd]] lêkolîna bi navê ''A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)'' pêşkêş kir<ref>Terry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985</ref>; Dr. [[Ludwig Paul]] ji [[Zanîngeha Giessen]]ê (ew alman e û niha li [[Zanîngeha Hamburgê]] ye)<ref>Ludwig Paul, Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye), Wiesbaden 1998</ref> û Dr. [[Zülfü Selcan]]î jî ji [[Zanîngeha Berlînê]] li ser zazakîya Dêrsimê kitêb der anîne. Dîsa, zimannas û kurdnas K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê kitêbek amade kirine.<ref name="Ayubi-Smirnova"/> Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî kitêbek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye<ref name="Aygen"/>. Hinek zimannasên mîna kurdnas Prof. [[Qanatê Kurdo]] ji zanîngeha [[Zanîngeha Lênîngradê]] ([[Saint Petersburg]])<ref name="Kurdo">Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.</ref>, Prof. Dr. D. [[MacKenzie]] ji zanîngeha Giessenê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} û Prof. Dr. [[Jost Gippert]] ji [[Zanîngeha Frankfurtê]] jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine. Ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi [[zimanê partî]] nêzikî nişan dide.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di nav zimanên kurdî de zazakî û [[goranî]] gelek nêzikê hev in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimannasî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimannasî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be. Ji bo standartkirina zazakî di sala [[1996]]'an de li [[Stockholm]]ê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala [[2004]]'an de li [[Frankfurt]]ê [[Enstîtuya Zazakî]] hat avakirin. Ji bo rojanekirina zazakî di sala [[2010]]'an de [[Ziwan-Kom]] hat avakirin. == Devokên zazakî == [[Wêne:Zaza DialectsMap-5.gif|thumb|260px| {{Legend|#1273f0|Zazakiya bakur|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#cc0033|Zazakiya navîn|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#001552|Zazakiya başûr|border=1px solid #aaa}} ]] Di zazakî de gelek devokên biçûk hene. Li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin, meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin:<ref name="lezgin1">Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî (Kirdkî-Kırmanckî-Zazakî-Dımılkî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012, r.15</ref><ref name="pamukcu1">Fahri Pamukçu, Gramarê Zazaki, Tij, Stenbol 2001</ref> # '''Zazakiya bakur''' an jî '''devoka (şîweya) Dêrsimê''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] ([[Şiran|Şîrân]], [[Kelkit|Kêlkît]]), Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]]ê tê qise kirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên [[elewî]] diaxifin. # '''Zazakiya başûr''' an jî '''devoka (şîweya) derveyî Dêrsimê''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]], [[Diyarbekir]] û [[Siwêrek]]ê tê qisekirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên sunnî diaxifin. Li gor hin zimannasan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene. # '''Zazakiya bakur''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]], Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]] tê qise kirin. # '''Zazakiya navîn''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]] û hin qezayên [[Diyarbekir]]ê tê qisekirin. # '''Zazakiya başûr''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Siwêrek]] û [[Aldûş]]ê tê qisekirin. === Mînak === * Di nav devokên zazakî de hin peyvên sînonîm: {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr û Navendî||[[Kurmancî]] |-- |doman||qeçek, qij, tût, gede, leyîr||''zarok'' |-- |nas kerdene||şinasnayîş, nas kerdiş|| ''nas kirin'' |-- ||niya dayene, qayt kerdene||ewnîyayene, ownîyayîş||''nihêrîn, qeyd kirin'' |-- |werte (< [[Tirkî|Trk.]])||mîyan||''navber, mîyan'' |-- |thal||veng||''vala, tal'' |-- |kepûge||vinî, zince, pirnike||''bêvîl, poz, kepû'' |-- |kemere||kerra, sîye||''kevir'' |} * Di devokên bakur û başûr de du qertafên mestarê hene (ji bo lêkeran ''-ene'', ji bo navan ''-iş''). Di devoka navîn (navendî) de tenê ''-iş'' heye. {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur û Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kerd-ene||kerd-iş||kirin (''lêker'') |-- |kerd-iş||kerd-iş||kirin (''nav'') |-- |} * Li gor devokan ''jî'': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kî||jî||zî||jî |-- |} * Di nav devokên zazakî de guherandina dengên '''k''' û '''ç''': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (giştî)'''||çê||çêna||cên-||cêra(y)ene||cî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (hindikahî)'''||kê||kêna||gên-||gêra(y)ene||gî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||keye||keyna||gên-||gêrayene, geyrayene, geyrayîş||gî/gi |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||xanî||keç||girtin (dema nika)||gerîn||gû |-- |} * Li gor devokan guherandina dengên '''j''', '''z''' û '''c''' {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||roc/roj||zewac/zewaj (< [[Erebî|Ar.]])||lac/laj||vac-/vaj-||dec/dej||poc-/pewc-/pewj- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur'''||roz||zewez||laz||vaz-||dez||poz- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||roj||zewac||law||bêj- ||êş||pijandin (dema nika) |-- |} == Rêziman == {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} === Zayend === Hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne. Di [[rengdêr]] û [[lêker]]an de jî ev taybetmendî wisa ye. Çend îstisna hene, lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê "-'''e'''" digrin, peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê “-'''î'''” digrin. Mînak: {| class="wikitable" |- ! colspan=2 | Yekjimar || colspan=2 | Pirjimar |- ! nêr || mê || netewandî || tewandî |-- | golik || golik'''e''' || golik'''î''' || golik'''an''' |-- | merdim || merdim'''e''' || merdim'''î''' || merdim'''an''' |-- |} Ev peyv li her sê halan jî di [[kurmancî]] de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-'''an'''" e. === Zemîrên kesî (Cihnavên şexsî) === {| class="wikitable" |- ! Rowspan=2| Kes ||colspan=2| Kirdkî || colspan=2| [[Kurmancî]] ||rowspan=2| [[Soranî]] ||rowspan=2| [[Kelhûrî]] ||rowspan=2| [[Lekî]] ||rowspan=2| [[Hewramî]] |- ! Netewandî || Tewandî || Netewandî || Tewandî |- |1. Yekjimar||ez||mi(n)||ez||min||min||min||mi||min |- |2. Yekjimar||ti||to||tu||te||to||tu||tu||to |- |3. Yekjimar (nêr)||o||ey||rowspan="2" align="center|ew||wî / ewî|| rowspan="2" align="center" |ew||rowspan="2" align="center|ew||rowspan="2" align="center|iw||ad |- |3. Yekjimar (mê)||a||aye||wê / ewê||ade |- |1. Pirjimar||colspan="2" align="center"|ma||em||me||ême||îme||îme||ême |- |2. Pirjimar||colspan="2" align="center"|şima||hûn||we||êwe||îwe||hume||şime |- |3. Pirjimar||ê||înan||ewana||wan||ewan||ewan||iwin||adî |} === Dema borî === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="7" ! Bireser || [[Zazakî]]|| [[Zazakî]]|| [[Kurmancî]]|| [[Soranî]] |-- | rowspan="8" | sêv,saye (mê) Goşt (nêr) |-- ||min goşt werd || min saye werd'''e'''|| min sêv/goşt xwar|| (min) xwardim |-- |to goş werd || to saye werd'''e'''|| te sêv/goşt xwar|| (to) xwardit |-- |ey goşt werd (nêr)|| ey saye werd'''e'''|| wî sêv/goşt xwar(nêr) || (ew) xwardî |-- |aye goşt werd (mê) |aye saye werd'''e'''|| wê sêv/goşt xwar(mê) || (ew) xwardî |-- |ma goşt werd || ma saye werd'''e'''|| me sêv/goşt xwar || (ême) xwardiman |-- |şima goşt werd || şima saye werd'''e'''|| we sêv/goşt xwar || (êwe) xwarditan |-- |înan goşt werd || înan saye werd'''e'''|| wan sêv/goşt xwar || (ewan) xwardiyan |-- |} === Dema niha === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] !Kurmanciya anadola navin||[[Hewramî]] || Soraniya [[Erdelanî]]||[[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | ez şina || ez diçim |ez terim|| emin/min lû/milû || min eçim || min/emin deçim || min/mi çim/diçim |-- | ti/tu wenî/wena || tu dixwî |tu tuxî|| to/etu/tu werî/morî || to exweyt || to/eto dexoy|| tû/to/ti xwey/dixwey |-- | o/a keno/kena || ew dike |ew tike|| ad kero/mikero || ew ekat || ew dekat || ew/o keyd/dikey |-- | ma zanê/zanîme || em dizanin |em tizaninî|| êma/ême zanime/mizanime || ême ezanîn|| ême dezanîn|| îme zanîm/dizanîm |-- | şima rişnenê || hûn/hing dirijînin |ûn tirijînin|| şima/şime rişîd/merişîd ||êwe erijnin || êwe derêjnin || îwe/yûwe rişnin/dirişnin |-- | ê vînenê || ew dibînin |ewna toynin|| ed wînên/moynên || ewane ewînin || ewane debînin || ewane diwînin/dînin |-- |} === Raweya fermanî (împeratîf) === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Hewramî]] || [[Erdelanî]] || [[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | şo! ||biçe! / here! || bilû! || biço! || biço! || biço! |-- | bê! || bê! / were! || borê! || bê! bêrew! || bê! were! || bew! |-- | bike! || bike! || kere! || bike! || bike! || bike! |-- | biwere! / bûre! || bixwe! || were! || bixwe! || bixo! || bixwe! |-- | bivîne! || bibîne! || biwîne! || biwîne! || bibîne! || biwîn! / bîn! |-- | vaje! / vace! || bêje! || waçe! / baçe! || bêje! || bile! || bîj! |-- | bivare! || bibare! || biware! || biware! || bibare! || biwar! / bar! |-- |} == Xebata standardîzekirinê == Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996an de li [[Swêd]]ê bi avakirina [[Grûba Xebate ya Vateyî]] destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê [[Vate (kovar)|Vate]] derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê zaravayê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e. Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin. Di çarçeweya xebata standardîzekirinan zaravayê zazakî de [[Vate (kovar)|kovara Vateyê]] ku dengê [[Grûba Xebate ya Vateyî]] ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye.<ref name="haberdiyarbakir1">{{Jêder |sernav=Haberdiyarbakir, Hûmara 39. ya Vateyî Vejîya |url=http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |roja-gihiştinê=2021-01-28 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305150959/http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk tê<ref name="ferheng1">Vate Çalışma Grubu, Türkçe – Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Genişletilmiş üçüncü basım, Vate Yayınevi, İstanbul, 2009</ref> û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê.<ref name="ferheng1"/> Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî/Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009<nowiki></ref></nowiki> cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, kitêba rastnivîsa zazakî ya bi navê ''Rastnuştişê kirmanckî (zazakî))'' ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin.<ref name="vate1"/> Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan kitêb li gor standardê Vateyî hatin weşandin. == Ferhengok == {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Hejmarên kirdkî''' |- | {| | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''0'' || sifir || sifir || sifir |-- | ''1'' || yew || yek || yek |-- |''2'' || di, didi || du, dudu || dû |-- | ''3'' || hîrê || sê || sê |-- | ''4'' || çar || çar || çwar |-- | ''5'' || panc || pênc || pênc |-- | ''6'' || şeş || şeş || şeş |-- | ''7'' || hewt || heft || hewt |-- | ''8'' || heşt || heşt || heşt |-- | ''9'' || new || neh || no |-- | ''10''|| des || deh || de |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''11''|| yewendes || yazdeh || yazde |-- | ''12''|| duwês || diwazdeh || dwazde |-- | ''13''|| hîrês || sêzdeh || sêzde |-- | ''14''|| çarês || çardeh || çwarde |-- | ''15''|| pancês || pazdeh || pazde |-- | ''16''|| şîyês || şazdeh || şazde |-- | ''17''|| hewtês || hevdeh || hevde |-- | ''18''|| heştês || hejdeh || hejde |-- | ''19''|| newês || nozdeh || nozde |-- | ''20''|| vîst || bîst || bîst |-- | ''21''|| vîst û yew || bîst û yek || bîst û yek |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''30''|| hîris || sî || sî |-- | ''40''|| çewres || çil || çil |-- | ''50''|| pancas || pêncî || penca |-- | ''60''|| şeştî || şêst || şêst |-- | ''70''|| hewtay || heftê || hefta |-- | ''80''|| heştay || heştê || heşta |-- | ''90''|| neway || nod || newed |-- | ''100''|| se || sed || se, sed |-- | ''500''|| panc sey || pênc sed || pênc sed |-- | ''1000''|| hezar || hezar || hezar |} |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Demsal''' |- | {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-top: 1px solid #AAAAAA;" |- | colspan="4" align="center" height="10" style="background-color: #E0E0E0; font-size: small; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Nameyê Mewsiman''' |- align="center" | style="border-left: 1px solid #AAAAAA;" | Wisar | Hamnan | Payîz | style="border-right: 1px solid #AAAAAA;" | Zimistan |- | [[Wêne:Muir1.jpg|85px|link=bihar]] | [[Wêne:Strohräder.jpg|90px|link=havîn]] | [[Wêne:Autumn.westonbirt.750pix.jpg|85px|link=payîz]] | [[Wêne:Windbuchencom.jpg|85px|link=zivistan]] |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Mehên kirdkî''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Aşman/Mengan |- !''Meh'' || Kirdkî |-- | ''1'' || Çele |-- |''2'' || Sibate |-- | ''3'' || Adare |-- | ''4'' || Nîsane |-- | ''5'' || Gulane |-- | ''6'' || Hezîrane |-- | ''7'' || Temmuze |-- | ''8'' || Tebaxe |-- | ''9'' || Êlule |-- | ''10''|| Teşrîna Verêne |-- | ''11''|| Teşrîna Peyêne |-- | ''12''|| Kanûne |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rojan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Rojan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] |-- | şeme || şemî |-- | yewşeme || yekşem |-- | dişeme || duşem |-- | sêşeme || sêşem |-- | çarşeme || çarşem |-- | panşeme || pêncşem |-- | îne || în |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="3" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rengan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="3" | Nameyê Rengan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Lekî]] |-- | sipî || spî || ispê, çermê |-- | sîya, qer || reş || reş, sê |-- | kewe, kiho || şîn || kaû |-- | sûr || sor || sor |-- | sewz, hewz, kesk, yaşil || kesk || siwz |-- | qeweyî || qehweyî || hoîl, qehveyî |-- | gewr || gewr || xakî |-- | zerd, çeqer || zer || zerd |-- |} |} == Têkildar == * [[Kird]] * [[Ginî]] == Mijarên têkildar == * [[Zaza]] * [[Hîlkecikî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=diq|dimilkî}} {{Incubator|kiu/Serrîpel}} * [http://www.zazaki.net zazaki.net] * [http://www.kirdki.com/ kirdki.com] * [http://www.kirmancki.com/ kirmancki.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129173536/http://www.kirmancki.com/ |date=2016-01-29 }} * [http://www.dimilki.net/ dimilki.net]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2025 }} * [http://dersiminfo.com/ dersiminfo.com] * [http://www.vateyayin.com/ vateyayin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109092028/http://www.vateyayin.com/ |date=2013-01-09 }} * [http://www.dimli.net/ dimli.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517034700/http://dimli.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.zazakionline.com/ zazakionline.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031081427/http://www.zazakionline.com/ |date=2013-10-31 }} * [http://www.zazaki.de zazaki.de] * [http://www.zazaki-institut.de/ zazaki-institut.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111204634/http://www.zazaki-institut.de/ |date=2012-11-11 }} * [https://web.archive.org/web/20120219201448/http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Mid_East_Linguistic_lg.jpg Zimanên li Rojhilata Navîn de, Columbia University, USA] {{Zimanên îranî}} {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zazakî| ]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] hutv5qspsu7hlwypqrvl95pakkjp6x9 0 3450 2083545 1820055 2026-08-03T13:39:24Z MikaelF 935 2083545 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Rizoyê Xerzî''' helbestvanekî [[kurd]] e. Xerzî di sala 1966an li bajarê [[Qamişlo]] hatiye dinyayê. Li [[zanîngeha Helebê]] beşa [[zimanê îngilîzî]] xwendiyê, lê xwendina xwe kuta nekiriye. Yek ji endamê komîteya amadekariya kovara [[Rojda]] bû. Ji sala [[1988]]an ve dest bi weşandina helbestên xwe kiriye di kovarên mîna [[Zanîn]], [[Gulistan]], [[Nûdem]], [[Buhar]] û gelek kovarên din de weşandine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di sala 2000î de pirtûkeke helbestan bi navê ''[[Dema çavên te]]'' û di sala 2011 an de jî pirtûka bi navê ''Dilê'' ''min ne dîne'' daye çapkirin. Endamê Yekîtiya Nivîskarên [[Navenda PEN a Kurd|PENa kurd]] e. Yek ji rojnamevanên rojnameya [[Azadiya Welat]] e; yek ji damezrînerê komeleya [[Karger|KARGER]] a lêkolîn û pêşxistina ziman e, yek ji edîtorê kovara zarokan [[Şemamok (kovar)|Şemamok]] e. Endamê [[koma PCKurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberaktuel.com/kurtce-isletim-sistemi-ubuntu-haberi-43470.html |sernav=Kürtçe işletim sistemi ‘Ubuntu’ |paşnav=haberaktuel |tarîx=2007-05-18 |malper=Haber Aktüel |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-12-30 |tarîxa-arşîvê=2022-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221230061751/https://www.haberaktuel.com/kurtce-isletim-sistemi-ubuntu-haberi-43470.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de pirtûka wî ya helbestan a bi navê ''Bêyî pêjna te'' ji [[weşanên Belkî]] derket. Ji sala 2006an heta sala 2016an di beşa çapemeniyê ya şaredariya [[Sûr, Amed|Sûr]] a Amedê de xebitî. Di sala 2016an de piştî hatina qeyûman tevlî gelek kesên din dawî li karê wan hate anîn û ew ji şaredariyê derxistin. Di sala 2018an de derdora salekê li [[Weqfa Mezopotamyayê]] wekî midûrê karê weşanê xebitî. Di dawiya sala 2019an de bi destpêkirina rojnameya kurdî ya heftane [[Xwebûn]] li wir dest bi kar kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] ct7iarmy6vaefjry6ubz3ve0jv1sj0i 4 4082 2083580 2082511 2026-08-03T17:01:47Z Kurê Acemî 105128 2083580 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} ennp0tqxnqf4b2017adiz0qbs59fip0 0 16111 2083641 1971253 2026-08-04T06:18:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083641 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser bajarê '''San Francisco''' li heremê [[Kalîforniya]] li [[DYA|DYA'yê]] da ye. Ji bo wateyên din li [[San Francisco (cudakirin)]] binêre.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''San Francisco''' ({{IPA-en|ˌsænfɹənˈsɪskoʊ}}), yan jî '''San Fransîsko'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=18:2}}</ref>, yek ji bajarên mezin ên federedewleta [[Kalîforniya]] li [[DYA]]yê ye. Herwekî navenda parêzgeha San Francisco ye. Bajar li ser 600,7 km²i yî avabûye. Bingeha bajêr di sala 1792an de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 744.230 (2004) û tevayî jî 4.157.377 e. Navê bajêr ji zimanê spanyolî tê, ji ber ku cara pêşîn kaşîfên spanyolî herêm dagir kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar]] [[Kategorî:Erdnîgariya DYAyê]] [[Kategorî:San Francisco| ]] r77bvjxjg93w0ex2d6iz55jis5vigb4 0 16132 2083566 2002556 2026-08-03T16:34:12Z Joaquim Link 173511 2083566 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Kêm|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ketelonya'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/280420191 |sernav=Hilbijartinên parlemana Îspanya birêve diçin |tarîx=2019-04-28 |malper=[[Rûdaw]] |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-06-22 }}</ref><ref>Amîrxan (2013). Ferhenga Kurdî-Almanî. Bendê 1ê , Çapa 3ê, Institut für Geographie und Regionalforschung der Universität Wien, Viyena.</ref> yan jî '''Katalonya''' ({{bi-ca|Catalunya}} {{IPA-ca|kətəˈluɲə}}, bi [[aranî]] ''Catalonha'', {{bi-es|Cataluña}}, {{bi-fr|Catalogne}}), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê [[Spanya]]yê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin. Ketelonya ji çar parêzgehên [[Barselona]], ​​[[Girona]], [[Lleida]], û [[Tarragona]] pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barselona ye. Ew ji hêla bakurê [[Fransa]] ([[Oksîtanya]]) û [[Andorra]] re sînordar e, ji rojhilat ve [[Deryaya Navîn]], û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi [[Valensiya (herêm)|Valensiya]] re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne. Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne. [[Wêne:"Cataloniae_Principatus_novissima_et_accurata_descriptio"_(1608_o_1612).jpg|thumb|Prensîbê Ketelonyayê di 1608an yan 1612an de li Antwerpê, Belçîka ji aliyê Jan Baptist Vrients ve hate çapkirin]] == Dîrok == * 988 Serxwebûna wîlayetên ketelanî ji Împeratoriya Karolîngî * 1137 Yekîtiya bi Aragonê * 1283 Makezagonên ketelanî * 1714 Cenga welîahtan a texteya Spanyayê di navbera malbata Habsburg û malbata Bûrbon de, dorandina serxwebûna ketelanan * 1932 Statuya Otonom a yekem [[9 îlon 1932]] * 1979 Statuya Otonom a duyem [[18 kanûna pêşîn 1979]] * 2006 Statuya Otonom a sêyem [[9 tebax 2006]] (ya ku hîna di sala 2010an de ji aliyê Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ve nehate pejirandin). * 2017 Referandûma xelkê ketelan [[1 çiriya pêşîn 2017]] û tundiya polîsên spanyol li dijî dengderan û pişt re proseya dadweriya spanyol li dijî tevgera ji bo serxwebûna Ketelonyayê û zîndankirina çalakvan û siyasetmedaran çêbû. == Erdnîgarî == Ketelonya li bakur rojhilatê nîvgirava Îberî ye. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de jimara niştecihan digehe 7 milyon kesî. Li hawîrdorê herêma ketelonî, parêzgehên xweser ên [[Valencia|Valensiya]] û [[Aragon]], welatên [[Fransa]] û [[Andorra]] û [[Deryaya Navîn]] in. === Çar herêmên Ketelonyayê === Ketelonya ji çar herêman pêk tê: Barselona, [[Girona]], [[Lleida]] û [[Tarragona]]. === Bajarên herî mezin li Ketelonyayê === Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, [[Badalona]] û [[l'Hospitalet de Llobregat]] in. == Ziman == Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê [[aranî]] li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye. Madeya 6ê ya sêyem [[Statuyên Xweseriya Ketalonyayê]] yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: ''"Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene."'' Madeya 6ê berdewam dibe: ''"Zimanê [[okzîtanî]], yê binavê aranî zimanê [[niwala Aranê]] ye û li Ketelonyayê fermî ye."'' [[Ketelanî]], (bi ketelanî: ''català'' {{IPA-ca|kətəˈla}}) zimanekî romanî ji koma [[Zimanmalbata hind û ewropî|hind û ewropî]] ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom [[Valensiya]], li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi [[fransî]] û [[spanî]] jî dipeyivin), li [[Roussillon]], û li [[Alghero]] jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye. Ji xeynî zimanê kastîlî (spanî) yê ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê [[Francisco Franco|Franco]] re hat cih. Parlamena spanî di sala [[2004]]an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî). Ji bona vê hingê îro (2026) ketelan daxwaza fermîbûna zimanê ketelanî li Yeketiya Ewropayê jî dikin. Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat e ku li [[Barselona]], li [[Girona]] (bixwîne: ''Jîrone''), li [[giravên Balear]] (Illes Balears) û li [[Roussillon]] (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: ''Ruselyo'') tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li [[Lleida]] (bixwîne: Lyêyde) û [[Valensiya]] tê axaftin. ==== Xwendewariya zimanê ketelanî ==== Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelanî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi ketalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in: {| | {| align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center; font-size: 95%;" ! style="background:#efefef;" colspan=3 | Zanîna zimanê ketelanî (nifûs: 6.215.281) |- ! style="background:#efefef;" | Zanîna ! style="background:#efefef;" | Kes ! style="background:#efefef;" | Ji sedî |- ! style="background:#efefef;" | Têgihînê | 5.872.202 | 94,5% |- ! style="background:#efefef;" | Axaftinê | 4.630.640 | 74,5% |- ! style="background:#efefef;" | Xwendinê | 4.621.404 | 74,4% |- ! style="background:#efefef;" | Nivîsînê | 3.093.223 | 49,8% |- |} | &nbsp; |} == Çand û huner == === Muzîk === * [[Montserrat Caballé]] [Munserrat Kewelyê] ([[Barcelona|Barselona]], 1933), [[soprano]]. * [[Josep Carreras]] [Jûzêp Kerrêres] (Barselona, 1946), [[tenor]]. * [[Pau Casals]] [Paw Kezals] (El Vendrell, 1876-San Juan, Puerto Rico, 1973), [[kompozîtor]] û [[viyolonselîst]]. * [[Enric Granados]] [Enrîk Grenadûs] (Lleida, 1867-La Manş, 1916), kompozîtor û [[piyanîst]]. * [[Jordi Savall]] [Jordî Sevaly] (Igualada, 1941), kompozîtor û muzîkvan. * [[Eduart Toldrà]] [Edwar Tûldra] (Vilanova i la Geltrú, 1895-Barselona, 1962), kompozîtor û muzîkvan. === Stranvanî === * [[Lluís Llach]] [Lyuîs Lyak] (Girona, 1948), stranbêj. * [[Joan Manuel Serrat]] [Jwan Menûêl Serrat] (Barselona, 1943), stranbêj. * [[Maria del Mar Bonet]] [Meriye del Mar Bûnêt] (Palma, [[Balear|Malyorka]], 1947), stranbêj. === Edeb === ==== Destpêka wêjeya bi zimanê ketelanî ==== ** [[Ramon Llull]] [Remon Lyûly] (Barselona, 1232/33-1315/16) ** [[Joanot Martorell]] [Jwenot Mertûrêly] (1410-1468?) ==== Bizava Vejandina edebî li Ketelonyayê bi navê ''Renaixença'' [Reneşênse] ==== ** Helbest: *** Bonaventura Carles Aribau [Bûneventûre Karles Erîbaw] (1798-1862) *** [[Jacint Verdaguer]] [Jesîn Berdegê] (1845-1902) ** Çîrok: *** Narcís Oller [Nersîs Ûlyê] (1846-1930) ** Şano: *** [[Àngel Guimerà]] [Anjel Gimera] (1845-1924) ==== Edeba ketelanî berî destpêka şerê birakuj (1936) ==== ** Helbest: *** Joan Maragall [Jwan Meregaly] (1860-1911) *** Eugeni d'Ors [Ewjênî Dors] (1882-1954) *** Josep Carner [Jûzêp Kernê] (1884-1970) *** Carles Riba [Karles Rîbe] (1893-1959) *** [[Joan Salvat-Papasseit]] [Jwan Selvat-Pepesêyt] (1894-1924) *** [[J.V. Foix]] [Jote Vê Foş] (1894-1987) ** Pexşan: *** Joaquim Ruyra [Jwekîm Rûyre] (1858-1939) *** Josep Maria de Sagarra [Jûzêp Meriye de Segarre] (1894-1961) *** Joan Puig i Ferreter [Jwan Pûç î Ferretê] (1882-1956) *** Miquel Llor [Mikêl Lyo] (1894-1966) *** Llorenç Villalonga [Lyûrêns Bilyelonge] (1897-1980) *** Sebastià Juan Arbó [Sebestiya Xûan Erbo] (1902-1984) ==== Edeba ketelanî piştî şerê birakuj (1939) û li sirgûnê ==== ** Helbest: *** [[Salvador Espriu]] [Selvedo Esprîw] (1913-1985) *** Joan Oliver / Pere Quart [Jwan Ôlivê - Pêre Kwar] (1899-1986) *** [[Joan Brossa]] [Jwan Brose] (1919-1998) *** Gabriel Ferrater [Gebriyêl Ferretê] (1922-1972) *** Miquel Martí i Pol [Mikêl Mertî î Pol] (1929-2003) *** Pere Gimferrer [Pêre Jimferrê] (1945) *** Maria-Mercè Marçal [Mariye-Mersê Mersal] (1952-1998) ** Pexşan: *** [[Mercè Rodoreda]] [Mersê Rûdûrêde] (1909-1983) *** [[Pere Calders]] [Pêre Keldês] (1912-1994) *** [[Josep Pla]] [Jûzêp Pla] (1897-1981) *** Montserrat Roig [Monserrat Roç] (1946-1991) *** Terenci Moix [Terênsî Moş] (1943-2003) *** Quim Monzó [Kîm Mûnzo] (1952) *** Miquel de Palol [Mikêl de Pelol] (1953) *** Jesús Moncada [Jezûs Mûnkade] (1941-2006) *** [[Carme Riera]] [Karme Riyêre] (1948) === Wênesazî === * [[Salvador Dalí]] [Selvedo Delî] (Figueres, 1904-1983) * [[Joan Miró]] [Jwan Miro] (Barselona, 1893-Palma, Malyorka, 1983) * [[Antoni Tàpies]] [Entonî Tapiyes] (Barselona, 1923) === Heykeltiraşî === * Julio González [Jûlî Gonsalês] (Barselona, 1876-Parîs, 1942) * Pau Gargallo [Paw Gergalyû] (1881-1936) === Avahîsazî === * [[Lluís Domènech i Montaner]] [Lyuîs Dûmênek î Mûntenê] (1850-1923) * [[Antoni Gaudí]] [Entonî Gawdî] (1852-1926) * [[Josep Lluís Sert]] [Jûzêp Lyuîs Sêr] (1902-1983) * [[Ricard Bofill]] [Rîkar Bûfîly] (1939) == Çend ketelonên navdar ên li cîhanê == * [[Charlie Rivel]] [Çarlî Rîvêl] (Cubelles, 1896-Sant Pere de Ribes, 1983), [[qeşmer]]ê [[sîrk]]ê. * [[Xavier Cugat]] [Şaviyê Kûgat], (Girona, 1900-Barselona, 1990), serokê orkestrayê. == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya herêmên Ketelonyayê (vegueria)]] * [[Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)]] * [[Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.travel-images.com/catalonia.html Ketelonya - Wêne] {{Herêmên xweser ên Spanyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê]] [[Kategorî:Herêmên Spanyayê]] [[Kategorî:Ketelonya| ]] [[Kategorî:Welatên Ketelanî| ]] la162aocbuc4v80p2mv160fllzs2g8p 2083604 2083566 2026-08-03T18:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083604 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Kêm|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ketelonya'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/280420191 |sernav=Hilbijartinên parlemana Îspanya birêve diçin |tarîx=2019-04-28 |malper=[[Rûdaw]] |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-06-22 }}</ref><ref>Amîrxan (2013). Ferhenga Kurdî-Almanî. Bendê 1ê , Çapa 3ê, Institut für Geographie und Regionalforschung der Universität Wien, Viyena.</ref> yan jî '''Katalonya''' ({{bi-ca|Catalunya}} {{IPA-ca|kətəˈluɲə}}, bi [[aranî]] ''Catalonha'', {{bi-es|Cataluña}}, {{bi-fr|Catalogne}}), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê [[Spanya]]yê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin. Ketelonya ji çar parêzgehên [[Barselona]], ​​[[Girona]], [[Lleida]], û [[Tarragona]] pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barselona ye. Ew ji hêla bakurê [[Fransa]] ([[Oksîtanya]]) û [[Andorra]] re sînordar e, ji rojhilat ve [[Deryaya Navîn]], û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi [[Valensiya (herêm)|Valensiya]] re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne. Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne. [[Wêne:"Cataloniae_Principatus_novissima_et_accurata_descriptio"_(1608_o_1612).jpg|thumb|Prensîbê Ketelonyayê di 1608an yan 1612an de li Antwerpê, Belçîka ji aliyê Jan Baptist Vrients ve hate çapkirin]] == Dîrok == * 988 Serxwebûna wîlayetên ketelanî ji Împeratoriya Karolîngî * 1137 Yekîtiya bi Aragonê * 1283 Makezagonên ketelanî * 1714 Cenga welîahtan a texteya Spanyayê di navbera malbata Habsburg û malbata Bûrbon de, dorandina serxwebûna ketelanan * 1932 Statuya Otonom a yekem [[9 îlon 1932]] * 1979 Statuya Otonom a duyem [[18 kanûna pêşîn 1979]] * 2006 Statuya Otonom a sêyem [[9 tebax 2006]] (ya ku hîna di sala 2010an de ji aliyê Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ve nehate pejirandin). * 2017 Referandûma xelkê ketelan [[1 çiriya pêşîn 2017]] û tundiya polîsên spanyol li dijî dengderan û pişt re proseya dadweriya spanyol li dijî tevgera ji bo serxwebûna Ketelonyayê û zîndankirina çalakvan û siyasetmedaran çêbû. == Erdnîgarî == Ketelonya li bakur rojhilatê nîvgirava Îberî ye. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de jimara niştecihan digehe 7 milyon kesî. Li hawîrdorê herêma ketelonî, parêzgehên xweser ên [[Valencia|Valensiya]] û [[Aragon]], welatên [[Fransa]] û [[Andorra]] û [[Deryaya Navîn]] in. === Çar herêmên Ketelonyayê === Ketelonya ji çar herêman pêk tê: Barselona, [[Girona]], [[Lleida]] û [[Tarragona]]. === Bajarên herî mezin li Ketelonyayê === Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, [[Badalona]] û [[l'Hospitalet de Llobregat]] in. == Ziman == Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê [[aranî]] li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye. Madeya 6ê ya sêyem [[Statuyên Xweseriya Ketalonyayê]] yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: ''"Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene."'' Madeya 6ê berdewam dibe: ''"Zimanê [[okzîtanî]], yê binavê aranî zimanê [[niwala Aranê]] ye û li Ketelonyayê fermî ye."'' [[Ketelanî]], (bi ketelanî: ''català'' {{IPA-ca|kətəˈla}}) zimanekî romanî ji koma [[Zimanmalbata hind û ewropî|hind û ewropî]] ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom [[Valensiya]], li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi [[fransî]] û [[spanî]] jî dipeyivin), li [[Roussillon]], û li [[Alghero]] jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye. Ji xeynî zimanê kastîlî (spanî) yê ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê [[Francisco Franco|Franco]] re hat cih. Parlamena spanî di sala [[2004]]an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî). Ji bona vê hingê îro (2026) ketelan daxwaza fermîbûna zimanê ketelanî li Yeketiya Ewropayê jî dikin. Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat e ku li [[Barselona]], li [[Girona]] (bixwîne: ''Jîrone''), li [[giravên Balear]] (Illes Balears) û li [[Roussillon]] (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: ''Ruselyo'') tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li [[Lleida]] (bixwîne: Lyêyde) û [[Valensiya]] tê axaftin. ==== Xwendewariya zimanê ketelanî ==== Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelanî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi ketalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in: {| | {| align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center; font-size: 95%;" ! style="background:#efefef;" colspan=3 | Zanîna zimanê ketelanî (nifûs: 6.215.281) |- ! style="background:#efefef;" | Zanîna ! style="background:#efefef;" | Kes ! style="background:#efefef;" | Ji sedî |- ! style="background:#efefef;" | Têgihînê | 5.872.202 | 94,5% |- ! style="background:#efefef;" | Axaftinê | 4.630.640 | 74,5% |- ! style="background:#efefef;" | Xwendinê | 4.621.404 | 74,4% |- ! style="background:#efefef;" | Nivîsînê | 3.093.223 | 49,8% |- |} | &nbsp; |} == Çand û huner == === Muzîk === * [[Montserrat Caballé]] [Munserrat Kewelyê] ([[Barcelona|Barselona]], 1933), [[soprano]]. * [[Josep Carreras]] [Jûzêp Kerrêres] (Barselona, 1946), [[tenor]]. * [[Pau Casals]] [Paw Kezals] (El Vendrell, 1876-San Juan, Puerto Rico, 1973), [[kompozîtor]] û [[viyolonselîst]]. * [[Enric Granados]] [Enrîk Grenadûs] (Lleida, 1867-La Manş, 1916), kompozîtor û [[piyanîst]]. * [[Jordi Savall]] [Jordî Sevaly] (Igualada, 1941), kompozîtor û muzîkvan. * [[Eduart Toldrà]] [Edwar Tûldra] (Vilanova i la Geltrú, 1895-Barselona, 1962), kompozîtor û muzîkvan. === Stranvanî === * [[Lluís Llach]] [Lyuîs Lyak] (Girona, 1948), stranbêj. * [[Joan Manuel Serrat]] [Jwan Menûêl Serrat] (Barselona, 1943), stranbêj. * [[Maria del Mar Bonet]] [Meriye del Mar Bûnêt] (Palma, [[Balear|Malyorka]], 1947), stranbêj. === Edeb === ==== Destpêka wêjeya bi zimanê ketelanî ==== ** [[Ramon Llull]] [Remon Lyûly] (Barselona, 1232/33-1315/16) ** [[Joanot Martorell]] [Jwenot Mertûrêly] (1410-1468?) ==== Bizava Vejandina edebî li Ketelonyayê bi navê ''Renaixença'' [Reneşênse] ==== ** Helbest: *** Bonaventura Carles Aribau [Bûneventûre Karles Erîbaw] (1798-1862) *** [[Jacint Verdaguer]] [Jesîn Berdegê] (1845-1902) ** Çîrok: *** Narcís Oller [Nersîs Ûlyê] (1846-1930) ** Şano: *** [[Àngel Guimerà]] [Anjel Gimera] (1845-1924) ==== Edeba ketelanî berî destpêka şerê birakuj (1936) ==== ** Helbest: *** Joan Maragall [Jwan Meregaly] (1860-1911) *** Eugeni d'Ors [Ewjênî Dors] (1882-1954) *** Josep Carner [Jûzêp Kernê] (1884-1970) *** Carles Riba [Karles Rîbe] (1893-1959) *** [[Joan Salvat-Papasseit]] [Jwan Selvat-Pepesêyt] (1894-1924) *** [[J.V. Foix]] [Jote Vê Foş] (1894-1987) ** Pexşan: *** Joaquim Ruyra [Jwekîm Rûyre] (1858-1939) *** Josep Maria de Sagarra [Jûzêp Meriye de Segarre] (1894-1961) *** Joan Puig i Ferreter [Jwan Pûç î Ferretê] (1882-1956) *** Miquel Llor [Mikêl Lyo] (1894-1966) *** Llorenç Villalonga [Lyûrêns Bilyelonge] (1897-1980) *** Sebastià Juan Arbó [Sebestiya Xûan Erbo] (1902-1984) ==== Edeba ketelanî piştî şerê birakuj (1939) û li sirgûnê ==== ** Helbest: *** [[Salvador Espriu]] [Selvedo Esprîw] (1913-1985) *** Joan Oliver / Pere Quart [Jwan Ôlivê - Pêre Kwar] (1899-1986) *** [[Joan Brossa]] [Jwan Brose] (1919-1998) *** Gabriel Ferrater [Gebriyêl Ferretê] (1922-1972) *** Miquel Martí i Pol [Mikêl Mertî î Pol] (1929-2003) *** Pere Gimferrer [Pêre Jimferrê] (1945) *** Maria-Mercè Marçal [Mariye-Mersê Mersal] (1952-1998) ** Pexşan: *** [[Mercè Rodoreda]] [Mersê Rûdûrêde] (1909-1983) *** [[Pere Calders]] [Pêre Keldês] (1912-1994) *** [[Josep Pla]] [Jûzêp Pla] (1897-1981) *** Montserrat Roig [Monserrat Roç] (1946-1991) *** Terenci Moix [Terênsî Moş] (1943-2003) *** Quim Monzó [Kîm Mûnzo] (1952) *** Miquel de Palol [Mikêl de Pelol] (1953) *** Jesús Moncada [Jezûs Mûnkade] (1941-2006) *** [[Carme Riera]] [Karme Riyêre] (1948) === Wênesazî === * [[Salvador Dalí]] [Selvedo Delî] (Figueres, 1904-1983) * [[Joan Miró]] [Jwan Miro] (Barselona, 1893-Palma, Malyorka, 1983) * [[Antoni Tàpies]] [Entonî Tapiyes] (Barselona, 1923) === Heykeltiraşî === * Julio González [Jûlî Gonsalês] (Barselona, 1876-Parîs, 1942) * Pau Gargallo [Paw Gergalyû] (1881-1936) === Avahîsazî === * [[Lluís Domènech i Montaner]] [Lyuîs Dûmênek î Mûntenê] (1850-1923) * [[Antoni Gaudí]] [Entonî Gawdî] (1852-1926) * [[Josep Lluís Sert]] [Jûzêp Lyuîs Sêr] (1902-1983) * [[Ricard Bofill]] [Rîkar Bûfîly] (1939) == Çend ketelonên navdar ên li cîhanê == * [[Charlie Rivel]] [Çarlî Rîvêl] (Cubelles, 1896-Sant Pere de Ribes, 1983), [[qeşmer]]ê [[sîrk]]ê. * [[Xavier Cugat]] [Şaviyê Kûgat], (Girona, 1900-Barselona, 1990), serokê orkestrayê. == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya herêmên Ketelonyayê (vegueria)]] * [[Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)]] * [[Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.travel-images.com/catalonia.html Ketelonya - Wêne] {{Herêmên xweser ên Spanyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên Spanyayê]] [[Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê]] [[Kategorî:Ketelonya| ]] [[Kategorî:Welatên Ketelanî| ]] i50wjlwrxzqk90n87rapneotrbsf08e 0 16279 2083607 2052829 2026-08-03T20:10:03Z Avestaboy 34898 2083607 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Hezar û yek şev''''' ({{bi-fa|هزار و یک شب|Hezār-o yek shab}}; {{bi-ar|كتاب ألف ليلة وليلة|Kitāb 'alf layla wa-layla}}) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin. Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke [[Zimanê farisî|farisî]] ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê [[Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar]] berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka ''Hezar Efsane'', [[çîrok]]ên kurdî û yên gelên din berhevkiriye. Pirtûk dema ji aliyê [[Ewropa|ewropiyan]] ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî [[Teyrê Sîmir]] û hwd. Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê de ''Şehriyar'', bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî ''Şehrazad'' vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin ''Şehrazad'' key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire. Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên [[kurd]], faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê ''Alf Layla wa-Layla'' (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk. Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights |sernav=One Thousand and One Nights - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|hezar-u-yek-sev-cild-9-10-11-12-pdf-wergera-ji-erebi-menaf-osman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Hezar û yek şev| ]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 71p46zscsudpv14jbf1ag2gltllqzxc 0 16439 2083651 1823996 2026-08-04T10:57:35Z ~2026-42728-86 173483 Rûbera Tîmora Rojhilat û nifûsa Tîmora Rojhilat heta sala 2026an nûve bike 2083651 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Wergerîne|de|ziman2=fi|bijartî=1}} {{Agahîdank welat | nav = ''República Democrática de Timor-Leste'' | navê_fermî = | navê_kurdî = Tîmora Rojhilat | al = Flag of East Timor.svg | girêdana_alê = Alaya Tîmora Rojhilat | nîşan = Coat of arms of East Timor.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Tîmora Rojhilat | dirûşm = | sirûda_netewî = Pátria | cîh = LocationEastTimor.svg | cîh_sernav = | zimanên_fermî = [[Tetum]], [[portûgalî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Dili]] | koordînat_paytext = {{Koord|8|34|S|125|34|E|type:country}} | bajarê_mezin = [[Dili]] | sîstema_siyasî = [[Komarî]] | serok_cure = Serkomar | serok_nav = [[José Ramos-Horta]] | serok_cure1 = Serekwezîr | serok_nav1 = [[Taur Matan Ruak]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 15,007 | av = kêm | gelhe = 1.434.991 | gelhe_sal = [[2026]] | berbelavî = 71,71 | serxwebûn = - [[28'ê sermawezê]] [[1975]] rave kir.<br /> - Di [[20'ê gulanê]] [[2002]] de hat nasîn. | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = Dolara amerîkî (USD) | dem = [[UTC+9]] | nîşana_înternetê = .tl | koda_telefonê = +610 | nexşe = CIA-TimorLeste.jpg | nexşe_sernav = Nexşa Timora Rojhilat bi bajaran ve }} '''Komara Demokratîk a Tîmora-Leste''', an jî '''Tîmora Rojhilat''', welatekî li başûr rojhilatî [[Asya]] ji giravan pêk hatî ye. Navê dewletê bi fermî ''Timor Loro Sa'e'' tê nav kirin, ew tê mane "welatê Tîmora roj lê dibe ava". Bi portûgalî Tîmor-Leste jî tê maneya "rojhilat-rojhilat". Bi [[Zimanê îndonezî|îndonezî]] ''timur'' rojhilat e, bi portûgalî ''leste'' jî wek wê dîsa rojhilat e. == Erdnîgarî == Girava [[Timor]] di [[Komgirava Malezyayê]] de û li ser [[Giravên Sûnda Biçûk]] de ye. Li bakur rojavayê giravê Timor [[Derya Sawu]], li bakur [[Derya Banda]], li Başûr jî nevbara [[Awistralya]] û Tîmor de [[Derya Tîmor]] he ye. Tîmora Rojhilat li ser nîva rojhilatê giravê de ye. Tîmora Rojhilat di [[sedsala 16'an]] de [[kolonî]]ya [[Portûgalê]] bû û epê dem [[Tîmora Portûgalê]] dihat zanîn. Di [[1975]]'an de [[Îndonezya]] dagir kir. Di [[1999]]'an de [[UN]] pişt girt şunda [[Îndonezya]] jê gerî û di [[20'ê gulanê]], [[2002]]'an de serxwebûna xwe dest xwe xist. == Dîrok == Ew tê bawer kirin ku Tîmor bi [[Komgirava Malezyayê]] va 40.000 selan ber îroj jiyanî bû. [[Dema Kolonî]]yan de [[portûgal]]iyan di [[sedsala 16'an]] de Tîmor kire koloniya xwe. Dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê duyem]] de [[Holenda]] û [[Awistralya]]n ew dera dagirkirin jî li Şerê şunda portûgaliyan şinda saxa Tîmorê dest xwe xist. Di [[1974]]'an de portûgaliyan dest bi vekêşandina giravê kir, di [[28'ê sermaweza]] [[1975]]'an de jî temam kir. Bi piştgirtiya Amerîkayê, ji bo Tîmor nê kava bandêriya komunîst [[Çîn]]ê, [[Îndonezya]] di [[7'ê berfanbera]] [[1975]]'an de êrîşa Tîmorê kir. Di pûşperê [[1976]]'an de wekî navçeya [[Îndonezya]] bi navê ''Timor Timur'' hat dane zanîn. Gerîllayên Tîmora Rojhilat [[Falintil]] ji bo serxwebûne di [[1975]]'an de heta [[1999]]'an bi [[Îndonezya]] re ceng kir. Dema Îndonezya di Tîmora rojhilat de bû ser 100.000 kesan re mirov hat kuştîn an jî di nexweşî û birçîtiyê de mir. Paş di [[1999]]'an de Portûgal, Îndonezya û [[DYA]] li hev hat şunda di [[30'ê gelawêja]] [[1999]]'an de bi piştgirtiya [[UN]]'ê li Tîmorê referandûm bû. Gel ji bo serxwebûnê deng da. Lê ji bo nevbara Îndonezya û gerîllayê Tîmor de ceng dewam dikir dijwarên ji bo aşitiyê ji aliya UN'ê ve hat şandina Tîmora Rojhilat. [[20'ê gulana]] [[2002]]'an de dewlet serxebû û di [[27' rezberê]] de jî bû endama [[UN]]'ê. == Gel == Nifûsa Tîmora Rojhilat dora milyonek kes e. Gelê xwe bi gelemperî [[malayo-polynesiyan]] ne, lê li Tîmora Rojhilat 15 etnîkên ciyawazî hene. [[Malayo-Polynesiyan]]an koma herî mezin bi 100.000 kesî [[Tetun]] (Tetum) in. Li wan şunda bi 80.000 î [[Mambae]], bi 63.000 î [[Tukudede]], bi 50.000 î [[Galolî]], [[Kemak]], bi 20.000 [[Baîkeno]] tên. Li wan bêtir [[Melanazî]] (melanasish) jî bi 50.000 [[Bunak]], bi 30.000 [[Fataluku]], bi 70.000-100.000 [[Makasae]] hene. Li Tîmora Rojhilat bi gelemperî zimanê [[tetum]] tê axaftin. Portûgalî jî zimanê fermiya jî encax bi %10'an gel tê axaftin. Li [[Tetum]] bêtir ew 15 zimanan din jî, zimanên netewî tê nas kirin; [[wetar]], [[atoin meto]], [[bekais]], [[bunak]], [[fataluku]], [[galoli]], [[habun]], [[idalaka]], [[kawaimina]], [[kemak]], [[makuva]], [[makalero]], [[makasae]], [[mambai]] û [[tokodede]]. == Ol == Gelê Tîmora Rojhilat bi %95'an gel [[xiristiyan]] in. Li wan jî %92'an xwe [[katolîk]], %3'an xwe jî [[protestan]] in. Li xiristiyaniyê bêtir [[misilman]] (%5), [[Hinduîzm|hindû]] û [[Budîzm|bûdî]] jî hêne. == Dirav == Dirava Tîmora Rojhilat ocaxa [[2000]]'î de [[Dolar|dolara amerîkî]] ye. Bi dolara amerîkî ve di [[2003]]'an de dirava xwe [[centavo-münzen]] jî tê bikaranîn. Lê ew tenê bi parê hesin tê bikaranîn, banknota centavo-münzen tune. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|East Timor}} * [http://www.timor-leste.gov.tl/ sîteyê fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }} * [http://www.travel-images.com/timor.html Galeriya Wênan] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1975an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 2002an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2002an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Tîmora Rojhilat| ]] ehadlfa4a3j852nhbk54wnpgyop3k0x 2083652 2083651 2026-08-04T11:52:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083652 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Wergerîne|de|ziman2=fi|bijartî=1}} {{Agahîdank welat | nav = ''República Democrática de Timor-Leste'' | navê_fermî = | navê_kurdî = Tîmora Rojhilat | al = Flag of East Timor.svg | girêdana_alê = Alaya Tîmora Rojhilat | nîşan = Coat of arms of East Timor.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Tîmora Rojhilat | dirûşm = | sirûda_netewî = Pátria | cîh = LocationEastTimor.svg | cîh_sernav = | zimanên_fermî = [[Tetum]], [[portûgalî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Dili]] | koordînat_paytext = {{Koord|8|34|S|125|34|E|type:country}} | bajarê_mezin = [[Dili]] | sîstema_siyasî = [[Komarî]] | serok_cure = Serkomar | serok_nav = [[José Ramos-Horta]] | serok_cure1 = Serekwezîr | serok_nav1 = [[Taur Matan Ruak]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 15,007 | av = kêm | gelhe = 1.434.991 | gelhe_sal = [[2026]] | berbelavî = 71,71 | serxwebûn = - [[28'ê sermawezê]] [[1975]] rave kir.<br /> - Di [[20'ê gulanê]] [[2002]] de hat nasîn. | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = Dolara amerîkî (USD) | dem = [[UTC+9]] | nîşana_înternetê = .tl | koda_telefonê = +610 | nexşe = CIA-TimorLeste.jpg | nexşe_sernav = Nexşa Timora Rojhilat bi bajaran ve }} '''Komara Demokratîk a Tîmora-Leste''', an jî '''Tîmora Rojhilat''', welatekî li başûr rojhilatî [[Asya]] ji giravan pêk hatî ye. Navê dewletê bi fermî ''Timor Loro Sa'e'' tê nav kirin, ew tê mane "welatê Tîmora roj lê dibe ava". Bi portûgalî Tîmor-Leste jî tê maneya "rojhilat-rojhilat". Bi [[Zimanê îndonezî|îndonezî]] ''timur'' rojhilat e, bi portûgalî ''leste'' jî wek wê dîsa rojhilat e. == Erdnîgarî == Girava [[Timor]] di [[Komgirava Malezyayê]] de û li ser [[Giravên Sûnda Biçûk]] de ye. Li bakur rojavayê giravê Timor [[Derya Sawu]], li bakur [[Derya Banda]], li Başûr jî nevbara [[Awistralya]] û Tîmor de [[Derya Tîmor]] he ye. Tîmora Rojhilat li ser nîva rojhilatê giravê de ye. Tîmora Rojhilat di [[sedsala 16'an]] de [[kolonî]]ya [[Portûgalê]] bû û epê dem [[Tîmora Portûgalê]] dihat zanîn. Di [[1975]]'an de [[Îndonezya]] dagir kir. Di [[1999]]'an de [[UN]] pişt girt şunda [[Îndonezya]] jê gerî û di [[20'ê gulanê]], [[2002]]'an de serxwebûna xwe dest xwe xist. == Dîrok == Ew tê bawer kirin ku Tîmor bi [[Komgirava Malezyayê]] va 40.000 selan ber îroj jiyanî bû. [[Dema Kolonî]]yan de [[portûgal]]iyan di [[sedsala 16'an]] de Tîmor kire koloniya xwe. Dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê duyem]] de [[Holenda]] û [[Awistralya]]n ew dera dagirkirin jî li Şerê şunda portûgaliyan şinda saxa Tîmorê dest xwe xist. Di [[1974]]'an de portûgaliyan dest bi vekêşandina giravê kir, di [[28'ê sermaweza]] [[1975]]'an de jî temam kir. Bi piştgirtiya Amerîkayê, ji bo Tîmor nê kava bandêriya komunîst [[Çîn]]ê, [[Îndonezya]] di [[7'ê berfanbera]] [[1975]]'an de êrîşa Tîmorê kir. Di pûşperê [[1976]]'an de wekî navçeya [[Îndonezya]] bi navê ''Timor Timur'' hat dane zanîn. Gerîllayên Tîmora Rojhilat [[Falintil]] ji bo serxwebûne di [[1975]]'an de heta [[1999]]'an bi [[Îndonezya]] re ceng kir. Dema Îndonezya di Tîmora rojhilat de bû ser 100.000 kesan re mirov hat kuştîn an jî di nexweşî û birçîtiyê de mir. Paş di [[1999]]'an de Portûgal, Îndonezya û [[DYA]] li hev hat şunda di [[30'ê gelawêja]] [[1999]]'an de bi piştgirtiya [[UN]]'ê li Tîmorê referandûm bû. Gel ji bo serxwebûnê deng da. Lê ji bo nevbara Îndonezya û gerîllayê Tîmor de ceng dewam dikir dijwarên ji bo aşitiyê ji aliya UN'ê ve hat şandina Tîmora Rojhilat. [[20'ê gulana]] [[2002]]'an de dewlet serxebû û di [[27' rezberê]] de jî bû endama [[UN]]'ê. == Gel == Nifûsa Tîmora Rojhilat dora milyonek kes e. Gelê xwe bi gelemperî [[malayo-polynesiyan]] ne, lê li Tîmora Rojhilat 15 etnîkên ciyawazî hene. [[Malayo-Polynesiyan]]an koma herî mezin bi 100.000 kesî [[Tetun]] (Tetum) in. Li wan şunda bi 80.000 î [[Mambae]], bi 63.000 î [[Tukudede]], bi 50.000 î [[Galolî]], [[Kemak]], bi 20.000 [[Baîkeno]] tên. Li wan bêtir [[Melanazî]] (melanasish) jî bi 50.000 [[Bunak]], bi 30.000 [[Fataluku]], bi 70.000-100.000 [[Makasae]] hene. Li Tîmora Rojhilat bi gelemperî zimanê [[tetum]] tê axaftin. Portûgalî jî zimanê fermiya jî encax bi %10'an gel tê axaftin. Li [[Tetum]] bêtir ew 15 zimanan din jî, zimanên netewî tê nas kirin; [[wetar]], [[atoin meto]], [[bekais]], [[bunak]], [[fataluku]], [[galoli]], [[habun]], [[idalaka]], [[kawaimina]], [[kemak]], [[makuva]], [[makalero]], [[makasae]], [[mambai]] û [[tokodede]]. == Ol == Gelê Tîmora Rojhilat bi %95'an gel [[xiristiyan]] in. Li wan jî %92'an xwe [[katolîk]], %3'an xwe jî [[protestan]] in. Li xiristiyaniyê bêtir [[misilman]] (%5), [[Hinduîzm|hindû]] û [[Budîzm|bûdî]] jî hêne. == Dirav == Dirava Tîmora Rojhilat ocaxa [[2000]]'î de [[Dolar|dolara amerîkî]] ye. Bi dolara amerîkî ve di [[2003]]'an de dirava xwe [[centavo-münzen]] jî tê bikaranîn. Lê ew tenê bi parê hesin tê bikaranîn, banknota centavo-münzen tune. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|East Timor}} * [http://www.timor-leste.gov.tl/ sîteyê fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }} * [http://www.travel-images.com/timor.html Galeriya Wênan] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1975an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 2002an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên ku herî kêm pêş ketine]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2002an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Tîmora Rojhilat| ]] 5n2082ca383kg3d9yvqw8sh30xktm9o 0 23708 2083537 1783963 2026-08-03T13:27:38Z MikaelF 935 2083537 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye. == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] ss2ehbroii518k0q90mvsya2915umvb 2083538 2083537 2026-08-03T13:28:18Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Luqman Ahmedî]] weke [[Luqman Ahmad]] guhart 2083537 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye. == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] ss2ehbroii518k0q90mvsya2915umvb 2083542 2083538 2026-08-03T13:32:49Z MikaelF 935 2083542 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Hevpeyvîn: Divê em bedewiyê nîşan bidin." Xwebûn, 6:2020, r. 4."</ref> == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] 7ytthb8vbh8wi013ai2rlq1akp0y993 2083543 2083542 2026-08-03T13:34:56Z MikaelF 935 2083543 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Hevpeyvîn: Mixabin xeleka şêwekariya kurdî ya taybet nehatiye duristkirin. Divê em bedewiyê nîşan bidin." Xwebûn, 6:2020, r. 4."</ref> == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] dbx3wv55yntufnycx2bh1s439sqo27l 2083544 2083543 2026-08-03T13:37:11Z MikaelF 935 2083544 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2020). "Hevpeyvîn: Mixabin xeleka şêwekariya kurdî ya taybet nehatiye duristkirin. Divê em bedewiyê nîşan bidin." Xwebûn, 6:2020, r. 4."</ref> == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî ew dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] 3lxqz4hdy19hm6wbuja9bv6bo5wfbmn 2083546 2083544 2026-08-03T13:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2083546 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê di nava sînorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2020). "Hevpeyvîn: Mixabin xeleka şêwekariya kurdî ya taybet nehatiye duristkirin. Divê em bedewiyê nîşan bidin." Xwebûn, 6:2020, r. 4."</ref> == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî ew dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] 7xy3ngvtw7gcspq9n7wa5wm686coiuc 2083547 2083546 2026-08-03T14:29:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083547 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Luqman Ahmad''' wênesazekî kurd e ku di sala 1972yan de li bajarê [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsiyê]] yê di nava sinorên Sûriyeyê de, ji dayîk bûye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2020). "Hevpeyvîn: Mixabin xeleka şêwekariya kurdî ya taybet nehatiye duristkirin. Divê em bedewiyê nîşan bidin." Xwebûn, 6:2020, r. 4."</ref> == Kurtejiyan == Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê [[dîzayn]] û [[grafîk]]ên pirtûk û kovaran û her wiha [[karîkatûr]]an jî dike. Di heşt saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, [[peyker]]ek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmad dibe yekem û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyeta berê. Lê li gel ku Ahmad xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmad ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide. Ahmad, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî ew dest bi karê suretvaniyê dike. Îro (2026) Luqman Ahmad li [[Barselona]] paytexta [[Ketelonya]]yê dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd|Ahmad, Luqman]] ph4o5z9nb3rz2ryq6zh7aa0v3h6dwkp 0 47888 2083528 2083519 2026-08-03T12:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir.) 2083528 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina pîvana Richter bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texmin kirin. Hem berî û hem jî piştê bandora erdhejê deformasyonên giran di qalikê Erdê de çêbûn. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] iuge72851gk2mng5wqhxagtn3br5wug 2083531 2083528 2026-08-03T12:43:00Z MikaelF 935 2083531 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi dema standard a Pasîfîkê saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demek kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankarê dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li Mussel Rocks a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser şikesteka San Andreasê derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji Oregonê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka San Andreasê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera plaqeya Pasîfîkê û plaqeya Amerîkaya Bakur de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka strike-slip bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji Deryaya Salton li başûr heta pozikê Mendocino ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina pîvana Richter bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texmin kirin. Hem berî û hem jî piştê bandora erdhejê deformasyonên giran di qalikê Erdê de çêbûn. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] p91yd33c1p6cpa0j4z11sfsn91p5anp 2083536 2083531 2026-08-03T12:57:30Z MikaelF 935 2083536 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berî û hem jî piştê bandora erdhejê [[deformasyon]]ên giran di [[qalikê Erdê]] de çêbûn. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] tk1s2z6mz0799th79scxakv1arc2mtv 2083556 2083536 2026-08-03T15:42:28Z Penaber49 39672 2083556 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] nvq2vts93grjk8vwwycj0ee7ilpxik9 2083557 2083556 2026-08-03T15:43:51Z Penaber49 39672 2083557 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] by8d0zl97b2317ia2dkd8jev7z3zqel 2083558 2083557 2026-08-03T15:55:30Z Penaber49 39672 2083558 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 83u3g6j7dthvlq3hzsmq83vn7lhf5ck 2083581 2083558 2026-08-03T17:23:07Z Penaber49 39672 2083581 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 8jnkv93tx9988kqqesu0vovdqkgmfxt 2083583 2083581 2026-08-03T17:32:15Z Penaber49 39672 2083583 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7uoqf6bjowp6ecva0qlmsjq2to8p378 2083584 2083583 2026-08-03T17:33:39Z Penaber49 39672 2083584 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] rcw4bcjm2gtwtzcfhxpjly9w13zfdsh 2083585 2083584 2026-08-03T17:35:02Z Penaber49 39672 2083585 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7ytye8ncyz4p5lay1u6dgatht8advk7 2083586 2083585 2026-08-03T17:38:40Z Penaber49 39672 2083586 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 9iht7xzrcg5d320snuycl7lyzm97edn 2083587 2083586 2026-08-03T17:39:30Z Penaber49 39672 2083587 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] sx0sin7t28v2ewnhfze64m4g695r7mv 2083588 2083587 2026-08-03T17:44:25Z Penaber49 39672 /* Zexma erdhejê */ 2083588 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] owxmyfpbkhigfzle3cyejbizi7uugm9 2083589 2083588 2026-08-03T17:45:11Z Penaber49 39672 2083589 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] mvfo16deu5qjhfupunca7by26ea15bh 2083590 2083589 2026-08-03T17:46:01Z Penaber49 39672 2083590 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] gjz0f89hf3iokj012u81spq0t641k6a 2083591 2083590 2026-08-03T17:46:57Z Penaber49 39672 2083591 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] bdd0v8z4mxaa9zpoh39bf4t0ly01yve 2083592 2083591 2026-08-03T17:49:48Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083592 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] d6sg893m0bw8xnbfg3ojzp2qozlhfkx 2083593 2083592 2026-08-03T17:51:03Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083593 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] [[Wêne:Summit Tunnel (Tunnel 2) with damage from the 1906 San Francisco earthquake near north portal.png|thumb| Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7pkdmcpned67j7zgrwlpwve4bcm4ovl 2083594 2083593 2026-08-03T17:51:19Z Penaber49 39672 2083594 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] d6sg893m0bw8xnbfg3ojzp2qozlhfkx 2083595 2083594 2026-08-03T17:52:07Z Penaber49 39672 2083595 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] kpwhu4rhchocu5xxrfns7isxcir8hg7 2083596 2083595 2026-08-03T17:53:29Z Penaber49 39672 /* Erdhejên berdewam */ 2083596 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] jhma2967h07a74a87jew5acgp9tln3u 2083597 2083596 2026-08-03T17:56:03Z Penaber49 39672 2083597 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku ji bo şokek bi wê mezinahî dihat hêvîkirin kêmtir lerzên paş-erdhej hebûn. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 076znkkvo8li72jg2qqbpm3na79ubp4 2083600 2083597 2026-08-03T18:00:58Z Penaber49 39672 /* Erdhejên berdewam */ 2083600 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] q4vveonu716ufnwno5ci5jyv49g1pmk 2083614 2083600 2026-08-03T21:59:37Z Penaber49 39672 /* Erdhejên berdewam */ 2083614 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û meyla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] lp0ylm769u932gbd2z7x11ejl8nsz79 2083615 2083614 2026-08-03T22:01:03Z Penaber49 39672 /* Erdhejên berdewam */ 2083615 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û meyla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê MI 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 Mw çêbûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 0vnpskaqmxa39mfv9v7vvpnruui79x6 2083616 2083615 2026-08-03T22:03:55Z Penaber49 39672 /* Erdhejên berdewam */ 2083616 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û meyla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê MI 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 Mw çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 MI qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzî pozikê Mendocinoyê çêbûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 85tcjxmuodp5isdjausuk6bxlzw3fc3 2083617 2083616 2026-08-03T22:06:14Z Penaber49 39672 2083617 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û meyla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê MI 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 Mw çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 MI qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzî pozikê Mendocinoyê çêbûye. Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 MI gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 MI û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 934kw1gznk33xz2wwqcgqg7mw7l6whz 2083618 2083617 2026-08-03T22:08:39Z Penaber49 39672 2083618 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin. Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye. Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin. Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin. Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzî pozikê Mendocinoyê çêbûye. Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] ow0vx9i6u87nfcma5edzwrhtpsq8ebc 2083619 2083618 2026-08-03T22:14:35Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083619 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name=":0" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê. Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin. Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye. === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike. === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzî pozikê Mendocinoyê çêbûye. Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 693gxblwhvy43vg4vysf3ii36cduv7h 2083620 2083619 2026-08-03T22:17:15Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083620 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name=":0" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 918fydzlmlvjf5n6yqxwfk72o4hmhbf 2083621 2083620 2026-08-03T23:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2083621 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 0a8d4vfs5jsap8r8sh1sv7nlrnhk3y8 2083637 2083621 2026-08-04T06:01:35Z Penaber49 39672 2083637 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 86qt162ztbdi2fh3jqqbjifbhk1rgd9 2083638 2083637 2026-08-04T06:04:01Z Penaber49 39672 2083638 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 18ns11vjuu1kvt1i1h5zw1amzicwtvw 2083639 2083638 2026-08-04T06:08:09Z Penaber49 39672 2083639 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] ectmi8t1cpgx6jxzebhdwxdtedk86c2 2083640 2083639 2026-08-04T06:09:10Z Penaber49 39672 2083640 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] hrpa3xxmcvztx33fw1qu7rlczyr7h93 0 67910 2083552 2083437 2026-08-03T14:46:17Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Lucian adaptasyona îngilîzî ye . Navê bi kurdî Lukianosê Semîsadî ye. 2083552 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] 86xmnnwflks3z0eryvg6d9qx51wjgcn 2083553 2083552 2026-08-03T14:50:53Z Avestaboy 34898 /* Dîrokên alternatîv */ Rastnivîs 2083553 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] lvwp06qzufd6147egoqc023ms3dru84 2083554 2083553 2026-08-03T14:54:45Z Avestaboy 34898 /* Honandina teorîk */ Rastnivîs 2083554 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîv, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] qbs1d8zkd9qx97g4rd73prspnth1xge 2083555 2083554 2026-08-03T14:57:47Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2083555 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîvên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîv, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] o9kml01j16syi1h3ajhwxzz30wbumd2 2083598 2083555 2026-08-03T17:56:14Z MikaelF 935 /* Dîrok */ 2083598 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîvên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, ''The Tale of the Bamboon Cutter'' (sedsala 10an), ''Theologus Autodidactus'' a [[Ibn al-Nafis]] (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîv, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Illustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] lu4cd9kcbn3kwrla3bh840hudftqxke 2083642 2083598 2026-08-04T07:28:41Z Avestaboy 34898 /* Wêjeya erjengê */ Rastnivîs 2083642 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîvên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, ''The Tale of the Bamboon Cutter'' (sedsala 10an), ''Theologus Autodidactus'' a [[Ibn al-Nafis]] (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîv, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Îlustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spiderman]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] 1y4hae6lwyi3hf2xgl7zwqlrwy81all 2083643 2083642 2026-08-04T07:29:41Z Avestaboy 34898 /* Wêjeya sûperleheng */ 2083643 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|Istilaya fezayiyan wek ji hêla [[H. G. Wells]] ve li sala [[1897]]an de di kitêba xwe ya ''[[The War of the Worlds]]'' hatiye honandin.]] [[Wêne:Mars Ice Home concept.jpg|thumb|[[Kolonî]]zasyona [[gerstêrk]]ên din (bi taybetî [[Behram (gerstêrk)|Behram]]) mijareke populer di çîrokên honaka zanistî de ye.]] '''Honaka zanistî''' (an jî ''xeyala zanistî'', ''aşopa zanistî'', ''endîşeya zanistî'') ji peyva ''Science-Fictionê'' ya zimanê [[îngilîzî]] hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, [[xêzeroman]], [[fîlm]], [[rêzefîlm]], [[lîstikên komputerê]], [[şano]] û hwd. Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên [[fantastîk]] ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan”<ref>http://www.writing-world.com/sf/sf.shtml</ref> tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîvên zanistiyê<ref>Del Rey, Lester (1979). The World of Science Fiction: 1926–1976. Ballantine Books. s. 5. ISBN 0-345-25452-X.</ref> tê afirandin. == Honandinên xeyala zanistiyê ya sereke == * Honandinên paşerojê yan jî pêşerojên ku nakokî li navbera wê û dîrok û arkeolojiyên rastî hene. * Honandinên qala [[feza]]ya der, cîhanên din an jî fezayiyan dikin<ref>Sterling, Bruce. "Science fiction" in Encyclopædia Britannica 2008 http://academic.eb.com/oscar/print?articleId=66289&fullArticle=true&tocId=235716</ref>. * Çîrokên ku rêzikên zanîstî û teknolojiyên derî qanûnên xwezayê ya rastîn dihewînin<ref>Card, Scott (1990). How to Write Science Fiction and Fantasy. Writer's Digest Books. s. 17. ISBN 0-89879-416-1.</ref>. * Çîrokên ku mijarên wan rêwîtiya demî, rêwîtiya bi [[leza roniyê]], teknolojiyên mîna [[nanoteknolojî]] û [[robot]], pergalên civakî û polîtîk a mîna [[utopya]] û [[dîstopya]], kifşkirina rêzikên [[zanistî]] yên nû an jî cihên nû hwd., dihewînin<ref>Hartwell, David G. (1996). Age of Wonders: Exploring the World of Science Fiction. Tor Books. s. 109–131. ISBN 0-312-86235-0.</ref>. == Dîrok == Her çiqas berhemên wekî ''True History'' ya [[Lukianosê Semîsadî]] ê di sedsala 2an de jiyaye<ref>Grewell, Greg: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200716144342/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/8/fredericks8art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2020-07-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200730201604/https://www.depauw.edu/sfs/backissues/10/swanson10art.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, çend çîrokên li nav [[Hezar û yek şev]]<ref>Irwin, Robert (2003), The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Paperbacks, ss. 209–13, ISBN 1860649831</ref><ref>Richardson, Matthew (2001), The Halstead Treasury of Ancient Science Fiction, Rushcutters Bay, New South Wales: Halstead Press, ISBN 1875684646</ref>, ''The Tale of the Bamboon Cutter'' (sedsala 10an), ''Theologus Autodidactus'' a [[Ibn al-Nafis]] (sedsala 13an)<ref>https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html</ref>, ''Voyage de la Terre à la Lune'' a [[Cyrano de Bergerac]] (sedsala 13an), ''Des états de la Lune et du Soleil'' (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî [[mîtolojî]] berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî. Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema [[Ronesans]]ê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: ''[[Micromégas]]'' a [[Voltaire]], ''[[Gerrên Gulliver]]'' a [[Jonathan Swift]]<ref name="britannica.com">https://www.britannica.com/art/science-fiction</ref> û ''[[Somnium]]'' a [[Kepler]]. Somnium ji aliyê [[Carl Sagan]] ve [[Isaac Asimov]] ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje. Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê ''[[Frankenstein]]'' û ''[[The Last Man]]'' ên [[Mary Shelley]] alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye.<ref>John Clute and Peter Nicholls (1993). "Mary W. Shelley". Encyclopedia of Science Fiction. Orbit/Time Warner Book Group UK.</ref> Dawiyê [[Edgar Allan Poe]] çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060627190020/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/horror/TheWorksofEdgarAllenPoeVolume1/chap3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên [[elektrîk]] û [[telgraf]]ê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li [[Brîtanya]]yê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya ''Flatland: A Romance of Many Dimensions'' (1884) a [[Edwin Abbott]] mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî [[Olaf Stapledon]] ve hat domandin. [[Wêne:H G Wells pre 1922.jpg|thumb|upright|alt=Black-and-white photo of a man with bushy black mustache and black hair with parting.|[[H. G. Wells]]]] Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan [[Amerîka]]yî bûn û ew di bin têsîra [[Hugo Gernsback]]ê bûn. Piştî [[John W. Campbell]] bû edîtora [[Astounding Science Fiction]]ê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê [[Futurians]] dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[Donald A. Wollheim]], [[Frederik Pohl]], [[James Blish]] û [[Judith Merril]] jî hebûn<ref>http://jophan.org/mimosa/m21/resnick.htm</ref>. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: [[Robert A. Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]], [[A. E. van Vogt]] û [[Stanislaw Lem]]. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin. Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna [[Galaxy]]yê ya bin rêvebiriya [[Pohl]]ê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav [[nifşa Beatê]] de nivîskarên wekî [[William S. Burroughs]] ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], [[Harlan Ellison]], meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê [[New Wave]] dihat nasîn <ref name="britannica.com"/>. Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.magicdragon.com/UltimateSF/timeline1970.html</ref>. [[Ursula K. Le Guin]] û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.</ref>. Di salên 1980î de nivîskarên ''[[cyberpunk]]'' (sîberpunk) ên wekî [[William Gibson]] dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî<ref>Philip Hayward (1993). Future Visions: New Technologies of the Screen. British Film Institute. s. 180–204.www.stanford.edu/class/history34q/readings/Cyberspace/HaywardSituatingCyberspace.html</ref>. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da [[çîrok]] û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê<ref>https://web.archive.org/web/20150810083055/http://allenvarney.com/av_space2.html</ref>]. Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên [[C. J. Cherryh]], têsîrî li komek nivîskar kir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/vera.nazarian/links.htp |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080829222727/http://www.sff.net/people/Vera.Nazarian/links.htp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala [[biyoteknolojî]] û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî [[Şerê Sar]] û hwd. [[Neal Stephenson]], di berhema xwe yê bi navê ''The Diamond Age'' de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Star Trek]]: ''The Next Generation'' rêzefîlmên honaka zanistî populer kir<ref>https://web.archive.org/web/20080509093805/http://www.patriotresource.com/tv/scifi/sttng.html</ref>. Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê [[Vernor Vinge]]ê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin. == Ramanên Nû == [[Wêne:Arthur C. Clarke sm.jpg|thumb|200px|[[Arthur C. Clarke]]]] Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. [[Vivian Sobchack]] a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye. Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên [[Arthur C. Clarke]] û [[Michael Crichton]] teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.<ref>Sheila Schwartz (1971). "Science Fiction: Bridge between the Two Cultures". The English Journal.</ref> Ev tişt di gotara bi navê ''Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology'' a [[José Lopez]] ê ku profesorê [[Zanîngeha Ottowayê]] ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine. == Binecûr == Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û [[rexnegir]]an ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.<ref>"An Interview with Hal Duncan". Del Rey Online. 2006.</ref> === Honaka zanistî ya hişk === Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: ''Hard SF'') ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna [[fizîk]], [[kîmya]], [[stêrfizîk]] û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |roja-gihiştinê=2015-01-11 |roja-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111223702/http://www.kirjasto.sci.fi/aclarke.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna [[Gregory Benford]], [[Geoffrey A. Landis]] di heman demê de zanist in jî.<ref>Fraknoi, Andrew (2003-02-11). "Teaching Astronomy with Science Fiction: A Resource Guide". Astronomy Education Review (National Optical Astronomy Observatory).</ref> Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter. === Honaka zanistî ya civakî === Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser [[zanistên civakî]] ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin [[Ursula K. Le Guin]] û [[Philip K. Dick]] in.<ref>Hartwell, David G. (1996-08). Age of Wonders. Tor Books.</ref> Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku giringî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. [[Ray Bradbury]] yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye.<ref>Maas, Wendy (2004-07). Ray Bradbury: Master of Science Fiction and Fantasy. Enslow Publishers.</ref> Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. [[Utopya]] û [[dîstopya]] jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên ''[[The Handmaid’s Tale]]'', [[1984]] û ''[[Brave New World]]'' mînakên honaka zanistî ya civakî ne. [[Gerrên Gulliver]] û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin. [[Wêne:UrsulaLeGuin.01.jpg|thumb|upright|çep|[[Ursula K. Le Guin]]]] === Cyberpunk === Cûreya [[cyberpunk]]ê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: ''cybernetics'') û “[[punk]]”ê ye <ref>Stableford, Brian (2006). Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia. Taylor & Francis Group LLC. s. 113.</ref> û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |roja-gihiştinê=2015-05-11 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511095138/http://www.infinityplus.co.uk/stories/cpunk.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi [[înternet]] (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, [[post-modernîzm]] û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî [[antî-leheng]] in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: [[William Gibson]], [[Bruce Sterling]], [[Alfred Bester]] û [[Pat Cadigan]]. Li gorî [[James O’Ehley]] fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.<ref>https://web.archive.org/web/20131126043731/http://www.scifimoviepage.com/julypick.html</ref> === Rêwîtiya demî === Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana [[H. G. Wells]]ê ya bi navê [[The Time Machine (pirtûk)|The Time Machine]] ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in.<ref>http://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/</ref> Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de ([[Doctor Who]], hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de (''The Flipside of Dominick Hide'', hwd.) hatiye şuxilandin. === Dîrokên alternatîv === Çîrokên li ser dîrokên alternatîv, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Bring the Jubilee]] ya [[Ward Moore]] ê ku li vê romanê [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] Başûriyan bi ser dikevin. [[The Man in the High Castle]] a [[Philip K. Dick]] ê ku li vê romanê jî [[Almanya]] û [[Japon]] di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi ser dikevin. [[Harry Turtledove]] ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîv” tê navandin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |roja-gihiştinê=2009-06-14 |roja-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614204437/http://www.scifi.com/sfw/issue351/books.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelata Dîrokên Alternatîv a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre. === Honaka zanistî ya serbazî === Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên giring serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: [[David Drake]], [[David Weber]] û [[S. M. Stirling]]. Weşanxaneya [[Baen Books]]ê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.baen.com/intweis.htm |roja-gihiştinê=2010-12-29 |roja-arşîvê=2010-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101229144229/http://www.baen.com/intweis.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Candarên derasayî === Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna [[Odd John]] a [[Olaf Stapledon]]ê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna [[Slan]] a [[A. E. Van Vogt]]ê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî giringî didin biyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye. === Dawiya cîhanê === Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-[[Cormac McCarthy]]) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak [[Riddley Walker]]–[[Russell Hoban]]) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: [[Earth Abides]] a [[George R. Stewart]]ê û [[Alas]], [[Babylon]] a [[Pat Frank]]ê. === Operaya fezayê === [[Opera]]ya fezayê çîrokên [[romantîk]] in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên [[melodrama]]tîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku giringî didin mezinahiya [[leheng]], şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê [[Homêros]] in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” [[Star Wars]] û [[Revelation Space]] mînakên herî populer ên vê binecûr in. === Westerna fezayê === Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna [[DYA]]yê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna [[Rojavaya Kovî]] ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê [[Firefly]] a [[Joss Whedon]]ê ye. === Binecûrên din === • [[Honaka zanistî ya feminîst]]: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî , guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin<ref>Elyce Rae Helford, in Westfahl, Gary. The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Greenwood Press, 2005: 289-290</ref>. • [[New Wave]]: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane. • [[Şêtiya Bûxarê]] (''Steampunk''): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di [[serdema Vîktoryayê]] de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên [[Jules Verne]] û [[H. G. Wells]] ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin. == Cûreyên pêwendî == === Honandina teorîk === Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîv, hwd. Edîtorin [[rastîbîniya efsûnî]] (''magic realism'') jî têdixin li bin vê cûrê.<ref>web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110165032/http://www.aeonmagazine.com/writersguidelines.html |date=2012-01-10 }}</ref> === Wêjeya fantastîk === Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna [[Anne McCaffrey]] û [[Marion Zimmer Bradley]]ê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2006-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060912120105/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/elkins22.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Amerîkayê komeleyek bi navê “[[Komeleya Nivîskarên Honaka Zanistî û Fantazî ya Amerîkayê]]” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe.<ref>https://web.archive.org/web/20131126050500/http://www.laconiv.org/2006/prog/contest.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |roja-gihiştinê=2016-01-24 |roja-arşîvê=2008-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080706103651/http://www.sff.net/people/carolberg/links.html#conventions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna [[J.K. Rowling]]ê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine.<ref>web.archive.org/web/20141008081059/http://worldcon.org:80/hc.html</ref> Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin.<ref>Rod Serling (1962). The Twilight Zone, "The Fugitive".</ref> Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.<ref>Robert B. Marks (1997-00). "On Incorporating Mythology into Fantasy, or How to Write Mythical Fantasy in 752 Easy Steps". Story and Myth.</ref> === Wêjeya erjengê === [[Wêne:Frankenstein, pg 7.jpg|thumb|upright=1.2|Îlustrasyonek ji romana [[Frankenstein]] a [[Mary Shelley]]yê ]] Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana [[Mary Shelley]] a bi navê [[Frankenstein]] her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên [[Edgar Allan Poe]] jî hatiye sûd wergirtin.<ref>David Carroll and Kyla Ward (1993-05). The Horror Timeline,Part I: Pre-20th Century</ref> Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |roja-gihiştinê=2007-08-14 |roja-arşîvê=2007-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070814212333/http://news.ncsu.edu/features/103106_HorrorFilms.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Wêjeya veşartî (''mystery'') === Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên [[Tom Clancy]] û [[Michael Crichton]]ê û fîlmên [[James Bond]] pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin.<ref>https://web.archive.org/web/20151016032758/http://www.falsepositives.com/index.php/2005/11/22/utopian-ideas-hidden-inside-dystopian-sf/</ref> Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî [[Kurt Vonnegut]], [[Philip K. Dick]], [[Stanisław Lem]] li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne.<ref>Glenn, Joshua (2000-12-22). "Philip K. Dick (1928–1982)". Hermenaut (#13)</ref> Li gorî [[Robert J. Sawyer]] “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.”<ref>McBride, Jim (1997-11). "Spotlight On... Robert J. Sawyer". Fingerprints (Crime Writes of Canada) (November 1997).</ref> [[Isaac Asimov]] û [[Walter Mosley]] di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî (''mystery'') bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine. === Wêjeya sûperleheng === Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin. Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî. Li nav nivîskarên vê cûreyê de [[Stan Lee]] û [[Dean Wesley Smith]] ([[Spider-Man]], [[The Fantastic Four]], [[X-man]], [[Hulk]] hwd); [[Marv Wolfman]] ([[Blade]], [[The New Teen Titans]]), [[Roger Stern]] û [[Elliot S. Maggin]] ([[Superman]]) hene. Weşanxaneyên [[Marvel Comics]] û [[DC Comics]] piştgirî û giringî didin wêjeya sûperlehengê. == Xelat == Xelatên herî mezin û giring ên cîhana honaka zanistî ev in: [[Xelata Hugo]] ku ji aliyê [[World Science Fiction Convention]] (Worldcon) ve tê belavkirin û [[Xelata Nebula]] ye ku ji aliyê [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) ve tê belavkirin. Di sînemaya honaka zanistî de [[Xelata Saturn]] xelateke gelek mezin e. == Li wêjeyê honaka zanistî == Nivîskarên ku li warê honaka zanistî navdar û serkeftî ne, hin ji wan ev in: * [[Jules Verne]] * [[Karel Čapek]] * [[Arthur C. Clarke]] * [[Isaac Asimov]] * [[Frank Herbert]] * [[H. G. Wells]] * [[Yevgeni Îvanovîç Zamyatîn]] (Zemyetkin) * [[Stanislaw Lem]] * [[Philip K. Dick]] * [[Ursula K. Le Guin]] * [[J. G. Ballard]] * [[Samuel Delany]] * [[Jack Vance]] * [[David Brin]] * [[Thomas Disch]] * [[Robert Sheckley]] * [[Harry Harrison]] * [[John Brunner]] * [[Alexei Panshin]] * [[Poul Anderson]] * [[Robert A. Heinlein]] * [[Kurt Vonnegut Jr.]] * [[Adam Fawer]] * [[Frederik Pohl]] * [[Roger Zelazny]] * [[Bernard Werber]] * [[Brian W. Aldiss]] * [[C.M.Kornbluth]] * [[Eric Frank Russell]] * [[Larry Niven]] * [[Douglas Adams]] * [[Joanna Russ]] * [[Robert Silverberg]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honaka zanistî| ]] 4h4wib1oqkw7ndtmaujjpagmlrzn4bo 1 67923 2083530 2083506 2026-08-03T12:41:07Z MikaelF 935 /* Berhema True History */ Bersiv 2083530 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) 4x01a3vaqpr6r9kx0ca2tt2sb8ugb1v 2083647 2083530 2026-08-04T08:43:13Z Avestaboy 34898 /* Berhema True History */ Bersiv 2083647 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] berhema "Ἀληθῆ διηγήματα", ''Alēthē diēgēmata''; çawa bi [[Alfabeya kurdî ya latînî]] tê nivîsandin [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 4 tebax 2026 (UTC) i6p06kpbsecm0xbw8zhjdb053jkizkz 2083648 2083647 2026-08-04T08:50:08Z Avestaboy 34898 2083648 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Zêde}} }} == Li ser navê vê gotarê == Ez qet li rastî têgiha Science-Fiction a bi Kurmancî ya bi tîpên latînî tê nivîsandin nehatim. Tenê du çavkanî heye ku ew jî "ferheng" in, ne gotarên qala mijar: 1. ''Büyük Türkçe Kürtçe Sözlük'' - ''Zana Farqînî'' : Wekî '''xeyalê zanistî''' hatiye wergerandin û li nav kevanekan de pênasa wê hatiye dayîn. Li gorî wê: Berhemên ku bi riya daneyên zanistî û xeyalî tên afirandin, mîna çîrok, roman û fîlm. 2. [http://tirsik.net/index.php?mijarid=596&hemu=on | tirşik.net]ê. Li vir jî tenê pêşniyaz henin û li gorî min pêşniyaza nehatiye dîtin a "honaka zanistî" ji "xeyalê zanistî" xweş e. lê ev ne karê min e. Pirsgirêk ev bû: peyva xeyal/xiyal ne nêr e, mê ye. Yek ji rêzika berbelaviya kurmancî ev e: Peyvên ji zimanên din hatine histendin, her tim bi pêvekên mê tên bikaranîn. Ji bo zayenda wê hun dikarin di wîkîferhengê jî peyvê binerin. Ango rastnivîsa vê peyvê divê wanî bûya: '''xeyala zanistî'''. Lê belê bikaranîna vê qedînekê bo têgihek ne pratîk e. Lê nav ecibandin ne karê wîkîpedîstan e. Ji ber vê jî min hinekî din vekoland: Ez li wîkîpediyaya soranî neriyam, li wir bi sernivîsa '''xeyalî zanistî''' hatiye nivîsandin. Piştî bi tîpên erebî vê têgihê geriyam û gelek encam derketin pêşî. Bi prensîbê ez dikarim bi dilrehetî bibêjim ku ne xeyala/ê zanistî ne xeyalî zanistî bo Science-Fictionê wergerên baş in. '''Honaka'''(''Fiction'') '''zanistî'''(''Science'') ji yên din pir baştir e. Him li kovar û gotarên qala rexneyên berhmên wêjeyê têgiha honak (fiction) tê bikaranîn. xiyal cem peyva honakê, têgihek gelek rûbarî ye. <big>Lê ji ber ku li înternetê encamên xeyalî zanistî hene (tîpe'erebî û soranîbûna encaman ne girîng e) min gotara bilim kurgu ya tirkî li gorî vê têgihê wergerand kurdî.</big> Lê hevalek rabûye sernivîs guherandiye xeyalên zanistî! Ev sernivîsa nû wateyek din dide mere: nivîskar bi hêviya dîtina zanist/teknolojiyên nû plan û nivîsan diberhînin û em jî ji wan nivîsan re dibêjin "xeyalên zanistî"! Na bira! Nivîskar ji bo çîrokên xwe vebêjin, bisêwirînin, hindik an jî pir, hêmanên zanistî bikartînin, hew! Heger sernivîs ji ber pirbûna binecûrên "xeyalî zanistî" hatibe "xeyalên zanistî" kirin, ew bi serê xwe çewtiyek mezin e.[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 14:48, 25 rêbendan 2016 (UTC) :Birêz Jiju, ji bo ronîkirina vê mijarê gelek spas; li min bibore, ji xwe, ez xelet bûm! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:51, 25 rêbendan 2016 (UTC) ::Dîsa silav, min hindek pirs dikir û du mamosteyên min ên herêma Behdînan (herdu nivîskar in) bo "Science-Fiction" van peyvan bi kar tînin: xeyala zanistî (yan zanistê), aşopa zanistî yan endîşeya zanistî. Bi we çawa tên? --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:24, 25 rêbendan 2016 (UTC) :::Silav û rêz hevalo, navê gotarê bi tev de pêşniyarên din ên bo têgiha Science-Fiction hatiya dan, qisma "Fiction"ê bi bêjeya "xeyal(=aşop)"ê wergerandine, lê her çiqas nêzîkî hev bin jî ev her du têgih, bi ya min, divê bo cihê hev du neyê bikaranîn. Helbet bê xeyal mere nikarin çîrokek binivîsînin. Lê belê di wêjeya hemdem de, bi gelemperî jî di Science-Fictionê de honandina(Fiction) mijarên çîrokê, piçekî din ji hêmanên din li pêşî ye. Heger bi destê min ba "honaka zanistî" wê baştir biba lê sedema hilbijartina min a têgiha "xeyalî zanistî " hebûna encamên wê ya lêgerîna înternetê ye. [https://www.google.com.tr/search?q=%D8%AE%DB%95%DB%8C%D8%A7%DA%B5%DB%8C+%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%DB%8C&ie=utf-8&oe=utf-8&gws_rd=cr&ei=p3umVuj7D8v_ywOi_pHQDg] Ji xwe di vê warê de nivîsek bi kurmancî-tîpelatînî tune ye, barî خەیاڵی زانستی a soranî û xeyalî zanistî ya kurmancî bira bibin yek. Lê tu jî bibêje erê ji serî de em ji SF re bibêjin honaka zanistî, ji navlêka çewtî baştir e? (endîşeya zanistî binecûrekî xeyalî zanistî ye ji xwe. ev nabe navê vê cûreyê.)[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:55, 25 rêbendan 2016 (UTC) Silav hevalno ! Min gotarek derbarê Ursula K. Le Guin nivîsand yek dikare gotar serbest berde û wêneyek tomar ke ? Sipas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:02, 14 avrêl 2018 (UTC) == sîberpunk an jî sîberpank ? == Silav bikarhênerên hêja ! Bi helwesta min sîberpank ji siberpunk çêtir e. Çinkî cyberpunk peyveke Îngilîzî ye û bi Kurdî normalî her tişt meriv çawa dipeyve ew paşê wisa tê nivîsandin. Mesela em ketchup bi Kurdî wek ketçap an jî Cyborg wekî sîborg dinivîsin. Bi zimanê Azerî mesela kiberpank tê nivîsandin. Slav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 5 gelawêj 2019 (UTC) == Berhema True History == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Di beşa dîrokê de navê berhemê ya îngilîzî hatiye nivîsandin. Heke wergera kurdî tune be paşê sernavê orîjînal û ne sernavê îngilîzî rast e . Her wiha ez difikirim ku '''Luikanos''' û ne '''Lucian''' çêtir e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 3 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], erê, ez bi te re me, Lukianos/Lukianosê Semîsadî baş e. Lucian bi inglîzî ye. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:41, 3 tebax 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] berhema "Ἀληθῆ διηγήματα", ''Alēthē diēgēmata''; çawa bi [[Alfabeya kurdî ya latînî]] tê nivîsandin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 4 tebax 2026 (UTC) sqzfzx1q4v7ssg8tpn4120k6n1ddxbh 4 70679 2083645 2083502 2026-08-04T08:39:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2083645 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111824 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88662 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86161 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81312 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57939 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13477 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3702 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} 477qmkllw7h9ookki8oz1q1lblk5r3l 0 71341 2083527 1778531 2026-08-03T12:32:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083527 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Hewldana pêkanîna derbeya leşkerî li Tirkiyeyê | perçeyekî = | wêne = {{Şablon:Nexşeya cihan zêde | Tirkiye | width = 310 | lat1_deg = 39.875 | lon1_deg = 32.833 | label1 = Enqere | lat2_deg = 41.005 | lon2_deg = 28.977 | label2 = Stembol | lat3_deg = 36.51 | lon3_deg = 28.16 | label3 = Marmaris | lat4_deg = 38.21 | lon4_deg = 38.18 | label4 = Meletî }}<br> | binnivîs = Daxuyaniya ''[[Konseya Aştiyê ya Serbazî ya Tirkiyeyê]]'' | dîrok = [[15'ê tîrmehê|15'ê tîrmeha]] [[2016]] | herêm = [[Enqere]] û [[Stembol]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = | encam = | rewş = Bi ser ve neket (Fetisî) '''Bûyerên Girîng''' * [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê|Parlemana Tirkiyeyê]] hate bombebarankirin.<ref> [http://rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/160720163 rûdaw: ''FLAŞ - Avahiya Parlamentoya Tirkiyê tê bombebarankirin'']</ref><ref>[http://basnuce.com/ku/news/17126/meclis-hat-bombakirin basnûçe: ''Meclis hat bombakirin'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref><ref name="FOXimage">{{Tr}} {{Cite tweet |author=FOX HABER |user=FOXhaber |number=754110243068600320 |date=15 July 2016 |title=Ankara'da TBMM yine ateş altında.. TMMM'ne yine hava saldırısı oldu. Gelişmeler canlı yayınla FOX Haber'de. }}</ref><ref name="CelikParliament">{{Tr}} {{Cite tweet |author=[[Ömer Çelik]] |user=omerrcelik |number=754139536389771264 |date=15 July 2016 |title=Bugün YÜCE MECLİS'e saldıranlar hainlere ders verme günüdür.. }}</ref> * Li Enqereyê Balafiran 2 bombeyan avêtin ser [[Kompleksa Serokkomariyê|Qesra Serokkomarê]] <ref> [http://rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/150720167 rûdaw: ''Êrişî Koşka Serokatiya Tirkiyê kirin'']</ref><ref>[http://basnuce.com/ku/news/17145/balefiran-2-bombayan-avetin-nezi-qesra-serokk basnûçe: ''Balefiran 2 bombayan avêtin nêzî qesra Serokkomar'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * [[Rêveberiya awerte]] hate îlankirin | şervan1 = Fraksiyonên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] * Ji Artêşa Yekem ya Tirkiyeyê komek leşker * Ji [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] komek leşker * Alîgirên herêmî | şervan2 = Hikûmeta Tirkiyeyê ya 65em * [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] * [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)|Saziya Sîxuriyê ya Tirkiyeyê]] (MİT) * Alîgirên herêmî | şervan3 = | fermandar1 = {{•}} [[Akın Öztürk]]<br/> {{•}} [[Muharrem Köse]]<br/>{{•}} [[Mehmet Oğuz Akkuş]]<br/>{{•}} [[Erkan Ağın]]<br/>{{•}} [[Doğan Uysal]] | fermandar2 = [[Binali Yıldırım]]<br>[[Recep Tayyip Erdoğan]]<br>[[Hulusi Akar]]<br>[[Ümit Dündar]] | fermandar3 = | hêz1 = | hêz2 = | hêz3 = | winda1 = 1 [[Balafirê Sikorsky|Sikorsky]] hate xistin.<ref>{{Tr}} [http://www.ntv.com.tr/turkiye/f-16lar-darbe-girisimi-yapanlarin-elindeki-sikorskyi-dusurdu,4ElzZZMPi0qFIhoWSyxgbQ?_ref=infinite ntv: ''F-16'lar darbe girişimi yapanların elindeki Sikorsky'i düşürdü'']</ref><br>20 mirî</br> | winda2 = 41 efserê polîs hatin kuştin<br>2 leşker hatin mır<br>47 sivîl hatin kuştin | winda3 = Bi kêmî 42 kesên sivîl hatin kuştin û li Enqereyê de çend kes birîndar bûn | nîşe = }} '''Hewldana pêkanîna derbeya leşkerî li Tirkiyeyê''', hewildaneke derbeya leşkerî li dijî hikûmeta tirkî ya Recep Tayyip Erdoğan bû ku di navbera rojên 15 û 16ê tîrmeha 2016an de li çend bajarên mezin ên Tirkiyeyê çêbûn, bi taybetî li Enqere û Stembolê. Di nav [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] de komeke serbazên ku xwe wek [[Konseya Aştiyê ya Tirkiyeyê]] bi nav dikirin, hewl da [[derbeya eskerî]] pêk bînin.<ref>{{Jêder |sernav=''Basneuce'': ''Grubeke Artêşa Tirkiyê dest danî ser hikûmetê'' |url=http://basnuce.com/ku/news/17100/grubeke-artesa-tirkiye-dest-dani-ser-hikmete |roja-gihiştinê=2016-07-16 |roja-arşîvê=2016-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160718060617/http://basnuce.com/ku/news/17100/grubeke-artesa-tirkiye-dest-dani-ser-hikmete |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://www.dengeamerika.com/a/3420384.html ''dengeamerika'': ''Tê Ragihandin ki Artêşa Tirkîyê Dest Datîne Ser Desthilatê'']</ref><ref>{{En}} [http://www.bbc.com/news/world-europe-36809083 bbc: ''Turkish army group announces takeover on TV'']</ref><ref>{{En}} [https://www.theguardian.com/world/live/2016/jul/15/turkey-coup-attempt-military-gunfire-ankara theguardian: ''Turkey coup attempt: thousands take to streets to oppose military – live updates'']</ref> Pêşî ji e-peyama [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ji rojnamevanan re bi daxuyaniyekê hate ragihandin ku wan dest avêtine rêvebiriya [[Tirkiye]]yê û li hemû welatî derketina derve hate qedexekirin.<ref>[http://rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/150720165 ''Rûdaw'': '' Li seranserê Tirkiyê rewşa awarte û qedexeya derketina derve hat îlankirin'']</ref> Reaksiyonên li bûyerên hundir û navnetewî de bi giranî rêjeyan bûn. Partiyên sereke yên muxalefetê yên li Tirkiyeyê, ji bo nimûne, hewildanê şermezar kirin. Birêveberên navneteweyî—wek ji [[Yekîtiya Ewropayê]], [[NATO]], û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]—bangkirina ji bo rêzkirina saziyên demokratîka li Tirkiyeyê û rayedarên hilbijartin wan kirin. == Paşbingeh == Ji ber ku dewleta nûjen a Tirkiye di sala 1923'an de ava bû, [[Hêzên Çekdar ên Tirk]] (TSK) di salên —[[1960]], [[1971]], û [[1980]]'an de—sê caran bi derbeyên leşkerî li welat xistin û di sala 1997'an de bi rêya muxtiraya leşkerî mudaxeleyî kirin. Avakirina dîrokî ya leşkeriyê bin [[Mustafa Kemal Atatürk]] ve ji bo Dewleta Tirkiyeyê wek çavderên laîk hate dîmenkirin. Di salên sereke ve heta 2016'an hewldana derbeyê, cihên darizandinên Ergenekonê ji bo avakirina hakimiyetên ser leşkeriyên rêberên sivîl li Tirkiyeyê di bin serokatîya Serokwezîr [[Recep Tayyip Erdogan]] ji bo avakirina serdestiya li ser leşkerî hat dîtin, girtin. Di van darizandinên di sala 2013'an de—wek "Sansasyonî" vêkolandin û "yek ji dîroka [[Tirk]] a mezintirîn nêz de"—275 kes, di nav wan de efserên pilebilind ên artêşê, rojnamevan, parêzer û akademîsyen, bi plankirina darbeyên di sala 2003'an û 2004'an de wekî beşek ji tora dizî de binavê "Ergenekon" li dijî Serokkomar Recep Tayyip Erdoğanê hatine tawanbar kirin. (Hinek efserên leşkerî yên tevlêbûna li komployek îdîakirinên cuda de, [[Balyoz]] hatin gunehbar kirin.) == Bûyer == [[Wêne:Binali Yıldırım headshot.jpg|thumb|upright|Serokwezîr [[Binali Yıldırım]]]] Di 15'ê tîrmehê 2016'an de, wek ragihandina di berê saet 23:00'an de, balafirên leşkerî şahidên keşîf li ser [[Enqere]]yê kirin, û herdû pirên [[Fatîh Siltan Mehmet]] û [[Boğaziçi]]yê li Stenbolê di warî de ji Anatolyayê ji bo Ewropayê hatin girtin. Serokwezîrê Tirkiyê Binali Yıldırım got: çalakiyên leşkerî "Avêtina li derveyî xeleka fermanê" tê kirin û ev yek "hewldana neqanûnî" bi zorê desthilatê ji aliyê "beşek ji artêşê" bû. Wî herweha got ku ew kesên tev de "wê bihayê herî giran bidin". Çapemeniya herêmî ragihand ku leşker bi tankan ketin [[Balafirgeha Ataturk a Stenbolê]]. Ev hat ragihandin ku, bikarhênerên internêtê di nav Tirkiyeyê de xwe negihîne [[Twitter]], [[Facebook]] û [[YouTube]] û ew dê were asteng kirin. Twitter piştre îdîa kir ku ew "bê sedem bawer bikin wan bi temamî asteng kirin". Hinek rehîne ji aliyê bargehên leşkeriyê ve hatin girtin û tevî Serfermandariya Giştî [[Hulusî Akar]] a Serokê Tirkiyeyê hatin binçavkirin. Leşkerî jî ketin buroyên [[Partiya Dad û Geşepêdanê]] ya li Stenbolê û gel xwestin ku ew derkevin. Raporên zû diyar kir ku Serok Recep Tayyip Erdoğan li [[Marmarîs]], başûr-rojavayê Tirkiyeyê, li cihê ku ew li ser betlaneyê ewle bû, rapor îdîakirin ku ew bi balafira taybet ji welat reviyan. Di saet 00:02 dema herêmî ([[EEST]]) de, ev bi destê Reutersê de hate ragihandin ku leşkerên tirk di nava avahiyên ya kanala dewleta Tirk, di Saziya Radyo û Televizyonê (TRT) li Enqerê bûn. Di dema hewldana derbeyê de, leşkeran bi zorê daxuyaniya pêşkêşkarê nûçeyên a [[TRT]]ê [[Tîjen Karaş]] da xwendin û got, "bi serweriya laîk û demokratîk yên qanûna ji aliyê hikûmeta niha jî lawaz hatiye dîtin" û Tirkiye niha ji aliyê "konseya aştiyê" ku dê "misogerkirina ewlekariya xelkê" ve hat birin. Di daxuyaniyê de hat xwendin ku di vê beşê de "Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê bi temamî li ser rêveberiya welêt girtin û ji bo aktîvkirina destûra bingehîn, maf û azadiyên mirovan, bi serweriya yasa û ewlekariyê giştî re derbe bû. […] Hemû lihevhatinên navneteweyî hê jî derbasdar in. Em hêvî dikin ku hemû têkiliyên me yên baş bi hemû welatan wê dewam bike". Plangerî, diyar kir ku ew "kirinên ji bo parastina sazûmana demokratîk û serweriya qanûnê kiribû, divê pêşanî bimîne". Di daxuyaniyê de herwiha îdîaya fermana desthilata demkî cengîyane kir ku destûra bingehîn a nû "di demekî kurt de" bên amadekirin. Kanala TRT ji hewayî ve hate binçavkirin. Li dor saet 01:00 ([[EEST]] de, Erdoğan hevpeyvîneke ji [[FaceTime|FaceTimê]] bi [[CNN Türk]] re pêk anîna li ser alîgirên xwe kir ku li dijî berbendkirina-leşkerî derkevin kolanan û ti astengî guhdar nekin. Herwiha ferzkirinê de got: "Ti hêzeke li ser hêza gelê me heye tune ye". Ew çi dixwazin bila wî bikin, ji wan re meydanên giştî û balafirgeh vala û berfireh e". == Lêpirsîn, binçavkirin û girtin == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Mijarên têkildar == * [[Konseya Aştiyê ya Serbazî ya Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|2016 Turkish coup d'état attempt}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Recep Tayyip Erdoğan]] [[Kategorî:Tevgera Gülen]] [[Kategorî:Tirkiye]] [[Kategorî:2016 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2016 li Tirkiyeyê]] 4h391ur9oadkq900qzdr6q3ve88q9x4 0 71342 2083529 1713781 2026-08-03T12:32:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083529 wikitext text/x-wiki '''Konseya Aştiyê ya Tirkiyeyê''', '''Konseya Aştiyê ya Serbazî''' ({{bi-tr|Yurtta Sulh Konseyi}}), komeke serbazî ku di [[15'ê tîrmehê|15'ê tîrmeha]] [[2016]]'an de li dijî 65em hikûmeta [[Tirkiye]]yê hewldaneke kodetaya eskerî çêkiriye. Tê gotin ku ev derbe ji aliyê Muharrem Köse, Mehmet Oğuz Akkuş, Erkan Ağın û Doğan Uysal ve hat rêvebirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Konseyê li ser ekranên kanala fermî ya Tirkiyeyê [[TRT]]yê daxuyaniya kodetayê da xwandin. <ref>[http://rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/150720164 ''Rudaw'': ''Li ser TRTê daxuyaniyê darbeya hat xwandin''] </ref> == Mijarên têkildar == * [[Hewldana derbeya leşkerî li Tirkiyeyê 2016]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2016an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Leşkeriya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2016 di siyaseta Tirkiyeyê de]] e5uaiuuby5p7mu7u8mcd3tqk46yaj3v 0 76461 2083599 1936171 2026-08-03T17:57:26Z MikaelF 935 2083599 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Cyrano de Bergerac''', '''Savinien Cyrano de Bergerac''', an jî '''Hector Savinien de Cyran''' (jdb. [[6 adar]] [[1619]] li [[Parîs]], [[Fransa]] - m. [[28 tîrmeh]] [[1655]] li [[Sannois]], [[Val-d’Oise]], Fransa), [[şanonivîs]], [[romannivîs]], [[namenivîs]] û [[duşerkî]]bazekî [[fransayî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Cyrano_de_Bergerac |sernav=Cyrano de Bergerac - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-04-30 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1619]] [[Kategorî:Mirin 1655]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] 5k7xzeb2t7p6dxg0yqyihp8simiyuue 2083605 2083599 2026-08-03T18:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083605 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Cyrano de Bergerac''', '''Savinien Cyrano de Bergerac''', an jî '''Hector Savinien de Cyran''' (jdb. [[6 adar]] [[1619]] li [[Parîs]], [[Fransa]] - m. [[28 tîrmeh]] [[1655]] li [[Sannois]], [[Val-d’Oise]], Fransa), [[şanonivîs]], [[romannivîs]], [[namenivîs]] û [[duşerkî]]bazekî [[fransayî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Cyrano_de_Bergerac |sernav=Cyrano de Bergerac - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-04-30 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1619]] [[Kategorî:Mirin 1655]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Romanivîsên fransî yên mêr]] 4b84d4rf4gwvmupvfatu1pz46rqy8bf 0 123928 2083622 2052584 2026-08-04T04:25:03Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê ALA_CIWANÊN_SORESGER_2018-2-NU2.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Krd|Krd]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: No permission since 27 July 2026 2083622 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} '''Tevgera Ciwanên Şoreşger''' li ser esasiya civaka demokratîk, [[ekolojî]]k û azadîxwaziya jin de, di tevahiya Sûriyeyê de xwe bi rêxistin dike û [[Abdullah Öcalan]] ji xwe re wekê rêberê îdeolojîk, felsefîk û polîtîk dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ciwanensoresger.com/rezikname/ |sernav=[:ku]Hevpeyman[:ar]النظام الداخلي[:] |malper=Tevgera Ciwanên Şoreşger |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-01-16 |roja-arşîvê=2022-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220118184411/https://ciwanensoresger.com/rezikname/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Damezrandina rêxistinê == Tevgera ciwanên şoreşger di sala 2011ê de li [[Sûriyê]] hatiye damezrandin û li bajarên wekê [[Heleb]] [[Efrîn]] û [[Kobanî]] xebatên xwe dane meşandin lê di wê demê hêj ne wekê tevgerekê bû. Piştê ku [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî li Sûriyê]] dest pê kiriye kongireya xwe li dar xistiye û xwe wekê tevgereke ragihandiye û di sala 2012an de wekê ciwanên şoreşger xwe binav kiriye. Piştra xwe wekê Yekîtiya Ciwanên Rojava (YCR) bi kongireyekê navê xwe guhertiye û di sala 2018an de li bajarê [[Rimêlan]] civîna xwe lidarxistiye û navê xwe ji Yekîtiya Ciwanên Rojava (YCR) veguhestiye Tevgera Ciwanên Şoreşger ê Sûriyê û li gelek deverên Rojavayê Kurdistanê bi navê Ciwanên Şoreşger hatiye naskirin. === Derbarê rêxistinê de === Ciwanên şoreşger hewl dide ku hemî ciwanên Sûriyê bi rêxistin bike û xebatên rêxistinê ku di nav de werzîş û xebatên çandê heye ku girêdayî sîstema rêverberiya xwesere desteya ciwanan û werzişê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hawarnews.com/kr/haber/turnuveya-futbol-ya-veger-di-roja-syemn-de-berdewam-dike-h55034.html |sernav=Turnuveya futbolê ya |malper=www.hawarnews.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-01-16 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] 9svvbrd81qgmibt8yvn7ellzdg11uf4 0 125184 2083649 1947472 2026-08-04T08:54:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2083649 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Aardige sprookjes - KW Ki 5105 - 004.jpg }} '''Xwelîxan'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/xwelixan/ |sernav=Xwelîxan |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2022-04-04 }}</ref> an jî '''''Sînderela''''' çîrokek gelerî ye ku li seranserê cîhanê bi hezaran guhertoyên wê hene.<ref name="Zipes2001">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe/page/444 |sernav=The Great Fairy Tale: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm |paşnav=Zipes |pêşnav=Jack |weşanger=W. W. Norton & Co |sal=2001 |isbn=978-0-393-97636-6 |rûpel=https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe/page/444 444] |lînka-nivîskar=Jack Zipes }}</ref><ref name=":1">Dundes, Alan. Cinderella, a Casebook. Madison, Wis: University of Wisconsin Press, 1988.</ref> Serleheng jinek ciwan e ku di nav mercên terkiyayî de dijî ku ji nişka ve dibin serwetiyek balkêş, bi hilkişîna wê ya ser textê bi zewacê re.Çîroka [[Rhodopis]], ku ji hêla erdnîgarê yewnan [[Strabon]] di navbera salên 7-ê BZ û PZ 23-an de hat vegotin, li ser xulameke yewnan ya ku bi [[fîrewn]]ê Misirê re dizewice, bi gelemperî wekî guhertoya herî kevn a naskirî ya çîroka Xwelîxanê tê hesibandin.<ref name="Zipes2001" /><ref name=":1" /><ref>Roger Lancelyn Green: ''Tales of Ancient Egypt'', Penguin UK, 2011, {{ISBN|978-0-14-133822-4}}, chapter "The Land of Egypt"</ref> Yekem guhertoya wêjeyî ya ewropî ya çîrokê li Îtalyayê ji hêla [[Giambattista Basile]] di sala 1634an de di wî [[Pentamerone]]  de hate weşandin; guhertoya ku niha di cîhana îngilîzîaxêv de herî zêde tê zanîn bi fransî ji hêla [[Charles Perrault]] di Histoires ou contes du temps passé di sala 1697an de hate weşandin.<ref>Bottigheimer, Ruth. (2008). "Before ''Contes du temps passe'' (1697): Charles Perrault's ''Griselidis'', ''Souhaits'' and ''Peau''". ''The Romantic Review'', Volume 99, Number 3. pp. 175–89</ref> Guhertoyek din paşê ji hêla [[Birayên Grimm]] di berhevoka wan a çîrokên gelerî ''Kinder- und Hausmärchen'' di sala 1812an de hate weşandin.Çîroka hin jî binavûdeng a Xwelîxan berdewam dike ku bandorê li çanda populer a navneteweyî bike, hêmanên plansaziyê, aluziyon û tropeyan  dide cûrbecûr medyayê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [https://m.youtube.com/watch?v=g-Gf2ikpnc4 Çîrok li ser YouTubeê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîrokên ewropî]] [[Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm]] [[Kategorî:Dotmîrên honakî]] [[Kategorî:Xwelîxan| ]] e1bu0fs2vw092z6epsg2xmmae2coflv 2083650 2083649 2026-08-04T10:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083650 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Aardige sprookjes - KW Ki 5105 - 004.jpg }} '''Xwelîxan'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/xwelixan/ |sernav=Xwelîxan |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2022-04-04 }}</ref> an jî '''''Sînderela''''' çîrokek gelerî ye ku li seranserê cîhanê bi hezaran guhertoyên wê hene.<ref name="Zipes2001">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe/page/444 |sernav=The Great Fairy Tale: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm |paşnav=Zipes |pêşnav=Jack |weşanger=W. W. Norton & Co |sal=2001 |isbn=978-0-393-97636-6 |rûpel=https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe/page/444 444] |lînka-nivîskar=Jack Zipes }}</ref><ref name=":1">Dundes, Alan. Cinderella, a Casebook. Madison, Wis: University of Wisconsin Press, 1988.</ref> Serleheng jinek ciwan e ku di nav mercên terkiyayî de dijî ku ji nişka ve dibin serwetiyek balkêş, bi hilkişîna wê ya ser textê bi zewacê re.Çîroka [[Rhodopis]], ku ji hêla erdnîgarê yewnan [[Strabon]] di navbera salên 7-ê BZ û PZ 23-an de hat vegotin, li ser xulameke yewnan ya ku bi [[fîrewn]]ê Misirê re dizewice, bi gelemperî wekî guhertoya herî kevn a naskirî ya çîroka Xwelîxanê tê hesibandin.<ref name="Zipes2001" /><ref name=":1" /><ref>Roger Lancelyn Green: ''Tales of Ancient Egypt'', Penguin UK, 2011, {{ISBN|978-0-14-133822-4}}, chapter "The Land of Egypt"</ref> Yekem guhertoya wêjeyî ya ewropî ya çîrokê li Îtalyayê ji hêla [[Giambattista Basile]] di sala 1634an de di wî [[Pentamerone]]  de hate weşandin; guhertoya ku niha di cîhana îngilîzîaxêv de herî zêde tê zanîn bi fransî ji hêla [[Charles Perrault]] di Histoires ou contes du temps passé di sala 1697an de hate weşandin.<ref>Bottigheimer, Ruth. (2008). "Before ''Contes du temps passe'' (1697): Charles Perrault's ''Griselidis'', ''Souhaits'' and ''Peau''". ''The Romantic Review'', Volume 99, Number 3. pp. 175–89</ref> Guhertoyek din paşê ji hêla [[Birayên Grimm]] di berhevoka wan a çîrokên gelerî ''Kinder- und Hausmärchen'' di sala 1812an de hate weşandin.Çîroka hin jî binavûdeng a Xwelîxan berdewam dike ku bandorê li çanda populer a navneteweyî bike, hêmanên plansaziyê, aluziyon û tropeyan  dide cûrbecûr medyayê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [https://m.youtube.com/watch?v=g-Gf2ikpnc4 Çîrok li ser YouTubeê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm]] [[Kategorî:Çîrokên ewropî]] [[Kategorî:Dotmîrên honakî]] [[Kategorî:Xwelîxan| ]] f03ojg2rusydcxk5gqqvi0c82tlw4fo 14 137737 2083525 1160644 2026-08-03T12:31:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083525 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê li gorî dewran]] [[Kategorî:2011 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2012 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2013 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2014 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2015 di siyaseta Tirkiyeyê de]] 1q2wer2tto51zlilwqumez0iud5u7i6 14 137739 2083526 1160642 2026-08-03T12:31:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083526 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê li gorî dewran]] [[Kategorî:2015 di siyaseta Tirkiyeyê de]] d30twv2iyz0surhlai4vr5nttnci4d5 2 156563 2083644 2083500 2026-08-04T08:21:11Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2083644 wikitext text/x-wiki == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-01T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-31T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-30T12:31:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-30T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082178 Qeydên kevn]''' 9dge7ag3f97cf91i63mju667o81rc2v 1 193822 2083540 1462100 2026-08-03T13:28:18Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Luqman Ahmedî]] weke [[Gotûbêj:Luqman Ahmad]] guhart 1462100 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 4 214165 2083646 2083503 2026-08-04T08:39:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2083646 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841293 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15418 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3649 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} mokwut7z24y6i4stg1m57lbfaia6zsr 14 285439 2083520 1876656 2026-08-03T12:30:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083520 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Rûsyayê]] [[Kategorî:Sedsala 19an li Împeratoriya Rûsî]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]] g935ovztyr4ntcu6ii0o9xihx37xpcj 0 312170 2083601 2083509 2026-08-03T18:12:03Z MikaelF 935 {{Sfn|Tejel|2009|p=44}} û hwd çi ye? 2083601 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = Hemze Efendî yê Miksê | wêne = Hamza Efendi.jpg | sernavê_wêne = Hemze Efendî {{Derdora}} 1920an | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Miks]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1978 | cihê_mirinê = [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | perwerde = [[Medreseya kurdî|Medreseya kurdî yê Wanê]] | pîşe = [[Alim]] | xebatên_navdar = Yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê }} '''Hemze Efendî yê Miksê''' (1889–1978) [[alim]]ekî dînî yê [[kurd]] bû û xwendekarekî alimekî îslamî [[Seîdê Nûrsî]] bû. Ew bi giranî ji vegotinên biyografîk ên [[nûrîzmê]] bi perwerdehiya olî û çalakiyên wî yên hînkirinê di nav dezgehên [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de tê nasîn. Di kongreya [[Xoybûn]]ê yê 1927an de Hemze Efendî yek ji damezrînerên partiyê bû.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Jiyan == Hemze di sala 1889an de li [[Miks]]ê ji dayik bûye. Herêm bi tora xwe ya medreseyan û malbatên xwe yên zanayên kurd dihat nasîn. Berî ku xwendina xwe li [[Wan]]ê û [[medrese]]yên din ên herêmê bidomîne, xwendina xwe ya destpêkê li herêmê wergirtiye. Ew bû şagirtê Seîdê Nûrsî, beşdarî nav dezgehên rewşenbîrî û olî yên derdora wî bû. Çavkanî wî wekî xwendekarekî dilsoz û paşê mamosteyekî ku beşdarî perwerdehiya olî ya civakên kurd ên herêmî bûye, diyar dikin.{{Sfn|Yeni Asya|2010|pp=2–3}} Jiyana wî bi serdema dawî ya [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û salên destpêkê yên [[Komara Tirkiya|Komara Tirkiyeyê]] re hevdem bû ku demek veguherînek girîng a siyasî û civakî li herêmên kurdan ên [[Bakurê Kurdistanê]] bû. Tevî van guhertinan, xuya ye ku ew bi giranî li ser çalakiyên dînî û perwerdehî disekine ne li ser çalakvaniya siyasî.{{Sfn|Olson|1989|pp=121–122}} Têkiliya Hemze Efendî yê Miksê bi tevgerên rewşenbîrî an siyasî yên kurd ên wekî Xoybûnê mezin bû; wêjeya akademîk wî di nav endam an beşdarên kongreya damezrandina rêxistinê ya 1927an de li Beyrûtê wî jî tomar dike.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Mirin == Li gorî vegotinên biyografîk, Hemze Efendî yê Miksê di sala 1978an de li [[Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]] koça dawî kir. Wisa dixuye ku jiyana wî ya paşîn ji bo hînkirina olî û zanistiyê di nav civaka kurd de derbas bûye.{{Sfn|Tejel|2009|p=44}} == Wênedank == <gallery> Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|[[Qedrî Bedirxan|Qedrî]], [[Haco Axa|Haco]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û Hemze Xoybun_Congress_1927_in_Lebanon.png|Kongresa Xoybûn li [[Libnan]]ê, 1927 </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Bruinessen, Martin van (1992). ''Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan''. London: Zed Books. * Olson, Robert (1989). ''The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925''. Austin: University of Texas Press. {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1979]] [[Kategorî:Mirovê olê]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] [[Kategorî:Zanayên îslamê]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] hfrxg70vbz6id2d71jm3qmrp21ccqu1 0 329076 2083602 2083513 2026-08-03T18:15:16Z MikaelF 935 2083602 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan Begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltanê Evdo''' yan jî '''Siltan Begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883/1885, [[Rewan]] – m. 1954an li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî Ezîz Beg di sala 1931ê de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] li [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] me9rex5s9dlq4xnzjspaxv7epxa369n 2083603 2083602 2026-08-03T18:15:48Z MikaelF 935 2083603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = Siltan Begê Evdo | wêne = SultanEvdo.jpg | roja_jidayikbûnê = 1883 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewan]] | roja_mirinê = 1954 | cihê_mirinê = [[Qirgizistan]] | esil = Kurd | pîşe = Karwanbaşî û serhildêr | salên_çalak = 1924—1931 ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) | bav = Evdoyê Celal }} '''Siltanê Evdo''' yan jî '''Siltan Begê Evdo'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ağrı Dağı İsyanı |tercimeya-sernav=Serhildana Çiyayê Agiriyê |pêşnav=İhsan Paşa |weşanger=Med Yayıncık |sal=1992 |ziman=tr|paşnav=Nuri}}</ref> (jdb. 1883/1885, [[Rewan]] – m. 1954an li [[Qirgizistan]]ê) karwanbaşî û bazirganekî kurd bû ku li [[Makû]], [[Bazîd|Bezîd]], [[Tewrêz]] û [[Erzîrom|Erziromê]] bazirganî dikir. Beşdarî [[serhildanên Agiriyê]] û [[serhildana Makoyê]] (1930–1931) bû. Ji eşîra [[Celalî (eşîr)|celalî]] bû. Di sala 1927an de tevlî [[Xoybûn]]ê bû. Birayê wî Ezîz Beg di sala 1931ê de ji aliyê leşkerên Îranê ve tê kuştin. Di sala 1937an de, Siltanê Evdo sirgûnî [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] li [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1883]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1854]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] 38ei0cd9h5rx7t2qnisy7qcupw63ub6 0 329091 2083559 2083514 2026-08-03T16:21:48Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] omcfblu4y18p3dn1e5s9iu2xulqm9np 2083560 2083559 2026-08-03T16:23:00Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083560 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] sgg772x5ysn316v4rlje8nyo1nwd1yz 2083561 2083560 2026-08-03T16:23:10Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] o6wvo01d623fb0v5mv5a6y2j4r8kr6v 2083562 2083561 2026-08-03T16:23:51Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083562 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. === . === Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] espk1alo2c94pu47wvjhbxbfnxu4yc3 2083563 2083562 2026-08-03T16:24:42Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083563 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. === . === Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî mijara nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] f567i9xrb3o0jl23laog8tsuatlkdsc 2083564 2083563 2026-08-03T16:25:17Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083564 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî mijara nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 9z5ectb1jdnryjcrjcg5m2sa1szyqhd 2083565 2083564 2026-08-03T16:27:11Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083565 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene. Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî mijara nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin. == Sentezên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] lkior13t7dggzfcpyt97wivwd1m5aid 2083567 2083565 2026-08-03T16:47:31Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083567 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks. Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî mijara nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin. == Sentezên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] mce8ln657vrix4d4yit1b1h4g74u3p8 2083568 2083567 2026-08-03T16:47:58Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083568 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî mijara nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin. == Sentezên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] mqr1p1lxcgvpzaw90d2fdd5f2s0qykn 2083569 2083568 2026-08-03T16:49:02Z Kurê Acemî 105128 /* Reaksiyonên organîk */ 2083569 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 9xyjotro79bu42u4p3bg26ebrqfw4xb 2083570 2083569 2026-08-03T16:51:45Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083570 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentetîkên organîk == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] eg8j4gbwqr0ldkrrpd7yo38lv18fng7 2083571 2083570 2026-08-03T16:54:00Z Kurê Acemî 105128 /* Sentetîkên organîk */ 2083571 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e. Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] dlw9dajbann5m5u01e0sj5ue7vp20j6 2083572 2083571 2026-08-03T16:56:21Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e. Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 2r7armcvpls0lro61eko6h6u0j3z587 2083573 2083572 2026-08-03T16:57:12Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083573 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e. Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] kiw2quyyf309lriq0ehzwoo5gosnj4y 2083574 2083573 2026-08-03T16:58:23Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083574 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e. Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] 12rfj0nc7po9dyzrgm91ok8u7ja9q5e 2083575 2083574 2026-08-03T16:59:00Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083575 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] ckijs5nk3tawbhl55hbou8rlt98ugoi 2083576 2083575 2026-08-03T16:59:35Z Kurê Acemî 105128 2083576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name=":0" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] h0jzcusmk35y07aikqbd0be1b8owb75 2083577 2083576 2026-08-03T16:59:50Z Kurê Acemî 105128 /* Sentezên organîk */ 2083577 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name=":0" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] posjhdkkqb1ii2pr9o2yptmpvl1el3c 2083578 2083577 2026-08-03T17:00:06Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2083578 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name=":0" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] fjpoxhk3ciiglmi3oura5arapjfi8x6 2083579 2083578 2026-08-03T17:00:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083579 wikitext text/x-wiki [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name=":0" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[Molekul|molekuleke]] hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name=":0" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] n9aa3qrgyksfngvk5jxms1i0n0ktl1d 2083582 2083579 2026-08-03T17:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 2083582 wikitext text/x-wiki [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en}}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name="Smith2007">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name="Smith2007" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[molekul]]eke hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name="Smith2007" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] b8s9210dlqa67ictb7i2z32yiu6vvku 14 329146 2083521 2026-08-03T12:30:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2011 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083521 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2011 li Tirkiyeyê]] if738ycl810b99gatra0t9habeqtn6k 14 329147 2083522 2026-08-03T12:31:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2012 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083522 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2012 li Tirkiyeyê]] nxpmpzr0jruwdddab2wqwpp2eewa4tu 14 329148 2083523 2026-08-03T12:31:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2013 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083523 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2013 li Tirkiyeyê]] l2ue5bplijhomhob4289bpwuhxd4tu0 14 329149 2083524 2026-08-03T12:31:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2014 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083524 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2014 li Tirkiyeyê]] rcx1t6wdsj5m3i034dvanulestum0kl 14 329150 2083532 2026-08-03T12:53:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2014 in politics by country]] hat çêkirin 2083532 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2014 li gorî welatan]] [[Kategorî:2014 di siyasetê de]] c1ok9zs6ib5g9jepucvnyv52r3ocmgy 2083551 2083532 2026-08-03T14:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083551 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2014 di siyasetê de]] [[Kategorî:2014 li gorî welatan]] bq3f4pzbrolzf3km5adltl31lbdxskd 14 329151 2083533 2026-08-03T12:54:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2013 in politics by country]] hat çêkirin 2083533 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2013 li gorî welatan]] [[Kategorî:2013 di siyasetê de]] 39rhmkgvl6bcy5ue2quetyv24dw6ct8 2083550 2083533 2026-08-03T14:32:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083550 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2013 di siyasetê de]] [[Kategorî:2013 li gorî welatan]] 3bpvcf68bx43ai4j09b3prb32f5i0ft 14 329152 2083534 2026-08-03T12:55:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2012 in politics by country]] hat çêkirin 2083534 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2012 li gorî welatan]] [[Kategorî:2012 di siyasetê de]] hij9gax35z2chln2wc5wks2mvz32ddj 2083549 2083534 2026-08-03T14:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083549 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2012 di siyasetê de]] [[Kategorî:2012 li gorî welatan]] 7m5i7t2fd2gpwnqvvywui5kzdzf74pe 14 329153 2083535 2026-08-03T12:56:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2011 in politics by country]] hat çêkirin 2083535 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2011 li gorî welatan]] [[Kategorî:2011 di siyasetê de]] fr4jcsn1ctepld7i4zarwqb0r42tin6 2083548 2083535 2026-08-03T14:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083548 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2011 di siyasetê de]] [[Kategorî:2011 li gorî welatan]] 32z9g8bp0ri144vlpf1z2s0brr32igi 0 329154 2083539 2026-08-03T13:28:18Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Luqman Ahmedî]] weke [[Luqman Ahmad]] guhart 2083539 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Luqman Ahmad]] c6bb3u59kdgbrncz4aqdkgbtfalg5rl 1 329155 2083541 2026-08-03T13:28:18Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Luqman Ahmedî]] weke [[Gotûbêj:Luqman Ahmad]] guhart 2083541 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Luqman Ahmad]] ogc7o3joao9p3y2z3hz1t4uw0utkex8 14 329156 2083608 2026-08-03T20:10:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083608 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083609 2083608 2026-08-03T20:12:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2083609 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2083610 2083609 2026-08-03T20:14:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2083610 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|îranî]] 3rtg8xsjagyqqs024i65xp1544un8w2 2083611 2083610 2026-08-03T20:14:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2083611 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|îranî]] 1k79uo4epflsl64eim3i4lvis2g2flh 2083612 2083611 2026-08-03T20:15:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2083612 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn|Îran]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|îranî]] l710u1g2reng39hxfyyilsu044cz9mk 2083613 2083612 2026-08-03T20:16:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2083613 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn|Îran]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|îranî]] q41fn63xwkaeoh14c1jnf56qewqx7wi 0 329157 2083623 2026-08-04T04:28:02Z Vyacheslav Nasretdinov 14877 Rûpel bi "{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: '''Шымкент'''; heta sala 1992an bi awayê fermî '''Чимкент''', ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwed..." hat çêkirin 2083623 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: '''Шымкент'''; heta sala 1992an bi awayê fermî '''Чимкент''', ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr '''1.310.681 kes''' bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî û avhewa == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşkirina îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> == Kesayetên têkildar bi civaka kurd == Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * '''Kamal Elîyeviç Sûleymanov''' — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * '''Îsmat Kamaloviç Sûleymanov''' — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * '''Tahîr Kamaloviç Sûleymanov''' — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * '''Hesen Mehmed Celîlov''' — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] b5icc9det900xnql0j7wwiwwnm2fzoh 2083628 2083623 2026-08-04T04:49:24Z Kurê Acemî 105128 2083628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: '''Шымкент'''; heta sala 1992an bi awayê fermî '''Чимкент''', ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr '''1.310.681 kes''' bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] 5mcq7o4c9qt1j2xpfst4swc88lxmwc9 2083629 2083628 2026-08-04T04:49:39Z Kurê Acemî 105128 2083629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: '''Шымкент'''; heta sala 1992an bi awayê fermî '''Чимкент''', ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr '''1.310.681 kes''' bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] khecnmfae5yw1w0datxs96yvkgyoqib 2083630 2083629 2026-08-04T04:49:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: '''Шымкент'''; heta sala 1992an bi awayê fermî '''Чимкент''', ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr '''1.310.681 kes''' bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] frmzh47aes8l0ye687cuol7ho242bfy 2083631 2083630 2026-08-04T04:50:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: Шымкент, ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: Шымкент; heta sala 1992an bi awayê fermî Чимкент, ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr 1.310.681 kes bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] l7ljbvh9wzxm6flgdbt4txphpkxzvla 2083636 2083631 2026-08-04T05:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2083636 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{hlist|Bajarê xwedî girîngiya komarî}} }} '''Şymkent''' (bi [[zimanê qazaxî|qazaxî]]: Шымкент, ''Şymkent''; di hin çavkaniyên kurdî de '''Çîmkent'''; bi [[zimanê rûsî|rûsî]]: Шымкент; heta sala 1992an bi awayê fermî Чимкент, ''Çimkent'') bajarekî li başûrê [[Qazaxistan]]ê ye. Ew, ligel [[Astana]] û [[Almatî]]yê, yek ji sê bajarên Qazaxistanê yên xwedî girîngiya komarî ye. Şymkent yekeyeke îdarî û herêmî ya serbixwe ye û ne beşek ji Herêma Turkistanê ye, herçiqas herêm li dora bajêr e. Di 19ê hezîrana 2018an de statûya bajarê xwedî girîngiya komarî wergirt.<ref name="status">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan «Di derbarê hin pirsgirêkên dabeşkirina îdarî-herêmî ya Komara Qazaxistanê de»], malpera fermî ya Serokkomariya Qazaxistanê, 19ê hezîrana 2018an.</ref> Li gorî daneyên fermî, di 1ê tîrmeha 2026an de nifûsa bajêr 1.310.681 kes bû. Bi vî awayî Şymkent piştî Almatî û Astanayê bajarê sêyemîn ê herî mezin ê Qazaxistanê ye.<ref name="pop2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION «Nifûsa herêmên Komara Qazaxistanê di 1ê tîrmeha 2026an de»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Qada îdarî ya bajêr 1.163 km² ye.<ref name="plan">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru «Plana pêşketina bajarê Şymkentê»], Akîmtiya bajarê Şymkentê.</ref> Bajar yek ji navendên sereke yên pîşesazî, bazirganî, veguhestin, perwerde û çandê li başûrê welêt e. Rafîneriya petrolê, dermançêkirin, pîşesaziya xwarinê, metalurjî, tekstîl, avahîsazî, bazirganî û karûbar di aboriya bajêr de roleke girîng dilîzin. Lêkolînên arkeolojîk li navenda dîrokî ya Şymkentê qatên çandî yên heta 14 metre stûr eşkere kirine. Keramîka qatên herî jêrîn ji dawiya sedsala 3yan û destpêka sedsala 2yan berî zayînê ye. Ji ber vê yekê temenê niştecihbûna bajarî herî kêm 2.200 sal tê texmîn kirin.<ref name="arch">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru «Niştecihgeha kevn a Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> == Nav == Şiroveya herî belav navê '''Şymkent''' ji du beşan pêk tîne. ''Şym'' an ''çim'' bi wateya «erdê bi giya», «mêrg», «giya» an «cihê kesk» tê bikaranîn; ''kent'' jî peyveke bi kokê îranî ye û tê wateya «bajar» an «niştecihgeh». Ji ber vê yekê nav dikare wek «bajarê kesk», «bajarê nav mêrgê» an «bajarê şîn» were şîrovekirin. Paşgira ''-kent'' di navên din ên Asyaya Navendî de jî heye, wek [[Taşkent]], Jarkent û Mankent. Di çavkaniyên rûsî yên sedsalên 19an û 20an de navê bajêr bi awayê '''Çimkent''' dihat nivîsandin. Di sala 1914an de navê bajêr, ji bo rêzgirtina generalê rûs Mikhail Çernyayev ku di sala 1864an de hêzên rûsî di dagirkirina bajêr de rêvebiribû, bû '''Çernyayev'''. Di sala 1924an de navê Çimkent hate vegerandin. Di 8ê îlona 1992an de nivîsandina fermî ya rûsî ji Чимкент bo Шымкент hate guhartin, da ku ji bilêvkirina qazaxî re nêzîktir bibe.<ref name="rename">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ «Di derbarê guhertina navan û rêkûpêkkirina transkripsiyona rûsî ya hin yekeyên îdarî-herêmî de»], pergala qanûnî Ädilet, 8ê îlona 1992an.</ref> == Dîrok == === Serdema kevn û Navîn === Herêma ku niha Şymkent lê ye ji demên kevn ve hatiye niştecihkirin. Niştecihgeha arkeolojîk di navenda dîrokî ya bajarê nûjen de ye û qada wê nêzî 4,5 hektar e. Kolandinên arkeolojîk qatên çandî yên serdema kevn, serdema navîn a destpêkê û serdema navîn a dereng eşkere kirine.<ref name="arch"/> Pêşketina niştecihgehê bi cihê wê yê li ser rêyên di navbera deşta [[Seyhun|Sîr Deryayê]], oazên Maveraunnehirê û stepên Qazaxistanê de têkildar bû. Sayram, ku di serdema navîn de bi navê Îspîcab dihat naskirin, li nêzîkê ye û navendeke girîng a [[Rêya Îpekê]] bû. Navê Şymkentê di ''Zafername''ya Şerefeddîn Elî Yezdî de tê dîtin. Ev berhem di sedsala 15an de hatiye nivîsandin û bûyerên salên 1365–1366an vedibêje.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru «Heft sedem ji bo serdana Şymkentê»], Rêveberiya geştiyariyê ya bajarê Şymkentê.</ref> Di demên cuda de bajar û derdora wê ketin bin bandora dewletên Asyaya Navendî, di nav de dewleta [[Tîmûrî]]yan û [[Xanîtiya Qazax]]an. Di sedsalên 17an û 18an de herêm ji şerên di navbera Qazax û Cungaran de bandor dît. === Xanîtiya Xoqendê û Împaratoriya Rûsî === Di destpêka sedsala 19an de Şymkent ket nav Xanîtiya Xoqendê. Nêzî sala 1810an ew bû kelehek leşkerî û navendeke îdarî. Keleh li ser bilindahiyeke di navenda niştecihgehê de bû û rêyên ber bi Taşkent, Turkistan û Sayramê ve kontrol dikir. Di îlona 1864an de hêzên Rûsyayê keleha Çimkentê girtin. Piştî wê bajar bû navenda uyezdekê di Oblasta Sîr Deryayê ya di bin Rêveberiya Giştî ya Turkistanê de. Di serdema Împaratoriya Rûsî de aboriya bajêr li ser bazirganî, pîşeyên destî û pêvajokirina hilberên çandiniyê bû. Di salên 1880î de kargeheke hilberîna santonînê ji giya Artemisia cina hate damezrandin; ew wek yek ji destpêkên pîşesaziya dermanan a Şymkentê tê dîtin. Hatina rêya hesin di destpêka sedsala 20an de rola bajêr a bazirganî û veguhestinê xurtir kir. === Serdema Sovyetê === Piştî Şoreşa Rûsyayê, bajar pêşî bû beşek ji Komara Xweser a Sovyetî ya Sosyalîst a Turkistanê, paşê ji Komara Xweser a Sovyetî ya Qazax û di dawiyê de ji Komara Sovyetî ya Sosyalîst a Qazaxistanê. Di sala 1932an de Çimkent bû navenda îdarî ya Oblasta Qazaxistana Başûr. Di dema pîşesazkirinê de kargehên metalurjî, kîmyayî-dermanî, xwarinê, tekstîl û materyalên avahîsaziyê hatin çêkirin. Kargeha sirbê ya Çimkentê û kargeha kîmyayî-dermanî di nav kargehên herî girîng de bûn. Di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] de gelek kargeh û dezgeh ji herêmên rojavayî yên Yekîtiya Sovyetê bo Çimkentê hatin veguhestin. Bajar bû navendeke hilberîna metal, cebilxane, parçeyên tankan, amûrên optîk û alavên din ên ji bo eniyê. Di dehsalên piştî şer de nifûs û qada bajêr bi lez mezin bûn. Taxên nû, dibistan, zanîngeh, nexweşxane û kargeh hatin avakirin. Di salên 1980î de rafîneriya petrolê ya Şymkentê dest bi kar kir. === Qazaxistana serbixwe === Piştî serxwebûna Qazaxistanê di sala 1991an de, Şymkent rola xwe ya navenda aborî ya başûrê welêt parast. Di sala 2014an de sînorên îdarî yên bajêr bi tevlîkirina erd û niştecihgehên navçeyên derdorê gelek hatin firehkirin. Di heman salê de navçeya çaremîn a bajêr hate afirandin û paşê navê Karatau lê hate kirin.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 «Di derbarê damezrandina navçeya çaremîn û diyarkirina sînorên navçeyên Şymkentê de»], Ädilet, 7ê cotmeha 2014an.</ref> Di 19ê hezîrana 2018an de Şymkent ji Oblasta Qazaxistana Başûr hate veqetandin û bû bajarê xwedî girîngiya komarî. Navenda oblastê bo [[Turkistan]]ê hate veguhestin û navê oblastê bû Herêma Turkistanê.<ref name="status"/> Di sala 2022an de navçeya pêncemîn a bajêr, Turan, hate damezrandin.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 «Di derbarê damezrandina navçeya Turan li bajarê Şymkentê de»], Ädilet, 12ê tebaxa 2022an.</ref> == Erdnîgarî == Şymkent li başûrê Qazaxistanê, li deşta pêşçiyayî ya rojavayê [[Tiyan Şan]]ê û nêzî sînorê [[Ozbekistan]]ê ye. Bajar nêzî 120 km li bakurê Taşkentê, 690 km li rojavayê Almatî û zêdetirî 1.400 km li başûrê Astanayê ye. Qada îdarî 116.300 hektar, yanî 1.163 km² ye.<ref name="plan"/> Çemên sereke Badam û Koşkarata ne; Karasu şaxeke Koşkaratayê ye. Di bajêr de neh kanal hene ku dirêjahiya wan bi giştî nêzî 91 km ye. Qada daristanên dewletê û qada kesk a bajêr 5.332,7 hektar e.<ref name="plan"/> Avhewa kontinental e. Havîn dirêj, germ û ziwa ne; zivistan li gorî bajarên bakurê Qazaxistanê nermtir e. Baran û berf bi taybetî di zivistan û biharê de dibarin, lê havîn bi giştî ziwa ye. == Dabeşên îdarî == Şymkent ji pênc navçeyên bajarî pêk tê: # '''Abay'''; # '''El-Farabî'''; # '''Enbekşî'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Di destpêka 2026an de nifûsa navçeyan wiha bû:<ref name="ethnos">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ «Nifûsa Komara Qazaxistanê li gorî etnosên cuda di destpêka 2026an de», pelê «Şymkent»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê, 27ê adara 2026an.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Navçe ! Nifûs |- | Abay | 259.325 |- | El-Farabî | 262.566 |- | Enbekşî | 206.679 |- | Karatau | 334.139 |- | Turan | 231.341 |} Serokê desthilata cîbicîkar a bajêr bi navê '''akîm''' tê binavkirin. Ji 5ê îlona 2023an ve Ghabît Sızdıqbekov akîmê Şymkentê ye.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru «Ghabît Abdîmajîtulî Sızdıqbekov»], Akîmtiya Şymkentê.</ref> == Nifûs == Şymkent yek ji bajarên bi lez mezin dibin ên Qazaxistanê ye. Nifûsa wê di sala 2018an de ji yek milyon kesan derbas bû. Di destpêka 2026an de nifûs 1.294.050 kes bû û di 1ê tîrmeha heman salê de gihîşt 1.310.681 kesan.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnos"/> === Pêkhateya etnîkî === Li gorî texmîna fermî ya destpêka 2026an, komên etnîkî yên herî mezin ên bajêr ev bûn:<ref name="ethnos"/> {| class="wikitable sortable" ! Etnos ! Hejmar ! Rêje |- | Qazax | 929.724 | 71,85 % |- | Ozbek | 203.098 | 15,69 % |- | Rûs | 74.404 | 5,75 % |- | Azerbaycanî | 23.814 | 1,84 % |- | Tatar | 11.346 | 0,88 % |- | Koreyî | 7.156 | 0,55 % |- | Tirk | 7.106 | 0,55 % |- | Ukraynî | 6.989 | 0,54 % |- | Kurd | 4.132 | 0,32 % |} Zimanê dewletê [[zimanê qazaxî|qazaxî]] ye. Di dezgehên dewletê û rêveberiyên herêmî de rûsî jî ligel qazaxî bi awayê fermî tê bikaranîn. [[Zimanê ozbekî|Ozbekî]] jî ji aliyê beşeke girîng a nifûsê ve tê axaftin. === Civaka kurd === Kurdan di Qazaxistanê de bi taybetî piştî koçberkirinên bi darê zorê yên salên 1937 û 1944an bi hejmareke mezin bi cih bûn. Hin malbatên kurd ên Şymkentê, di nav de malbata Sûleymanov, dîroka xwe ya li bajêr bi vê serdemê ve girêdidin.<ref>[https://assembly.kz/ethnos/ru/kurdy/ «Kurd li Qazaxistanê»], Asamblêya Gelê Qazaxistanê.</ref><ref name="suleymanov">[https://24.kz/ru/news/social/707630-semya-iz-shymkenta-prevratila-svoj-dom-v-simvol-druzhby-narodov «Malbateke Şymkentê mala xwe kir sembola hevaltiya gelan»], 24KZ, 29ê avrêla 2025an.</ref> Li gorî serjimêriya 2021an li Şymkentê 3.526 Kurd dijiyan; texmîna fermî ya destpêka 2026an vê hejmarê 4.132 kes nîşan dide.<ref>[https://barbang.info/chislennost-kurdov-v-kazahstane-dinamika-rosta-i-sovremennaya-kartina/ «Hejmara Kurdan li Qazaxistanê: dînamîka mezinbûnê û rewşa îroyîn»], Barbang.info, 5ê berfanbara 2025an.</ref><ref name="ethnos"/> Ev nêzî 0,32 % ji nifûsa bajêr e. Statîstîkên fermî hejmara kesan li gorî etnosê diweşînin, lê hejmara malbatên kurd a Şymkentê bi awayekî fermî nayê ragihandin. Li gorî agahiyên Komeleya «Barbang», navîna mezinahiya malbateke kurd li Qazaxistanê 5–6 kes e. Ger ev navîn bo Şymkentê were bikaranîn, 4.132 kes bi qasî '''690–830 malbatan''' re têkildar dibin. Ev hesab tenê texmînek e, ne daneyeke fermî.<ref>[https://berbang-nur.com/?page_id=2101 «Di derbarê Komeleya Barbang de»], Komeleya Kurdan a Qazaxistanê «Barbang».</ref> == Navenda neteweyî-çandî ya kurdî == Li Şymkentê şaxeya bajarî ya Komeleya Komarî ya Giştî '''«Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê''' dixebite. Ew di çarçoveya Asamblêya Gelê Qazaxistanê û Mala Dostaniyê de bi rêxistinên etnoçandî yên din re hevkariyê dike. Serokê şaxeyê Îsmat Kamaloviç Sûleymanov e.<ref name="barbangvisit">[https://berbang-nur.com/?p=7168 «Serdana karî ya serokê Komeleya Barbang li Şymkent û Herêma Turkistanê»], malpera fermî ya Komeleya «Barbang», 2023.</ref> Çalakiyên navendê û şaxeyê ev in: * parastin û pêşxistina ziman, çand, kevneşopî û folklora kurdî; * organîzekirina ders û kursên zimanê kurdî û qazaxî; * pêşniyarkirina dersên hilbijartî yên ziman û folklora kurdî li deverên ku Kurd bi komî dijîn; * perwerdehiya ciwanan di ruhê welatparêziya Qazaxistanê, aştiya navneteweyî û rêzgirtina ji çandên cuda re; * alîkariya xêrxwazî ji malbat û kesên hewcedar re; * civînên kal û pîr, ciwan, rewşenbîr û nûnerên rêveberiya bajêr; * çalakiyên çandî, civakî û werzîşî. Di serdana Komeleya Barbang a sala 2023an de li navenda kurdî mijarên fêrkirina zimanên qazaxî û kurdî, avakirina kursan, parastina çand û folklorê û piştgiriya komên civakî yên lawaz hatin nîqaşkirin. Alîkarê serokê şaxeyê Tahîr Sûleymanov raporek li ser çalakiyên xêrxwaziyê û alîkariya ji hewcedaran re pêşkêş kir.<ref name="barbangvisit"/> Şaxe herwiha çalakiyên ciwanan û werzîşê organîze dike. Di 26ê cotmeha 2025an de bi organîzekirina Îsmat Sûleymanov pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin. Armanca wê xurtkirina yekîtiya welêt, welatparêzî û teşwîqkirina jiyaneke tendurist di nav ciwanan de bû.<ref>[https://barbang.info/shymkentte-respublika-k-nine-arnal-an-armrestling-zharysy-tti/ «Li Şymkentê pêşbirkeke destgirtinê ji bo Roja Komarê hate lidarxistin»], Barbang.info, 26ê cotmeha 2025an.</ref> === Kesayetên têkildar bi civaka kurd === Di jiyana civakî û çandî ya Kurdan a Şymkentê de hin kes têne naskirin: * Kamal Elîyeviç Sûleymanov — çendîn sal serokatiya navenda etnoçandî ya kurdî kir û jiyana xwe ji bo parastina çanda kurdî veqetand. Bav û kalên wî di sala 1937an de rastî zordestî û koçberkirinê hatibûn. Piştî mirina wî, kurê wî Îsmat karê civakî domand.<ref name="suleymanov"/> * Îsmat Kamaloviç Sûleymanov — serokê şaxeya Şymkentê ya Komeleya «Barbang», organîzatorê çalakiyên çandî, civakî, xêrxwazî û werzîşî.<ref name="barbangvisit"/><ref name="suleymanov"/> * Tahîr Kamaloviç Sûleymanov — alîkarê serokê şaxeya Şymkentê, beşdarê çalakiyên xêrxwazî û alîkariya civakî.<ref name="barbangvisit"/> * Hesen Mehmed Celîlov — mamoste û xwediyê pileya masterê li Zanîngeha Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov; di sala 2021an de serokê navenda etnoçandî ya kurdî ya Şymkentê bû û di civîna Asamblêya Gelê bajêr de axivî.<ref>[https://berbang-nur.com/?p=4021 «Li Şymkentê civîna Asamblêya Gelê bajarê hate lidarxistin»], Komeleya «Barbang», 29ê hezîrana 2021an.</ref> Malbata Sûleymanov di medyaya Qazaxistanê de wek nimûneyeke yekîtiya gelan hatiye nîşandan: endamên malbatê ji nav Kurd, Qazax, Rûs, Tatar, Ozbek, Tacîk û Yewnaniyan in û kevneşopiyên cuda bi hev re diparêzin.<ref name="suleymanov"/> == Aborî == Şymkent yek ji navendên herî mezin ên pîşesazî û bazirganî yên Qazaxistanê ye. Sektorên sereke rafîneriya petrolê, dermançêkirin, metalurjî, xwarin û vexwarin, tekstîl, materyalên avahîsaziyê, veguhestin, lojîstîk, bazirganî û avahîsazî ne. Di çaryeka yekem a 2026an de hilbera herêmî ya navxweyî 1.351,8 milyar tenge bû û li gorî heman dema 2025an bi rastî 8,9 % mezin bû. Karûbar 61,6 % û hilberîna malan 30,1 % ji aboriyê pêk dianî.<ref name="regionstats">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ «Şymkent: encamên sereke yên pêşketina civakî û aborî»], Buroya Neteweyî ya Statîstîkê ya Qazaxistanê.</ref> Di navbera rêbendan û hezîrana 2026an de hilberîna pîşesaziyê gihîşt 817,46 milyar tenge û 11 % zêde bû. Karên avahîsaziyê 136,26 milyar tenge, veberhênana sermayeya sabît 308,38 milyar tenge û xaniyên nû yên hatine xebitandin 558.600 m² bûn.<ref name="regionstats"/> Rafîneriya petrolê ya Şymkentê yek ji kargehên sereke ye. Herwiha kargehên derman, çîmento, xwarin û tekstîl hene. Zona aborî ya taybet '''Oñtüstik''', zonên pîşesazî û navendên lojîstîkê têne pêşxistin. == Veguhestin == Şymkent girêkeke girîng a rê, rêhesin û balafirê li başûrê Qazaxistanê ye. Korîdorên Taşkent–Şymkent–Taraz–Almatî û Taşkent–Şymkent–Turkistan–Samara ji bajêr an ji derdora wê derbas dibin.<ref name="plan"/> Veguhestina giştî bi girîngî li ser tora otobusan e. Xeta rêhesin Şymkentê bi Taşkent, Arys, Taraz û Almatî re girêdide. Stasyona Arysê li rojavayê bajêr yek ji girêkên sereke yên rêhesinê yên welêt e. Balafirgeha Navneteweyî ya Şymkentê firînên navxweyî û navneteweyî dike û bingeheke girîng a SCAT Airlines e. Termînala nû ya rêwiyan di 25ê berfanbara 2024an de hate vekirin. Qada wê 40.000 m² ye û kapasîteya salane ya balafirgehê ji 800.000 bo şeş milyon rêwiyan bilind kir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru «Balafirgehên Astana, Almatî, Şymkent û Aktobe wê bibin navendên multimodal»], Wezareta Veguhestinê ya Qazaxistanê.</ref> == Perwerde û tenduristî == Şymkent navendeke mezin a perwerdeya bilind li başûrê Qazaxistanê ye. Di bajêr de Zanîngeha Lêkolînê ya Qazaxistana Başûr a bi navê Muxtar Awezov, Akademiya Bijîşkî ya Qazaxistana Başûr, Zanîngeha Pedagojîk a Qazaxistana Başûr a bi navê Özbekälî Jänibekov, Zanîngeha Şymkentê, Zanîngeha Mîras û Zanîngeha Nûjen a Asyaya Navendî hene. Bajar navendeke bijîşkî ya herêmî jî ye. Nexweşxaneyên gelemperî, navendên teşhîsê, klînîkên dil, onkolojî û enfeksiyonê, navendên perînatal, polîklînîk, servîsên lezgîn û klînîkên taybet li bajêr dixebitin. == Çand, geşt û werziş == Li Şymkentê şanoyên qazaxî, rûsî û ozbekî, muzexane, pirtûkxane, salonên konseran, galerî û navendên çandî hene. Şanoya Akademîk a Dramê ya Qazax a bi navê Jûmat Şanîn, Şanoya Dramê ya Rûsî, Şanoya Opera û Baleyê, Şanoya Dramê ya Ozbekî û Şanoya Kuklan û Ciwanan ji dezgehên sereke ne. Kompleksa dîrokî-çandî ya '''Şymqala''' li ser cihê niştecihgeha kevn û keleha Xoqendê hatiye avakirin. Meydana Ordabasy, Parka Serxwebûnê, peykerê Baydibek-bî, Parka Abay, parka dendrolojîk, Baxçeya heywanan a Şymkentê, Arbat û çavkaniyên Koşkaratayê ji cihên geştiyariyê ne. Bajar deriyek e bo serdana Sayram, Parka Neteweyî ya Sayram-Ugam, Parastgeha Aksu-Jabagly, Turkistan û bajarê kevn Otrar. Di sala 2020an de Şymkent bû Paytexta Çandî ya Hevgirtina Dewletên Serbixwe û 2.200-saliya bajêr hate pîrozkirin. Di werzişê de futbol, boks, guleş, giranhilan, jîmnastîk, tenîs, avjenî û bisîklêt populer in. FK Ordabasy di sala 2023an de cara yekem bû şampiyonê Qazaxistanê. Tîma jinan BIIK-Şymkent gelek caran şampiyoniya welêt qezenc kiriye. == Jîngeh == Pirsgirêkên sereke yên jîngehê emîsyonên kargeh û trafîkê, kalîteya hewayê, paqijkirina ava qirêj, birêvebirina bermahiyan û parastina qadên kesk in. Bernameyên bajêr nûjenkirina kargehan, gazîkirina taxên niştecihbûnê, otobusên paqijtir, sererastkirina çem û kanalan û çandina daran dihewînin.<ref name="plan"/> Çemê Badam, çavkaniyên Koşkarata û Karasu, parka dendrolojîk û kemera kesk a bajêr ji bo ekolojî û bêhnvedanê girîng in. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Shymkent}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Malpera fermî ya Akîmtiya Şymkentê] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Statîstîkên fermî yên Şymkentê] * [https://visit-shymkent.com/ Portala geştiyariyê ya Şymkentê] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portala veberhênanê ya Şymkentê] * [https://berbang-nur.com/ Malpera Komeleya «Barbang» a Kurdan a Qazaxistanê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|42|19|N|69|36|E|type:city(1310681)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Bajarên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Rêya Îpekê]] [[Kategorî:Şymkent| ]] jas96gprezincn0y6f3us09b5qywqm4 14 329158 2083624 2026-08-04T04:33:02Z Vyacheslav Nasretdinov 14877 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083624 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083635 2083624 2026-08-04T05:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083635 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro 14 329159 2083625 2026-08-04T04:33:40Z Vyacheslav Nasretdinov 14877 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083625 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083634 2083625 2026-08-04T05:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083634 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro 14 329160 2083626 2026-08-04T04:34:13Z Vyacheslav Nasretdinov 14877 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083626 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083633 2083626 2026-08-04T05:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083633 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro 14 329161 2083627 2026-08-04T04:34:36Z Vyacheslav Nasretdinov 14877 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083627 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083632 2083627 2026-08-04T05:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2083632 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro