Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4526 2083711 2083364 2026-08-04T19:42:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja îro === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |archive-date=2012-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |url-status=dead }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |archive-date=2021-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history.}}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad}}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael}}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11}}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731}}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape}}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016}}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k3fxdchxknfnnrs2p1oroctwcchycnn 2083717 2083711 2026-08-04T20:12:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083717 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja îro === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] r7jsth1lvmns5x5y6a5r3ki28gen9du 0 4894 2083720 2048510 2026-08-04T20:43:02Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê D53a64_cf4f69dc45e1485ba3f4fabcca41253a.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Yann|Yann]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]] 2083720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | dewlet = [[Tirkiye]] }} '''Stembol'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=7516 |sernav=Stembol û dengnasiya kurmancî |paşnav=MUHAMMED |pêşnav=HUSEIN |tarîx=2013-04-10 |malper=nefel.com |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2016-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160306152734/http://nefel.com/articles/article_detail.asp?articlenr=7516&rubricnr=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]] |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê |sal=1987 |rûpel=1:6 }}</ref><ref>{{Ferhenga Jaba, 1879|r=9|jêgirtin= استمبول, ''istamboul'' (Istembûl), Constantinople}}</ref><ref>{{Ferhenga Jaba, 1879|r=245|jêgirtin= سمول, ''samol'' (Semol), Constantinople}}</ref> yan jî '''Stenbol''' ({{bi-tr| '' İstanbul''}}; bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κωνσταντινούπολις; latîn: ''Konstantînopolîs'') bajarê herî mezin ê Tirkiyeyê ye ku wekî navenda aborî, çandî û dîrokî ya Tirkiyê ye. Bajar li ser peravên [[Tengava Stembolê|Tengava Bosporusê]] hatiye avakirin ku beşek bajêr li hêla [[Ewropa]]yê ye û beşek din jî li hêla [[Asya]]yê ye. Tê texmînkirin ku li Tirkiyê nifûsa herî zêde ya [[kurd]]an li Stenbol e û nifûsa bajêr zêdetirî 15 milyon kes e ku ji %19 ji nifûsa [[Tirkiye]]yê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Stenbol bajarê herî qelebalix ê Ewropayê ye û 15em bajarê herî mezin ê cîhanê ye. Bajêr wekî Bîzans (bi yewnanî: Βυζάντιον, ''Bîzansyon'') di sedsala 7an ê {{bz}} de ji aliyê niştecîhên yewnanî yên ji [[Megara]] ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n2aYDwAAQBAJ |sernav=Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire |paşnav=Herrin |pêşnav=Judith |tarîx=2009-09-28 |weşanger=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14369-9 |ziman=en }}</ref> Di sala 330 {{pz}} de, împaratorê Romayê Konstantînê Mezin bajêr wek paytexta xwe ya împaratoriyê radigihîne û pêşî navê bajêr wekê Romaya Nû (bi yewnanî: Νέα Ῥώμη, Nea Rhomē; bi latînî: Nova Roma) binav dike û piştre jî bajêr wekê Konstantînopolîs binav dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Istanbul |sernav=Istanbul {{!}} History, Population, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Di sala 1930an de navê bajêr bi fermî hatiye guherandin û bajêr wekê (bi tirkî) İstanbol hatiye binavkirin. Navê İstanbul ji navê ku xwemaliyên yewnanî bajêr ku li bajêr kirine ji navê εἰς τὴν Πόλιν bi romanî: eis tḕn Pólin; 'bajar' hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Bajêr ji aliyê kurdan ve wekî Stembol û hinek caran jî wekî Stenbol tê binavkirin. Bajêr nêzîkî 1600 salan wekî paytexta împeratoriyê xizmet kiriye ev împeratorî ne: di dema împeratoriyên Roma/Bîzansê (330-1204), Latînî (1204-1261), Bîzansiya Dereng (1261-1453) û Osmanî (1453-1922).<ref name="KURDOGLU1993">{{Jêder-kovar |paşnav=KURDOGLU |pêşnav=Çelik |tarîx=1993-01-01 |sernav=Les milieux d'affaires et l'aire turque |url=http://dx.doi.org/10.4000/cemoti.334 |kovar=CEMOTI |hejmar=15 |rr=243–252 |doi=10.4000/cemoti.334 |issn=0764-9878 }}</ref> Bajar bi mezinahî û bandora xwe mezin dibe û di dawiyê de dibe yek ji bajarên giringên li ser Rêya Îpekê û yek ji bajarên herî girîng ên dîrokê. Bajar berî veguhertina wê ji bo keleha îslamî piştî Hilweşîna Konstantînopolîsê di sala 1453an de bi taybetî piştî ku di sala 1517an de dibe cihê xîlafeta osmanî di dema Roma/Bîzansê de di pêşkevtina xirîstiyantiyê de rolek sereke dilîze û malavaniya çar ji heft encûmenên yekem ên ekomenîkî dike. Di sala 1923an de, piştî Şerê Serxwebûna Tirkiyê, Enqere li şûna wî Stenbol bûye paytexta Komara Tirkiyê ya nû avabûyî. == Dîrok == Bajêr di [[sedsala 7an berî zayînê]] bi navê ''Byzantion'' ji aliyê yewnanan ve hatiye ava kirin. Berhemên neolîtîk ên ku di destpêka sedsala 21ê de ji hêla arkeologan ve hatine kifş kirin, destnîşan dikin ku nîvgirava Stenbolê ji hezarsala 6em ê {{bz}} ve ji aliyê mirovan ve hatiye bi cih kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm |sernav=Istanbul's ancient past unearthed |tarîx=2009-01-10 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Ev bi cih bûna destpêkê ku bi belavbûna [[Şoreşa Neolîtîk]] ve ji [[Rojhilata Nêzîk]] berbi [[Ewropa]]yê ve ku ji bo Ewropayê giring bû, berî ku ji hêla bilindbûna asta avê ve binav dibe nêzîkî hezar sal dewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bu-kesif-tarihi-degistirir-10027341 |sernav=Bu keşif tarihi değiştirir |tarîx=2008-10-03 |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 }}</ref> Yekemîn bicih bûna mirovan a li aliyê [[Asya]]yê, [[Girê Fikirtepeyê|Girê Fikirtepe]] ye ku ji [[Kalkolîtîk|Serdema Kalkolîtîk]] be ma ye ku berhemên cihwarê ji salên 5500 heta 3500 {{bz}} ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474 |sernav=REPUBLIC OF TURKEY MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM |tarîx=2007-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 |tarîxa-arşîvê=2007-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li aliyê Ewropî, nêzîkî xala nîvgiravê (Sarayburnu), di destpêka hezarsala 1ê {{bz}} de cihwarek trakyayî heye. Nivîskarên nûjen cihwarê bi toponîma trakyayî Lîgos ve girê didin ku ji hêla Pliny Elder ve wekî navek berê ya cihê Bîzansê hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janin |pêşnav=Raymond |tarîx=1918 |sernav=L'exarchat bulgare |url=http://dx.doi.org/10.3406/rebyz.1918.4208 |kovar=Échos d'Orient |cild=18 |hejmar=114 |rr=266–271 |doi=10.3406/rebyz.1918.4208 |issn=1146-9447 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.masseiana.org/pliny.htm |sernav=PLINY |tarîx=2016-12-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-09 |tarîxa-arşîvê=2016-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161229101439/http://www.masseiana.org/pliny.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dîroka bajêr dema ku niştecîhên yewnanî ji Megara Bîzans li aliyê Ewropî yê Bosporus ava dikin, bi taybetî li dora 660 {{bz}} dest pê dike.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-01-01 |paşnavê-edîtor=Bloom |pêşnavê-edîtor=Jonathan M. |paşnavê-edîtor2=Blair |pêşnavê-edîtor2=Sheila S. |sernav=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195309911.001.0001 |doi=10.1093/acref/9780195309911.001.0001 }}</ref> Niştecihan akropolek li tenişta Kevana Zêrîn li cîhê niştecihên destpêkê yên Trakyayê ava kirin û aboriya bajarê nû geş kirin.<ref name="KURDOGLU1993"/> Bajar di destpêka sedsala 5an {{bz}} de serdemek kurt a desthilatdariya farisan derbas dike lê yewnaniyan bajêr di dema [[Şerên Yewnanî û Persan]] de ji nû ve ji destê farisan derxist.<ref name="KURDOGLU1993"/> Berî ku bîzansiyan di sala 355 {{bz}} de serxwebûna xwe bi dest bixe, bajêr wekî beşek ji Yekitiya Atînayê û şûngirê wê û beşek ji Yekitiya Duyemîn a Atînayê bû. Bajêr demek dirêj bi romayiyan re hevalbend bû ku Bîzans di sala 73ê {{bz}} de bi fermî bûye beşek ji Împeratoriya Romayê. Biryara Bîzansê ya ku alîgirê Romî Pescennius Nîjer li dijî împerator Septimius Severus bû jê re dibe sedema zirarek mezin ku di dawiya sala 195an de teslîm dibe û di du salên dorpêçkirina bajêr de Stembol wêran dibe. Piştî pênc salan Severus dest bi ji nû ve avakirina Bîzansê kir û bajar ji nû ve bi dest xist û li gorî hinek hesaban di vî heyamê de bajêr ji aramiya xwe ya berê zêdetir aram dibe. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Navçeyên Stembolê == Bi berfirehbûna bajêr re Stembol li 39 navçeyan hatiye dabeşkirin. '''Li hêla Ewropayê''' {| | * [[Avcılar]] * [[Küçükçekmece]] * [[Bakirköy]] * [[Bahçelievler]] * [[Bağcilar]] * [[Güngören]] * [[Esenler]] * [[Bayrampaşa]] * [[Zeytinburnu]] * [[Fatih]] * [[Beyoğlu]] * [[Beşiktaş]] * [[Şişli]] | * [[Kağıthane]] * [[Sarıyer]] * [[Gaziosmanpaşa]] * [[Eyüp]] * [[Başakşehir]] * [[Beylikdüzü]] * [[Esenyurt]] * [[Arnavutköy]] * [[Sultangazi]] * [[Büyükçekmece]] * [[Çatalca]] * [[Silivri]] |} '''Li hêla Asyayê''' {| | * [[Üsküdar]] * [[Beykoz]] * [[Kadıköy]] * [[Kartal]] * [[Pendik]] * [[Tuzla]] * [[Ümraniye]] | * [[Adalar]] * [[Maltepe]] * [[Ataşehir]] * [[Çekmeköy]] * [[Şile, Stembol]] * [[Sancaktepe]] * [[Sultanbeyli]] |} == Navdarên bajêr == * [[Celadet Alî Bedirxan]] == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Bosphorus Bridge (235499411).jpeg|Dîmenek ji Stenbolê û dîmenek ji yek ji pirên li ser Tengava Stembolê. View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Dîmenek ji taxa Leventê ku navenda bazirganiyê ya Stembolê ye. Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Dîmenek ji Birca Keçikê. Istanbul asv2020-02 img47 Galata Tower.jpg|Dîmenek ji Birca Galatayê. Dolmabahce.jpg|Dîmenek ji Qesra Dolmabahçeyê. Istanbul Taksim.png|Dîmenek ji [[Qada Teqsîmê]]. </gallery> == Binerê == * [[Konstantînopolîs]] * [[Kurdên Stembolê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|İstanbul}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|41|00|36|Bk|28|57|37|Rh|type:city(12573836)|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Stembol| ]] 3nrew5fes6yrnsh87ghkq5q1q935zdt 0 5078 2083746 2083397 2026-08-05T07:27:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ Jêbirina çavkaniyên dubar 2083746 wikitext text/x-wiki [[Wêne:World map 2004 CIA large 1.7m whitespace removed.jpg|thumb|300px|Nexşeya Erdê.]] '''Erdnîgarî''' şaxeke zanistê ye ku bi sîstema mirovî taybetmendî, bûyerên fîzîkî ya li ser rûyê erdê û niştecihên li ser rûyê erdê lêkolîn dike. Di heman demê de erdnîgarî dîsîplîneke giştî ye ku li têgihîştina erdê û aloziyên erdê ya mirovî û xwezayî lêkolîn dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Springer |pêşnav=Simon |tarîx=2017-01-02 |sernav=Earth Writing |url=https://doi.org/10.1080/2373566X.2016.1272431 |kovar=GeoHumanities |cild=3 |hejmar=1 |rr=1–19 |doi=10.1080/2373566X.2016.1272431 |issn=2373-566X}}</ref> Her çiqas erdnîgarî lêkolîneke tenê bi Dinyayê ve girêdayî be jî, gelek têgeh dikarin di warê zanista gerstêrkan de bi awayekî berfirehtir ji bo girseyên din ên ezmanî werin bikaranîn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Geography and ethnography: perceptions of the world in pre-modern societies |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2010 |isbn=978-1-4051-9146-3 |cih=Chichester, U.K Malden, MA |paşnavê-edîtor=Raaflaub |pêşnavê-edîtor=Kurt A. |series=The ancient world--comparative histories |paşnavê-edîtor2=Talbert |pêşnavê-edîtor2=Richard J. A.}}</ref> Koka gelek têgehên erdnîgariyê dibe ku heta Eratosthenesê kireneyî ya yewnanî ku têgeha ''geographia'' dîtîye, (nêzîkî 276 {{bz}} - nêzîkî 195/194 {{bz}}) were şopandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691142678/eratosthenes-geography |sernav=Eratosthenes' Geography {{!}} Princeton University Press |malper=press.princeton.edu |tarîx=2010-01-24 |roja-gihiştinê=2025-09-26 |ziman=en}}</ref> Yekem bikaranîna tomarkirî ya peyva γεωγραφία wekî sernavê pirtûkeke ku ji aliyê zanyarê yewnanî Claudius Ptolemy (100–170 {{pz}}) ve hatiye nivîsandin, hatiye bikaranîn. Ev xebat bingeha erdnîgariya bi navê "kevneşopiya ptolemaîk" afirandiye ku "teoriya kartografîk a ptolemaîk" jî di nav de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cartography in Islamic Societies |paşnav=Brentjes |pêşnav=S. |weşanger=Elsevier |tarîx=2009-01-01 |rr=414–427 |isbn=978-0-08-044910-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Kitchin |pêşnavê-edîtor=Rob |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978008044910400002X |paşnavê-edîtor2=Thrift |pêşnavê-edîtor2=Nigel}}</ref> Lêbelê, têgehên erdnîgariyê (wek kartografî) vedigerin hewildanên herî zû yên ji bo têgihîştina cîhanê ya bi awayekî fezayî ku bi mînaka herî zû ya hewldana nexşeya cîhanê ya ku vedigere sedsala 9an berî zayînê ya li Babîla kevnar. Dîroka erdnîgariyê wekê dîsîplîneke çand û dîrokê ku hezar salan digire nav xwe, ji hêla gelek koman ve bi awayekî serbixwe pêşketiye. Têgehên bingehîn ên erdnîgariyê ku di navbera hemî nêzîkatiyan de li hev tên, balkişandina ser fezayê, cih, dem û pîvanê ne.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tuan |pêşnav=Yi-Fu |tarîx=1991 |sernav=A View of Geography |url=https://www.jstor.org/stable/215179 |kovar=Geographical Review |cild=81 |hejmar=1 |rr=99–107 |doi=10.2307/215179 |issn=0016-7428}}</ref> Di roja îro de erdnîgarî dîsîplînek pir berfireh e ku gelek rêbazên erdnîgariyê hene. Heta roja îro gelek hewldan hatine kirin ku dîsîplînê, tevî çar kevneşopiyên erdnîgariyê, organîze bikin û bi şaxan dabeş bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pattison |pêşnav=William D. |tarîx=1964-05-01 |sernav=The Four Traditions of Geography |url=https://doi.org/10.1080/00221346408985265 |kovar=Journal of Geography |cild=63 |hejmar=5 |rr=211–216 |doi=10.1080/00221346408985265 |issn=0022-1341}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Philosophy of Geo-Ontologies: Applied Ontology of Geography |paşnav=Tambassi |pêşnav=Timothy |weşanger=Springer International Publishing AG |tarîx=2021 |isbn=978-3-030-78144-6 |çap=2 |cih=Cham |series=SpringerBriefs in Geography Ser}}</ref> Teknîkên ku têne bikar anîn bi gelemperî dikarin li ser rêbazên hejmarî û kalîteyî werin dabeşkirin ku gelek lêkolîn rêbazên tevlihev bikar tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantitative Geography: Perspectives on Spatial Data Analysis |url=https://archive.org/details/quantitativegeog0000foth |paşnav=Fotheringham |pêşnav=Alexander Stewart |weşanger=SAGE Publications |tarîx=2000 |isbn=978-0-7619-5948-9 |çap=1 |cih=London |kesên-din=Chris Brunsdon, Martin Charlton}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burns |pêşnav=Ryan |paşnav2=Skupin |pêşnav2=André |tarîx=2013 |sernav=Towards Qualitative Geovisual Analytics: A Case Study Involving Places, People, and Mediated Experience |url=https://utppublishing.com/doi/10.3138/carto.48.3.1691 |kovar=Cartographica |cild=48 |hejmar=3 |rr=157–176 |doi=10.3138/carto.48.3.1691 |issn=0317-7173}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Diriwächter |pêşnav=Rainer |paşnav2=Valsiner |pêşnav2=Jaan |tarîx=2006-01-31 |sernav=Qualitative Developmental Research Methods in their Historical and Epistemological Contexts |url=https://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/72 |kovar=Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |doi=10.17169/fqs-7.1.72 |issn=1438-5627}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Geography}} * [http://reocities.com/Athens/column/2747/Erdnigari/erdnigari0.htm Ferhenga Erdnîgariyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325172137/http://reocities.com/Athens/column/2747/Erdnigari/erdnigari0.htm |date=2012-03-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnasî]] [[Kategorî:Erdnîgarî| ]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Zanistên civakî]] o40or03cec6invwp8n62de2f3poislw 0 10480 2083653 1985370 2026-08-04T12:29:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2083653 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Kitab al-Bulhan --- demons.jpg|thumb|Mîrê cinan ê îniyê yê bi navê [[Zewbe'e]], li gorî "Kitab el-Bulhan" (1390-1450). Pirtûk li [[Pirtûkxaneya Bodleyî]] ([[Bodleian Library]], Brîtanya) ye.]] '''Cin''' hebûneke giyanî û [[mîtos]]î ye. Di gelek baweriyên kevn û nûjen de derbas dibe. Piştî belavbûna ola Îslamê li Kurdistanê ketiye [[zimanê kurdî]] jî. Lê bêtir di nav gel de gotina "jimeçêtirka" (ew canberên ji me ango mirovan çêtir) ji bo bêjeya "cin" tê bikaranîn. Beriya [[Îslam]]ê ji bo peyva cin, bi pirranî [[dêv]] dihate bikaranîn. Cin di her baweriyê de xwedî taybetiyeke cuda ye. == Cin di baweriya Ewropiyan de == Demon (daimon) tê binavkirin ku ev ji zimanê [[Grekî]] tê. Dikeve bedene mirov û kesayetiya mirov xirab dikin. [[Sadîst]], êrîşkar, xwînrêj û tolaz in. Milyaketên şeytên in. Wekî ruh in, ne maddeyî ne. Mirov dikare bi bawerîxurtkirina xwe wan ji kesayetiya xwe derîne. Hin caran bi riya [[medyûm]]an dikarin têkilî bi mirovan re daynîn û armancên xwe bêjin. Ola Xirîstiyaniyê jî bawerî bi hebûna wan tîne lê qedexe dike ku mirov bi wan re bilî bibe. Lewra ew dikarin ziyanên mezin bidin mirovan. == Cin di baweriyên rojhilata navîn û Îslamê de == Cin di hemî kulturên rojhilata navîn de cih digire û wekî hev tê îzahkirin. Gorî ola Îslamê cin jî wekî mirovan xwedî îrade ne. [[Muhemmed|Muhemmed pêxember]] dînê Îslamê raveyî wan jî kiriye. Wan jî wekî mirovan an pejirandine, an jî red kirine. Ên ku pejirandine dê herin bihuştê. Cin nayên dîtin, dîtbar nînin. Ew jî wekî mirovan dimirin, dizewicin. Bilez in û temendirêj in. Zanîna wan hatina sînorkirin. Hin caran bi daxwaza wan, bi mirovan re têkilî datînin. == Cin di kultura kurdî de == Baweriya hebûnên ruhanî pirr kevn e di kultura [[kurd]]an de. Dînê îslamê bandoreke mezin li kultura kurdan kiriye. Kurd berê ola [[zerdeştî]], olên [[Mîtra]] dihewandin. Niha bi pirranî şîrovekirina cinan dişibe ya ola îslamê. Di çîrokên kurdî de cin wiha tên şîrovekirin "dest û lingên wan berepaşî ne, xwe di dirûvên jin an mêran de nîşanî mirov didin. Mirov ji rê dertînin. Xirabiyê bi mirov dikin. Dilê kê ket wan, dikeve bin otorîteya wan. Cingirtin gengaz e".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cin di zanîstê de == Ji cîhana [[binhişar]]ê tên. Sistbûna kesayetiyê û [[hişar]]ê, hin nexweşiyên neurologîk, raxwarina madeyên [[trankîlîzan]] û [[psîkotrop]], hin tabloyên [[paranoîd şîzofrenî]]yê hwd dibe sedem ku mirov hin îllûzyonan bîbîne û bi wan re têkeve têkiliyan. Wekî tablo yan elementekê nexweşiyan e. Li kultura Ewropiyan kêm e ev nexweşî. Lewra Ewropî jiyaneke nûjen, rastegîn dijîn. Li Asyayê pirr behsa hebûnên ruhanî tên kirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cin| ]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Efsaneyên serxwezayî]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Serxwezayî]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] [[Kategorî:Zargotina misirî]] 4ru962wowu455vg9jodxxibq5cmt79w 0 11092 2083654 1752764 2026-08-04T12:30:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083654 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Destan}} '''Destan''', berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û [[helbest]]î ne. Wekî [[Cureyên wêjeyî|cureyekî]] herî kevin ê [[wêje]]yî tê zanîn. Bi bêhtirên zimanên Ewropî, gotina "epos" tê bikaranîn, "epos" bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, [[hêman]]ên [[mîtolojî]], gotegot ([[efsane]]), zargotin ([[folklor]]) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û [[çîrok]]ên destanî, [[teşe]]yên wêjeyî ne ku ji [[çerx]]ên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo [[kevneşopî]] ji [[nifş]]ên nû re bête hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin. Cureyên destanan:Destanên siruştî,Destanên çêkirî Çêbûna destanan:Serdema çêbûna destanê,Serdema belavbûna destanê,Serdema berhevkirina destanê {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Çanda Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 3q31vk9ljiudh2u6up1z5xvoq75l2uw 0 18674 2083767 1927014 2026-08-05T11:03:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083767 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sarayevo''' (bi [[Zimanê bosnî|bosnî]]: Sarajevo, bi [[zimanê serbî|serbî]]: Сарајево) paytextê [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Federasyona Bosniya û Herzegovina]] (''Federacija Bosne i Hercegovine'', ''FBiH'') û [[Kantona Sarayevoyê]] ye. Li bajêr 291.422 kês pêk têne û li valagehê mezin 555.000 kês in. Başûrê-rojhilata bajêr [[Istočno]] ji hêla îdariya [[Komara serbî]] de ye. Di sala 1238/39an de li ser avakirina Katedrala Saint Peter di belgeya Padişahiya Kroatî û Mecarî Béla IV cara yekem behsa rûniştgeheke slavî ya bi navê ''Vrhbosna'' hatiye kirin.<ref name=":0" /> Ji sala 1463an pê ve, bi destpêka desthilatdariya Osmanî ya di bin destê Isa-Beg Ishakoviç, bosnakî ku bû misilman, bajar berfireh bû. Di dawiya sedsala 15an de, walîyekî tirk li qiraxa Miljacka rûniştgeha xwe ava kir. Demek şûnda, bajarê Saraybosnû an ''Bosna Serai'' ku zû geş dibû, navê wê Sarayê (qesra tirkan) lê kirin. Têgeha Seraglio jî bi ''sarây'' an jî ''saray'' ''ova'' ya tirkî re têkildar e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.insightvacations.com/blog/history-of-sarajevo/ |sernav=The fascinating history of Sarajevo you'll discover with Local Expert Samra |paşnav=Vacations |pêşnav=Insight |tarîx=2023-07-12 |malper=Insight Vacations |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-07 }}</ref> Di Împeratoriya Osmanî de Sarajevo ji sala 1850an vir ve paytexta parêzgeha Bosniyayê bû. Di sala 1878an de bajar û tevahiya welêt ji hêla Monarşiya Awistirya-Mecaristanê ve hate dagirkirin.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fpages%2fop-migration-welcome |malper=academic.oup.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-07 }}</ref> Di 28ê hezîrana 1914an de, bajar bû qada hewla kuştina arşdûk Franz Ferdinand û jina wî ya binav Sophie, ku yek ji sedemên sereke yên Şerê Cîhanê yê Yekem bû. Piştî sala 1918an, Sarajevo bi Bosniyayê re ket Keyaniya Serbî, Kroat û Slovenî.<ref name=":1"> {{Jêder-malper |url=https://www.scribd.com/document/47323922/Muhamed-Hadzijahic-Muslimanske-rezolucije-1941 |sernav=Muhamed Hadzijahic, Muslimanske Rezolucije 1941 {{!}} PDF |malper=Scribd |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-09-07 }}</ref> Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, Bosniya beşek ji dewleta serbixwe ya Kroatya bû. Ji sala 1941 heta 6ê nîsana 1945, Villa Luburić li Sarajevoyê veguherî kampa înfaz û îdamê, ku tê de bi sedan Serb û Cihûyan ji aliyê Ûstaşayê faşîst ve hatin binçavkirin, îşkencekirin û kuştin.<ref name=":1" /> Piştî hilweşîna dewleta Ustaşa û dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem, Sarajevo di sala 1945an de bû paytexta komara Bosniya û Herzegovîna ya di nav yekitiya Yûgoslavyayê de.<ref name=":0" /> Yek ji bûyerên herî girîng ên serdema Yûgoslavyayê Olîmpiyadên Zivistanê yên sala 1984an bû, ku li çiyayên derdora bajêr pêk hat û bala Sarajevoyê li seranserê cîhanê kişand.<ref name=":2" /> Piştî ragihandina serxwebûnê piştî perçebûna Yugoslavyayê, Sarajevo bû paytexta dewleta serwer a Bosniya û Herzegovina. Demekî piştî ragihandina serxwebûnê, li Bosniyayê şerê sê salan dest pê kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.mywanderlust.pl/sarajevo-history/ |sernav=Tragic Sarajevo history |paşnav=kami |tarîx=2015-02-19 |malper=Kami and the Rest of the World |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-07 }} </ref><ref name=":2"> {{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/travel/europe/la-tr-d-sarajevo-timeline-20140727-story.html |sernav=Timeline: A short history of Sarajevo and region |tarîx=2014-07-25 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Sarajevo}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|43|50|51|N|18|21|23|E|type:city(297416)|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1461ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Bosniya û Herzegovîna]] [[Kategorî:Paytextên Ewropayê]] [[Kategorî:Sarayevo| ]] bq4f3cl2i5johwaxwjxvuguzm1sezwn 0 19267 2083660 2029980 2026-08-04T12:32:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083660 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Nasr Eddin Hodja statue in Bukhara Liab -i-Haouz complex.JPG|thumb|Peykerê Melayê Meşûr li [[Buxara]]yê]] '''Melayê Meşûr''', '''Xoce Nisredîn''', '''Mele Nisredîn'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/mele-nisredin-2129-tr |sernav=Mele Nisredîn, Ronî War |tarîxa-gihiştinê=2020-03-09 |tarîxa-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022041828/https://www.pirtukakurdi.com/mele-nisredin-2129-tr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (1208 - 1284, ) yek ji lehengên pêkenokê yê li [[Kurdistan]], [[Îran]], [[Tirkiye]], [[Balkan]] û cîhana [[Ereb]]an e. Her neteweyê gorî xwe pêkenokên xwe de navê wî bikaranîne. Îranî jê re dibêjin ''Nasredînî Tûsî'', Ereb ''Molla Cuha'', Tirk ''Nasredin Hoca'' hwd. Tê îdîakirin ku ev kesayetî ji [[Efxanistan]]ê belavbûye û bi navê Mele Nesredîn mirovekî hebûye. Lê pisporên gelêrî viya napejirînin. Tirk di bin bandora ziman, çand û folklora gelên Îranî de jiyane û ev pêkenok ji wiha derbasî Tirkan bûne. == Nêrîna fermî ya dewleta Tirk û bingeha Nasredîn == Bi avabûna [[Komara Tirkiyê]] ve çand û jiyana [[Ewropa]]yê bingeh hate girtin. Di her aliyê jiyanê de modela Ewropayiyan bi taybetî ya [[Fransî]]yan bingeh hate girtin. Piştî demekê gelê Tirk ji xwe, jiyana xwe û çand û folklora xwe fedî kir, xwe piçûk dît. Herwekî Nasredîn jî ji nişkave hate jibîrkirin û di heman pêkenokan de navê wî guhertin. An kirin ''"Don Kîşot"'' an tenê ''"Adamın biri - Zilamek".'' Lewra ew ji rojhilatê bû, [[Faris]], Kurd, Ereb an tiştekê din bû. Diviyabû bihata înkarkirin. Bi dawî hatina sazûmaniya yek partiyê û destpêka desthilatdariya DP ([[Demokrat Parti]] - Partiya Demokrat) Tirkiyê jî berê xwe hinde guhert û înkarkirina bermayiyan êdî rengê xwe guhert. Îcar hemî dewlemendî diviyabû dîsa ji serî de biba Tirk. Ji nişka ve Nasredîn hate qebûlkirin û gotin "Ew Tirkekî xas bûye û heya bigire ji bera Oxuzan (Okhuz, Oğuz) bûye. Navê bav-diya wî ev û ev bûne û li filan derê jiyaye. Goristana wî jî li bêlan derê ye". Li ser navê wî hersal festîval tên lidarxistin. Pêkenok pêkenok e û mal û dewlemendiya hemî mirovan e. == Bixwin lêxin an lêxin bixwin? == Melayê meşûr rojekê li sûka [[Amed]]ê, li qesabxaneyekê dixwaze patereşka berxê bikire. Bihayê wê dipirse, zilam dibêje: - Mela jibo xatirê navê te bi 2,5 qurûşan e. Mela napejirîne, lewra ew nehatiye sûkê ku xwe bide şêlandin, hatiye patireşkê bikire. Heya vegirtina bazarê li hemî qesaban digere û bi wan re dikeve bazarê (felişandinê) lê ji 2,5 qurûşan kêmtir nabîne. Ma serhişkî serhişkî ye, Mela jî dide rê bi lingan diçe [[Dîlok]]ê, dibîne ku bihayê herî erzan bi 3,5 qurûşan e. Ji ya xwe nayê xwarê heya [[Riha]]yê diçe ku êdî hal tê de nemaye. Bi qesabê herî dawîn re dikeve felişandinê bihayê herî erzan bi 4,5 qurûşan e. Mela niyet dike ku heya Kerkûkê biçe mixabin derman di lingên wî de nemane. Dikeve ezbeniyan lê mixabin kafirê qesab nayê îmanê. Êdî li wir dikeve û çok dide. Gunekiya qesab pê tê. Dibîne ku ev zilameke ne ewqas hejar lê tema ye. Dibêje: - Ez benî ji kerema xwe îşev bibî mêvanê min. Mela kêf dike. Bi şîvê re dibe qurequra zikê Mele. Şîv jî êdî nayê û ha nayê. Bi qasî demeke dirêj Mela dibîne li odeya kêlekê dengê şîrpîniyan tê. Mêrik dibêje ''"Em bixwin paşê lêxin!"'' lê jinik dibêje ''"Na! Em lêxin paşê bixwin!".'' Mela gelek guhdarî dimîne lê ti wateyê nadê. Ji nişka tirs dikeve dilê wî. Difikire "Aya evana wê min bixwin?". Dema ku êdî dê bireve xwediyê malê bang lê dike û dibe odeya kêlekê. Mele bala xwe dideyê li orta odeyê goristanekê heye. Her yek ji wan çoyekê (darekê) dane destên xwe û li mezel dixin. Mêrik dibêje ''"Xanim binêre mêvanê me heye were em îşev bixwin, paşê werin lêxin"'', jinik dibêje ''"Na wele em wekî her carê divê têra dilê xwe lêxin û paşê herin şîvê bixwin".'' Mêrik mezel nîşandide û dibêje: - Binere Mela, ev mezelê mêrê vê jinikê ye. Ew dewlemendê sûka Rihayê bû. Nedixwar, vedişart wekî te. Ango temayê temayan bû. De bila niha were şîvê bixwe. Hemî milkên wî îsotxwirî ji min re ma. Mela li xwe vardiqile ji nişkave Gulfem (di pêkenokan de navê jina wî ye) dikeve bîra wî. Diqîre: - Erê Gulfo ez di mizgeftê de qûna miriyan bişom û pere berhevbikim û tu jî li mezelê min bidî.. Ez vayê hatim! == Melayê Meşhûr bi kurdî == * [[M. Emîn Bozarslan]] (1986/2004). Melayê Meşhûr. Deng, Stenbol. * [[Gîwî Mukriyanî]] (1967). Melay Meşhûr. Çapxaneya Hewlêrê, Hewlêr. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.nasname.com/a/mele-mero--melaye-meshur--mele-nesredin--jiyan-u-pekenoken-wi--besa-1-- Mele Mêro, Melayê Meşhûr, Mele Nesredîn - Jiyan û pêkenokên wî (Beşa 1.)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=520&Itemid=36 Pêkenokên Mele 1 Ecel Nehişt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130122510/http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=520&Itemid=36 |date=2009-01-30 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=519&Itemid=36 Pêkenokên Mele 2 Du Qiyamet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130144124/http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=519&Itemid=36 |date=2009-01-30 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=518&Itemid=36 Pêkenokên Mele 3 Roja Qiyametê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=517&Itemid=36 Pêkenokên Mele 4 Mala Pisîkan ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=516&Itemid=36 Pêkenokên Mele 5 Şahiya Ciwanan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=515&Itemid=36 Pêkenokên Mele 6 Şaşik çû leyîstikê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Efxanistanê]] [[Kategorî:Çanda farisî]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Çanda tirkî]] [[Kategorî:Çanda Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1208]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1285]] [[Kategorî:Lehengên pêkenokan]] [[Kategorî:Melayê Meşhûr| ]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] km3mlhttix3y8l37yzjenhj5chkukkh 0 20098 2083656 2068228 2026-08-04T12:30:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083656 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} [[Wêne:Ferdowsi tomb4.jpg|thumb|200px|Aramgeha Firdewsî li bajarê [[Tûs]]ê, Îran.]] '''Firdewsî''' (bi farisî: فردوسی) yan jî '''Ebûlqasim Hesen ibn Elî Tûsî''' (bi farisî: ابوالقاسم حسن بن علی طوسی) wêjevan û nivîskarekî [[farisî]] yê sedsala 10an e. Mîna ji nû ve avakerê zimanê farisî hatiye binavkirin. Wî destana herî mezin a farisî, bi navê [[Şahname]] (Pirtûkên Keyan) nivisiye. Ev pirtûk bandorek mezin li ser [[wêje]] û [[huner]]a farisî kiriye. Firdewsî, li gundê [[Bajî|Bajiyê]] nêzîkî [[Tûs]]ê li [[Xorasan]]ê ([[Îran]]) ber bî salên 940î ji dayik bûye û berbî salên 1020an jiyana xwe ji dest daye. == Berhemên Fîrdewsî == * [[Şahname]] (Pirtûkê Şahan) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 10an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 940]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Mirin sedsala 11an]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Şahname]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] glwsegn2f6dcf8difbuy72dlezq16rh 0 36157 2083712 2083233 2026-08-04T19:44:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083712 wikitext text/x-wiki [[Wêne:CentralEurope.png|thumb|300px|Dewlet û herêmên Ewropaya Navendî]] '''Ewropaya Navendî''' herêmeke erdnîgarî ya [[Ewropa]]yê ye ku di navbera rojhilat, başûr, rojava û bakurê Ewropayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyguide.org/europe/lecture14.html |sernav=Lecture 14: The Origins of the Cold War |malper=The History Guide -- Main |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=From Visegrad to Mitteleuropa |url=https://www.economist.com/europe/2005/04/14/from-visegrad-to-mitteleuropa |roja-gihiştinê=2024-11-18 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Ewropaya Navendî bi cihêrengiya xwe ya çandî tê zanîn lêbelê welatên vê herêmê di heman demê de wekheviyên dîrokî û çandî parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pehe.cz/2002/11/06/central-european-identity-in-politics/ |sernav=Central European Identity in Politics |malper=Jiří Pehe |tarîx=2002-11-05 |roja-gihiştinê=2024-11-18 |ziman=cs |paşnav=autor |archive-date=2024-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127041255/https://pehe.cz/2002/11/06/central-european-identity-in-politics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Central European culture |url=https://archive.org/details/comparativecentr0000unse |weşanger=Purdue University Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55753-240-4 |cih=West Lafayette, Ind |paşnavê-edîtor=Tötösy de Zepetnek |pêşnavê-edîtor=Steven |series=Comparative cultural studies }}</ref> Her çiqas herêm bi awayên cihêreng were pênasekirin jî herêm bi gelemperî [[Awistirya]], [[Xirvatistan]], [[Komara Çek]], [[Almanya]], [[Mecaristan]], [[Liechtenstein]], [[Lîtvanya]], [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Slovenya]], [[Swîsre]], [[Transîlvanya]] û beşek ji [[Romanya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |sernav="The World Factbook: Field listing – Location" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-11-18 |roja-arşîvê=2011-05-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110524151212/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stagn.de/DE/1_Der_StAGN/Publikationen/StAGN_GGEuropa/grosseu_node.html |sernav=StAGN Web - Gliederung Europa |malper=www.stagn.de |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref> == Dewletên Ewropaya Navendî == * [[Awistriya]] * [[Çekiya]] * [[Almanya]] * [[Mecaristan]] * [[Liechtenstein]] * [[Polonya]] * [[Slovakya]] * [[Slovenya]] * [[Swîsre]] Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê: * [[Kroatiya]] (ji bilî [[Istria]] û [[Dalmatia]], carnan tevahiya welat) * [[Romanya]] ([[Transylvania]] û [[Bukovina]], carnan tevahiya welat) * [[Serbistan]] ([[Vojvodina]], herêma bakûriya [[Belgrad]]) * [[Ûkrayna]] ([[Zakarpattia Oblast]] û herêma [[galîçî|Galîçiya]] ya dîrokî) * [[Rûsya]] ([[Kaliningrad Oblast]]) * [[Fransa]] ([[Elsas]] û parên ji [[Lorraine]]) * [[Îtalya]] ([[Tîrola başûr]], carnan tevahiya bakûra rojhilata welat) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropaya Navendî| ]] [[Kategorî:Herêmên Ewropayê]] hhlxfw8isgcjd8r11wbngablwu6x2wv 2083716 2083712 2026-08-04T20:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083716 wikitext text/x-wiki [[Wêne:CentralEurope.png|thumb|300px|Dewlet û herêmên Ewropaya Navendî]] '''Ewropaya Navendî''' herêmeke erdnîgarî ya [[Ewropa]]yê ye ku di navbera rojhilat, başûr, rojava û bakurê Ewropayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyguide.org/europe/lecture14.html |sernav=Lecture 14: The Origins of the Cold War |malper=The History Guide -- Main |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=From Visegrad to Mitteleuropa |url=https://www.economist.com/europe/2005/04/14/from-visegrad-to-mitteleuropa |roja-gihiştinê=2024-11-18 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Ewropaya Navendî bi cihêrengiya xwe ya çandî tê zanîn lêbelê welatên vê herêmê di heman demê de wekheviyên dîrokî û çandî parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pehe.cz/2002/11/06/central-european-identity-in-politics/ |sernav=Central European Identity in Politics |malper=Jiří Pehe |tarîx=2002-11-05 |roja-gihiştinê=2024-11-18 |ziman=cs |paşnav=autor |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127041255/https://pehe.cz/2002/11/06/central-european-identity-in-politics/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Comparative Central European culture |url=https://archive.org/details/comparativecentr0000unse |weşanger=Purdue University Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55753-240-4 |cih=West Lafayette, Ind |paşnavê-edîtor=Tötösy de Zepetnek |pêşnavê-edîtor=Steven |series=Comparative cultural studies }}</ref> Her çiqas herêm bi awayên cihêreng were pênasekirin jî herêm bi gelemperî [[Awistirya]], [[Xirvatistan]], [[Komara Çek]], [[Almanya]], [[Mecaristan]], [[Liechtenstein]], [[Lîtvanya]], [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Slovenya]], [[Swîsre]], [[Transîlvanya]] û beşek ji [[Romanya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |sernav="The World Factbook: Field listing – Location" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-11-18 |roja-arşîvê=2011-05-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110524151212/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stagn.de/DE/1_Der_StAGN/Publikationen/StAGN_GGEuropa/grosseu_node.html |sernav=StAGN Web - Gliederung Europa |malper=www.stagn.de |roja-gihiştinê=2024-11-18 }}</ref> == Dewletên Ewropaya Navendî == * [[Awistriya]] * [[Çekiya]] * [[Almanya]] * [[Mecaristan]] * [[Liechtenstein]] * [[Polonya]] * [[Slovakya]] * [[Slovenya]] * [[Swîsre]] Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê: * [[Kroatiya]] (ji bilî [[Istria]] û [[Dalmatia]], carnan tevahiya welat) * [[Romanya]] ([[Transylvania]] û [[Bukovina]], carnan tevahiya welat) * [[Serbistan]] ([[Vojvodina]], herêma bakûriya [[Belgrad]]) * [[Ûkrayna]] ([[Zakarpattia Oblast]] û herêma [[galîçî|Galîçiya]] ya dîrokî) * [[Rûsya]] ([[Kaliningrad Oblast]]) * [[Fransa]] ([[Elsas]] û parên ji [[Lorraine]]) * [[Îtalya]] ([[Tîrola başûr]], carnan tevahiya bakûra rojhilata welat) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropaya Navendî| ]] [[Kategorî:Herêmên Ewropayê]] 73y87q4qj6vn3tzi3e7uq8t6cn0u6s0 0 40450 2083724 1829983 2026-08-04T21:05:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083724 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Guido Westerwelle''' (jdb. {{Dîrok|27|12|1961}} li [[Bad Honnef]], [[Almanya]]yê; m. {{Dîrok|18|3|2016}}, [[Köln]]) [[parêzer]] û siyasetmedarekî alman e. Ew ji sala 2001ê û vir de serokê partiya [[Freie Demokratische Partei]] (FDP) ye û di {{Dîrok|28|10|2009}} de bû [[wezîrê karên derveyî]] yê Almanyayê. Westerwelle yê ku bi azadî û vekirî digot ku ew [[homoseksuel]] e, bi hevjiyanê xwe yê menajerê sporê [[Michael Mronz]] re zewicî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.guido-westerwelle.de Malpera Guido Westerwelle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210042606/http://www.guido-westerwelle.de/ |date=2010-02-10 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Kesên LGBT]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Siyasetmedarên alman]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] 1majgn9a9khmm9pf46ibqi7qhfinoes 0 47888 2083685 2083640 2026-08-04T15:45:10Z Penaber49 39672 /* Zirara ji ber erdhejê */ 2083685 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 274xbfugyejc0v33dpnjamv51pshgp9 2083686 2083685 2026-08-04T15:50:43Z Penaber49 39672 2083686 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 1iuefoiupmq65r09iwwxeu64gw9cunp 2083687 2083686 2026-08-04T15:52:57Z Penaber49 39672 2083687 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] f0gjla3jytz99mcdk9gv0tjvbwhyqww 2083688 2083687 2026-08-04T15:54:55Z Penaber49 39672 2083688 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] eztqi6wdvgbeqfn2gzfo7m9b32c32kj 2083689 2083688 2026-08-04T15:56:33Z Penaber49 39672 2083689 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] s8yl6likz7ricsjwcog4fxmdfw58byn 2083690 2083689 2026-08-04T16:00:20Z Penaber49 39672 2083690 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike. Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] gt68gtas1sl8qex20v3lw9j2hzyqneq 2083691 2083690 2026-08-04T16:07:09Z Penaber49 39672 2083691 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike. Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] qkylqcq25l6i6bo0n497w91gxrv4803 2083692 2083691 2026-08-04T17:22:37Z Penaber49 39672 /* Zirara ji ber erdhejê */ 2083692 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("Înkarkirina Karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike. Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7fpv1v4r7xwz85qr5h8p110i64bqatb 2083693 2083692 2026-08-04T17:23:31Z Penaber49 39672 2083693 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere. Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin. Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye. Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike. Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] n1c7xk2gx6u0v0rmlnj8p6bt59bho6a 2083694 2083693 2026-08-04T17:29:34Z Penaber49 39672 /* Zirara ji ber erdhejê */ 2083694 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Cite book |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya bi vê mezinahiya xwe bû ku ji aliyê wêne û dîmenên sînemayê ve hatiye belgekirin û di demekê de qewimî ku zanista sîsmolojiyê geş bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] g0mvedtp6l5xqcq2bsg2vmvid6261xd 2083695 2083694 2026-08-04T17:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2083695 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya bi vê mezinahiya xwe bû ku ji aliyê wêne û dîmenên sînemayê ve hatiye belgekirin û di demekê de qewimî ku zanista sîsmolojiyê geş bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7bgfald1ed726k1o22grs8a4x6vasm9 2083696 2083695 2026-08-04T17:33:12Z Penaber49 39672 /* Zirara ji ber erdhejê */ 2083696 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] 7wf7e4yolllv6i82l3499i1d2w3147a 2083697 2083696 2026-08-04T17:34:28Z Penaber49 39672 2083697 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina Kalîforniyayê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi Pasîfîk û Asyayê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê Zanîngeha Kalîforniyayê ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman şikesteka San Andreasê ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] pjedvpmyt5kr4jh7mrdvfncyhruwwat 2083698 2083697 2026-08-04T17:41:31Z Penaber49 39672 /* Zirara ji ber erdhejê */ 2083698 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya|Kalîforniyayê]] hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya|Asyayê]] ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] q9ct9qfvguy0e0vig5if6335mz2l5al 2083701 2083698 2026-08-04T18:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2083701 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com:80/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine}}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] qd1paud9l29xd3pq3d5ag5dtckjpn7g 2083710 2083701 2026-08-04T19:33:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083710 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=}}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |archive-date=2008-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862}}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |url-status=dead }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn=}}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03}}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106}}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F.}}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of}}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106}}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996)}}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2}}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California}}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding}}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04}}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] nszkw73f2dk61clpfn1l935i2rbmjre 2083718 2083710 2026-08-04T20:12:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083718 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 saniye beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] lgywrh04dozpv69k9637k9gn2gbfqvf 2083739 2083718 2026-08-05T05:26:40Z Penaber49 39672 /* Erdhej */ 2083739 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] bgrghvqwx38pfogicmlneb18aakqtua 2083740 2083739 2026-08-05T05:31:00Z Penaber49 39672 2083740 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] lchhgb94kebmiyi543i3253kkjc5vgx 2083741 2083740 2026-08-05T05:34:12Z Penaber49 39672 2083741 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] pe1u36xbmiivl3835z48ai3owk3y9nz 2083742 2083741 2026-08-05T05:37:08Z Penaber49 39672 2083742 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] ljdndugadtl8dad5xvlvmilzw3nkcqv 2083743 2083742 2026-08-05T05:42:57Z Penaber49 39672 2083743 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erdheja San Franciscoyê 1906''' erdhejeke wêrankar e ku di roja çarşema 18 nîsana sala 1906an de bi [[dema standard a Pasîfîkê]] saet di 05:12ê sibeha 18 nîsanê de li peravên bakurê [[Kalîforniya]]yê qewimiye. Bi çêbûna erdhejê re di demeke kurt de li [[San Francisco]]yê agirên berfireh bi avahiyên bajêr ketiye û heman agir çend rojan berdewam kiriye. Ev erdhej wekê erdheja herî kujer a û erdheja herî wêrankar a dîroka [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê bibîranîn. Mezinahiya erdhejê bi qasê 7,9 M_w hatiye qebûlkirin. Di heman demê de ji aliyê hinek saziyan ve mezinahiya erdhejê herî kêm bi qasê 7,7 M_w herî zêde jî bi qasê 8,25 hatiye ragihandin. Navenda sereke ya erdhejê 3 km dûrî bajêr, li [[Mussel Rocks]] a di nav deryayê de bû. Ev erdheja ku li ser [[şikesteka San Andreasê]] derketiye, herêmê li ser rêça bakur û başûr kiriye du perçe. Di heman demê de erdhej li qadeke fireh ku ji [[Oregon]]ê heya [[Los Angeles]]ê û heta navenda [[Nevada]]yê ku ji deryayê pir dûr e pêk hatiye. Di erdhejê de zêdetirî 3.000 kes mirine û zêdetirî ji %80ê ji bajêr wêran bûye. == Tektonîk == Şikesteka [[San Andreas]]ê şikesteke veguherîner a parzemînî ye ku beşek ji sinorê tektonîkî yên di navbera [[plaqeya Pasîfîkê]] û [[plaqeya Amerîkaya Bakur]] de pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=P. |pêşnav=Segall, |paşnav2=M. |pêşnav2=Lisowski, |tarîx=1990 |sernav=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1231002 |kovar=Zenodo |ziman=en |doi= }}</ref> Şikesteka ''strike-slip'' bi giranî bi tevgera ber bi aliyê rastê ve tê karakterîze kirin ku plaqeya rojava li gorî plaqeya rojhilat (Amerîkaya Bakur) (Pasîfîk) ber bi bakur ve diçe. Ev şikestek bi dirêjahiya Kalîforniyayê ji [[Deryaya Salton]] li başûr heta [[pozikê Mendocino]] ber bi bakur ve bi qasê 1.300 km dirêj dibe. Herî zêde guheztina rûyê erdê ya çavdêrîkirî nêzîkî 6 m bû ku pîvandinên jeodezîk guheztinên heta 8,5 m nîşan didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/offset.php |sernav=How large was the offset? |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> == Erdhej == [[Wêne:1906-04-18 San Fransisco, California M7.9 earthquake shakemap.jpg|thumb|çep|Nexşeya lerza USGS yê ku hêza erdhejê nîşan dide]] Li gorî amarên destpêkê, 20 heta 25 çirkeyan beriya lerzîna sereke lerzîneke bihêz çêbûye û lerzîna bihêz a lerzîna sereke nêzîkê 42 saniyeyan dewam kiriye. Erdheja 1906an beriya pêşketina [[pîvana Richter]] bû lê texmîna herî berfireh a li ser pîvana mezinahiya kêliyê ya nûjen 7,9 e û bi nirxên pêşniyarkirî jî ji 7,7 heta 8,3 hatiye texminkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |sernav=BSL FAQ: 1906 Earthquake |malper=seismo.berkeley.edu |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Thatcher1975">{{Jêder-kovar |paşnav=Thatcher |pêşnav=Wayne |tarîx=1975-12-10 |sernav=Strain accumulation and release mechanism of the 1906 San Francisco Earthquake |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB080i035p04862 |kovar=Journal of Geophysical Research |ziman=en |cild=80 |hejmar=35 |rr=4862–4872 |doi=10.1029/JB080i035p04862 }}</ref> Hem berê erdhejê û hem jî piştê erdhejê bandora erdhejê deformasyonên giran di [[qalikê Erdê]] de çêkiriye. Di dema erdhejê de ku li ser beşek 450 km ya sinorê plaqeya San Andreas zirar dîtiye ku zexta li ser şikestinên di pergalê de kêm bûye.<ref name="Thatcher1975" /> Şikestina 1906an hem ber bi bakur û hem jî ber bi başûr ve bi tevahî 296 476 km belav bûye ku lerzîn ji Oregonê heta Los Angelesê û heta navenda Nevadayê jî hat hîskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |sernav=How long was the 1906 rupture? |malper=quake.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081006171016/http://quake.wr.usgs.gov/info/1906/howlong.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |sernav=AmericanHeritage.com / Our 10 Greatest Natural Disasters |malper=www.americanheritage.com |roja-gihiştinê=2026-08-03 |paşnav=Gibson |pêşnav=Christine |roja-arşîvê=2008-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081203144854/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/4/2006_4_26.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berê erdheja sala 1906an bi dehan salan erdhejên biçûk çêbûne ku ji her demê din ên di tomarên dîrokî yên bakurê Kalîforniyayê de zêdetir bû. Berê sala 1906an de ev bûyerên ku wekê çalakiya pêşeng a erdhejê dihatin şîrovekirin, xwedî şêwazek demsalî ya bihêz bûn û niha tê texmînkirin ku ew ji ber barên mezin ên zirara demsalî yên li kendavên peravên li ser serê şikestinan û zirara erozyonê ya mayî ji madenên hîdrolîk di salên dawî yên madenên zêr ên Kalîforniyayê de çêdibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Westaway |pêşnav=R. |tarîx=2002 |sernav=Seasonal Seismicity of Northern California Before the Great 1906 Earthquake: |url=http://link.springer.com/10.1007/PL00001268 |kovar=Pure and Applied Geophysics |ziman=en |cild= |hejmar= |rr= |doi=10.1007/PL00001268 |issn= }}</ref> Bi salan ji ber pîvandinên guheztina erdên herêmî, dihat texmînkirin ku navenda erdhejê nêzîkî bajarokê Olema, li herêma Point Reyes a Marin County ye. Di salên 1960î de, sîsmologek li UC Berkeley pêşniyar kiriye ku navenda erdhejê bi îhtimaleke mezin li deryaya San Francisco, li bakurê rojavayê Golden Gateyê ye. Her çend nezelaliyeke girîng hê jî hebe jî, analîzên herî dawî piştgirî didin cihekî deryayî ji bo navenda erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |sernav=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |malper=alomax.free.fr |roja-gihiştinê=2026-08-03 }}</ref> Analîza daneyên sêgoşeyî berê û piştî erdhejê bi tundî nîşan dide ku şikestina li ser şikesteka San Andreasê bi qasî 310 500 km dirêj bûye ku ev dane li gorî daneyên hêz û zexta çavdêrîkirî lihevhatî ye. Daneyên sîsmolojîk ên berdest dirêjahiya şikestina pir kurttir piştgirî dikin lê ev çavdêrî dikarin bi destûrdayîna belavbûnê bi leza li jor leza pêla S (supershear) werin lihevhatin. Belavbûna supersheara niha ji bo gelek erdhejên ku bi şikestina strike-slip ve girêdayî ne hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Song |pêşnav=S. G. |paşnav2=Beroza |pêşnav2=G. C. |paşnav3=Segall |pêşnav3=P. |tarîx=2008-04-01 |sernav=A Unified Source Model for the 1906 San Francisco Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/98/2/823-831/350136 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=98 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.1785/0120060402 |issn=0037-1106 }}</ref> Di sala 2019an de bi karanîna wêneyekî kevin û vegotineke şahidê tomarkirî, lêkolîner dikarin ku cihê navenda erdhejê wekê dûrê deryaya San Franciscoyê an jî nêzîkê San Juan Bautista destnîşan bikin û vê yekê texmînên berê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gizmodo.com/how-scientists-used-a-1906-photo-to-find-the-center-of-1832208787 |sernav=How Scientists Used a 1906 Photo to Find the Center of San Francisco's Most Infamous Earthquake |malper=Gizmodo |tarîx=2019-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en-US |paşnav=Mandelbaum |pêşnav=Ryan F. }}</ref> === Zexma erdhejê === Hêza lerzînê wekê ku di pîvana lerzîna mercalli ya guhertî de hatiye vegotin zextên erdhejê li San Francisco û deverên li bakur wekê Santa Rosa gihîştiye lerza XI (Ekstrem) ê. Taybetmendiya herî giring a hêza lerzînê ku di rapora Andrew Lawson a 1908an de hatiye destnîşankirin, têkiliya zelal a hêza bi şert û mercên jeolojîk ên bingehîn re bû. Deverên ku di geliyên tijî sedîmentan de ne, ji deverên kevirên bingehîn ên nêzîk lerzînek bihêztir kişandine û lerzîna herî bihêz li deverên kendava berê ku şilebûna axê lê çêbibû pêk hatiye. Pratîka nûjen a herêma sîsmîk cihêrengiya xetereyên ku ji ber şert û mercên jeolojîk ên cûda çêdibin, rave dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.conservation.ca.gov/cgs/shzp/Pages/article10.aspx |sernav=California Geological Survey - Seismic Hazards Zonation Program |malper=www.conservation.ca.gov |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en |paşnav=California |pêşnav=State of }}</ref> === Erdhejên berdewam === Piştê lerza sereke gelek lerz û hejên paşerdhej û hinek bûyerên ji dûr ve çêbûyî pêk hatine. Wekê erdheja Fort Tejon a sala 1857an ku ji erdheja ku bi vê mezinahiyê pêk hatiye, kêmtir lerzên paş-erdhej pêk hatiye. Pir kêm ji van erdhejan li ser şopa şikestina sala 1906an cih girtine û mêla wan hebû ku nêzîkê dawiya şikestinê an jî li ser avaniyên din ên dûrî şikesteka San Andreasê, wekê şikesteka Haywardê, kom bibin. Tenê lerzîna piştê erdhejê di çend rojên pêşîn ên nêzîkê M_I 5an an jî mezintir de li nêzî Santa Cruzê di 18ê nîsanê de saet 14:28 PST de, bi hêza li dora 4,9 M_w çêbûye. Paşerdheja herî bi hêz di 23ê nîsanê de saet di 01:10 PST de, li rojavayê Eurekayê bi mezinahiya texmînkirî ya li dora 6.7 M_I qewimîye û paşerdheja din ê bi heman mezinahî zêdetirî piştê sê salan di 28ê cotmehê de saet di 22:45 PST de li nêzîkê pozikê Mendocinoyê çêbûye.<ref name="Meltzner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Meltzner |pêşnav=A. J. |tarîx=2003-10-01 |sernav=Aftershocks and Triggered Events of the Great 1906 California Earthquake |url=https://pubs.geoscienceworld.org/bssa/article/93/5/2160-2186/120936 |kovar=Bulletin of the Seismological Society of America |ziman=en |cild=93 |hejmar=5 |rr=2160–2186 |doi=10.1785/0120020033 |issn=0037-1106 }}</ref> Bûyerên ji dûr ve çêbûne komeke erdhejên li herêma geliyê împeratorî vedihewîne ku di 18ê nîsana sala 1906an de saet di 16:30 PST de bi erdhejeke bi hêza 6,1 M_I gihîştiye bilindeya xwe. Bûyereke din a bi vê rengê di 19ê nîsana sala 1906an de saet di 12:31 PST de qewimiye ku bi mezinahiya texmînkirî ya bi qasî 5,0 M_I û navenda erdhejê li binê Kendava Santa Monica bû qewimiye.<ref name="Meltzner2003"/> == Zirara ji ber erdhejê == [[Wêne:SanFranHouses06.JPG|thumb|Xaniyeke ruxandî li kolana Howardê]] [[Wêne:19060419 San Francisco Earthquake - The New York Times.jpg|thumb|Sîsmografên li perava rojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê erdhejê piştî 19 xulekan tomar kirine. Hinek texmînên mirinên despêkê ji 500î derbas bûye.]] Hêjmara kesên ku di despêka erdhejê de jiyana xwe jidest dane ji 375 heta zêdetirî 500 kesan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=William Bronson, The Earth Shook, the Sky Burned (San Francisco: Chronicle Books, 1996) }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Times |pêşnav=The New York |sernav=English: Newspaper headline (The New York Times, April 19, 1906) describing the 1906 San Francisco earthquake |tarîx=1906-04-19 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19060419_San_Francisco_Earthquake_-_The_New_York_Times.jpg |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Lêbelê bi sedan mirinên li Chinatown hatine paşguhkirin û nehatine tomarkirin. Hejmara giştî ya mirinan hê jî ne diyar e lê raporên cûrbecûr rêzek di navbera 700-3,000+ de nîşan dane. Di sala 2005an de lijneya çavdêrên bajêr bi yekdengî piştgirî dane biryarnameyeke ku ji hêla romannivîs James Dalessandro ("1906") û dîroknasê bajêr Gladys Hansen ("înkarkirina karesatê") ve hatiye nivîsandin ku hejmara qurbaniyên erdhejê 3.000+ kes were diyarkirin û hêjmara tevahî ya fermî were nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/casualties.php |sernav=Casualties and damage after the 1906 Earthquake |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gladys C. Hansen; Emmet Condon; David Fowler (1989). Denial of Disaster. Cameron and Company. ISBN 978-0-918684-33-2 }}</ref> Piraniya mirinan li bajarê San Franciscoyê çêbûne lê 189 kes li deverên din ên Bay Area jî hatine ragihandin û bajarên nêzîk ên wekê Santa Rosa û San Jose jî zirarên giran dîtine. Ji nifûsa nêzîkê 410.000 kesan, di navbera 227.000 û 300.000 kes bê avahî mane ku nîvê kesên ku hatine veguhestin, ji kendavê ber bi Oakland û Berkeleyê koçber bûne. Rojnameyên vê serdemê behsa Parka Golden Gate, Presidio, Panhandle û peravên di navbera Ingleside û North Beach kiriye ku bi konên demkî yên kesên ku ji ber erdhejê terka avahiyên xwe kiriye hatine nixumandin. Piştê du salan, gelek ji van kampên koçberên erdhejê malavaniya kesên ku ji ber erdhejê ji cih û warên xwe bûne kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displays at the U.S. Army Corps of Engineers Museum in Sausalito, California }}</ref> Erdhej û agirê ku piştê erdhejê bi bajêr ketiye, bandorek demdirêj û mezin li ser pêşveketina [[Kalîforniya]]yê hiştine. Di dema karesatê de, San Francisco bajarê nehemîn ê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî û bajarê herî mezin ê li peravê rojava bû. Di heyameke 60 salan de, bajar bûye navenda darayî, bazirganî û çandî ya rojava û bendera herî qerebalix ê li perava rojava li bajêr xebitiye. Di heman demê de ev bendera "deriyê Pasîfîkê" bû ku bi rêya benderê hêza aborî û leşkerî ya zêde ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ber bi [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Asya]]yê ve hatiye nîşandan. Gelek ji helbestvan û nivîskarên pêşeng ên bajêr vekişiyane Carmel-by-the-Sea ku li wir wekê "The Barness", wan navûdengeke koloniya hunerî ava kiriye ku heya roja îro jî berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tfaoi.org/aa/5aa/5aa300.htm |sernav=The Carmel Monterey Peninsula Art Colony: A History; article by Barbara J. Klein |malper=www.tfaoi.org |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> Rapora Lawson a sala 1908an lêkolîneke li ser erdheja sala 1906an kiriye ku ji aliyê profesor Andrew Lawson ê [[Zanîngeha Kalîforniyayê]] ve hatiye birêvebirin û sererastkirin, nîşan daye ku heman [[şikesteka San Andreasê]] ku bibû sedema karesata li San Franciscoyê, di heman demê de heman şikestek nêzîkê Los Angelesê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The California earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission .. |paşnav=California. State Earthquake Investigation Commission |weşanger=Washington, D.C., Carnegie Institution of Washington |tarîx=1908 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/californiaearth00reidgoog |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Andrew C. (Andrew Cowper) |paşnav3=Reid |pêşnav3=Harry Fielding }}</ref> Erdhej yekem karesata xwezayî ya mezin bû ku ji aliyê wêne û dîmenan ve hatiye belgekirin û di heman demê de ev erdhej di demeke ku di vê serdemê de zanista sîsmolojiyê pêş ketiye, qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/revolution.php |sernav=1906 Marked the Dawn of the Scientific Revolution |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-04 }}</ref> == Ravekirina şahidên erdhejê == John W. Nourse di 23ê nîsanê de, pênc roj piştî erdhejê, ji San Franciscoyê nivîsî û ji malbata xwe yê li Indianayê re wiha behsa erdhejê kiriye: saet di pênc û çaryekan de bi lerzînek ku xanî "wekê ku bi tevahî perçe perçe bibe" şiyar bûye, li derve nihêrî û avahiyek mezin a ji kerpîçan dîtiye ku di çend çirkeyekê de bi tevahî hilweşiyaye û heman demê de li aliyê rastê, li pêş û çepê agir bi avahiyan katiye. Ew û hevjîna wî Lena erebeya zaroka girtin û reviyan kolana marketê ku wî ew wekê dîmenek tirsnak bi nav kiriye. Taxên bi tevahî veguhestiye kavilên mezin û avahiya şaredariyê jî bi temamî wêran bûye. Wî jina xwe û zaroka xwe li mîsyonê hiştiye û vegeriyane ku hewl bide tiştên wan rizgar bike lê dibînin ku tevahiya bajêr dişewite. Ew û malbata wî vê şevê li girên bilind derbas kirine, dibînin ku avahiyên diwanzdeh û bîst qatî dişewitin û hildiweşin ku "dîmeneke ewqasî xedar ew ku kes nikare rave bike." Wî destnîşan kiriye ku hinek kolan çend lingan daketine û kolanan din jî bilind bûne, bajar di bin rewşa awarte de ye û xwarin ji bajarokên derdorê dest pê kiriye. Di heman demê de di nivîsandina xwe de diyar kiriye û gotiye "Dema ku ez li bajêr digeriyam, ji xeynî çend avahiyên ku kêm zirar dîtiye, hemî bajêr wêran bûye" == Filmên erdhejê == * 1936: ''[[San Francisco (fîlm)|San Francisco]]'' (di rolên sereke de [[Clark Gable]], [[Jeanette MacDonald]] û [[Spencer Tracy]]) * 2006: ''[[The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] frtq407xftkvvcrtbxiak2gz9hesycv 0 66798 2083731 1914584 2026-08-04T22:51:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083731 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Fransayê | wêne = | ravek = | gelheKom = 300.000 | salKom = | çavkKom = <ref>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CH_-_Les_langues_principales_les_plus_fréquentes_de_la_population_résidente_permanente_âgée_de_15_ans_ou_plus,_2015.pdf</ref> | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[Kurdî]], [[fransî]] | ol = [[Êzîdî]], [[elewî]], [[îslam]], [[xiristiyan]], [[bêbawerî]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = }} '''Kurdên Fransayê''' yek ji komên [[diyasporaya kurdan]] e, ku bi giranî ji [[salên 1980î]] û vir ve hatiye damezirandin. Hejmara wan nêzî 300.000 kes tê hesibandin, ku piştî diyasporaya [[kurdên Almanyayê]] di rêza duyemîn de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://solidaires.org/sinformer-et-agir/les-journaux-et-bulletins/solidaires-et-internationalistes/n116-special-kurdistan/une-diaspora-kurde-importante-en-france/ |sernav=Une diaspora kurde importante en France |malper=Solidaires |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=fr |archive-date=2024-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227125014/https://solidaires.org/sinformer-et-agir/les-journaux-et-bulletins/solidaires-et-internationalistes/n116-special-kurdistan/une-diaspora-kurde-importante-en-france/ |url-status=dead }}</ref> == Dîrok == Civaka [[kurd]]ên [[Fransa]]yê xwedî [[dîrok]]eke taybet e, ku bi [[koçberî]], întegrasyona [[çand]]î û kêşeyên [[Siyaset|siyasî]] ve girêdayî ye. Yekemîn pêlên mezin ên koçberiya kurdan ber bi Fransayê ve di [[salên 1960î]] û [[Salên 1970î|1970î]] de, bi giranî ji [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[rojhilata Kurdistanê]] dest pê kir. Ev koçberî ji ber aloziyên siyasî, zehmetiyên [[aborî]] û zextên li dijî kurdan derketine holê. Li Fransayê kurd li ewlehî û şert û mercên jiyanê geriyan. Di [[salên 1980î]] de, dîasporaya kurd li Fransayê her ku çû zêde bû, bi taybetî ji ber [[penaber]]ên ku ji [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyê]] de reviyane. Bi vî rengî [[paytext]]a fransî [[Parîs]] ji bo siyaset û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] a [[Penaberî|sirgûniyê]] bû navendeke girîng. Di sala [[1983]]an de [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê|Enstîtuya Kurdî]] [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê|ya Parîsê]] hate damezrandin, ku ji bo danasîna [[Zimanê kurdî|ziman]], çand û [[Dîroka Kurdistanê|dîroka]] [[Dîroka Kurdistanê|kurdan]] xebatên girîng dimeşîne. Di bin rêvebiriya [[Kendal Nezan]] de, Enstîtuya Kurdî ji 30 sal zêdetir e diyaloga di navbera [[cîhan]]a kurd û komara Fransayê de pêş dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/frankreich-ueber-die-entwicklung-der-kurdischen-gesellschaft-100.html?utm_source=chatgpt.com |sernav=Frankreich - Über die Entwicklung der kurdischen Gesellschaft |malper=Deutschlandfunk |tarîx=2016-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de |paşnav=deutschlandfunk.de}}</ref> == Demografî == Kurdên Fransayê li gelek herêm û bajarên fransî dijîn, lê bi gelemperî di Île de France (Paris), Alsace ([[Strazbourg]]), Gironde ([[Bordeaux]]), Provence-Alpes-Côte-d'Azur (Marseyl) de dijîn. Kom û komeleyên kurdên Fransayê jî gelek pir û girîng in. Ji ber ku li Fransayê statîstîkên fermî yên li ser etnîsîteyê nayên berhevkirin, destnîşankirina hejmara rast a kurdên li Fransayê dijîn zehmet e. Lê tê texmînkirin ku li Fransayê derdora 300 hezar kurd dijîn ku piraniya wan ji Tirkiyeyê ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Longin |pêşnav=Christine |tarîx=2022-12-28 |sernav=Rassistische Attacke in Frankreich: Zwei Lesarten eines Angriffs |url=https://taz.de/Rassistische-Attacke-in-Frankreich/!5901559/ |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |issn=0931-9085}}</ref> [[Fransayî|Civaka fransî]] bi gelek awayan piştgirî daye civaka kurd, bi taybetî bi dayîna penaberiyê û bipêşxistina projeyên çandî. Lê dîsa jî, bi taybetî di warê întegrasyon û naskirina nasnameya kurdî de, kêşe hene. Ji ber vê yekê civaka kurd li Fransayê li ser armancên xwe yên çandî û siyasî, hem li hundirê Fransa û hem jî li qada navneteweyî, berxwedana xwe berdewam dike. === Çand û huner === Navendên çand û hunera kurd ên wek Enstîtûya Kurdî ya [[Paris|Parîsê]], [[Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya]] û [[Association Franco-Kurde pour l'Ouverture Culturelle]] (AFKOC) gelek berçav in. Li [[Marsîlya]]yê [[mizgeft]]eke kurdan a bi navê [[Mizgefta Feqiyê Teyran]] jî heye. Civaka Kurd li Fransayê bi awayekî aktîf tevlî xebatên çandî û siyasî dibe. Her sal ji bo parastina mîrata çandî û gihandina wê ji nifşên ciwan re, çalakiyên weke [[Newroz]] û festîvalên hunerî û siyasî têne pîrozkirin. Her wiha gelek komele û rêxistinên kurdan hene, ku hem li Fransa û hem jî li welatên wan ên jêderk ji bo mafên kurdan kampanyayên girîng didin meşandin. Çend kesayetên kurd ên girîng, ku hem di warê çandî û hem jî di warê siyasî de roleke girîng lîstine, li Parîsê hatine veşartin. [[Goristana Père-Lachaise|Goristana Père Lachaise]] gorên [[muzîkvan]]ê kurd ê navdar [[Ahmet Kaya]] û [[derhêner]]ê navdar ê kurd-[[zaza]] [[Yılmaz Güney]] hene. Stranbêj û bestekarê bi bandor Ahmet Kaya di sala [[1999]]an de ji ber dijminatî û tehdîdan ji [[Tirkiye]]yê derket û di sala [[2000]]an de li Parîsê ji ber [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] jiyana xwe ji dest da. Yılmaz Güney ku bi fîlmên xwe yên xelatgir tê naskirin, neçar ma ku sirgûnê bike û cihê xwe yê dawî li Parîsê dît.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.klassegegenklasse.org/faschistischer-anschlag-auf-kurdinnen-in-paris/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Faschistischer Anschlag auf Kurd:innen in Paris |malper=www.klassegegenklasse.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de}}</ref> Van kesayetan ji bo ku li welatên xwe ji çewsandin û qedexeyên siyasî birevin, Parîs wekî cihê sirgûnê hilbijartibûn. Goristana wan a li Parîsê bajêr wekî penagehek ji bo [[rewşenbîr]] û [[hunermend]]an destnîşan dike, yên ku di welatên xwe de [[Azadî (felsefe)|azadiyê]] nedîtin. === Siyaset === Civaka Kurd li Fransa tevî pabendbûna wan, bi kêşe û aloziyên siyasî yên li welatên jêderê re rû bi rû dimîne. Aloziyên siyasî yên li welatên xwe gelek caran bandorê li diyasporayê dike û carinan dibe sedema aloziyên navxweyî jî. Herwiha di dema borî de bûyerên diltezîn jî hebûn, wek [[Suîqesta kurdan a li Parîsê|kuştina sê çalakvanên]] [[Suîqesta kurdan a li Parîsê|kurd li Parîsê]] di sala [[2013]]an de, ku heta niha bi temamî nehatine çareserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsws.org/de/articles/2023/01/02/b0de-j02.html?utm_source=chatgpt.com |sernav=Frankreich beschönigt Ermordung kurdischer Nationalisten am 23. Dezember in Paris |malper=World Socialist Web Site |tarîx=2023-01-02 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Fransa]] [[Kategorî:Fransa]] [[Kategorî:Komên etnîk li Fransayê]] 76dfeehjngc7rhfzdoycr3kp84z0utf 2083734 2083731 2026-08-04T23:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083734 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Fransayê | wêne = | ravek = | gelheKom = 300.000 | salKom = | çavkKom = <ref>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CH_-_Les_langues_principales_les_plus_fréquentes_de_la_population_résidente_permanente_âgée_de_15_ans_ou_plus,_2015.pdf</ref> | herêm1 = | gelhe1 = | sal1 = | herêm2 = | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = | gelhe3 = | sal3 = | çavk3 = | ziman = [[Kurdî]], [[fransî]] | ol = [[Êzîdî]], [[elewî]], [[îslam]], [[xiristiyan]], [[bêbawerî]] | nîşan = | nîşanSernav = | nexşe = | nexşeSernav = | nîşe = }} '''Kurdên Fransayê''' yek ji komên [[diyasporaya kurdan]] e, ku bi giranî ji [[salên 1980î]] û vir ve hatiye damezirandin. Hejmara wan nêzî 300.000 kes tê hesibandin, ku piştî diyasporaya [[kurdên Almanyayê]] di rêza duyemîn de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://solidaires.org/sinformer-et-agir/les-journaux-et-bulletins/solidaires-et-internationalistes/n116-special-kurdistan/une-diaspora-kurde-importante-en-france/ |sernav=Une diaspora kurde importante en France |malper=Solidaires |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=fr |roja-arşîvê=2024-12-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241227125014/https://solidaires.org/sinformer-et-agir/les-journaux-et-bulletins/solidaires-et-internationalistes/n116-special-kurdistan/une-diaspora-kurde-importante-en-france/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîrok == Civaka [[kurd]]ên [[Fransa]]yê xwedî [[dîrok]]eke taybet e, ku bi [[koçberî]], întegrasyona [[çand]]î û kêşeyên [[Siyaset|siyasî]] ve girêdayî ye. Yekemîn pêlên mezin ên koçberiya kurdan ber bi Fransayê ve di [[salên 1960î]] û [[Salên 1970î|1970î]] de, bi giranî ji [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[rojhilata Kurdistanê]] dest pê kir. Ev koçberî ji ber aloziyên siyasî, zehmetiyên [[aborî]] û zextên li dijî kurdan derketine holê. Li Fransayê kurd li ewlehî û şert û mercên jiyanê geriyan. Di [[salên 1980î]] de, dîasporaya kurd li Fransayê her ku çû zêde bû, bi taybetî ji ber [[penaber]]ên ku ji [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyê]] de reviyane. Bi vî rengî [[paytext]]a fransî [[Parîs]] ji bo siyaset û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] a [[Penaberî|sirgûniyê]] bû navendeke girîng. Di sala [[1983]]an de [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê|Enstîtuya Kurdî]] [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê|ya Parîsê]] hate damezrandin, ku ji bo danasîna [[Zimanê kurdî|ziman]], çand û [[Dîroka Kurdistanê|dîroka]] [[Dîroka Kurdistanê|kurdan]] xebatên girîng dimeşîne. Di bin rêvebiriya [[Kendal Nezan]] de, Enstîtuya Kurdî ji 30 sal zêdetir e diyaloga di navbera [[cîhan]]a kurd û komara Fransayê de pêş dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/frankreich-ueber-die-entwicklung-der-kurdischen-gesellschaft-100.html?utm_source=chatgpt.com |sernav=Frankreich - Über die Entwicklung der kurdischen Gesellschaft |malper=Deutschlandfunk |tarîx=2016-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de |paşnav=deutschlandfunk.de }}</ref> == Demografî == Kurdên Fransayê li gelek herêm û bajarên fransî dijîn, lê bi gelemperî di Île de France (Paris), Alsace ([[Strazbourg]]), Gironde ([[Bordeaux]]), Provence-Alpes-Côte-d'Azur (Marseyl) de dijîn. Kom û komeleyên kurdên Fransayê jî gelek pir û girîng in. Ji ber ku li Fransayê statîstîkên fermî yên li ser etnîsîteyê nayên berhevkirin, destnîşankirina hejmara rast a kurdên li Fransayê dijîn zehmet e. Lê tê texmînkirin ku li Fransayê derdora 300 hezar kurd dijîn ku piraniya wan ji Tirkiyeyê ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Longin |pêşnav=Christine |tarîx=2022-12-28 |sernav=Rassistische Attacke in Frankreich: Zwei Lesarten eines Angriffs |url=https://taz.de/Rassistische-Attacke-in-Frankreich/!5901559/ |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |issn=0931-9085 }}</ref> [[Fransayî|Civaka fransî]] bi gelek awayan piştgirî daye civaka kurd, bi taybetî bi dayîna penaberiyê û bipêşxistina projeyên çandî. Lê dîsa jî, bi taybetî di warê întegrasyon û naskirina nasnameya kurdî de, kêşe hene. Ji ber vê yekê civaka kurd li Fransayê li ser armancên xwe yên çandî û siyasî, hem li hundirê Fransa û hem jî li qada navneteweyî, berxwedana xwe berdewam dike. === Çand û huner === Navendên çand û hunera kurd ên wek Enstîtûya Kurdî ya [[Paris|Parîsê]], [[Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya]] û [[Association Franco-Kurde pour l'Ouverture Culturelle]] (AFKOC) gelek berçav in. Li [[Marsîlya]]yê [[mizgeft]]eke kurdan a bi navê [[Mizgefta Feqiyê Teyran]] jî heye. Civaka Kurd li Fransayê bi awayekî aktîf tevlî xebatên çandî û siyasî dibe. Her sal ji bo parastina mîrata çandî û gihandina wê ji nifşên ciwan re, çalakiyên weke [[Newroz]] û festîvalên hunerî û siyasî têne pîrozkirin. Her wiha gelek komele û rêxistinên kurdan hene, ku hem li Fransa û hem jî li welatên wan ên jêderk ji bo mafên kurdan kampanyayên girîng didin meşandin. Çend kesayetên kurd ên girîng, ku hem di warê çandî û hem jî di warê siyasî de roleke girîng lîstine, li Parîsê hatine veşartin. [[Goristana Père-Lachaise|Goristana Père Lachaise]] gorên [[muzîkvan]]ê kurd ê navdar [[Ahmet Kaya]] û [[derhêner]]ê navdar ê kurd-[[zaza]] [[Yılmaz Güney]] hene. Stranbêj û bestekarê bi bandor Ahmet Kaya di sala [[1999]]an de ji ber dijminatî û tehdîdan ji [[Tirkiye]]yê derket û di sala [[2000]]an de li Parîsê ji ber [[Mirina masûlkeyên dil|krîza dil]] jiyana xwe ji dest da. Yılmaz Güney ku bi fîlmên xwe yên xelatgir tê naskirin, neçar ma ku sirgûnê bike û cihê xwe yê dawî li Parîsê dît.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.klassegegenklasse.org/faschistischer-anschlag-auf-kurdinnen-in-paris/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Faschistischer Anschlag auf Kurd:innen in Paris |malper=www.klassegegenklasse.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de }}</ref> Van kesayetan ji bo ku li welatên xwe ji çewsandin û qedexeyên siyasî birevin, Parîs wekî cihê sirgûnê hilbijartibûn. Goristana wan a li Parîsê bajêr wekî penagehek ji bo [[rewşenbîr]] û [[hunermend]]an destnîşan dike, yên ku di welatên xwe de [[Azadî (felsefe)|azadiyê]] nedîtin. === Siyaset === Civaka Kurd li Fransa tevî pabendbûna wan, bi kêşe û aloziyên siyasî yên li welatên jêderê re rû bi rû dimîne. Aloziyên siyasî yên li welatên xwe gelek caran bandorê li diyasporayê dike û carinan dibe sedema aloziyên navxweyî jî. Herwiha di dema borî de bûyerên diltezîn jî hebûn, wek [[Suîqesta kurdan a li Parîsê|kuştina sê çalakvanên]] [[Suîqesta kurdan a li Parîsê|kurd li Parîsê]] di sala [[2013]]an de, ku heta niha bi temamî nehatine çareserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsws.org/de/articles/2023/01/02/b0de-j02.html?utm_source=chatgpt.com |sernav=Frankreich beschönigt Ermordung kurdischer Nationalisten am 23. Dezember in Paris |malper=World Socialist Web Site |tarîx=2023-01-02 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=de }}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Fransa]] [[Kategorî:Fransa]] [[Kategorî:Komên etnîk li Fransayê]] ax6u65istcx94sezh7d8zcwxvdklraz 0 66990 2083744 2003816 2026-08-05T06:49:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083744 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Parisattacks.png|thumb|Cihên suîqestên rojên 13 û 14ê çiriya paşîn li Parîsê: 1: Nêzîkî Stade de France 2: Rue Bichat û Rue Alibert (Le Petit Cambodge, Le Carillon) 3: Rue de la Fontaine-au-Roi (Casa Nostra) 4: Tiyatroya Bataclan 5: Rue de Charonne (La Belle Équipe)]] '''Êrîşên li ser Parîsê yên 13ê çiriya paşîn a 2015an''', pênc suîqest in ku di 13ê [[çiriya paşîn]] a sala [[2015]]an de, li [[Parîs]]a paytexta [[Fransa]]yê bi destê terorîstên tundkarên îslamî pêk hatin. Li gor agahiyên nûçeyan 132 kesan jiyana xwe ji dest da.<ref>[http://rudaw.net/kurmanci/world/131120153 Li Parîsê çend teqîn û êrîşên çekdarî - Fransa rewşa awarte ragihand] Rudaw.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/index.html Paris attacks: At least 153 killed in gunfire and blasts, French officials say], CNN.</ref> Ew cihên çêbûyîna suîqestan yek jê [[Stade de France]] bû ku tê de maça futbolê di navbera [[Almanya]] û Fransayê de hebû; yek jî tiyatroya bi navê Bataclan û hin deverên din in. [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞ]] ew êrîş girtin ser xwe.<ref>[http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ DAIŞ êrîşên Parîsê girt ser xwe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630073240/http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ |date=2016-06-30 }}, Ajansa Nûçeyan a Hawar.</ref> == Birîndar û Kuştî == {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; text-align:center; margin:0 0 1.5em 1.5em; width:320px" |- ! style="text-align:left; width:130px" | Netewe ! style="text-align:left;" | Kuştî ! style="text-align:left;" | birîndar ! style="text-align:left;" class="unsortable" | Çavkanî |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Fransa}} | 104 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Belçîka}} | 3 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Şîle}} | 3 | |<ref name="USA Today">{{Jêder-nûçe |paşnav1=James |pêşnav1=Mike |sernav=Names, nationalities of the dead emerge from Paris terror |url=http://www.usatoday.com/story/news/2015/11/14/paris-terror-victims-names-of-the-dead/75802608/ |xebat=USA Today |tarîx=14 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Portûgal}} | 3 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |sernav=Identificada terceira vítima mortal portuguesa dos ataques a Paris |weşanger=Noticias ao Minuto |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2022-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221128225712/https://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Cezayir}} |2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Meksîk}} | 2 | 1 |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Romanya}} | 2 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Tûnis}} | 2 | |<ref name="bbcvict">{{Jêder-nûçe |sernav=Paris attacks: Who were the victims? |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34821813 |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2015 |ajans=BBC }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|DYA}} | 2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Almanya}} | 1 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.welt.de/incoming/article148859443/Ein-Deutscher-bei-Attentaten-von-Paris-getoetet.html |sernav=Ein Deutscher bei Attentaten von Paris getötet |nivîskar= }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Îtalya}} | 1 | 2 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.repubblica.it/esteri/2015/11/15/news/valeria_solesin_attentato_bataclan-127399230/ |sernav=Strage Parigi, i parenti: Valeria Solesin tra le vittime del teatro Bataclan |nivîskar=Agnese Ananasso |malper=Repubblica.it }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |sernav=Parigi, tra i feriti due italiani di Senigallia - l'Espresso |weşanger=Espresso.repubblica.it |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2015-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116161213/http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Maroko}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Swêd}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Spanya}} | 1 | |<ref name="spanishvictims">{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.es/espana/galicia/abci-gallego-alberto-pardo-casado-francesa-fallecio-sala-bataclan-paris-201511151517_noticia.html |xebat=ABC |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |sernav=Rajoy solo confirma la muerte de un español, Juan Alberto González Garrido |ziman=es }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 1 | |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Serbistan}} | | 7 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=11&dd=15&nav_category=16&nav_id=1063336 |sernav=Serbian woman was found in hospital in Paris |nivîskar=BETA/Tanjug |malper=b92.net }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Holenda}} | | 3 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Venezuela}} | | 3 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-es/article45019224.html |sernav=Embajador francés confirma que tres venezolanos fueron heridos en ataques |nivîskar=EFE |malper=elnuevoherald.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Brazîl}} | | 2 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistralya}} | | 1 | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |sernav=Hobart woman shot in Paris attacks 'in good spirits' and recovering after surgery |nivîskar=AAP |malper=ninemsn.com.au |roja-gihiştinê=2015-11-16 |archive-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117014657/http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistriya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=https://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |sernav=Anschläge in Paris: Österreichisches Opfer außer Lebensgefahr |nivîskar=APA/AFP/dpa/Reuters |malper=diepresse.com |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |tarîxa-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117023414/http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Çîn}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/world/2015-11/15/c_128430636.htm |sernav=中国驻法大使馆：确认有中国公民在巴黎恐袭中受伤 |ziman=zh |tercimeya-sernav=Chinese Embassy in France: Confirm with Chinese citizens were injured in the terrorist attack in Paris |xebat=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Kolombiya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semana.com/nacion/articulo/atentados-en-paris-el-colombiano-que-resulto-herido-en-el-ataque/450029-3 |sernav=El hijo de un colombiano resultó herido en los atentados de París |nivîskar=Semana |malper=semana.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Komara Îrlandê}} | | 1 | |- class="sortbottom" ! Total ! 132 ! 352 ! <ref name="BBCNewsLive">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-34815972 |sernav=Paris attacks updates |weşanger=BBC News }}</ref> |-class="sortbottom" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|November 2015 Paris attacks}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Îslam| ]] [[Kategorî:Parîs]] 4fb184567tp1cnoy4u8mbav8cclkk8e 2083745 2083744 2026-08-05T07:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083745 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Parisattacks.png|thumb|Cihên suîqestên rojên 13 û 14ê çiriya paşîn li Parîsê: 1: Nêzîkî Stade de France 2: Rue Bichat û Rue Alibert (Le Petit Cambodge, Le Carillon) 3: Rue de la Fontaine-au-Roi (Casa Nostra) 4: Tiyatroya Bataclan 5: Rue de Charonne (La Belle Équipe)]] '''Êrîşên li ser Parîsê yên 13ê çiriya paşîn a 2015an''', pênc suîqest in ku di 13ê [[çiriya paşîn]] a sala [[2015]]an de, li [[Parîs]]a paytexta [[Fransa]]yê bi destê terorîstên tundkarên îslamî pêk hatin. Li gor agahiyên nûçeyan 132 kesan jiyana xwe ji dest da.<ref>[http://rudaw.net/kurmanci/world/131120153 Li Parîsê çend teqîn û êrîşên çekdarî - Fransa rewşa awarte ragihand] Rudaw.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/index.html Paris attacks: At least 153 killed in gunfire and blasts, French officials say], CNN.</ref> Ew cihên çêbûyîna suîqestan yek jê [[Stade de France]] bû ku tê de maça futbolê di navbera [[Almanya]] û Fransayê de hebû; yek jî tiyatroya bi navê Bataclan û hin deverên din in. [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞ]] ew êrîş girtin ser xwe.<ref>[http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ DAIŞ êrîşên Parîsê girt ser xwe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630073240/http://ku.hawarnews.com/dais-erisen-parise-girt-ser-xwe/ |date=2016-06-30 }}, Ajansa Nûçeyan a Hawar.</ref> == Birîndar û Kuştî == {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; text-align:center; margin:0 0 1.5em 1.5em; width:320px" |- ! style="text-align:left; width:130px" | Netewe ! style="text-align:left;" | Kuştî ! style="text-align:left;" | birîndar ! style="text-align:left;" class="unsortable" | Çavkanî |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Fransa}} | 104 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Belçîka}} | 3 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Şîle}} | 3 | |<ref name="USA Today">{{Jêder-nûçe |paşnav1=James |pêşnav1=Mike |sernav=Names, nationalities of the dead emerge from Paris terror |url=http://www.usatoday.com/story/news/2015/11/14/paris-terror-victims-names-of-the-dead/75802608/ |xebat=USA Today |tarîx=14 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Portûgal}} | 3 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |sernav=Identificada terceira vítima mortal portuguesa dos ataques a Paris |weşanger=Noticias ao Minuto |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2022-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221128225712/https://www.noticiasaominuto.com/pais/487043/identificada-terceira-vitima-mortal-portuguesa-dos-ataques-a-paris |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Cezayir}} |2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Meksîk}} | 2 | 1 |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Romanya}} | 2 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Tûnis}} | 2 | |<ref name="bbcvict">{{Jêder-nûçe |sernav=Paris attacks: Who were the victims? |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34821813 |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2015 |ajans=BBC }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|DYA}} | 2 | | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Almanya}} | 1 | |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.welt.de/incoming/article148859443/Ein-Deutscher-bei-Attentaten-von-Paris-getoetet.html |sernav=Ein Deutscher bei Attentaten von Paris getötet |nivîskar= }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Îtalya}} | 1 | 2 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.repubblica.it/esteri/2015/11/15/news/valeria_solesin_attentato_bataclan-127399230/ |sernav=Strage Parigi, i parenti: Valeria Solesin tra le vittime del teatro Bataclan |nivîskar=Agnese Ananasso |malper=Repubblica.it }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |sernav=Parigi, tra i feriti due italiani di Senigallia - l'Espresso |weşanger=Espresso.repubblica.it |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2015-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116161213/http://espresso.repubblica.it/internazionale/2015/11/14/news/parigi-tra-i-feriti-due-italiani-di-senigallia-1.239034 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Maroko}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Swêd}} | 1 | 1 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Spanya}} | 1 | |<ref name="spanishvictims">{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.es/espana/galicia/abci-gallego-alberto-pardo-casado-francesa-fallecio-sala-bataclan-paris-201511151517_noticia.html |xebat=ABC |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |sernav=Rajoy solo confirma la muerte de un español, Juan Alberto González Garrido |ziman=es }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 1 | |<ref name="USA Today"/> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Serbistan}} | | 7 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=11&dd=15&nav_category=16&nav_id=1063336 |sernav=Serbian woman was found in hospital in Paris |nivîskar=BETA/Tanjug |malper=b92.net }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Holenda}} | | 3 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Venezuela}} | | 3 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-es/article45019224.html |sernav=Embajador francés confirma que tres venezolanos fueron heridos en ataques |nivîskar=EFE |malper=elnuevoherald.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Brazîl}} | | 2 | |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistralya}} | | 1 | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |sernav=Hobart woman shot in Paris attacks 'in good spirits' and recovering after surgery |nivîskar=AAP |malper=ninemsn.com.au |roja-gihiştinê=2015-11-16 |roja-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117014657/http://www.9news.com.au/world/2015/11/16/04/54/australian-terror-victim-doing-well |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Awistriya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=https://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |sernav=Anschläge in Paris: Österreichisches Opfer außer Lebensgefahr |nivîskar=APA/AFP/dpa/Reuters |malper=diepresse.com |tarîxa-gihiştinê=2015-11-16 |tarîxa-arşîvê=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151117023414/http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/4866787/Osterreichisches-Opfer-ausser-Lebensgefahr |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Çîn}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/world/2015-11/15/c_128430636.htm |sernav=中国驻法大使馆：确认有中国公民在巴黎恐袭中受伤 |ziman=zh |tercimeya-sernav=Chinese Embassy in France: Confirm with Chinese citizens were injured in the terrorist attack in Paris |xebat=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |tarîx=15 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2015 }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Kolombiya}} | | 1 |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semana.com/nacion/articulo/atentados-en-paris-el-colombiano-que-resulto-herido-en-el-ataque/450029-3 |sernav=El hijo de un colombiano resultó herido en los atentados de París |nivîskar=Semana |malper=semana.com }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Ala|Komara Îrlandê}} | | 1 | |- class="sortbottom" ! Total ! 132 ! 352 ! <ref name="BBCNewsLive">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-34815972 |sernav=Paris attacks updates |weşanger=BBC News }}</ref> |-class="sortbottom" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|November 2015 Paris attacks}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Îslam| ]] [[Kategorî:Parîs]] 1dpt5ltg4oykqx6y5b1ntk5lwm49a2m 4 70679 2083755 2083645 2026-08-05T08:39:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2083755 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111842 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88666 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86161 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81312 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57939 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13487 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3702 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 423 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} rdal96616939v5bu2dmtfwrlwz66vd0 0 76534 2083799 2066579 2026-08-05T11:37:58Z Avestaboy 34898 2083799 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Doctor Who''' (bi wate: "Doktor Kî") [[rêzefîlm]]ekî [[honaka zanistî]] ye û ku ji aliyê kanala [[wêneguhêz]]a brîtanî [[BBC]] ve ji sala 1963an de hatiye weşandin.   Doctor Who derbarê gerrvanekî demê de ye ku tenê wekî Doktor tê navandin. Ew û birêkarên xwe bi makineya dem û fezayê TARDIS  (Time And Relative Dimensions In Space) geşt dikin û ku wek kabîna telefona polisiyê nepandî ye. Doktor û birêkarên xwe bi TARDISê pir serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Rêzefîlm di salên 1963an heta 1989an mayinde berdewamî bû ; di sala 1996an fîlmekê wêneguhêzê jî he bû û ji sala 2005an de rêzefîlm bi teknolojiya nûtirîn nû berdewam dibe . Doktorê yekem (di nav salên 1963an–1966an) ji aliye [[William Hartnell]] ve rolkirin bû , rojane ( ji sala 2017an de) aktrîs [[Jodie Whittaker]] Doktorê sêzdehmîn dileyze û wisa cara yekem kesekê jin cîsmîbûna Doktorê dileyze.<ref>[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Doctor_Who]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1963an]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên serpêhatiyê]] 5fwhln34mtx5vp7q8n2pz0qmlp8iuyn 2083804 2083799 2026-08-05T11:41:31Z Avestaboy 34898 2083804 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Doctor Who''' (bi wate: "Doktor Kî") [[rêzefîlm]]ekî [[honaka zanistî]] ye û ku ji aliyê kanala [[wêneguhêz]]a brîtanî [[BBC]] ve ji sala 1963an de hatiye weşandin.   Doctor Who derbarê gerrvanekî demê de ye ku tenê wekî Doktor tê navandin. Ew û birêkarên xwe bi makineya dem û fezayê TARDIS  (Time And Relative Dimensions In Space) geşt dikin û ku wek kabîna telefona polisiyê nepandî ye. Doktor û birêkarên xwe bi TARDISê pir serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Rêzefîlm di salên 1963an heta 1989an mayinde berdewamî bû ; di sala 1996an fîlmekê wêneguhêzê jî he bû û ji sala 2005an de rêzefîlm bi teknolojiya nûtirîn nû berdewam dibe . Doktorê yekem (di nav salên 1963an–1966an) ji aliye [[William Hartnell]] ve rolkirin bû , rojane ( ji sala 2017an de) aktrîs [[Jodie Whittaker]] Doktorê sêzdehmîn dileyze û wisa cara yekem kesekê jin cîsmîbûna Doktorê dileyze.<ref>[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Doctor_Who]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1963an]] [[Kategorî:Doctor Who| ]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên serpêhatiyê]] lwt9ac5dg06q4qdygr3o9xsxa81s39l 0 78503 2083726 2057509 2026-08-04T21:07:44Z Kurê Acemî 105128 Lînkeke derveyî baştir dije 2083726 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Antoin_Sevruguin_1_kurdish_woman.jpg|thumb|Jina kurd]] '''Zewaca bêdil''' yek jî mînakeke giring e ku [[zargotin]]a kurdî de herî zêde hatiye bikaranîn. Zargotin peyveke xwerû kurdî û peyveke hevedudani ye. ‘Zar’ û ‘gotin’ê pêk tê, ango tiştên bi ziman hatine gotin dibin mijara zargotinê. Zewaca bêdil di nav civakê de dibe karesateke mezin û gelek caran encamên xirab bi xwe re tîne, wekî revandin, revîn, kuştin, talan, mirin, xwe kuştin û şer û pevçûnên mezin. == Zewaca bêdil û sînor == Gava bûk an jî zava ji aliyê dê û bav an jî malbatê ve ji bo zewacê gef li wan bên xwarin an jî li ser wan zordarî bê bikaranîn, wî wextî zewaca bêdil/bi zorê dibe mijara gotinê. Heke yek ji aliyan (bûk an zava) bi zewacê neqayîl be û bêyî raya wê/wî be an jî ji bo erêkirina zewacê xwe di bin zextê de bihesîne, ev dibe zewaca bi zorê. Li vir xort an jî keç ne xwedî bextekî rast in û nikarin bêjin “na”. Bi vî yekî re zewaca bêdil/darê zorê bi xwe re gelek encamên derûnî, cîvakî, kesayetî û exlaqî tîne holê. Kesê ku zewacê neqayîle dikeve bin zextekî giran; jiyaneke tehl, teng û bistres. Hinek berzewac gelek caran mecbûr dimînin ku gotina dê û bavê xwe binpê nekin çimkî, qayîlnekirina zewacê re ew kes ditirse ku ji aliyê malbatê zextekî giran bê kar anîn û paşê dîsa ê bê dilê wî/wê zewacê pêkbînin. Wexta ku em behsa zewaca bêdil bikin, biveneve divê em herî zêde behsa keçan bikin ne xortan, çimkî zewac gelek caran bi dilê xort e/mêr e lê gelek caran ne bi dilê keçikê/jinê ye. Xort an jî mêrên ciwan jî dikarin rastî zewaca zorê bên, lê belê ev yeka pir kêm caran tê dîtinê. Wekî, mecbûr dibe ku ji ber kevneşopî û berjevendiyên malbatî jina birayê xwe an jî apê xwe yê bî maye re bizewice. Bêhtir di malbatên kevneperest de xort bêyî daxwazên wan tên zewicandin, malbat dixwazin keç an lawan disîplînîze bikin û di nav çarçoveya çanda xwe de bihêlin. Lema keçikan yekî ji eşîra xwe didin mêr. Hinek caran jî ji ber cûdabûna ol û mezheban keçikan nava xwe de dizewicînin (bi îngilîzî: endogamy<ref> Cambridge dictionary,[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/endogamy]</ref>). Ji bo keçik zewacê erê bike, gelek caran bi rêya dê û bav û nasan, bi navgînên derûnî û zexta civakî, tê bikaranîn. Zewaca bêdil bi giranî di nav sînorên malbatê de pêk tên (ev tê wateya zewaca keçap û kurapan, keçmet û kurmetan û hwd.). === Berdêlî === Hin caran ji ber giraniya qelen û xizaniyê keçan bi hevdu re diguhezin. Ji vê yekê re ‘berdêlî’ an jî ‘gorîn’ tê gotin. Keça xwe didin birayê bûkê. Carinan bav keça xwe ji bo xwe jî dikin berdêlî. Malbat bi vî yekî binê barê zewacê jî derdikeve. Zewaca berdêlî pirî caran dibe zewaca ne bi dilê keçikê. Di zewacên berdêlî de dema yek jina xwe berde, yê din jî divê jinê berde an jî qelenê bide. === Xwînî === Cureyek zewaca bêdilê keçikê jî, cureya ‘xwînî’ye. Dema ku du alî an jî du eşîr ji hevdu mêr dikujin, alîyê ku mêrê yê din dikuje di lihevhatinê de keçikê dide alîyê din. Ev tê wê manê ku êdî bûne xizmên hevdû. Ji vê keça ku ji ber xwînê ve didin re dibêjin “xwînî.” === Zewaca bi mêrê kal === Zewaca bi mêrê temen mezin an jî mêrê kal. Keçek ciwan bi mêrek temendirêj ve tê zewîcandin. === Zewaca bi tiyê xwe === Hin caran gava mêrê jinekê dimire, jinikê bi tiyê wê re dizewicînin û ev him bo jinê him jî bo lawik karesateke mezin e û ne bi dilê herduyan e jî. Ji ber zewaca bêdil keçik gelek caran gilî û gazinên xwe diya xwe dikin. Gelek caran jî pirsgireka zewacê de xwastina bavê ne li dilê keçikê ye û dê jî di navbera mêrê xwe û keça xwe de dimînin. Dibe ku dê jî ne bi dilê wê hatibe mêrkirin lema dixwaze pişta keça xwe bigrê lê belê ji ber edet û mercên zorê tev li biryara mêrê xwe dibin. Keçik jî stûyê xwe ji ber zewaca bêdil ditewîne. == Zewaca bêdil û jina kurd == Gelek nivîskarên biyanî civaka kurdan, civakeke pêşverû dibînin û aliyê wekheviya jin û mêran de pesnê wan didin. Ev yeka xwe zewaca keç û xortan de jî dide xûya. Di vê derbarê de [[Mehrdad Izady]] xwe dispêre gelek dîroknas, gerok, rojhilatnas û kurdnasên wekî, [[G. R. Driver]], [[Ploutarchos]], [[Ely Bannister Soane]], [[Henny Hansen]] û hwd. û destnîşan dike ku jina kurd li gor jinên tirk, ereb û farisan gelekî serbest e, çarşevan xwe napêçe, di nav cîvatê de jin jî wekî mêran tevdigerin û wekî ‘stûna malê’ tên pejirandin. Izady ji bo zewacê jî dibêje, “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan e; law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd edet û toreyên gelên cinar yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di mal û cîvatê de bidin sînor kirin ”<ref>Izady, Mehrdad R.; 2004, Kürtler, Bir El Kitabı, Doz, Stenbol</ref> Di destanên kurdî de jî em dibînin ku di civaka kurdan ya qedîm de jin bi zorê nehatine mêrkirin. [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] jî berevajî Izady, dibêje ku (pirtûka xwe sala 1859an de nivîsiye) “heqê keçên kurdan nîne ku mêrên xwe hilbijêrin. Bav an jî birayê keçikê wê bidin kê divê keçik wî re bizewice. Her çiqasî xwesteka keçikê jî dipirsin lê gotina dawî ne li gor dilê keçikê, li gor gotina dê û bavan dibe.”<ref>Beyazidî, Mele Mehmûdê; 1998, Kürtlerin Örf ve Adetleri, Weşanên pêrî, Stenbol </ref> Beyazidî vê yekê rewa nabîne. Di qonaxa ewil bigre heta serdestiya dînê Îslamê di nav cîvata kurdan de, ji ber bandora dînên kurdan yên qedîm ku rê didan mêr û jin wekhev bin li ser jinê zext û zordarî nehatiye bikaranîn. Ji ber ev kevneşopiyên qedîm hema bêje heta roja îro, jinên kurd li gorî jinên dinên Rojhilata Navîn cihekî bi hêztir û civakî paraztine. Helbet ev yeka li ser biryara zewacê jî hatiye parastin. Di wêjeya gelêrî ya Kurdî de hem mêla dayiksalariyê û hem jî mêla baviksalariyê hatine dîtin<ref>Weqfa Navneteweyî ya Jinên Azad,2007; 27[https://www.zwangsheirat-nrw.de/zewaca-bi-zore.html]</ref>. == Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de == Dilok û heyranok stranên lîrik yên kurt in. Stranên ji dil xuliqî ne. Pirî caran keç an jî xortan, kêm caran jî jin an jî mêrên ku mirazê xwe şanebûne li ser dilketiyên xwe gotine û pirs avîtine ber hev. Cureyek ji stranên evînê ne. Pirî caran jî stranên evîna ku neçûye serî ne. Jixwe evînên bê asteng re ne hewce bû ku bibe stran. Evînên pêknehatî bûne derd û kul bi şêweyekî zargotinî derketine holê. Payîzok jî stranên xemgînîyê ne. Wexta payizan dagerina ji zozanan hatine gotin. Keç û xort êdî ji hev nikarin bi rehetî bibînin, dibe ku sala din qet hev nebînin; keç an jî xort dibe ku bêdilê xwe hatibine zewicandin. Di nav van dilok, payîzok û heyranokan de xort û keç li hember zewaca bêdil sekinîne û her tim gotinên xwe gotine. Lê gelek caran piştî destçûyina dilketiyên xwe êşa xwe anîne zimên ku niha destê mêrê kotî, pîsî heram, netutişt de ne. Mînakên jêrê de bêçaretiya xort an jî keçikê xuya dike. Hin keça ku êdî bûye jina yekî din, hin jî xort ji ber êşa dilê xwe mêr re pirsên xirab dibêjin. Mêr, heram e, kotî ye, kund e, pîs e û hwd. Dîsa tê gotin ku zewaca bêdilî ezeba gorê xirabtir e, mêrê kotî jî ne tê kuştin ne jî tê berdan. Ji bo jinê karesateke giran destpê dike, ew bedew e, xweşik e û hêj “hîva çarde şevî”ye lê ketiye destê ne tayê xwe. Lema bêdilî, bîz û nefreta xwe, wisa tîne zimên; “ Sed heyf heyfa min xanimê, Bejna kawa-kubar isane, nona îstekana ser taximê, Wey malîno, way gundîno, wextê êvar min tê, kotî şindokî mêra derî vedike, ezê minê nakim berê xwe bidimê.” “dilê min kanînga sergirtî, Kilî, kotî, şindoyê mêrê min, Tevî komê şêxan û melan, Dest nimêja xwe kir sergirtî, Sûretê min î sor e, Ji gulê, ji gulavê, Şindoyê mêra sûretê min ramûsaye, Devê wî şor bû, sûretê min evdalê Xwedê diqelêşî.” “ Domam serê Grîdaxê milêda, Heve pezê me maye germa deştêda, Sing-berê domama min isane, mîna birincê Ulexanê, kişmîşê Îranê serbe, qasekî bimîne demêda, Kotî, pîsê mêrê wêya rabû serçev neşûşt loqmek lêda.” Çend dilokan de jî keçika ku giraniya zewaca bêdil stuyê wê xwar kiriye, pênase dike û tîne ber çavê me gelo zewaca bêdil hest û jiyaneke çawa ye. “ Sebrê kulmal, ji Dîyarbekir virda pire, Ji pirê virda Qetirbile, Dagerîyame baxçe bostanê bavê Elo zaza, min çinîbû baqê gule, Keçkê dibê, lawko, zewacîka bêdil ji ezabê gorê girantire.” “ Ji Amûdê vir de pir e Ji pirê vir de Qitirbil e Ketim bîstanê Bavê Elo Bêdilî ji ezaba gorê xirabtir e” “ Dilê min hêlîna teyrê lale, Çûme alîyê malê, sebra dilê min ne male, Çûme alîyê odê, sebra dilê min rûniştîye, şindokê mêrê xwera gale-gale.” “ Bê Beyazê, bejna zirav bejna teye, Dêrê ha li ser dêrê zêdeye, Heyfa teye, heyfa teye, Kotîyê mêra mêrê teye.” “ Dilê min çîyayê Qertewînê, Baran barî ser Mêrdînê, Kê dîtîye emrada, kê bînaye, kundê kor here rûnê ser hêlîna gogerçînê.” “ Ezê çîçikê berfim, hêlanî bilind mame, Tava nîvro daye, ez helîyame, Ezê par van çaxa qîz bûm, mala bavê xwe bûm, sal pêra nava pencê kotî mêrada ha telîyame” “ Derdê dila ez pîr kirim, Stêrê çeva ez kor kirim, Qenca ez xastim, xiraba birim.” “ Ezê xezala çîyayê Alûdarim, Ezê werdeka gola Samsûnê sarim, Wezî par vî çaxî neçîra teyrê bazî bûm, Îsal kundê kor, qefa zinêrda, ez dixarim. Ezê sevanî çev û biryê belek kavlê gundada hêsîrim, stuxarim, Ezê rûniştime hetanî sibê digrîm, ha dinalim.” “ Meyrê xazla wan sala, wan zemana, wan wexta, wan dewrana, Sûretê Meyrê sore gul-gulî bûn mîna sêva xelatê, tek-teka, xal-xalî bûn, Simbila mine reşe narincî bû, simbêla reş wê ser sûretê Meyrêda bû mêvane, Yarî bi min yarî, Meyremê tu berê xwe bide wî dîwarî, Bêmede, bimirûz, pişta xwe mede pîsî, heramê şindok mêra, vî dewarî.” Minakên jêrê de jî xort dev ji dilketiya xwe bernade, lê destê wî tiştek nayê, ji Xwedê dixwaze ku ruhê mêrê wê bistîne ku bi vê awayî bikaribe bigihîje dilketiyê xwe. “ Te li ava van hêsira, Minê nifirekê ber rebê elamê bikira, Bira kotî, şunedê, dewarê mêrê keleş kawa min bimira, Minê rok rojî bigirta, qurbanek jî şerjê bikira. “ Dêre spîyê xwe ba neke, Derd û kulê min tev raneke, Bira Xwedê ruhê mêrê te bistîne, te helalî canê mike.” “ Hîvê gundê me dudune, Du mirî gundê me mirîne, Yek-dewarê mêrê teye, yek jî herama jina mine. Di diloka jêrê de jî keçik dev ji dilketiyê xwe bernedaye û hêviya xwe nebiriye; “ Lawko qurba zevîya serê rê raneke, Kî bê, here, nifirkara canîya min û te ke, Xwedê kotîya jina te bikuje, min helalî canîya te ke.” Car caran jî ji ber bêdiliyê, mêrê jinê tê rehmê û jê dixwaze berde, belkî jî jinê di dilê xwe de ev sewirandiye, dilok wisaye; “ Derdê dilê min ne tu derde, Berseriya min kevir e, doşeka min erd e, Kotî, şindokê mêrê min, Sond xariye nava şêxan û mella da, Wê min berde. “ Lo-lo lawko, çûkim çûka benda, Xazla zar-zimanê te bixanda, Ketime destê şindokî, kotingê mêra, Ne tême kuştin, ne tême berdan.” Dilokan de gazin ji dê û bavan carna jî dilketiya xwe tê kirinê. Keçik gazinan ji dê û bavê xwe dike ku çima wê nedane dilketiyê wê û bi malê dinê ev dane yekî kal, xerîb û pîs. Dilketiyê xwe jî dike gazin ku çawa nikaribiye wê bistîne an jî birevîne. Li vir de mêrxasiya jinê derdikeve pêş ku, ev dawa revê dike û hember edet û toreyan derdikeve. Tiştekî natirse, dibe ku ji ber revê tevî dilketiyê xwe bê kuştinê jî, lê belê riya din, mêrekî ne bi dilê wê ye û ew mirina heta hetayê ye. “ Kavla hişderekê rezê baxa, Engeserê herdu taxa, Xudê dê û bavê mira qebûl neke, destê min girtin, dane kurê axa.” “ Kanîya gundê me bêbine, Wê şîn bûye gul-sosine, Bira aykê min dê-bavê kawa kubarra nemîne, Çawa min distîne dide yekî dine.” “Dilê min hêlîna teyrê lale, Cot xezala gale-gale Dê û bavê min destê min girtine dane yekî kale.” “ Kuriko dîno min bihîst te girt yarek Heke ji min çêtir bit, li te pîroz û mubarek Heke ji min çêtir nebit Bi te vede heft dûpişk û koremarek” “ Gede qurba, minê bihîstîye, teyê ser mira girtîye tole yarek, Hergê min çêtire, te bimbarek, Hergê min yaxtire, bira xwedê kula Helebê, mala bavê teda bîne salê carek.” “ Gede lawko, qurba, xema neke, xem xirabin, Cixarekê bikşîne bira xemê dilê te bela bin, De bira dayka min xêrê wayê nevîne, Çima sala îsalîn xemê dinê tera peyda kirin?” “ Çi dareke rû gelîda, Hemû belga hevra sî da, Belkî dê û bavê min xêrê nevînin, ça destê min girtin dane mêrê bîda.” Çend dilokan de jî keçik an jî lawik gazin û nifiran şênî û çînaran jî dikin. Dijî edet û kevneşopiyan derdikevin ku bi destê mezin, kal, şêx û pîran tn meşandin û nahêlin dilgirtî bigihîjin mirazê xwe. “ Steyrê gundê me çiqayî pirin, Nivî lalin, nivî durin, Xêrê wayê nebînin qomsî nemamê kavlê gunda, çawa kewa gozel, kawa kubar ji mala bavê min dibirin?” “ Ava Mûradê tê çarde bira, Ez çawa nedame xortekî çarde salî, çaxê mira, Dame gîskekî gurî nav kavira.” “ Mala pîra, mala pîra Bira xwedê xirab bike mala pîra, Çira qîza digrin didine kal û pîra” “ Gede lawko me derketîye hîva sava, Hîv ungirîye, naçe ava, Bira sebeb baysê min xêrê nebînin, çawa nehîştin, xortê çardeh salî mala bavê mida bive zava.” Minakên jêrê de jî keçik dev ji xortê delal bernade û hewîtiyê ji razi dibe. “ Derdê dila ez danîme, Heger solî ez penîme, Heger jinî wekî bînî, dîsa ez hêwîme.” “ Tu sorgul î, ez penî me, Derdê dila ez danî me, Bavê heft kura bî, heft qîza bî, Axirsongî ez hewî me.” “ Ez berfa hûr kulîme, Heyata mala bavê te barîme, Tu were, sala îsalîn ramûsanekê min kerem ke, hesêbanî ez hêwîme.” Çend dilokan de jî em rastî hezkirina neveger tên ku ji aliyê lawik tê vegotin. Ev qasî keçikê hez dike ku heta ku dilketiya wî bikeve bin dara dergûşê hêviya xwe jê nabire. Lê ji ber şert û mercên edetî ger kete ber dergûşa darîn êdî eyb û şermeke mezin e ku lê binêre. Êdî ew destçûyi ye. “ Te qemerê rû xişûşê, Zozan xweşe yalîyê Mûşê, Wezê terka çev-birîyê belek nakim heta têkeve ber darê dergûşê.” “ Çemo, çemo, çemê Payê, Çem qerimîye, deng lê nayê, Minê sondeke isa sond xariye, terka çev-birîyê belek nakim, heta dergûşa kurîn nevê: ‘Dayê’.” == Zewaca bêdil di destanên kurdî de == Motiva jinan, evîn û zewacê di zargotina kurdî de motiveke gelekî xurt û fireh e. Destan jî parek zargotinê ne û gelek destan bûyerên rûsar, xemgîn û nedilşa bi dawî dibin; zewaca bêdil yek jî wan bûyeran e. Destanan de gelek fesad û neyar peyda dibin ku bila dilketî negihîjin hev, car caran xwîn dirije, an jî dilketî ji ber neheqiyan, ji ber êş û jana dilan an dimirin an jî xwe dikujin<ref>Alakom, Rohat; 2013, Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan, Avesta, Stenbol,rûpel 49</ref>. Lê jin mêrkirinên bêdil û rewa tu wext qebûl nakin. Sal derbas bin jî ew ne dilşa ne, her tim dilê wan de dilketiyê wan û çavê wan jî riya wan e ku bên û wan xilas kin û heta roja mirinê jî hêvî heye. Zewaca bêdil di nav destanên kurdî de herî berbiçav di destana “Binefşa Narîn û Cembelîyê Kurê Mîrê Hikariyê” de hatiye bikaranîn. Di destanê de bavê Binefşê merivekî lawaz e, destteng e lema dixwaze Binefşê bide Dewrêş Beg, lê birayên wî naxwazin xwişka xwe ji bo malê dinê bidin yekî dewlemend. Lê wexta ku Cembelî rastî wan tê û mêranîya wî dibînin û pê dihesin ku Binefşê jî ew ecibandiye, Binefşê didin Cembelî. Zewaca bidil dixwazin. Binefşa Narîn keça Fariz Begê ye. Fariz Beg ji ber xwinê ji êla xwe qetiyaye û konê xwe di fêza êla Derwêş Begê de vergirtiye. Wexta ku çavê Derwêş beg Binefşê; bedewî, delalî bejn û bala wê dikeve, aqil û hiş ji serê wî diçe. Derwêş beg, hemû hebûna xwe ji bo dayîna Binefşê pêşkeş dike û Fariz beg dixwaze ku Binefşê bide wî. Fariz beg jî dil dike Binefşê bide Derwêş beg ku di êla wan de bisitirin. Di berhevokeke din de tê gotin ku bavê Binefşê, dilê qîza wî nîbe jî, dide axayekî dewlemend<ref>Yavuz, M. Helimoğlu;1993, Diyarbakır Efsaneleri, Doruk Yayınları, Ankara rûpel 391</ref>. Her sê birayên Binefşê pê razî nabin ku xwişka xwe ya çarde salî bidin yekî nod salî. Binefş jî hember bavê xwe radibe. Ji ber tirsa Derwêş begê konê xwe nîvê şevê de bardikin û vedigerin êla xwe. Derwêş beg pêdihese ku reviyane, bi pêncî siwarê xwe dikevin dû wan û digihîje wan û şerekî giran dikin. Di wî şerî de du birayên wê tên kuştin, sed siwarên Derwêş beg davêjin ser birayê din, ji nişkeva Cembelîyê kurê mîrê Hikarîya ji neçîrê wan dibîne û tê hawariya wan. Zorê dide Derwêş beg û Binefşê destê wan derdixîne. Cembelî gustîla xwe dide Binefşê û xatir ji wan dixwaze diçe. Derwêş beg vî yekî wekî firsend dibîne û dajo ser wan û bav û birayê Binefşê dikuje û Binefşê bi darê zorê tîne dike jina xwe. Binefş dibêje “ Derwêş axa, tu bav û birayê minî, mar kirin tine, suxulê te bi zorye”<ref>Celîl, Celîl- Celîl, Ordîxan;1994, Destanên Kurdî, Weşanên Zêl, Stenbol rûpel 134</ref> Tê gotin ku Derwêş beg ji ber Cembelî revîyaye û Cembelî jî sond xwariye ku heta Binefşê nebîne nasekine. Binefş bê dilê xwe, darê zorê bûye jina Derwêş beg, lema “bi gav û sehet çevê Binefşa Narîn bi hêstêrke, û dilê wê bi kule û bi girîne. Tu car li dinîyayê, di mala Derwêş-axada nakene. Şuxulê wê tev bi kîne.”<ref>Celîl, Celîl- Celîl, Ordîxan;1994, Destanên Kurdî, Weşanên Zêl, Stenbol rûpel 136</ref> Saleke wan qediyaye û kurekî wan bûye û Binefşê navê kurê xwe daniye Cembelî. Bi navê kurê xwe sebra xwe tîne. Cembelî jî pey şopa Binefşê dikeve û rojekê rastî keriya pezê Derwêş beg tê û dikeve dilqê şivan û xwe nîşana Binefşê dide. Binefş ji ber ku Cembelî re bireve planeke datîne û kurê xwe Cembelîyê dergûşê de dihêle û evîndarê xwe Cembelî re direve. Rev ji ber zewaca bêdil wekî çareyekê hatiye bikaranîn. Revandina jina bimêr jî encama zewaca bizorê ye. Keç revandin di destana Mehr û Wefa de jî tê honandin. Her çiqasî Mehr û Wefa dilketiyên hev bin jî, Melîkşah bi darê zorê Wefayê bi kurê xwe re dibe û roja ku dewata Wefayê dibe, dilketiya xwe direvîne lê axir her du jî tên kuştin. Çend destanan de em zewaca bêdil an jî xwesteka dilê bêdil aliyê jinê li ser mêran hatiye ferz kirin dibînin. Çawa ku keç xên ji dilketiyê xwe kesî naxwaze, xort jî xên ji dilketiya xwe kesekê ku bêdilê wî ye naxwaze. Berî ku Cembeliyê Hikarî xwe bigihîne dilketiya xwe ew di rê de rastî kesên mayîn jî tê. Carekê dilê keça şêxekî ereban dikeve Cembelî, navê wê keçikê Wedîha bûye. Wedîha bi dilekî na hezar dilî dibe evîndarê Cembelî. Ji bo ku ew û Cembelî timê hev bibînin, hev şabin, ew rêkê difikire, diçe bal bavê xwe wekî Cembelî Hilde ser karekî û di mala wan de bimîne. Lê Cembelî vê yekê razî nabe, çi dike nake ji destê keçikê nafilite. Şevekî Cembelî bi dizîka ji mala keçikê direve û pey rêça mala bavê Binefşa Narîn dikeve. Di vî beşê de keça şêxê ereban pê dihese ku wek bi zorê du dil nabine yek. <ref>Alakom, Rohat; 2013, Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan, Avesta, Stenbol rûpel62</ref> Di destana Zembilfiroş de Gulxatûn jî dixwaze Zembilfiroş bi malê dinê bike yarê xwe. Çend şaxên destanê de tê gotin ku Gulxatûn hetanî mirinê li pey zembilfiroş ketiye. Destana Kurdan ya herî qedim tê zanîn, [[Memê Alan]], gelek kevneşopiyên kurdan yên resen û berî misilmantiyê dihewîne. Mînak; keç û xort ji bo hilbijartina dilketiyekî/ê roja [[newroz]]ê dadiketin qada cejnê û berzewac mebesta dîtina û naskirina hev bi eşkere û bi serbestî li gorî dilê xwe tevdigeriyan. Zordestî bi keç an xortan nehatiye kirin ku bêdilê xwe bizewicin. Di vî warî de serbestî û dilnermiyeke berbiçav jî derdikeve pêş me. Wexta ku Mem digihîje [[Cizîra Botan]] dibe mêvanê Çeko, Qeretacdîn û Hesen. Raza dilê xwe ji wan re eşkere dike. Pê dihesin ku dilê [[Mem û Zîn|Mem Zînê]] de ye ku ev sê sale dergistiya Çeko bûye. Çeko jî dizane ku Zîn ne li wî, Mem hezdike û dizane ku evîna bêdil naçe sêrî, Çeko dev ji Zînê berdide ne bi dilêşîyek, dilrikiyekî ne ji dilxirabiyekî. Her sê bira hewl didin ku mirazê wan biçe sêrî. Lê encam de dilketî ji ber xayîntî û bêbextiyê nagihîjin mirazê xwe. Destanê de ev yeka hatiye protestokirin. Keça Bekoyê Ewan jî dixwaze Mem bixapîne û ber bajarê Cizîrê rastî Mem tê û xwe wek Zînê nîşan dide. Dixwaze Mem bi xwe re bibe û bike mêrê xwe lê ev yeka jî naçe sêrî. Destanên kurda dijî zewaca bêdil in, dijî zordestî û dilxirabiyê ne. Destana Şor Mehmûd û Merzînganê de jî neheqî dilketiyan tê kirin û bavê Merzînganê keça xwe nade Şor Mehmûd lema Merzîngan xwe li ser pirê re davêje avê û dixeniqe. Pirevan bûye şede. Şor Mehmûd jî bihîstina vê xeberê ew jî xwe berdide avê û dixeniqe. Pirevan bûye şedeyê bûyerê û nifirên ku Merzîngan li dê û bavê xwe kirine neqîl dike. Destana Şêx Fexr û Astî de jî, ji ber ku bavê Astiyê ev daye yekî ne bi dilê wê ye, astî ker û gêj bûye û kerba dila miriye. Di destanên Kurdan de serdestiya jina zêdetir e, ev jî derînîya destanan tên. Ev yeka jî gelek eşkere xuya dike ku civaka kurd dewrên qedîm de ne feodal ne jî zordest bûye li ber jinê. Heta wekî bira nehîştine û bav jî qayîlbûye ku keça xwe nedin yekî her çiqasî dewlemend be lê ne bi dilê wê be. Lê ev yeka berhemên van sedsalên dawîn de wekî dilok û stranan de derdikeve pêş. Desthilatiya li ser jinan û gelek edet û toreyên nerewa gelên cînarên xwe wergirtine. Izady jî dibêje ku “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan, law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd edet û toreyên neteweyên cinar yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di mal û cîvatê de bidin sînor kirin ”<ref>Izady, Mehrdad R.; 2004, Kürtler, Bir El Kitabı, Doz, Stenbol rûpel 337-340</ref> == Zewaca bêdil di çîrokan de == Çîrokên kurdî de jî em gelek caran rastî zewaca bêdil/darê zorê tên. Lehengên çîrokan ger keç bin ger xort gelek caran nagihîjin mirazê xwe. Ji ber destê fesad û dexesan ji hev dûr dikevin. Dawîyê de her dû bermiraz digihîjin hev û em dibînin ku mal-milk, dewlemendî, pere-pûl ewqas ne giring in. Hezkirina jidil, dilpakî, rastî, heqî her tim wan çîrokan de serdikeve. Çîrokan de qîmeteke bilind ji bo keçan hatiye danîn. Keç li hember neheqîya dê û bavan rabûye û gelek caran bi alîkariya lehengê çîrokê ku ev dilketîya keçikêye, zora stemkara û yên ku dixwazin wê bi darê zorê bibin serî rakiriye. Çirokan de destdirêjiya li ser jinan jî hatîye honandin. Jin pakî û bi aqilîya xwe, beyî ku xwe û kesê destdirêjiyê dike rezîl bike çareyekî digere û wî belayê xilas dibe. Hinek çîrokan de jî, ye ku destdirêjîyê dike padşa an jî meleyeke û bi dek û dolaban mêrê jinê dişînin riya hat û nehatê û vê kirinê dixwazim bi darê zorê dest bidin ser jinê. Çîroka bi navê Jin û Padşa de, dilê padîşahêkî dikeve jineke mêrkirî. Mêrê jinikê leşkeriya xwe dike û padşa dixwaze jinikê re şa bibe lê jinik pakîya xwe nayê jêr û padşa wê û mêrê wê dikuje. Çîroka Jina Wezîr ya Aqil de jî, em dibînin ku jinik bi zanebûna xwe bikartîne û padşa kirina wî çawa dide şermandinê. Mele jî çev bardane jinên xelkê û dawîyê de ji ber kirinên xwe yên kirêt û helaliya jinê rezîl û rusva bûye û cîvatê ev yeka qet bi carekî nepejirandiye û ev melleyan merivên xirab û pîs hesibandiye. Di van çirokan de serketina jinê derxistine pêş. Em helaliya di nav mêr û jin de di van çîrokan de dibînin. Ji ber gelek nimûneyên gelek çirokan de jî eşkere dibe ku heta berî çend sedsalan di nav gelê kurd de zewaca bêdil ne berbeleav bûye. Gelek çîrokan de keç li gor dilê xwe tevdigerin. Ji xwe re dilketiyekî peyda dikin, an jî berevajî vî yekî xort bi azadî tevdigerin. Ev yeka gelek destan û çîrokên kurdî de tê dîtin ku stran û dilok-heyranokan kevintir nimûneyên zargotinê ne. Dibe ku guherîna demê, pêwendiyên olî û cîvakên cinara re ev şeweya xirab ketibe nav çanda kurdan. Zewaca bêdil an bi darê zorê di çîrokan de jî gelek encamên xirab bi xwe re tîne; jinên bi yar. Sînorên çîrokan gelek fireh in. Dikarin gelek tiştên civatê de nepêkbûyî, bibin. Lema jin jî li ber nerazîbûn û bêdilbûna mêrê xwe ku sebra wan cem mêrê wan nayên, xwestiye xwe re yarekî peyda bike ku qet nebe, kula dilê xwe hinekî rehet bike, sebra xwe wê jiyana kirêt bîne. Jin ji ber ku mêrê wê ne bi dilê wê ye, xwestiye bişîne der û yare xwe re bikeve kêf û henekan. Di çîroka bi navê “Silo û Rehmo”de jinên bi yarik gelek zêde ne. Silo di gomekî de xwe vedişêre, mêze dike dor bi dor sê mêrên çîptazî, hatin gomê tevî pêz bûne. Ev kes yarikên wê jina ku Silo di goma wê de xwe veşartiye , bûye. Dema mêrê jinikê tê, diçe gomê rastî çend kesan tê. Silo mêrik re dibêje ev yarên jina te ne. Silo jî radibe diçe mala xwe jina wî derî venake, jina w jî bi yar e. Jinik yarê xwe dike kûpekî, vedişêre. Piştî demekî, mêrik vî kûpê dibe difroşe, dide cihûkî. Cihû dibêje, Silo bibe mala min, dema Silo kûp dibe mala cihû, mêze dike heft bûkên cihû her yek ji an bi yarê xwe ve ketine nav kêf û henekan<ref>Alakom, Rohat; 2013, Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan, Avesta, Stenbol, rûpel 31</ref>. Hinek çîrokan de jî hesûdiya birayan ser keçikan tên honandin. Serpêhatiyên du birayên ezep di berhevoka A.Jaba de wisa derbas dibe. Dilê birayê mezin Hesen Axa dikeve keça bi navê Lalî xanim. Paşê birayê wî yê piçûk Çeleng Axa jî keçikê dibîne, dilê wî jî dikeve keçikê lê dilê keçikê Hesen Axa de bûye. Birayê piçûk bi dek û dolaban Lalî Xanimê ji destê birayê mezin derdixe û pê re dizewice. Zewaca bi zorê naçe sêrî, Lalî Xanim vê yekê napejirîne û jehrê dixwe, xwe dikuje<ref>Alakom, Rohat; 2013, Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan, Avesta, Stenbol, rûpel 34</ref>. Di çîroka Nêçîra Çiyayê Reş de em rastî zewacên bi zorê tên ku keça pîra heftserî û dergstiya dêwê Canpolat benda lehengekîne ku wan destê neyarên zorbe azad bike. Ev yek bi destê Mîrze Mihemed pêk tê, ev keçikan bi formekî dijî zordestiyê û bêdiliya bavan, mêran derketine. Çîrokeke din de Mîrze Mihemed, keçika bedew, Çilkeziyê ji destê dêwê Canpolat aza dike û digihîne mirazê wê. Dîsa çîroka Usifê Tenbûrvan de, Usif ji ber bêbextî û dilreşiyên birayên xwe mecbûr dibe ku dêwê Canpola re keça mîrê cinan Gulbarînê bîne. Di bin mercan de Gulbarînê tîne. Dilê Gulbarînê dikeve wî, lê Usif ji ber merca xwe wê radestê Canpola dike paşê ji ber bêdilî û bêçaretiya Gulbarînê kirina xwe poşman dibe. Dev ji Gulbarînê bernade û bi alîkariya wê raza ruhê canpola hîndibin û Usif ruhê Canpola dest dixe û wî dikuje. Bi vî şêweyê her du digihîjin mirazê xwe.<ref>Wikander, Stig; 1992, Berhevoka Kurdî, Koral, Stenbol rûpel 30-39 </ref> Wekî van lehengan Rostemê Zal jî keçên bêdilê wan hatine revandin, destê dêw û neyaran xilaskirîye û gihandiye mirazê wan. Hevberdan her çiqas di civata kurdan ya kevneşopî de tiştekî nelirêzê dihat hesibandin ev yeka di çîrokan de jî rê nedaye ku zewaca bêdil an jî biteşqele hevberdanê encam de. Ev zewac him ji bo mêr him jî bi bandorî ji bo jinê heta hetayê bûye barekî giran maye. Çend çîrokan de keçîke xwe kuştîye. Hinek çîroka de jî xwe re yarek peyda kirine. Nimûneya hevberdanê çîrokekî de tê honandinê. Zewaca Qijik û Kevokê de piştî wextekî ser zewacê re pirsgirek di nav wan de çêdibin û mebesta hevberdanê diçin ba qazî. Dawa hevberdanê dikin. == Zewaca bêdil di stranan de == Kurdan êş, derd û kulên dilê xwe kirine stran û wisa dilê xwe piçekî rehet kirine. Gelek eş hatine kişandin, ferman li ser wan rabûne, koçber bûne, hev qetiyane, dê û bavê xwe, zarokên xwe winda kirine. Helbet di nav van êşan de yek jî zewaca bêdil e. Lema di gelek stranan de zewaca bêdilê keç an xort bi hestekî dilsoj û kûr hatiye honandin. Zewacên bêdil, evînên bê encam her gav bûne mijara kilaman. Bêbextî û bêmirazî her tim dilê dilketiyan şewitandiye. Ev şewata dil bûye kilam û dilketiyan karibûne hestên xwe vî şeweyî bînin ziman. Bi xêra kilaman karibûne birîna dilê xwe bikewînin. Bi darê zorê revandina keçikê an jî bûkê, hawar û gazîya wê, lawakirina ji bo berdana xwe, an jî li hember mêrê nejidil bêdengî heta hetayê, nifir û lome ji bo dê û bavê xwe an jî dildarê xwe ku nekaribûye wê bistîne di van stranan de tên zimên û li ser dilê mirov wekî kêrekî tûj disekinin. Di strana “Baro” de revandina bûka bi dergûş û hawara wî wisa tê vegotin; “Baro malmîrato min ji te re negot, tu megrê destê min rebenê merevîne, Te îro sê roje girtiye destê min rebenê Xwedê revandîye, Dergûşa ber pêsîra nazdara Xwedê maye li malê. Ez nizanim dergûşa min rebenê kî dimêjîne, Lo Baro malmîrato, îro sê roje dergûşa berpêsîra min nazdara Xwedê maye li malê Ber û pêsîra min tijî bûne, ez nexwaşim, îro ji bedhal im, halê min tunî ne De oy oy oy rebenê Xwedê ye Pêrîşanê.” Reva bidilê keçikê jî heye û ji bo dilê bidil e, ji ber dilê bêdil. Wexta ku zewaca bêdil li ser keçikê tê ferz kirin, ji bo wê û dilketiya wê xên ji revê êdî çareyek nemaye. Rev ji alîkî de protestokirina pêwendiyên nemirovî û paşdamayînê ye. Her revek riya xelasiya jinêye û dilê bimiraz hev digihîne, riya zewacên bêdil dixitimîne. Di gelek kilaman de keçik dilketiyê xwe dixwaze ku hêj wê rênekirine bila bê û wê birevîne. Di kilama Hesenê Mala Mûsa de, dilketiyê Hesen, Hedo gazinên xwe dê û bavê xwe dike ku ji ber desttengiya Hesen lê nedanê. Lê Hesen herçiqasî kîsê wî vala be jî dilê wî fireh e û tijî ye lema dev ji Hedo bernade û wekî Hedo jî gotiye, ewqasî ji bo xwastinê hatiye-çûye sola wî qetiyaye, çilên mala bavê wê qetyane ji danînê, raxistinê, guhê diya wê qulkirine bi gotin û galegalê. Hedo xwe nagirê û dîsa dibêje “Xwedê xirab bikî mala xwedyê dilgirtinê. ..wele bi Xwedê min didinê-min bidinê,min nadinê ezê kincê xwe bişênime ser boyaxa reşkirinê, ez ê mara mêra piştî çavê reş û belek li xwe heram kim dara dinê.” Êdî xên ji revê çareyek namîne û di encamê de Hesen bi destê bira û pismamê Hedo tê kuştinê. Dawiya dilgirtinê, revandinê tim kuştin û girî û berberî talan bûn. Ev bû di Kurdîstanê de xelata heskirin û dilketinê.<ref>Cigerwîn;1998, Folklora Kurdî , Roja Nû. Stockholm rûpel 118-121 </ref> Ev berxwedana Hedo me dide eşkerekirin ku gava ku jinê dil nekir, her tim serê xwe natewîne û çareya xilasiyê jî digere. Em dikarin bibêjin ku her serpêhatiyeke kurd de nefreteke mezin li dijî zewacên bêdil heye. “Min go; bila birayê min ê mezin xere bike, ayê can û bedenê xwe nebîne wax li min e. Ax min bêdilê” “Lê lê yadê navê Xwedê ger min nedin Hesenê Mala Mûsa, Ez ê jê re bidim soz û qiralê, yadê , lê revatinê,” “Were mam û birano meke meke, lo lo min bidinê, wax li minê Qelingê min dêlê xwe re bigrin , urf edetê dinê, Kul bi mala we keve, çar qurişê we bimînin, hûn jî hildin bona xatirê min dêlê, sev dil ketinê Wele heger hûn min nadinê, qisem navê Xwedê Ez ê gulîyê soro bidim revandinê,” Di strana Hesenîko de, Asê nagihîje mirazê xwe û bi darê zorê dibe jina Xirno. Tê gotin ku Asê û Hesen gelekî ji hevudu hezkiribûn. Malbata Hesen çend caran ji malbata Asê, wê xwestibû jî qîza xwe nedabûnê. Nedixwastin qîza xwe bidin yekî ne ji eşîra wan. Lema destê Asê digrin didin Xirno yê eşîra wan. Lêbelê bi nedayînê, hezkirina wan nehatiye birrînê. Evîna wana timî lê zede bûye. Bi deng ketiye li ser hevudu kilam gotine. Malbata Asê li gorî tore û edetên welat êşyane. Xwe di tengasîyê de dîtine, lema biryar dane ku Asê bizewicînin û bi darê zorê dane lawê Hesê Xello, Xirno, bi gotina Asê, Xirno yê pîsî heram. Her çiqasî li ser vê zewaca bêdil re gelek sal jî derbas bibin û sê zarên wan jî çê bibin jî, dilê Asê hêji Hesen de ye û kilama wan jî hêji berbelav bûye. Paşê şerê cîhanê ya yekem destpê dike û Xirno jî neçar dimîne mala xwe bar dike û ber bi başûr diçin. Wexta ku li ber birekî pez re derbas dibin, dengê şivanekî dibihzin ku kilama Hesenîko ku li gor gotina Asê li ser gotibû dibihîzin.‘Ev Xirno yê ku heyanî wê kêlê, wê seetê, wê tawê, weqas, bi salan ew strana jina wî li ser merivekî, li ser evîndarê xwe Hesen gotîye, guhdarî kirîye bêdeng maye. Wê demê di wê taxê ra, jibona wê yekê, wê bûyerê teng dibe, bêxûlq dibe. Pir û pir li hal dikeve, ruhê wî di bedena wî hilnayê. Di dilê xwe da dibêje “hela li min û vê ecêba giran, derdê min ji min ra bes nîne, di vî halî de ez bi weqas rojane ji cih û cangiyê xwe ewqas dûr ketime, ewqas diltengiya min heye, lê vire jî ev kilama tê gotinê. Min digote ka ev kilam li cihê me hebû, li wê derê dihate gotin. Li wir ma? Ez dibînim û dibihsim ku heyanî vira jî hatiye. Ma qey li her derê jî ez ji vê kilamê xilas nabim?”<ref>Derîhesinî, Silêman; 1998, Hesenîko, Kovara War’ê, Stenbol rûpel 27-37</ref> Xirno êdî tehemûl nake û dixwaze ew jina ku wî heznake û dayîka sê zarokan bikuje. Zarokê ku hêj yek salîye li ser pişta Asê dide datînê û bi sê gulleyan berê canê Asê dide û cinyazê wê li erdê dihêle û riya xwe didomîne. Zewaca bêdil dîsa naçe sêrî û Asê seb xatirê kilama Hesenîko dibe qurbanî. Di strana Xalê Cemîl de jî em rastê zewaca bêdil tên û hawara Werdem Xanimê, lawakirina wê ji ber mêrê wî ku bi qelenekî zêde daye, jê re dibêje “Xalê Cemîl ez gune me” tu bandorê li ser zava nake. Xalê Cemîl, Xalê Cemîl, Xalê Cemîl Xalê Cemîl wez gune me Lo lo Xalê Cemîl min heyrano, Welle tu extiyarî dîno wez gede me, Lo lo Xalê Cemîl emrê te çûye çil û şeşan Wez çarde me Lo lo Xalê cemîl malşewitiyo Ji min veger, wez stûxwar û bê çare me, Xalê Cemîl malşewitîyo Wez ne parîyê devê murdarê fena te me, Xalê cemîl wez gune me.<ref>Tigrîs, Amed; 1991, Nîşan û Dawet, Apec, Stocholm rûpel 12</ref> Keçikeke çardeh salî ji ber zewaca bêdil serî rakiriye lê dê û bavê xwe na, mêrê xwe yê bi qelen hatiye dayîn lawa dike, lê wisa xûyaye girî û gazinên keçikê tu çare nake û dilê Xalê Cemîl de tu dilnermiyekî pêknayîne. Werdem xanim ji ber qedera xwe bi tenê dikare straneke bîne holê. Lo lo Xalê Cemîl malxirabo wele tuyê ji min gerabe tu mezin î li şûna xalê min î Lo lo Xalê Cemîl tu mezin î li şûna bavê min î Lo lo Xalê Cemîl ez gede me malxirabo wele tu mezin î Lo lo Xalê Cemîl tu yê nebe sebebê lo lo qedera min î xalê Cemîl ez gune me, Xalê Cemîl, xalê Cemil lo lo ez birîndar im Wezê birîndarê destê kesê kal im oy…<ref>Çifçi,Tekin ; 2014, Kilam û Jin, Di Kilamên Kurdî de Temaya Jinê, Nûbihar, Stenbol rûpel 194</ref> Jin herçiqasî hewl bide jî zane zewaca bêdil veger ne mimkûn e. Ev wekî “qeyda hikumatê”ye. Heger min bizanibûya qedera min ê serê, Kotî, şindoqê heramê heramê mêran bûya, Ezê danê sibê rabûma ser postê nimêjê, Minê qameta miriyê herdu tiliya cotê bikira, Çevê vê qederê, rebiyo, Rebiyo, Rebiyo, Xwedawo, ez evdê te nebûm, min çi kir? Te yê kirasekî êtîman bêmil û bêpastî anî li min kir, Te nîkaha vî kurê kerê, mînanî qeydeke hikumatê, anî lingê min kir. Te derd û kulê dinyayê temamî top kir, Sê payek da temamî, du payek para min kir<ref>Çifçi,Tekin ; 2014, Kilam û Jin, Di Kilamên Kurdî de Temaya Jinê, Nûbihar, Stenbol rûpel 184</ref>. Dîsa zewaca ne bi dilê keçikê kilama “Sînanê Kiriv” de derdikeve pêş me û dilketiya Sînan, Sakîne ji ber ku malbatên wan kirîvên hevûdu ne, li ber edetên kirîvatîyê, Sakîneyê nadin dilketiyê wê Sînan. Dil û hebandin qeydeyên edet û kevneşopiyan nahesibînin lema Sakîne dijberê edet û rêzikên cîvatê derdikeve û Sinan dixwaze ku wî birevine. Lê destê Sînan nayê û narevîne û Sakineyê didin yekî din û Sakîne her çiqasî bi zorê mêrkirîbe jî dilketiyê xwe re dibêje “ Sakînayê bê Mamo bûye ji masiyakî spî ji masiyên Gola Hîmo, welleh bê bavê rûh dê diya tor avêtin lo ji xwe re girtin lo.” Sakîne ji ber evîn û şewata dilê xwe car caran nifiran Sînan dike û dibêje “Şûrê Şamê me li pişta teme lo”, car caran jî agirê dilê xwe nagire û dibêje “de tu yê xema nekişînî, Sakînayê bê Mamo soz û qirarê dide, ger ez bimirin ji axa sar re me, ger ez bimînin lo ez ya te me.” Gazin li pey daxwazên pêknehatî dibin. Gelek caran daxwazên mêran bi cih tên lê kêmcaran her tişt li gor daxwaza jinan dibin lema gazin hema bêje ji layê jinan hatine kirin. Piştî zewaca bêdil keçik gazinên xwe dilketiyê xwe dike çima nelezandiye ku mirazê wan bi cî bihata. Kilana “Têlî”yê de xûyaye. Têlîyê digo; “Lê kuliya zimanê te nexwaribû, ava reş bi çavê te nehatibû, tiliya min bi çavê te re neçûbû, rokî teyê heval û hogirê dora xwe re bigota dilê min ketî Têlîyê. Wê gavê min û te, me hevdu birevanda, tu yê ji min re bibûya malxê, wezê jî te re bibama kevanî û bermalî. Wele tuyê vê sibê li hal û demê min napirsî. Ez ê ketim bext û tora vî kalê heftê û heştê salî, rojê carê mirin çêtir e, ji min ra ji vî halî, Têlî, were Têlî.” Gelek stranan de ji ber bêçaretiya kur û keçan ji destê dê û bavan gazin û nifir li wan hatine kirin. Car caran jî gazin û nifir wekî di kilama Sînanê Kirîv de lawik tê kirin ku nikaribûye keçikê birevîne an jî bixwaze ji ber vê yekê bûye nesîbe yekî ne ji dilê wî û dibe ku heta hetayê vî derdê binale. Car caran jî lawik piştî çend salan dilketiya xwe dihêle, yeke din re dizewice û wexta ku keçik vê bêbextiyê dibihîze kerba kula dilê xwe dide der û ji ber hezkirina kûr dev ji lawik bernade û ger jina lawik jê çêtir be berdestiya wê jî qayîle, lê keçik dîsa jî bêbextiya lawik dide rûyê wî. Strana Lawikê Metînî de jî keçik şeva berê dewata xwe, xwe davêje ber bextê dîya xwe ku xeberekê Lawikê Metînî re bişîne ku bê, wê zewaca bê dilê wê rizgar bike û bigihîje dilketiyê xwe. Lê dibe ku berê de xeber şandibûye û lawik nehatibûye lema gazinan jî jê re dişîne dibêje; “Eger tê min dixwaze bila delo bê min bixwaze, Heger tê min direvîne bila bê min birevîne, Heger min narevîne sibê wê min rêkin Ay feleka me xayîn e, welle me dixapîne me re nayê.” Bi vê yekê keçik mecbûrî zewaceke bêdil dibe û heta hetayê di dil de dinale. Dema keçikê dil kir, bêtirs dikare bi dilşahî memikên xwe pêşkeşî delaliya canê xwe bike. Di merc û hoyên zewaca bêdil de, êdî keç vê comerdiyê nîşan nadin, ewqas “sîngvekirî” nîn in. Memik para kê ye? Bersiva vê pirsê bi daxwaziya keçê ve girêdayiye, di serpêhatiya Hecî Mûsa û Gula Ermenî de,… Gulê naxwaze bibe jina Hecî Mûsa, dilketîkî wî heye, navê wî Miqsî ye. Ev keça ermenî enînivîsa xwe ji zû de kifş kiriye: “…heta ez li darê dinyayê sax bim, cot memikên min wê ji Miqsîyê lawê apê min re be…”<ref>Alakom, Rohat; 2013, Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan, Avesta, Stenbol,rûpel 132</ref> Gelek stranan ku ji zarê jinan hatine gotin de, jin gazinên xwe mêrên xwe dikin û em pêdihesin ku zewaca xwe ne qayîl in. Jin wan wekî mêr napejirînin û navên nexoş li wan dikin wekî ; dewar, kund, kundo, şindok, çepel, mêrê kotî-mirdar, mêrê herifî, nemêr, pintî, serhevde, miskînî heramî mêran,serjinik …û hwd. Ev jinan her tim çaverê dikin ku dilketiyên wan bên û ji ber mêrên kotî, gazî ‘gede lawik’ên xwe dikin lê gede lawikê wê jî newêrek derdikevin. “tu nizanî, min go, qey tu mêrî, tu camêrî, Min go; kotiyê mêra ne li male, tu yê şeva îşevîn bişkênî cam û camekana, şûşe û pencera zirza dêrî Şeva xwe nava taxima sîng û berê min esmerê de bihêrî, Min nizan bû tu ne mêrî, ne camêrî, tu miskîn î heram î mêrê min newêrî.” Gelek stranan de jî keçik bêyî daxwaza wê, didin kesekî dûrî malbavê wê û xerîbekî. Dibe ku keçik zimanê wan jî nizanibe. Di kilama “Dewranê” de keçik gazinan dike ku ew nedane berdilka dilê wê ku heft salî de dilê wan hev de ye, bi êzîdikî serhedê mehr kirine. Dibêje ku, îro di êvara xwedê de derdê dilê xwe re dibêje, pê re dimire. Kilameke din de jî gazin dê û bav tê kirin û tê gotin; “lawikê mal di gund de, me dil tê de, ez xwestime, nedane. Xwedê bi dê û bavê min re qebûl neke, qet qehir mede, ez dame kotî mîskînî nemerdî heram î mêrê xirab.” Li ser de zêde dike û dibêje ku “ Minê ji derdê dilê rezîl, nexşê Çîn û Maçînê tev jibîr kir, min kotiyê mêra ra tu mal nekir.” Dinya keçikê reş û tarî bûye û dibêje “ne sax im, ne mirî me.” Kilameke din de jî jinik dilketiyê xwe re dibêje “de were teresê kuçkê mêrê min bikuje.” Di van stranan de jî xuya dibe ku jin ji ber zewaca bêdil gelek xemgîn û dilsar in. Derd û kulên xwe di dilê xwe de veneşartine, wekî stran û kilam derbirîne. Dibe ku xên ji vê yekê tiştek din jî destê wan nehatibûye. “Destê min negirtin nedane Ahmedê Şivîn, Dane neviyê Temoyê axê, Kalê heftê salî, Mêrê sê jina Îşev, şeva çara dora min e, Va kopeka çawa bûye mexmûnê ber tendûrê”<ref>Cindî, Heciyê - Evdal, Emîne ; 2008, Folklora Kurmanca- Avesta , Stenbol rûpel 420</ref> “ sîng û berê xelkê delal usa ne, Mîna birincê Ûlexanê, Mîna dimsê di leganê, Meriv xwe ra qorî bike, Berê vê biharê, Kotî dewarê mêra rabe, Kerî garanê xwe berdanê.”<ref>Cindî, Heciyê - Evdal, Emîne ; 2008, Folklora Kurmanca- Avesta , Stenbol rûpel 424</ref> Di kilama ‘Hey Narîn’ de dîsa keçik dilketiyê xwe re gazinên mêrê xwe dike ku mêrê wê kal e û ew keçikekî xama ye, nazik û delalî ye, sing û berên wê jî wisa ne. Dibêje ku kopegê mêrê wê li ser sîng û berê wê hilke dike lê kûr dinale û dixwaze ku li gor şerîeta dînê Mihemed mehra wê û serê kotiyê mêrê pîs bila betal be. == Nifirên ji boy zewaca bêdil == Zewacên bêdil her dem di navbera mêr û jinan de bûye mijara nîqaşê. Di gelek kilama de jin ji mêrê xwe yên xerab gazinan dikin.Gelek caran jî nifiran dikin, ji van nifiran de bavê keçikê bi xwe jî para xwe distînin. Helbet ev yek ne belasebeb e. Jin di temenê piçûk de hatine zewicandin. Ew zewac bi piranî zewacên bêdil in. Mêr gelek salan ji keçikê mezintirin yan jî keçik ji bo qelen hatiye dayîn<ref>Çifçi,Tekin ; 2014, Kilam û Jin, Di Kilamên Kurdî de Temaya Jinê, Nûbihar, Stenbol rûpel 128</ref>. Heçî kesê dila dila sar ke, Xudê kula Şamê, Helebê, mala bavê wanda çar ke, Biharê ne ga be, ne golik be, mala bavê xwe pişta kûsî bar ke Nifirên mezin li mêrên ku careke din zewiciye hatiye kirin. Ji bo jinekê, yek jî bobelatên mezin “Hewitî”ye. Tu jin bi dilê xwe naxwaze ku mêrê wê careke din bizewice. Lê hin mêr cara duyemîn dizewicin û jinê tînin ser jinê. Her du jin di malekê de hev nakin. Pev diçin. Her du jin jî mexdûr dibin. Jina pêşî jî ji ber vê bêbextiya ku lê hatiye kirin nifiran li mêrê xwe dike<ref>Çifçi,Tekin ; 2014, Kilam û Jin, Di Kilamên Kurdî de Temaya Jinê, Nûbihar, Stenbol rûpel 113</ref>. Di kilama “Sîno” de jina wî ber wî digere ku li ser wê re nezewice ku bi êşa hewîtiyê nekişîne û wiha dibêje; “Sîno qurban min ji te re çi go lo tu xeyîdi, Lo lo dilê min xerîbi çi xereca li min nema lo lo tu’b şewitî, Dilê min go te li delawê re çi zerar dît, li ser min re dizewicî De meke, meke, meke lo lo dilê min xerîbî, lo lo dilê min evdala Xwedê xirab meke.” Di kilama Ehmedê Ronî de jî, Besna nifiran li dê û bavê xwe dike ku lê nedane Ehmed, dane yekî xwedanê heft jinan, heftê salî, diran tune dêv de û dibêje ku bila dê û bavê min xêrê bikin, ayê qet nebînin. Ez naçime Meqlûbê Şêxan, meqlûbê sotî Ez li hêre nabim de dê mala xwe barkim Dê biçime wî gundê Hizarcotî Îşalla çi kesê mabeyna min û bejna bilind Çavên reş û belek enya kal û gewer baxivit Ez dil nahêlim çi nifirat bikim Bo xatirê Xwedê û Nebiyê Ummetê Axlevê/serê biharê lê bimirît şivanê pez Çirya ewilî lê bimirit her du gayên cotî<ref>Sadinî, M. Xalid; 2011, Heyranokên Kurmancî, Nûbihar, Stenbol rûpel 123</ref>. * Belkî Xwedê aykê min dê û bavê tera nehêle, çawa nehîştin sala îsalîn tera bivime bermalî. * Tiliya min çevê dê û bavê min ra here, kotî şindokî, heramî, pintiyê mêra kire zava. * Xwedê dê û bavê min ra xêrê bike, ahê qet nehêle,çawa ez nadema xortê çardeh salî, ji berê de dilê min tê hebû. == Zewaca bêdil meteleok û gotinên pêşiyan de == Metelok û gotinên pêşiyan neynika civatê ya ceribandinên salên dûr û dirêj in. Piştî gelek rûdanên wekî hev, hatine gotin û bûne rêzik, gotin û şîroveyên zêde kurtisandine û ketine formake sade û têr û tijî. Helbet zewaca bêdil jî para xwe vê yekê girtiye. Di van metelok û gotinan de jî wekî nimûneyên din dilmayîn, nefret û kîna li hember zewaca bêdil hatiye derbirîn. Li jêrê çend metelok û gotinên pêşiyan hatine rêzkirin. Me dest neda rastnivîsa wan ku reseniya gotinê biparêzin. * Hezar xwezil wî evdî, çevê xwe dî, dilê xwe zewicî. * Hezar heft xwezî li wî evdî, li wî îsanî, bi çevê xwe dîbe, kêfa dilê xwe zewicî. * Bira mirazê min bi dilde, bira berseryê min kevirbe. * Dil naçe baxê bêgul, xwedê hasil neke mirazê bêdil. * Zewaca bêdil yekcar pîse * Zewaca bêdil mîna kirasê bêmil * Zewacîka bêdil ji ezabê gorê girantir e. * Mirazê bêdil axrîya wî poşmanîye. * Mirazê bêdil derdê bê derman e. * Mirazê bêdil jehra mara ye. * Mirazê bêdil merez e. * Mirazê dil mîna gula avdayî, mirazê bêdil mîna gula çilmisî. * Tiştê bêdil, dibe derd û kul * Xwazila min wî be çevê xwe divîne dilê xwe dizewice. * Qîza sê be, jina çê be. * Wexta dil e, mîna gul e. * Wexta qîz bûm, ez mîr bûm, wexta bûk bûm, wezîr bûm, ketim destê kotî mêra, ez zû pîr bûm. * Xwazila sêwîya ne hewîya. * Jinên çê dibin qismetê mêrên kotî. * Sed heyf û mixabîn, jinên ciwan, li ber mêrên pîs û çepel de radizên. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Wêjeya kurdî]] rlgbkap9o09hsf4k5t6qzjq1ui3y9ai 0 87560 2083702 2082392 2026-08-04T18:34:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083702 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Cobîr | navê_din = Çowir, Cıbur | navê_fermî = Gündeğdi | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Dep]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Xelkê gundê Cobîrê | nifûs = 234 | sala_nifûsê = 2021 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name=":0">[https://www.nufusune.com/11589-elazig-karakocan-gundegdi-koy-nufusu Elazığ Karakoçan Gündeğdi Köy Nüfusu], nufusune.com. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> | eşîr = Coburyan / Mala Coburyan | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1279 | koda_postayê = 23602 | koda_telefonê = 424 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = {{Koord|39|02|N|40|03|E|display=inline,title}} }} '''Cobîr''' ({{bi-tr|''Gündeğdi''}}), gundekî girêdayî navçeya [[Dep]] ya [[Xarpêt]]ê ye. Gund di nav sînorên [[Tirkiye]]yê de ye û nifûsa wê di sala 2021ê de 234 kes bû.<ref name=":0"/> Li gorî çavkaniyên li ser belavbûna zaravayan, gund ji kurdên kurmancî-axêv pêk tê.<ref>Mehemed Malmîsanij, “Bazı yörelerde Dımıli ve Kurmanci lehçelerinin köylere göre dağılımı”, ''Berhem'', cild 3, 1988, r. 66.</ref> == Nav == Navê fermî yê gund bi tirkî '''Gündeğdi''' ye. Navê gund di qeydanên sala 1928an de wekî '''Cıbur''' hatiye nivîsandin.<ref>[https://nisanyanmap.com/?yer=11783&haritasi=g%C3%BCnde%C4%9Fdi Index-Anatolicus: Türkiye yerleşim birimleri envanteri], Nişanyan Haritası. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> Gund di nav xelkê herêmê de bi navê '''Cobîr''' an jî '''Cobur''' tê nasîn. == Dîrok û nasnameya eşîrî == Malbatên ku bi gundê Cobîrê ve tên girêdan, di kevneşopiya herêmî de wekî '''Coburyan''' an '''Mala Coburyan''' tên binavkirin. Li gorî nivîsên civaka Coburê, Coburyan xwe bi kevneşopiya firehtir a [[eşîra Millî]] an [[Mîlan]] ve girêdidin.<ref>[https://cobur.news/2026/05/18/coburyan1/ “Coburyan tarihi”]{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CoBuR NeWS, 18 gulan 2026. Roja gihiştinê: 20 pûşper 2026.</ref> Li gorî kevneşopiya devkî ya herêmî, Coburyan kokên xwe li herêma di navbera [[Heleb]], [[Serê Kaniyê]] û devera [[Riha]]yê de dibînin. Ev agahî zêdetir wekî kevneşopiya devkî û nasnameya civakî tê vegotin. Eşîra Millî an Mîlan di serdema Osmaniyan de wekî yek ji komên eşîrî yên kurd ên bi bandor hatiye tomarkirin. Di lêkolînan de tê gotin ku ev eşîr bi taybetî li derdora [[Amed]], [[Mêrdîn]] û [[Riha]]yê, bi gelek oymak û komên girêdayî, hebûna xwe domandiye.<ref>Sibel Orhankazi, “Osmanlı Devleti’nde İskân Ve Milli Aşireti İskânı Meselesi”, ''International Journal of Social and Humanities Sciences Research'', cild 12, hejmar 126, 2025, r. 2866-2875. doi:10.5281/zenodo.18158477.</ref> == Erdnasî == Cobîr ji navenda bajarê [[Xarpêt]]ê 112 km û ji navenda navçeya [[Dep]]ê 8 km dûr e.<ref>[http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=244243 Gündeğdi Köyü], YerelNet.org.tr. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> Bilindahiya gundê Cobîrê nêzî 1279 metreyî ye.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/TU/23/Gundegdi.html Gundegdi, Turkey Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305105251/https://www.fallingrain.com/world/TU/23/Gundegdi.html |date=2022-03-05 }}, Fallingrain.com. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Depê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 12o2l8yilph9r3lcos4zwbl4p36dg3c 2083708 2083702 2026-08-04T19:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2083708 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Cobîr | navê_din = Çowir, Cıbur | navê_fermî = Gündeğdi | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt]] | şaristan = | bexş = | navçe = [[Dep]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Xelkê gundê Cobîrê | nifûs = 234 | sala_nifûsê = 2021 | çavkaniyên_nifûsê = <ref name=":0">[https://www.nufusune.com/11589-elazig-karakocan-gundegdi-koy-nufusu Elazığ Karakoçan Gündeğdi Köy Nüfusu], nufusune.com. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> | eşîr = Coburyan / Mala Coburyan | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1279 | koda_postayê = 23602 | koda_telefonê = 424 | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = {{Koord|39|02|N|40|03|E|display=inline,title}} }} '''Cobîr''' ({{bi-tr|''Gündeğdi''}}), gundekî girêdayî navçeya [[Dep]] ya [[Xarpêt]]ê ye. Gund di nav sînorên [[Tirkiye]]yê de ye û nifûsa wê di sala 2021ê de 234 kes bû.<ref name=":0"/> Li gorî çavkaniyên li ser belavbûna zaravayan, gund ji kurdên kurmancî-axêv pêk tê.<ref>Mehemed Malmîsanij, “Bazı yörelerde Dımıli ve Kurmanci lehçelerinin köylere göre dağılımı”, ''Berhem'', cild 3, 1988, r. 66.</ref> == Nav == Navê fermî yê gund bi tirkî '''Gündeğdi''' ye. Navê gund di qeydanên sala 1928an de wekî '''Cıbur''' hatiye nivîsandin.<ref>[https://nisanyanmap.com/?yer=11783&haritasi=g%C3%BCnde%C4%9Fdi Index-Anatolicus: Türkiye yerleşim birimleri envanteri], Nişanyan Haritası. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> Gund di nav xelkê herêmê de bi navê '''Cobîr''' an jî '''Cobur''' tê nasîn. == Dîrok û nasnameya eşîrî == Malbatên ku bi gundê Cobîrê ve tên girêdan, di kevneşopiya herêmî de wekî '''Coburyan''' an '''Mala Coburyan''' tên binavkirin. Li gorî nivîsên civaka Coburê, Coburyan xwe bi kevneşopiya firehtir a [[eşîra Millî]] an [[Mîlan]] ve girêdidin.<ref>[https://cobur.news/2026/05/18/coburyan1/ “Coburyan tarihi”]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}, CoBuR NeWS, 18 gulan 2026. Roja gihiştinê: 20 pûşper 2026.</ref> Li gorî kevneşopiya devkî ya herêmî, Coburyan kokên xwe li herêma di navbera [[Heleb]], [[Serê Kaniyê]] û devera [[Riha]]yê de dibînin. Ev agahî zêdetir wekî kevneşopiya devkî û nasnameya civakî tê vegotin. Eşîra Millî an Mîlan di serdema Osmaniyan de wekî yek ji komên eşîrî yên kurd ên bi bandor hatiye tomarkirin. Di lêkolînan de tê gotin ku ev eşîr bi taybetî li derdora [[Amed]], [[Mêrdîn]] û [[Riha]]yê, bi gelek oymak û komên girêdayî, hebûna xwe domandiye.<ref>Sibel Orhankazi, “Osmanlı Devleti’nde İskân Ve Milli Aşireti İskânı Meselesi”, ''International Journal of Social and Humanities Sciences Research'', cild 12, hejmar 126, 2025, r. 2866-2875. doi:10.5281/zenodo.18158477.</ref> == Erdnasî == Cobîr ji navenda bajarê [[Xarpêt]]ê 112 km û ji navenda navçeya [[Dep]]ê 8 km dûr e.<ref>[http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=244243 Gündeğdi Köyü], YerelNet.org.tr. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> Bilindahiya gundê Cobîrê nêzî 1279 metreyî ye.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/TU/23/Gundegdi.html Gundegdi, Turkey Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305105251/https://www.fallingrain.com/world/TU/23/Gundegdi.html |date=2022-03-05 }}, Fallingrain.com. Roja gihiştinê: 5 adar 2022.</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Depê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 1pmryi5m7isqkdgf6pjuf7q1txpojmk 0 124043 2083658 2063091 2026-08-04T12:31:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083658 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Isfandiyar's Fifth Trial - He Slays the Simurgh (CBL In 36.263 a).jpg|thumb|Isfendiyar, [[Sîmurg]] dikuje]] '''Isfendiyar''', '''Esfendiyar''' (bi farisî: اسفندیار), lehengê efsanewî yê Îranê û yek ji karakterên [[Şahname]]yê. Ew kurê mezin ê [[Guştasb]], mîrê Keyaniyan, yek ji xanedanên beriya îslamê yên Îranê ye. Di çavkaniyên pehlewî de wek parêzvanê pêbawer û pêşengê [[Zerdeştî|Zerdeştiyê]] tê binavkirin. Digel vê yekê, di edebiyatê de herî zêde bi têkoşîna xwe ya bi [[Ristemê Zal]] re navdar bû û bi mirina xwe ya trajîk re behsa wî hat kirin. Berhema ku kesayeta wî ya efsaneyî daye Isfendiyar û lehengiya wî kiriye dastan, Şahnameya [[Firdewsî]] ye. Isfendiyar dema bavê wî sax bû, ji bo belavkirina dînê zerdeştî beşdarî gelek şeran bû û serkeftinên girîng bi dest xist. Piştgir û şêwirmendê wê yê herî mezin meleyê Zerdeştî Pesûtan e. Hesûdiya serkeftina wî, bavê wî Guştasb, kurê xwe di qesrê de zindan kir, ji tirsa ku kurê wî, textê wî bigire. Di vê navberê de Mîr Ercasb leşkeran dişîne û Îranê talan dike û du keçên Guştasb dîl digire. Ji ber ku Gustasb di rewşeke dijwar de ye, Isfendiyar dişîne da ku keçên xwe rizgar bike. Isfendiyar xwîşkên xwe xilas dike. Paşê bavê wî jê dixwaze ku Ristemê Zal girêbide û bîne; Îsfendiyar ku di heman rojê de çûye [[Şebistan]]ê, bi Ristemê Zal re ketiye şer. Ristemê Zal di dema têkoşîna wan de çavên Isfendiyar bi tîreke çeqel kor dike. Isfendiyar dema kor dibe, ji kedera xwe dimire. [[Erdeşîr Behmen Daraz]], kurê Isfendiyar, dikeve ser textê Îranê ku ji ber mirina Guştasb vala bû.{{Ref|1|1}} == Cihê wî di nav edebiyatê de == Isfendiyar jî, hema hema hemû lehengên Şahnameyê, di edebiyata rojhilat-îslamê û bi taybetî jî di edebiyata kevnar a tirkî de gelek caran behsa wê tê kirin û helbestvanan cesaret, hêz û bêserûberiya wî radigihînin. Ji ber vê sedemê di helbestê de paşnavê Rûyinten ji navê xwe zêdetir dihat bikaranîn. Ji ber cihê wî yê girîng di mîtolojiya îranî de bi Ristemê Zal re hatiye berawirdkirin, ji ber şerkeriya wî navê wî wekî "Isfendiyar-ı ma'reke" li gel peyva "ma'reke" (qada şer) hatiye binavkirin.{{Ref|2|2}} Di pêkhatina "Isfendiyar-ı mihr" de behsa Ristemê Zal tê kirin.{{Ref|3|3}} == Nîşe == :1.{{Not|1}}Mahmoud Omid-Salar, “Isfandiyār and the Question of His Invulnerability” ("Îsfendiyar û Pirsgirêka Parastinê"), Iran Nameh, I/2, Washington 1983, rûpel: 254-281. :2.{{Not|2}}Ferheng-i Fârsî Muhammed Muîn, Ferheng-i Fârsî, I-VI, Tahran 1342 hş. :3.{{Not|3}}Nurettin Albayrak, TDV Ansîklopediya Îslamê, berg: 22, rûpel: 511-512 {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Karakterên Şahnameyê]] [[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]] [[Kategorî:Mîtolojiya Farisî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] f1r4q89udji72ai3egwdxf6nqy3bjd3 0 125219 2083657 1833466 2026-08-04T12:30:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083657 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Hecî Pîroz''' kesayetiyek çanda gelêrî ya îranî ye ku di destpêka cejna Newrozê ya Îranê de li kolanan derdikeve. Rûyê mêrik bi teniyê reşkirî ye, kincên sor ên geş û kulikek li xwe kirine. Ew li kolanan direqise, stranan dibêje û li tembûra xwe dixe. Hecî Pîroz rêhevalê ''[[Amû Newroz]]'' e. [[Wêne:HajjiFiruz.JPG|thumb|413x413px|Hecî Pîroz ]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zargotina îranî]] mvl0lc9d47k6aszr87co4lqabx9soaf 0 125697 2083682 1894444 2026-08-04T13:55:01Z ~2026-43080-19 173691 /* */ 2083682 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Dazwanî | navê din = Mala Dazwan | wêne = Wêneyekî eşîra dazwanî li rojavayê kurdistanê.jpg | binwêne = Eşîra Dazwanî li Rojavaya Kurdistanê. | êl = [[Eşîrên Millî|Millî]] | esil = [[Kurd]]î<br>[[Mizrahîm|Mizrahî]]<br>[[Yewnanistan|Yewnanî]] | ziman = [[Zimanê kurdî|'''Kurdî''']] ([[kurmancî]])<br> * [[Qerejdaxî (devok)|Qerejdaxî]] * [[Devoka navendî|Kurmancîya amedê]] * [[Xerbî (devok)|Xerbî]] [[Zimanê erebî|'''Erebî''']]<br> * zaravayê Mezopotamyaya Bakur [[Zimanê tirkî|'''Tirkî''']]<br> * zaravayê rojhilatî | herêm = [[Botan]], [[Cazîra]] (Sûrî) | belavbûn = {{Collapsible list |title ={{Ala|Kurdistan}} |[[Batman (parêzgeh)|Êlih]] |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |[[Diyarbekir (parêzgeh)|Amed]] }} {{Collapsible list |title = {{Ala|Rojava}} |liststyle= |[[Kantona Cizîrê]] }} {{Collapsible list |title = {{Ala|Îsraêl}} |[[Orşelîm|Quds]] |[[Mlilot (מְלִילוֹת)]] }} {{Collapsible list |title = {{Ala|Ewropa}} |{{Ala|Almanya}} * [[herêma Ruhr|Ruhrgebiet]] |{{Ala|Fransa}} * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] |{{Ala|Belçîka}} * [[Flandriya|Vlaanderen]] |{{Ala|Holenda}} * [[Holenda Başûr|Zuid-Holland]] }} | dîn = [[Îslam]] ([[Sûnî]]; [[Şafiî]])<br>[[Xiristiyanî]]<br>[[Cihûtî]] }} '''Dazwanî''' yan jî '''Dazwani''' ({{bi-ar|دزواني}}, {{bi-tr|Dazvani}}), eşîreke li [[Bakurê Kurdistanê|Bakur]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye. Dazwanî yek ji gelek eşîrên êla [[Eşîrên Millî|Millî]] ye. Eşîr li gund û bajarê [[Hesîçe (parêzgeh)|parêzgeha Hesîçê]] bi cih bûne. Li gund wek [[Til Erbîd]], [[Dazvan (Êlih)|Dazvan]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://de.getamap.net/karten/turkey/batman/_dazvan/ |sernav=Dazvan, Batman {{!}} GetAMap |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-05-15 }}</ref> û li bajaran wek [[Êlih]], [[Hesîçe]], [[Qamişlo]], [[Amûdê]] û li [[Dêrikê]] bi cih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-04-16 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/rojava-syria/kurdish-tribes-workshop-held-in-derik-37583 |sernav=Kurdish Tribes Workshop held in Derik{{!}} ANF |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Kemal Kirisci |nivîskar2=Kemal Kirişci |nivîskar3=Gareth M. Winrow |sernav=The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict |url=https://books.google.com/books?id=34yogVZh9oUC&pg=PA103 |sal=1997 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-7146-4746-3 }}</ref><br> == Dîrok == === Welat === Dîroka Dazwaniyan bi kombûna eşîreke cihû û yewnanî dest pê kir. Ji ber ku eslê xwe bindest bûn di xelîfeyê îslamê.<br>''Ebbas El Dazwan, kurê Osman El Dazwan'', serkêşiya êrîşa li ser Ereb/Mehelmî ku nû li Kurdistanê bi cih bûne, kir (bi texmînî 370 Ereb û sê Dazwanî mirin).<br>Ji ber qetlîama ku li hemberî Mehelmîyan pêk anîn, hebûna xwe winda kirin bûn karker û cotkarên asayî.<br>Li bajarên wek Wêranşar û Mêrdînê di bin destê generalên Milan de hatin bikarkirin. === Ewropa === ==== Hollanda ==== Tê gotin ku malbata Dazwanî li herêma Rotterdamê ji bo ''Hüseyin Baybaşin'' dixebitîn. Hin ji wan jî li Fransayê di karsaziya narkotîkê de çalakin. Agahî bi Dazwanî ve girêdayî ye ji ber ku li Marsîlya û Rotterdamê komeleyên çandî bi rê ve dibirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} ==== Almanya ==== Li ''Almanyayê'' piraniyê rêya akademîk û xebatê hilbijartiye. Her weha bi qanûnî klûbên werzîşê û komeleyên çandî jî dimeşînin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Sîyaset == === Xoybûn === Beşek ji Dazwaniyan li Heleb û Beyrûtê tevlî partiya Xoybûnê bûn. Sedema vê jî têkiliyên baş ên bi eşîrên Haco û Şahîn re bû. Ew destpêka polîtîkbûna eşîra Dazwanî ji bo Kurdistanê bû. Zêdebûna hejmara Ermeniyan jî ji ber Dazwaniyan e. Ji ber ku wan cih ji ermeniyên penaber re pêşkêş kirin, piştî "Nîjadkujiya Hayan". Dazwanî gelek ermenî anîn Xoybûnê. <ref name=":0">{{Jêder-malper | url=http://dazwani.jimdofree.com/polîtîk/ |sernav=Eşîra Dazwan {{!}} Jan Hussein |ziman=ku }}</ref> === Sûrî/Rojava === Piştî Şoreşa 8'ê Adarê ya Sûriyeyê (1963 Syrian coup d'état) tevlî Baasên wê demê yên sosyalîst bûn. Ew ji bo Dazwaniyan aqûbet bû.<br>Hemû mafên wan ên ku di (دولة حلب (1920-1925 de hebûn ji destê wan hatin girtin.<br>2 gundên wan li sûrî hatin îmhakirin, her du jî niha Erebî yen û ne Kurdî yen. Gundê yekem nêzîkî Hesekê bû û gundê duyemîn jî di navbera Hesekê û Qamişlo de bû.<br>Dazwaniyên ku li ber xwe didin, ketin di nav hapsê yan jî wan li çolê hiştin ji bo bimirin. Li gorî çavkaniyên fermî 4 kes hatin kuştin. Li gorî Dazwaniyan zêdetir ji 50 kesan mirin.<ref name=":0"/> == Navdarên ji mala Dazwan == * Muhemmed Hacî Abdo (Abû Lasgîn)<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://dazwani.jimdofree.com |sernav=Eşîra Dazwan {{!}} Jan Hussein |ziman=ku |roja-gihiştinê=2022-09-06 }}</ref> * Ebbas Ibn Osman El-Dazwan<ref name=":1"/> * Hussein Hussein (Bavê Jan)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bochum.de/C125830C0042AB74/vwContentByKey/W2BRZA4R007BOCMDE/$File/Zugelassene_Wahlvorschlaege_Direktwahl_Integrationsausschuss.pdf |sernav=Zugelassene Wahlvorschläge Stadt Bochum |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221008085655/https://www.bochum.de/C125830C0042AB74/vwContentByKey/W2BRZA4R007BOCMDE/$File/Zugelassene_Wahlvorschlaege_Direktwahl_Integrationsausschuss.pdf }}</ref> == Binêre == * [[Dazvan (Êlih)]] * [[Tilerbîd]] * [[Êlên kurdan]] * [[Eşîrên Millî]] * [[Mêrdîn (parêzgeh)]] * [[Hesîçe (parêzgeh)]] * [[Batman (parêzgeh)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civaka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd]] f1bgbj5z4brtyln1jd3d7j02lzkp6xj 0 129073 2083735 1816302 2026-08-04T23:28:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083735 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} Eve lîsteya '''bendavên Porto Rîkoyê'''. == Bendavên Porto Rîkoyê == * [[Gola Lago Caonillas]], [[Utuado, Porto Rîko|Utuado]], [[Puerto Rico Electric Power Authority]] (PREPA) * [[Gola Carite]], [[Guayama, Porto Rîko|Guayama]], PREPA * [[Bendava Carraízo]] û [[Gola Loíza|Lago Loíza]], [[Trujillo Alto, Puerto Rico|Trujillo Alto]], [[Puerto Rico Aqueducts û Sewers Authority]] (PRASA) * [[Gola bendavê Cerrillos]], [[Ponce, Porto Rîko|Ponce]], [[United States Army Corps of Engineers]] * [[Gola Lago de Cidra]], [[Cidra, Porto Rîko|Cidra]], PRASA * [[Bendava Coamo]], di navbera Coamo û Santa Isabel de, PREPA * [[Gola Dos Bocas]], li herêmên [[Arecibo, Porto Rîko|Arecibo]] û [[Utuado, Porto Rîko|Utuado]], PREPA * [[Gola Guajataca]], li herêmên [[San Sebastián, Porto Rîko|San Sebastián]], [[Quebradillas, Porto Rîko|Quebradillas]] û [[Isabela, Porto Rîko|Isabela]], PREPA * [[Gola Lago Guayabal]], [[Juana Díaz, Porto Rîko|Juana Díaz]], PREPA * [[Gola Lago el Guineo]] (Rio Toro Negro), [[Villalba, Porto Rîko|Villalba]], PREPA<ref>{{Jêder-malper |sernav=LAGO EL GUINEO AT DAMSITE NEAR VILLALBA, PR |url=https://waterdata.usgs.gov/pr/nwis/wys_rpt/?site_no=50032290&agency_cd=USGS |malper=USGS National Water Information System |roja-gihiştinê=17 îlon 2020 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224105339/https://waterdata.usgs.gov/pr/nwis/wys_rpt/?site_no=50032290&agency_cd=USGS |url-status=dead }}</ref> * [[Garzas]], [[Peñuelas, Porto Rîko|Peñuelas]], PREPA <ref name="RFQ">{{Jêder-malper |sernav=Puerto Rico Electric Power Hydroelectric Power Plants Revitalization Project (RFQ 2019-2), Government of Puerto Rico, Request for Qualification, (April 16, 2019) |url=https://aafaf.pr.gov/p3/wp-content/uploads/2020/06/rfq-2019-2-p3a-generation-hydro.pdf |malper=Puerto Rico Fiscal Agency and Financial Advisory Authority |roja-gihiştinê=17 îlon 2020 |roja-arşîvê=30 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200930232437/https://aafaf.pr.gov/p3/wp-content/uploads/2020/06/rfq-2019-2-p3a-generation-hydro.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Gola Lago La Plata]], [[Toa Alta, Porto Rîko|Toa Alta]], PRASA * [[Bendava Patillas]], [[Patillas, Porto Rîko|Patillas]], PREPA<ref>{{Jêder-malper |sernav=Sedimentation Survey of Lago Patillas, Puerto Rico, March 2007 |url=https://pubs.usgs.gov/sim/3128/SIM-3128.pdf |malper=USGS |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> * [[Bendava Portugués]], Ponce, USACE * [[Projeya Rio Blanco]], [[Naguabo, Porto Rîko|Naguabo]], PREPA<ref name="RFQ" /> * [[Bendava El Salto 1]] û [[bendava El Salto 2]], [[Comerío, Porto Rîko|Comerío]] * [[Gola Lago Toa Vaca]], [[Villalba, Porto Rîko|Villalba]], PRASA * [[Gola Luchetti|Projeya Yauco]], [[Yauco, Porto Rîko|Yauco]], PREPA<ref name="RFQ" /> == Galeriya wêneyan == <gallery> [[Wêne:Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas,_Utuado,_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas%2C_Utuado%2C_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg/200px-Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas%2C_Utuado%2C_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg|thumb|310x310px|Peravên gola bendî li Dos Bocas (Utuado).]]  <gallery mode="packed" heights="170"> Lago Dos Bocas with dam in Puerto Rico.jpg|Gola bendavê Dos Bocas li Porto Rîko LagoCaonillas.jpg|Gola Lago Caonillas Carraizo Lake Dam, Puerto Rico.JPG|Bendava Carraízo 171012-F-FH950-0062 (37634526756).jpg|Bendava Lago Dos Bocas piştî [[Bahoza Maria]] Lago Patillas en Patillas, Puerto Rico.jpg|Gola Lago Patillas </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bendav]] [[Kategorî:Bendavên Porto Rîkoyê]] [[Kategorî:Lîste|bendavên Porto Rîkoyê]] 3hmy71eudbhne1mjzrjrnui5yg6p7f2 2083736 2083735 2026-08-05T00:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083736 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} Eve lîsteya '''bendavên Porto Rîkoyê'''. == Bendavên Porto Rîkoyê == * [[Gola Lago Caonillas]], [[Utuado, Porto Rîko|Utuado]], [[Puerto Rico Electric Power Authority]] (PREPA) * [[Gola Carite]], [[Guayama, Porto Rîko|Guayama]], PREPA * [[Bendava Carraízo]] û [[Gola Loíza|Lago Loíza]], [[Trujillo Alto, Puerto Rico|Trujillo Alto]], [[Puerto Rico Aqueducts û Sewers Authority]] (PRASA) * [[Gola bendavê Cerrillos]], [[Ponce, Porto Rîko|Ponce]], [[United States Army Corps of Engineers]] * [[Gola Lago de Cidra]], [[Cidra, Porto Rîko|Cidra]], PRASA * [[Bendava Coamo]], di navbera Coamo û Santa Isabel de, PREPA * [[Gola Dos Bocas]], li herêmên [[Arecibo, Porto Rîko|Arecibo]] û [[Utuado, Porto Rîko|Utuado]], PREPA * [[Gola Guajataca]], li herêmên [[San Sebastián, Porto Rîko|San Sebastián]], [[Quebradillas, Porto Rîko|Quebradillas]] û [[Isabela, Porto Rîko|Isabela]], PREPA * [[Gola Lago Guayabal]], [[Juana Díaz, Porto Rîko|Juana Díaz]], PREPA * [[Gola Lago el Guineo]] (Rio Toro Negro), [[Villalba, Porto Rîko|Villalba]], PREPA<ref>{{Jêder-malper |sernav=LAGO EL GUINEO AT DAMSITE NEAR VILLALBA, PR |url=https://waterdata.usgs.gov/pr/nwis/wys_rpt/?site_no=50032290&agency_cd=USGS |malper=USGS National Water Information System |roja-gihiştinê=17 îlon 2020 |roja-arşîvê=2024-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241224105339/https://waterdata.usgs.gov/pr/nwis/wys_rpt/?site_no=50032290&agency_cd=USGS |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Garzas]], [[Peñuelas, Porto Rîko|Peñuelas]], PREPA <ref name="RFQ">{{Jêder-malper |sernav=Puerto Rico Electric Power Hydroelectric Power Plants Revitalization Project (RFQ 2019-2), Government of Puerto Rico, Request for Qualification, (April 16, 2019) |url=https://aafaf.pr.gov/p3/wp-content/uploads/2020/06/rfq-2019-2-p3a-generation-hydro.pdf |malper=Puerto Rico Fiscal Agency and Financial Advisory Authority |roja-gihiştinê=17 îlon 2020 |roja-arşîvê=30 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200930232437/https://aafaf.pr.gov/p3/wp-content/uploads/2020/06/rfq-2019-2-p3a-generation-hydro.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Gola Lago La Plata]], [[Toa Alta, Porto Rîko|Toa Alta]], PRASA * [[Bendava Patillas]], [[Patillas, Porto Rîko|Patillas]], PREPA<ref>{{Jêder-malper |sernav=Sedimentation Survey of Lago Patillas, Puerto Rico, March 2007 |url=https://pubs.usgs.gov/sim/3128/SIM-3128.pdf |malper=USGS |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> * [[Bendava Portugués]], Ponce, USACE * [[Projeya Rio Blanco]], [[Naguabo, Porto Rîko|Naguabo]], PREPA<ref name="RFQ" /> * [[Bendava El Salto 1]] û [[bendava El Salto 2]], [[Comerío, Porto Rîko|Comerío]] * [[Gola Lago Toa Vaca]], [[Villalba, Porto Rîko|Villalba]], PRASA * [[Gola Luchetti|Projeya Yauco]], [[Yauco, Porto Rîko|Yauco]], PREPA<ref name="RFQ" /> == Galeriya wêneyan == <gallery> [[Wêne:Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas,_Utuado,_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas%2C_Utuado%2C_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg/200px-Las_riberas_del_lago_de_la_Represa_Dos_Bocas%2C_Utuado%2C_Puerto_Rico..._-_panoramio.jpg|thumb|310x310px|Peravên gola bendî li Dos Bocas (Utuado).]]  <gallery mode="packed" heights="170"> Lago Dos Bocas with dam in Puerto Rico.jpg|Gola bendavê Dos Bocas li Porto Rîko LagoCaonillas.jpg|Gola Lago Caonillas Carraizo Lake Dam, Puerto Rico.JPG|Bendava Carraízo 171012-F-FH950-0062 (37634526756).jpg|Bendava Lago Dos Bocas piştî [[Bahoza Maria]] Lago Patillas en Patillas, Puerto Rico.jpg|Gola Lago Patillas </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bendav]] [[Kategorî:Bendavên Porto Rîkoyê]] [[Kategorî:Lîste|bendavên Porto Rîkoyê]] 5nvk8104gb3wujejde0u859o60c4nbi 0 130992 2083737 2066341 2026-08-05T01:40:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083737 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Jîna Emînî<br>Mehsa Emînî | wêne = | sernavê_wêne خامنه ای ضحاک مهسا رو به شهادت رساند = | navê_rastî = {{Script|farsî|ژینا امینی}}<br>{{Script|farsî|مهسا امینی}} | navê_din = {{Hlist|Jina Amini|Mahsa Amini}} | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|21|09|1999|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Saqiz]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|16|9|2022|21|9|1999|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Tehran]], [[Îran]] | sedema_mirinê = Şikestina ji ber [[trawma]]ya giran li serî pêk hat<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62984076 Iran protests: Mahsa Amini's death puts morality police under spotlight], BBC News, 2022</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/9/22/irans-protesters-have-had-enough-after-mahsa-aminis-death Iran’s protesters have had enough after Mahsa Amini’s death], Aljazeera, 2022</ref> | cihê_aramiyê = Saqiz, Rojhilatê Kurdistanê | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] | perwerde = | pîşe = }} '''Mirina Jîna Emînî''' ({{bi-fa|مهسا امینی, ''Mahsa Amini''}}) ({{bi-fa|ژینا امینی, ''Zhina Amini'' }}, {{bi-ckb|ژینا ئەمینی, ''Zhina Amini''}}) tê binavkirin<ref name="ncr">{{Jêder-malper |url=https://women.ncr-iran.org/2022/09/15/zhina-amini-goes-into-coma/ |sernav=Zhina Amini goes into coma 2 hours after arrest |tarîx=15 îlon 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> jineke [[Rojhilata Kurdistanê]] ya 22 salî bû ku di 16ê Îlona 2022an de, li paytexta [[Tehran]]ê ya [[Îran]]ê, di bin şert û mercên gumanbar ve ji ber tundiya polîsan miriye.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/women/107558-iranwire-exclusive-morality-patrol-beats-a-woman-into-coma/ |sernav=IranWire Exclusive: Morality Patrol Beats a Woman into a Coma |tarîx=15 îlon 2022 |malper=iranwire.com |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Emînî ji aliyê Serfermandariya Îranê, cîgirê Fermandehiya Înfaz a Komara Îslamî ya Îranê ku serperiştiya cîbicîkirina qanûnên hicabê ye, bi tawana pabendnebûna hicaba xwe bi pîvanên hikûmetê ve hate girtin. Polîsên Îranê got ew ji nişkan ve li qereqolekî têk çû, li ket erdê û piştî du rojan di komayê de mir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-amini-death-reaction-1.6588465 |sernav=Three killed in protests over Iranian woman Mahsa Amini's death in custody |tarîx=20 îlon 2022 |malper=cbc.ca |weşanger=[[CBC.ca]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/09/arrest-hijab-police-leaves-woman-comatose |sernav=Arrest by hijab police leaves woman comatose |tarîx=15 îlon 2022 |malper=al-monitor.com |weşanger=[[Al-Monitor]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> Lê kesên Emînî li ber çavan dîtin, gotin ew hat lêdan û serê wê li kêleka otombîleke polîs ket, ku ji xeynî skeneyên wê yên bijîjkî yên derçûyî,<ref name="medscans"/> bû sedema kesên xwînrijiya mejî û felcê teşhîs din.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.zdf.de/nachrichten/politik/iran-protest-mahsa-amini-100.html |sernav=Irans Opposition hat vor allem eine Schwäche |paşnav=Brase |pêşnav=Jörg |tarîx=20 îlon 2022 |malper=zdf.de |weşanger=[[ZDF]] |ziman=de |tercimeya-sernav=Above all, Iran's opposition has one weakness |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> Kuştina Emînî bû sedema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|zincîreka xwenîşandanên]] mezin li seranserî welêt û bala cîhanê kişand ser xwe ku yek ji wan daxuyaniya [[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|Komîseriya Bilind a Penaberan]] a [[Rêxistina Neteweyên Yekbûyî]] (NY) li ser [[Zordariya dijî jinan|tundiya dijî jinan]] di bin desthilata Komara Îslamî ya Îranê balkişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iran-tc.com/2022/04/08/نماد-زن-ایرانی-در-حکومت-جهل-و-جنون-آخوند/ |sernav=نماد زن ایرانی در حکومت جهل و جنون آخوندی! |malper=iran-tc.com |tercimeya-sernav=The symbol of Iranian women in the rule of ignorance and insanity of Akhundi! |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranhumanrights.org/2022/09/mahsa-amini-is-another-victim-of-islamic-republics-war-on-women/ |sernav=Mahsa Amini is Another Victim of the Islamic Republic's War on Women |tarîx=16 îlon 2022 |malper=iranhumanrights.org |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/why-has-the-death-of-22-year-old-mahsa-amini-sparked-protests-against-irans-morality-police-8159917/ |sernav=Why death of 22-year-old Mahsa Amini sparked protests in Iran |paşnav=Falor |pêşnav=Sanskriti |tarîx=21 îlon 2022 |malper=indianexpress.com |weşanger=[[Indian Express Limited]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/09/mahsa-amini-acting-un-human-rights-chief-urges-impartial-probe-death-iran |sernav=Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran |malper=OHCHR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Çend serkirde, rêxistinên navdewletî û kesên navdarên li ser vê bûyerê şîrove kirin û Polîsên Exlaqî yên Îranê ji ber reftarên wê yên li dijî jinan şermezar kirin û hevxemiya xwe bi xwepêşanderan re ragihandin.<ref name="cdmintl">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209164418 |sernav=Condemnations Follow Death Of Young Woman in Iranian Police Custody |malper=Iran International |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Herwiha Wezareta Xezîneya Amerîkayê li ser Polîsên Exlaqî yên Îranê di rêxistinên curbicur ên ewlehiyê de sepandin.<ref name="ustr">{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0969 |sernav=Treasury Sanctions Iran’s Morality Police and Senior Security Officials for Violence Against Protesters and the Death of Mahsa Amini |tarîx=22 îlon 2022 |malper=[[United States Department of the Treasury]] }}</ref> Di bersiva xwenîşandanan de, hikûmeta Îranê ne tenê xwenîşandan tepeser kirin, xwepêşanderan bi guleyên çivîk û metal gulebaran kirin, gaza rondikrêj û ava şid bi kar anîn,<ref name="toll36">{{Jêder-nûçe |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/23/At-least-36-killed-as-Iran-protests-over-Mahsa-Amini-s-death-rage-NGO |sernav=At least 36 killed as Iran protests over Mahsa Amini’s death rage: NGO |tarîx=23 îlon 2022 |malper=[[Al Arabiya News]] }}</ref> lê gihandina gelek sepanên di nav [[Instagram]] û [[WhatsApp|WhatsApp'ê]] jî asteng kir û gihandina înternetê bi sînor kir. Ji bo kêmkirina şiyana xwenîşanderan a rêxistinbûnê. Ev qedexeyên herî tund ên Înternetê li Îranê ji sala 2019an vir de, dema ku Înternet bi tevahî hate qut kirin.<ref name="internetrestr">{{Jêder-malper |url=https://www.engadget.com/iran-restricts-internet-access-mahsa-amini-protests-194512075.html |sernav=Iran restricts access to WhatsApp and Instagram in response to Mahsa Amini protests |paşnav=Bonifacic |pêşnav=I. |tarîx=21 îlon 2022 |malper=engadget.com |weşanger=[[Engadget]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> == Paşbingeh == Rejîma Îslamî ya Îranê piştî [[Şoreşa Îranê]] ya di sala 1979an de, qaîdeyên têkildarî “kodên cil û bergên guncav” ji bo jinan destnîşan kir. Ev xizmeta wekî rêwerzek gelemperî dikin, hûrguliyên bi çarçoweyê girêdayî ne, lê bi gelemperî girtina por û lixwekirina kincên bêber ên sîngê wan vedişêrin ferz dikin. Li ser mêran jî cil û bergên kêmtir hişk têne ferz kirin.<ref name="”alj1979”">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/23/iran-morality-police-root-cause-iranian-protest-anger-explainer |sernav=Mahsa Amini’s death sparks anger towards Iran’s morality police |tarîx=23 îlon 2022 |malper=[[Aljazeera]] }}</ref> Di xala 638an ya qanûnê ji du heta deh rojan cezayê hepsê û ji pêncî hezar heta pênsid hezar lîre cezayê pereyan ji bo "cil û bergên neslamî" tê birîn. == Rewşên mirinê == Di 13ê Îlona [[Seqiz|2022an]] de, Mehsa Emînî, jineke 22 salî û xelkê bajarê [[Seqiz]]ê yê ser bi [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistana]] ligel Îranê ya li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye, dema ku bi malbata xwe li bajarê [[Tehran]]ê bû, ji aliyê hêzên pasewanên Îtlaatê ve hat girtin. Paşê ew ji bo dezgeha Ewlekariya Exlaqî hat veguhestin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://apnews.com/article/middle-east-iran-france-arrests-d2885fc65f51a6ee8758791e192c6992 |sernav=(Video) Mahsa Amini is the latest victim of the misogynist mullahs' regime in Iran |tarîx=19 îlon 2022 |malper=EIN Presswire |weşanger=[[Associated Press]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.swissinfo.ch/spa/ir%C3%A1n-mujer_indignaci%C3%B3n-en-ir%C3%A1n-por-el-coma-de-una-joven-tras-ser-detenida-por-la-polic%C3%ADa/47904330 |sernav=Indignación en Irán por el coma de una joven tras ser detenida por la Policía |tarîx=15 îlon 2022 |malper=swissinfo.ch |weşanger=[[Swissinfo]] |ziman=es |tercimeya-sernav=Outrage in Iran over the coma of a young woman after being detained by the Police |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://english.alaraby.co.uk/news/iran-woman-coma-after-arrest-tehrans-morality-police |sernav=Iran: Woman in coma after her arrest by Tehran's morality police |tarîx=15 îlon 2022 |malper=alaraby.co.uk |weşanger=[[The New Arab]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915170838/https://english.alaraby.co.uk/news/iran-woman-coma-after-arrest-tehrans-morality-police |url-status=dead }}</ref> Wexta birayê wê Kîareş Emînî hat girtin, ew li gel hev bûn, hat gotin ku wê ji bo "dersa agahdarkirinê" bibirin girtîgehê û di saetekê de bê berdan. Li şûna wê bi ambûlansê rakirin Nexweşxaneya Kasrayê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62930425 |sernav=Fury in Iran as young woman dies following morality police arrest |tarîx=16 îlon 2022 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref name="reuters.com">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-woman-dies-after-detention-by-morals-police-reports-2022-09-16/ |sernav=Iran woman's death after morals police arrest sparks protests |paşnav=Reuters |tarîx=16 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220915-iranian-woman-in-coma-after-morality-police-arrest-activists |sernav=Iranian woman in coma after morality police arrest: activists |tarîx=15 îlon 2022 |weşanger=France 24 |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Emînî 2 rojan li nexweşxaneya Qesra ya Tehranê di bin komayê de bûye û ew bû sedema nerazîbûnên li dijî dewriyeya Rêbertî û yasaya hicabê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantrue.com/mahsa-amini-arrested-for-islamic-guidance-ended-up-brain-dead/ |sernav=Mahsa Amini: Arrested For Islamic Guidance, Ended Up Brain Dead! |paşnav=Saaberi |pêşnav=Arezou |tarîx=15 îlon 2022 |malper=IranTrue |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 |roja-arşîvê=15 îlon 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220915123548/https://irantrue.com/mahsa-amini-arrested-for-islamic-guidance-ended-up-brain-dead/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 16’ê Îlonê li beşa lênêrîna giran jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/en/iran-kurdish-woman-dies-after-arrest-and-tortutre-by-morality-police-in-tehran-2/ |sernav=Iran: Kurdish woman dies after arrest and torture by morality police in Tehran {{!}} Kurdistan Human Rights Network |paşnav=KHRN |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=KHRN |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 |roja-arşîvê=2022-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220917014304/https://kurdistanhumanrights.org/en/iran-kurdish-woman-dies-after-arrest-and-tortutre-by-morality-police-in-tehran-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/16/Iranian-woman-beaten-by-police-for-not-wearing-hijab-dies-after-coma |sernav=Iranian woman 'beaten' by police for 'improper hijab' dies after coma: State media |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=[[Al Arabiya]] |roja-gihiştinê=16 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/16/iranian-woman-dies-beating-morality-police-not-wearing-headscarf/ |sernav=Iranian woman dies after beating by 'morality police' for not wearing headscarf |paşnav=Rothwell |pêşnav=James |tarîx=16 îlon 2022 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> === Delîlên tundiyê === [[Wêne:Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg/220px-Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg|thumb| Nexweşxaneya Qesrayê cihê ku Emînî lê mir.]] Klînîka Emînî lê dihat dermankirin li ser [[Instagram]]ê daxuyaniyek belav kir û tê de got, dema ku tê razandin mejiyê wê miriye. Ji ber vê yekê posta Instagram hate jêbirin.<ref name="dwger1909">{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/de/landesweite-proteste-nach-tod-von-mahsa-amini/a-63168449 |sernav=Landesweite Proteste nach Tod von Mahsa Amini |tarîx=19 îlon 2022 |weşanger=[[Deutsche Welle]] |tercimeya-sernav=Nationwide protests after Mahsa Amini's death |jêgirtin=Die Klinik, in der die 22-Jährige behandelt wurde, hatte nach ihrem Tod auf einem inzwischen gelöschten Post bei Instagram geschrieben, dass Amini bereits bei der Aufnahme hirntot gewesen sei. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/09/16/واکنش-گسترده-داخلی-و-خارجی-به-مرگ-مغزی-مهسا-امینی-بر-اثر-ضرب-و-جرح-گشت-ارشاد |sernav=مهسا امینی بر اثر جراحات ناشی از ضرب و جرح ماموران گشت ارشاد درگذشت |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=Al Arabiya |tercimeya-sernav=Mahsa Amini died as a result of the injuries caused by the assault by the officers of the Irshad patrol }}</ref> Birayê Emînî, Kîareş li ser û lingên Mehsayê mêze kir. Jinên bi Emînî re hatin binçavkirin, anîn ziman ku ji ber hemberî heqaret û lanetên efseran ew ber xwe daye û rastî derbên giran hatiye.<ref>[https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/19092022 Father of Kurdish woman killed in Iran says daughter was beaten], Rudaw, 19 September 2022</ref> Hejmarek ji bijîjkan li ser wê yekê ragihan ku Emînî tûşî birîneke mêjî li ser bingeha nîşanên klînîkî bûye, di nav de xwîn ji guh û birînên di bin çavan de hatiye.<ref>[https://www.rferl.org/a/iran-amini-death-head-injury-doctor/32042587.html Iranian Medical Official Says Amini's Death Caused By Head Injury, Rejects Official Version], Radio Free Europe/Radio Liberty, 2022</ref> Ev jî ji aliyê skanên bijîjkî yên serê wê, ji aliyê hacktivîstan ve hatî derxistin, şikestinek hestî, hemorrajî û edema mêjî nîşan dide, hate piştrast kirin.<ref name="medscans">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/19/Mahsa-Amini-s-medical-scans-show-skull-fractures-caused-by-severe-trauma-Report |sernav=Mahsa Amini's medical scans show skull fractures caused by 'severe trauma': Report |tarîx=19 îlon 2022 |malper=english.alarabiya.net |weşanger=[[Al Arabiya]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/en/202209195410 |sernav=Mahsa Amini's CT Scan Shows Skull Fractures Caused By Severe Blows |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Iran International }}</ref> == Xwepêşandan == === Li kolanan === [[Wêne:Uprising_in_Tehran,_Keshavarz_Boulvard_September_2022_(3).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Uprising_in_Tehran%2C_Keshavarz_Boulvard_September_2022_%283%29.jpg/220px-Uprising_in_Tehran%2C_Keshavarz_Boulvard_September_2022_%283%29.jpg|thumb| Li dijî qetilkirina Mehsa Emînî li Blvra Kesawerz a Tehranê gel meşiyan]] Di 17 Îlonê 2022an de, rêza xwepêşandan li ser mirina Emînî derketin, di nav de li bajarê Mehsayê li Seqiz pêkhat.<ref name="Rudaw">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/170920221 |sernav=At least 10 demonstrators injured in Iran following death of Kurdish woman |paşnav=Sirwan |pêşnav=Dilan |tarîx=17 îlon 2022 |weşanger=[[Rudaw Media Network]] }}</ref> Hinekan jî bi qîrîna dirûşmên "mirin ji bo dîktator" dirûşmeyên femînîstên Kurd yên weke "jin, jiyan, azadî" qîriyan.<ref name="Guardian">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/iran-protests-death-kurdish-woman-mahsaa-amini-morality-police |sernav=Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police |paşnav=Strzyżyńska |pêşnav=Weronika |tarîx=17 îlon 2022 |malper=[[The Guardian]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.italy-24.com/trends/92180/the-police-open-fire-at-the-funeral.html |sernav=the police open fire at the funeral |tarîx=17 îlon 2022 |malper=Italy 24 News English |ziman=en-US }}</ref><ref name="Rudaw" /> Li derveyî nexweşxaneya Qesrayê ya li Tehranê jî xwepêşandan hatin lidarxistin û hinek ji wan ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin girtin û li dijî wan jî ava çavbirrê bikar anîn.<ref name="Guardian" /> Peyvdarê rêxistina Hengaw a Kurd li mafê mirovan re got: “Saziyên asayîşê malbata Emînî neçar kirin û di aloziya merasîma oxirkirinê de rêgirtina bê merasîmekî kirin”. Hat ragihandin ku rêxistinên civaka sivîl ên Kurd jî banga greva giştî li hemû Kurdistanê kirine.<ref name="Guardian"/> Di 18ê Îlonê 2022an de, li bajarên cuda her roj çalakî û meş belav bûn. Piştî şeva xwenîşandana li dijî cil û bergên tund ên rejîma Îslamî ya Îranê pêk hatibû, roja yekşemê kolanên bajarê [[Sine]] bi beşekî gel hatin girtin û hêzên ewlehiyê li seranserê bajêr belav bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/180920221 |sernav=Locals decry controversial death of woman in Iran |paşnav=Kaki |pêşnav=Chiya |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Rudaw }}</ref> Li gorî Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw, hêzên ewlehiyê di 19ê Îlonê de li Kurdistanê teqe li xwepêşanderan kirin û di encamê de pênc kes hatin kuştin, du kes li bajar Seqiz hatin kuştin;<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/09/20/iran-mahsa-amini-death-hijab-protest/ |sernav=Violence erupts in Iran after woman dies in 'morality police' custody |malper=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 |roja-gihiştinê=20 îlon 2022 }}</ref> du kes li bajarê Dîwanderreh û yek jî li Dehgolan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-police-calls-death-mahsa-amini-an-unfortunate-incident-fars-2022-09-19/ |sernav=Five killed in Iran during protests over death in custody - rights group |paşnav=Reuters |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=20 îlon 2022 }}</ref> Xwepêşandanên gel li bajarên curbicur ên Îranê, ji wan Tehran, [[Reşt]], [[Îsfehan|Esfehan]], [[Kerec]], [[Meşhed]], [[Sine]], Seqiz, [[Îlam]] û gelek bajarên din belav bûn û polîsên taybetiyên hikûmeta Îranê bi tundî birîndar bûn û hin çalakvanên siyasî hatin girtin, herwiha xwepêşandanan re rûbirû man û di encamê de gelek kes hatin protestokirin.<ref>[https://observers.france24.com/en/middle-east/20220919-iran-morality-police-death-mahsa-amini-headscarf-protest ‘I will never wear a headscarf again’: Outrage in Iran after woman dies in custody], France24, 19 September 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-police-calls-death-mahsa-amini-an-unfortunate-incident-fars-2022-09-19/ Four killed in Iran during protests over death in custody - rights group], Reuters, 19 September 2022</ref> Di 20ê Îlonê 2022an de, xwepêşandan berdewam kir û li bajarên cuda yên wekî [[Tehran]], [[Sarî]], [[Tewrêz|Tebrîz]], [[Meşhed]], [[Qum]], [[Kirman (Îran)|Kirman]], [[Hemedan]], [[Sine]], Kîş û gelek bajarên din jî gel bi dirûşmeya li dijî hicaba ferz û prensîba hikûmeta Îslamî meşiyan. Li bajarê Sari jinan hicaba xwe derxistin û li ser agirê girseyê şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=21 îlon 2022 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=21 îlon 2022 }}</ref> Herwiha xwepêşanderan li [[Toronto]], [[Stembol|Stenbol]], London û hin bajarên din ên Ewropa û Amerîkayê kom bûn û tawanên rejîma Îslamî ya Îranê dijî jinên li Îranê şermezar kirin.<ref>[https://www.nytimes.com/2022/09/20/world/middleeast/iran-protests-mahsa-amini.html Protests Erupt in Iranian Cities After Woman’s Death in Custody], ''The Guardian''. 20 September 2022</ref> Hikûmeta Îranê piştrast kir ku di xwepêşandanan de 3 kes hatine kuştin.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/9/20/iran-confirms-first-deaths-in-protests-over-mahsa-aminis-death Iran confirms first deaths in protests over Mahsa Amini’s death], Al Jazeera, 20 September 2022</ref> Di 22ê Îlonê 2022an de, xwepêşanderan Tehran û li gelekî bajaran navendên polîsan û otomobîl şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-protesters-set-fire-police-station-unrest-over-womans-death-spreads-2022-09-22/ |sernav=Iranian protesters torch police stations as unrest over woman's death spreads |paşnav=Reuters |tarîx=22 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> ==== Lêkolînî ==== Serokomar [[Îbrahîm Reîsî|Îbrahîm Raîsî]] ji Wezîrê Karên Hundir Ehmed Wehîdî xwest ku "bi lez û bez û baldariyeke taybet sedema bûyerê lêkolîn bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/iranian-president-orders-probe-womans-death-custody-90017706 |sernav=Iranian president orders probe of woman's death in custody |malper=[[ABC News]] }}</ref> == Bertek li dijî kuştina wê == === Siyasetmedar === * Hevserokê berê yê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP’ê]] [[Selahattin Demirtaş]] û hevserokê berê yê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mizrakli]] ji bo şermezarkirina qetilkirina Mehsa Emînî û ji bo piştgiriya berxwedana Îranê serê xwe kur kirin. * Hejmarek mezin ji siyasetmedarên cîhanê yên wek [[Bill Clinton]], [[Hillary Clinton]], [[Nancy Pelosi]], [[Ferah Pehlewî]], [[Mesûd Barzanî]], [[Justin Trudeau]], [[Mesûd Gharahxani]], [[Annalena Baerbock]], [[Melanie Jolie]] û gelek siyasetmedarên din ên cîhanê bertek nîşanî mirina Mehsa Emînî dan.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/225457-سەرۆک-بارزانی-سەرەخۆشی-لە-خانەوادەی-ژینا-ئەمینی-كرد President Barzani extended his condolences to the family of Zhina Amini], Kurdistan24, 2022</ref><ref>[https://en.vogue.me/culture/mahsa-amini-death-iran-hijab-police-bella-hadid-golshifteh-farahani-celebrity-reactions/ Her Imperial Majesty Empress Farah Pahlavi, Golshifteh Farahani and More React to the Brutal Death of 22-Year-Old Iranian Mahsa Amini], Vogue, 2022</ref> * [[Cewaid Rehman]], Raporterê Taybet ê Rêxistina Neteweyên Yekbûyî jî xemgîniya xwe ji reftarên Komara Îslamî ya Îranê nîşan da û got: Ev bûyer nîşana binpêkirina berfireh a mafên mirovan li Îranê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://women.ncr-iran.org/2022/09/17/mahsa-amini-mother-zhina-wake-up/ |sernav=Mahsa Amini's mother: Zhina! People have come for you! |tarîx=17 îlon 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> * Wezareta Karên Derve ya Fransayê îşkenceya bû sedema mirina Mehsa Emînî şermezar kir.<ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/frances-ministry-foreign-affairs-condemns-death-mahsa-amini-2022-09-19/ France's Ministry of Foreign Affairs condemns the death of Mahsa Amini], Reuters, 2022</ref> * [[Wezîrê Derve yê Amerîkayê]] [[Antony Blinken]] kuştina di destê hêzên polîs ên Îranê de şermezar kir û daxwaza rawestandina kiryarên dewleta Îranê kir.<ref>[https://www.iranintl.com/en/202209202047 US Officials React To Death Of Young Woman, Protests In Iran], 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/us-demands-accountability-death-iranian-woman-after-hijab-arrest-2022-09-19/ US demands accountability in death of Iranian woman after hijab arrest], Al Jazeera, 19 September 2022</ref> * Di 17ê Îlonê 2022an de, [[Ayetullah Bayat-Zencanî]] yê Îranî, Dezgeha Îrşadê wekî "ne tenê saziyeke neqanûnî û dijî Îslamê, lê belê ne mentiqî jî" bi nav kir. Wî got ku ew ji alîyê qanûnên Îranê ve nayê piştgirîkirin û bi "tepisandin û kiryarên neexlaqî" tê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/17/senior-ayatollahs-say-irans-morality-police-illegal-un-islamic/ |sernav=Senior ayatollahs say Iran's morality police are 'illegal and un-Islamic' |paşnav=Vahdat |pêşnav=Ahmed |tarîx=17 îlon 2022 |malper=The Telegraph |via=www.telegraph.co.uk }}</ref> * [[Muheqeq Damad]] wiha got: "Damezrandina hêza pêşxistina fezîlet û nehiştina xirapkaran di rastiyê de bi mebesta şopandina kiryarên desthilatdaran e, ne ji bo tepeserkirina azadiyên welatiyan û dûrketina ji dersên îslamî ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/senior-ayatollahs-say-irans-morality-police-are-illegal-and-un-islamic/ar-AA11WbXA |sernav=Senior ayatollahs say Iran's morality police are 'illegal and un-Islamic' |weşanger=MSN }}</ref> * Serokomarê Şîlî [[Gabriel Borîç]] di axaftina xwe ya li Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de serxweşî li Mehsa Emînî kir û xwest ku dawî li îstîsmarkirina desthilatê ya ji alîyê desthilatdarên cîhanê ve were kirin.<ref>[https://per.euronews.com/2022/09/21/iran-mahsa-amini-death-international-reactiongerman-foregin-minister-chile-president From the German Foreign Minister to the President of Chile; "Respect for women's rights" in the heart of reactions to Mahsa Amini's death], euronews, 21 September 2022</ref> * Gelek rayedarên [[Yekîtiya Ewropayê]] mirina Mehsayê şermezar kirin.<ref name="euronews">{{Jêder-nûçe |url=https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police |sernav=Mahsa Amini: EU concern over woman who died after being stopped by morality police |tarîx=20 îlon 2022 |malper=euronews |roja-gihiştinê=21 îlon 2022 }}</ref> Josep Borell, berpirsê siyaseta derve ya Yekîtiya Ewropayê mirinê wekî "ne qebûlkirin" bi nav kir.<ref name="euronews" /> Berdevkekî daxuyaniyek da û ragihand ku tişta li Mehsa Emînî hatiye, nayê qebûlkirin û divê berpirsyarên vê kuştinê bên dîtin.<ref>[https://www.eeas.europa.eu/eeas/iran-statement-spokesperson-death-mahsa-amini%20en Iran: Statement by the Spokesperson on the death of Mahsa Amini], Official website of European Union</ref> * [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê Amerîkayê]] [[Joe Biden]] di gotara salane ya rêberên cîhanê de, li [[Neteweyên Yekbûyî]] di 21ê Îlona 2022an de, amajeya bi rewşa jinên li Îranê kir û koça dawî ya Mehsa Emînî soza hevgirtinê bi jinên Îranî da.<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/joe-biden-vows-solidarity-with-iran-women-amid-anti-hijab-protests-3365990 Joe Biden Vows Solidarity With Iran Women Amid "Anti-Hijab" Protests] Joe Biden Vows Solidarity With Iran Women Amid "Anti-Hijab'' Protests], NDTV, 2022''</ref> * Nûnerê Amerîkayê [[Robert Malley]], di karûbarên Îranê de mirina Mehsa Emînî wekî tirsonek bi nav kir û got: “Mirina Mehsa Emînî piştî birînên di girtîgehê de bi sedema hicaba “nerewa” hatiye girtin, hovane ye. Fikirên me bi malbata wê re ne. Divê Îran tundiya xwe ya li ser jinan ji bo bikaranîna mafên xwe yên bingehîn bi dawî bîne.<ref>[https://www.kurdistan24.net/en/story/29496-US-Iran-Envoy-calls-for-accountability-for-death-of-Mahsa-Amini US Iran Envoy calls for accountability for death of Mahsa Amini], Kurdistan24, 2022</ref><ref>[https://mobile.twitter.com/USEnvoyIran/status/1570826454182797312 Robert Malley Twitter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220924210047/https://mobile.twitter.com/USEnvoyIran/status/1570826454182797312 |date=2022-09-24 }}, Twitter</ref> === Navdarên din ên cîhanê === Hejmareke mezin a ji navdarên cîhanê wek [[Aryana Sayeed]], [[Reece James]], [[Hailey Bieber]], [[Mark Ruffalo]], [[Sophie Turner]], [[Bebe Rexha]], [[Gigi Hadid]], [[Jessie J]], [[Pam Hogg]], [[Margaret Atwood]], [[Ebru Gündeş]], [[Nazanin Collins]] û gelek kesayetên din ên hunerî wekî werzişî bertek nîşanî ji bo mirina Mehsa Emînî dan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/women/107619-despite-censorship-top-athletes-join-outcry-over-mahsa-aminis-death/ |sernav=Despite Censorship, Top Athletes Join Outcry Over Mahsa Amini's Death |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.vogue.me/culture/mahsa-amini-death-iran-hijab-police-bella-hadid-golshifteh-farahani-celebrity-reactions/ |sernav=Bella Hadid, Golshifteh Farahani and More React to the Brutal Death of 22-Year-Old Iranian Mahsa Amini |tarîx=2022-09-21 |malper=Vogue Arabia |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Bertekên li ser kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Siyaseta Îranê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] 80y8xekrk8adfdbyda9emmha3j938zw 2083738 2083737 2026-08-05T02:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083738 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Jîna Emînî<br>Mehsa Emînî | wêne = | sernavê_wêne خامنه ای ضحاک مهسا رو به شهادت رساند = | navê_rastî = {{Script|farsî|ژینا امینی}}<br>{{Script|farsî|مهسا امینی}} | navê_din = {{Hlist|Jina Amini|Mahsa Amini}} | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|21|09|1999|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Saqiz]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|16|9|2022|21|9|1999|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Tehran]], [[Îran]] | sedema_mirinê = Şikestina ji ber [[trawma]]ya giran li serî pêk hat<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62984076 Iran protests: Mahsa Amini's death puts morality police under spotlight], BBC News, 2022</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/9/22/irans-protesters-have-had-enough-after-mahsa-aminis-death Iran’s protesters have had enough after Mahsa Amini’s death], Aljazeera, 2022</ref> | cihê_aramiyê = Saqiz, Rojhilatê Kurdistanê | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Îran]] | perwerde = | pîşe = }} '''Mirina Jîna Emînî''' ({{bi-fa|مهسا امینی, ''Mahsa Amini''}}) ({{bi-fa|ژینا امینی, ''Zhina Amini'' }}, {{bi-ckb|ژینا ئەمینی, ''Zhina Amini''}}) tê binavkirin<ref name="ncr">{{Jêder-malper |url=https://women.ncr-iran.org/2022/09/15/zhina-amini-goes-into-coma/ |sernav=Zhina Amini goes into coma 2 hours after arrest |tarîx=15 îlon 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> jineke [[Rojhilata Kurdistanê]] ya 22 salî bû ku di 16ê Îlona 2022an de, li paytexta [[Tehran]]ê ya [[Îran]]ê, di bin şert û mercên gumanbar ve ji ber tundiya polîsan miriye.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/women/107558-iranwire-exclusive-morality-patrol-beats-a-woman-into-coma/ |sernav=IranWire Exclusive: Morality Patrol Beats a Woman into a Coma |tarîx=15 îlon 2022 |malper=iranwire.com |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Emînî ji aliyê Serfermandariya Îranê, cîgirê Fermandehiya Înfaz a Komara Îslamî ya Îranê ku serperiştiya cîbicîkirina qanûnên hicabê ye, bi tawana pabendnebûna hicaba xwe bi pîvanên hikûmetê ve hate girtin. Polîsên Îranê got ew ji nişkan ve li qereqolekî têk çû, li ket erdê û piştî du rojan di komayê de mir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-amini-death-reaction-1.6588465 |sernav=Three killed in protests over Iranian woman Mahsa Amini's death in custody |tarîx=20 îlon 2022 |malper=cbc.ca |weşanger=[[CBC.ca]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/09/arrest-hijab-police-leaves-woman-comatose |sernav=Arrest by hijab police leaves woman comatose |tarîx=15 îlon 2022 |malper=al-monitor.com |weşanger=[[Al-Monitor]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> Lê kesên Emînî li ber çavan dîtin, gotin ew hat lêdan û serê wê li kêleka otombîleke polîs ket, ku ji xeynî skeneyên wê yên bijîjkî yên derçûyî,<ref name="medscans"/> bû sedema kesên xwînrijiya mejî û felcê teşhîs din.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.zdf.de/nachrichten/politik/iran-protest-mahsa-amini-100.html |sernav=Irans Opposition hat vor allem eine Schwäche |paşnav=Brase |pêşnav=Jörg |tarîx=20 îlon 2022 |malper=zdf.de |weşanger=[[ZDF]] |ziman=de |tercimeya-sernav=Above all, Iran's opposition has one weakness |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> Kuştina Emînî bû sedema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|zincîreka xwenîşandanên]] mezin li seranserî welêt û bala cîhanê kişand ser xwe ku yek ji wan daxuyaniya [[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|Komîseriya Bilind a Penaberan]] a [[Rêxistina Neteweyên Yekbûyî]] (NY) li ser [[Zordariya dijî jinan|tundiya dijî jinan]] di bin desthilata Komara Îslamî ya Îranê balkişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iran-tc.com/2022/04/08/نماد-زن-ایرانی-در-حکومت-جهل-و-جنون-آخوند/ |sernav=نماد زن ایرانی در حکومت جهل و جنون آخوندی! |malper=iran-tc.com |tercimeya-sernav=The symbol of Iranian women in the rule of ignorance and insanity of Akhundi! |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranhumanrights.org/2022/09/mahsa-amini-is-another-victim-of-islamic-republics-war-on-women/ |sernav=Mahsa Amini is Another Victim of the Islamic Republic's War on Women |tarîx=16 îlon 2022 |malper=iranhumanrights.org |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/why-has-the-death-of-22-year-old-mahsa-amini-sparked-protests-against-irans-morality-police-8159917/ |sernav=Why death of 22-year-old Mahsa Amini sparked protests in Iran |paşnav=Falor |pêşnav=Sanskriti |tarîx=21 îlon 2022 |malper=indianexpress.com |weşanger=[[Indian Express Limited]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/09/mahsa-amini-acting-un-human-rights-chief-urges-impartial-probe-death-iran |sernav=Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran |malper=OHCHR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Çend serkirde, rêxistinên navdewletî û kesên navdarên li ser vê bûyerê şîrove kirin û Polîsên Exlaqî yên Îranê ji ber reftarên wê yên li dijî jinan şermezar kirin û hevxemiya xwe bi xwepêşanderan re ragihandin.<ref name="cdmintl">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209164418 |sernav=Condemnations Follow Death Of Young Woman in Iranian Police Custody |malper=Iran International |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Herwiha Wezareta Xezîneya Amerîkayê li ser Polîsên Exlaqî yên Îranê di rêxistinên curbicur ên ewlehiyê de sepandin.<ref name="ustr">{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0969 |sernav=Treasury Sanctions Iran’s Morality Police and Senior Security Officials for Violence Against Protesters and the Death of Mahsa Amini |tarîx=22 îlon 2022 |malper=[[United States Department of the Treasury]] }}</ref> Di bersiva xwenîşandanan de, hikûmeta Îranê ne tenê xwenîşandan tepeser kirin, xwepêşanderan bi guleyên çivîk û metal gulebaran kirin, gaza rondikrêj û ava şid bi kar anîn,<ref name="toll36">{{Jêder-nûçe |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/23/At-least-36-killed-as-Iran-protests-over-Mahsa-Amini-s-death-rage-NGO |sernav=At least 36 killed as Iran protests over Mahsa Amini’s death rage: NGO |tarîx=23 îlon 2022 |malper=[[Al Arabiya News]] }}</ref> lê gihandina gelek sepanên di nav [[Instagram]] û [[WhatsApp|WhatsApp'ê]] jî asteng kir û gihandina înternetê bi sînor kir. Ji bo kêmkirina şiyana xwenîşanderan a rêxistinbûnê. Ev qedexeyên herî tund ên Înternetê li Îranê ji sala 2019an vir de, dema ku Înternet bi tevahî hate qut kirin.<ref name="internetrestr">{{Jêder-malper |url=https://www.engadget.com/iran-restricts-internet-access-mahsa-amini-protests-194512075.html |sernav=Iran restricts access to WhatsApp and Instagram in response to Mahsa Amini protests |paşnav=Bonifacic |pêşnav=I. |tarîx=21 îlon 2022 |malper=engadget.com |weşanger=[[Engadget]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> == Paşbingeh == Rejîma Îslamî ya Îranê piştî [[Şoreşa Îranê]] ya di sala 1979an de, qaîdeyên têkildarî “kodên cil û bergên guncav” ji bo jinan destnîşan kir. Ev xizmeta wekî rêwerzek gelemperî dikin, hûrguliyên bi çarçoweyê girêdayî ne, lê bi gelemperî girtina por û lixwekirina kincên bêber ên sîngê wan vedişêrin ferz dikin. Li ser mêran jî cil û bergên kêmtir hişk têne ferz kirin.<ref name="”alj1979”">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/23/iran-morality-police-root-cause-iranian-protest-anger-explainer |sernav=Mahsa Amini’s death sparks anger towards Iran’s morality police |tarîx=23 îlon 2022 |malper=[[Aljazeera]] }}</ref> Di xala 638an ya qanûnê ji du heta deh rojan cezayê hepsê û ji pêncî hezar heta pênsid hezar lîre cezayê pereyan ji bo "cil û bergên neslamî" tê birîn. == Rewşên mirinê == Di 13ê Îlona [[Seqiz|2022an]] de, Mehsa Emînî, jineke 22 salî û xelkê bajarê [[Seqiz]]ê yê ser bi [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistana]] ligel Îranê ya li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye, dema ku bi malbata xwe li bajarê [[Tehran]]ê bû, ji aliyê hêzên pasewanên Îtlaatê ve hat girtin. Paşê ew ji bo dezgeha Ewlekariya Exlaqî hat veguhestin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://apnews.com/article/middle-east-iran-france-arrests-d2885fc65f51a6ee8758791e192c6992 |sernav=(Video) Mahsa Amini is the latest victim of the misogynist mullahs' regime in Iran |tarîx=19 îlon 2022 |malper=EIN Presswire |weşanger=[[Associated Press]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.swissinfo.ch/spa/ir%C3%A1n-mujer_indignaci%C3%B3n-en-ir%C3%A1n-por-el-coma-de-una-joven-tras-ser-detenida-por-la-polic%C3%ADa/47904330 |sernav=Indignación en Irán por el coma de una joven tras ser detenida por la Policía |tarîx=15 îlon 2022 |malper=swissinfo.ch |weşanger=[[Swissinfo]] |ziman=es |tercimeya-sernav=Outrage in Iran over the coma of a young woman after being detained by the Police |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://english.alaraby.co.uk/news/iran-woman-coma-after-arrest-tehrans-morality-police |sernav=Iran: Woman in coma after her arrest by Tehran's morality police |tarîx=15 îlon 2022 |malper=alaraby.co.uk |weşanger=[[The New Arab]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 |roja-arşîvê=2022-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220915170838/https://english.alaraby.co.uk/news/iran-woman-coma-after-arrest-tehrans-morality-police |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wexta birayê wê Kîareş Emînî hat girtin, ew li gel hev bûn, hat gotin ku wê ji bo "dersa agahdarkirinê" bibirin girtîgehê û di saetekê de bê berdan. Li şûna wê bi ambûlansê rakirin Nexweşxaneya Kasrayê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62930425 |sernav=Fury in Iran as young woman dies following morality police arrest |tarîx=16 îlon 2022 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref name="reuters.com">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-woman-dies-after-detention-by-morals-police-reports-2022-09-16/ |sernav=Iran woman's death after morals police arrest sparks protests |paşnav=Reuters |tarîx=16 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220915-iranian-woman-in-coma-after-morality-police-arrest-activists |sernav=Iranian woman in coma after morality police arrest: activists |tarîx=15 îlon 2022 |weşanger=France 24 |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> Emînî 2 rojan li nexweşxaneya Qesra ya Tehranê di bin komayê de bûye û ew bû sedema nerazîbûnên li dijî dewriyeya Rêbertî û yasaya hicabê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantrue.com/mahsa-amini-arrested-for-islamic-guidance-ended-up-brain-dead/ |sernav=Mahsa Amini: Arrested For Islamic Guidance, Ended Up Brain Dead! |paşnav=Saaberi |pêşnav=Arezou |tarîx=15 îlon 2022 |malper=IranTrue |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 |roja-arşîvê=15 îlon 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220915123548/https://irantrue.com/mahsa-amini-arrested-for-islamic-guidance-ended-up-brain-dead/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 16’ê Îlonê li beşa lênêrîna giran jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/en/iran-kurdish-woman-dies-after-arrest-and-tortutre-by-morality-police-in-tehran-2/ |sernav=Iran: Kurdish woman dies after arrest and torture by morality police in Tehran {{!}} Kurdistan Human Rights Network |paşnav=KHRN |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=KHRN |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 |roja-arşîvê=2022-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220917014304/https://kurdistanhumanrights.org/en/iran-kurdish-woman-dies-after-arrest-and-tortutre-by-morality-police-in-tehran-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/16/Iranian-woman-beaten-by-police-for-not-wearing-hijab-dies-after-coma |sernav=Iranian woman 'beaten' by police for 'improper hijab' dies after coma: State media |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=[[Al Arabiya]] |roja-gihiştinê=16 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/16/iranian-woman-dies-beating-morality-police-not-wearing-headscarf/ |sernav=Iranian woman dies after beating by 'morality police' for not wearing headscarf |paşnav=Rothwell |pêşnav=James |tarîx=16 îlon 2022 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> === Delîlên tundiyê === [[Wêne:Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg/220px-Kasra_Hospital_-_panoramio.jpg|thumb| Nexweşxaneya Qesrayê cihê ku Emînî lê mir.]] Klînîka Emînî lê dihat dermankirin li ser [[Instagram]]ê daxuyaniyek belav kir û tê de got, dema ku tê razandin mejiyê wê miriye. Ji ber vê yekê posta Instagram hate jêbirin.<ref name="dwger1909">{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/de/landesweite-proteste-nach-tod-von-mahsa-amini/a-63168449 |sernav=Landesweite Proteste nach Tod von Mahsa Amini |tarîx=19 îlon 2022 |weşanger=[[Deutsche Welle]] |tercimeya-sernav=Nationwide protests after Mahsa Amini's death |jêgirtin=Die Klinik, in der die 22-Jährige behandelt wurde, hatte nach ihrem Tod auf einem inzwischen gelöschten Post bei Instagram geschrieben, dass Amini bereits bei der Aufnahme hirntot gewesen sei. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/09/16/واکنش-گسترده-داخلی-و-خارجی-به-مرگ-مغزی-مهسا-امینی-بر-اثر-ضرب-و-جرح-گشت-ارشاد |sernav=مهسا امینی بر اثر جراحات ناشی از ضرب و جرح ماموران گشت ارشاد درگذشت |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=Al Arabiya |tercimeya-sernav=Mahsa Amini died as a result of the injuries caused by the assault by the officers of the Irshad patrol }}</ref> Birayê Emînî, Kîareş li ser û lingên Mehsayê mêze kir. Jinên bi Emînî re hatin binçavkirin, anîn ziman ku ji ber hemberî heqaret û lanetên efseran ew ber xwe daye û rastî derbên giran hatiye.<ref>[https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/19092022 Father of Kurdish woman killed in Iran says daughter was beaten], Rudaw, 19 September 2022</ref> Hejmarek ji bijîjkan li ser wê yekê ragihan ku Emînî tûşî birîneke mêjî li ser bingeha nîşanên klînîkî bûye, di nav de xwîn ji guh û birînên di bin çavan de hatiye.<ref>[https://www.rferl.org/a/iran-amini-death-head-injury-doctor/32042587.html Iranian Medical Official Says Amini's Death Caused By Head Injury, Rejects Official Version], Radio Free Europe/Radio Liberty, 2022</ref> Ev jî ji aliyê skanên bijîjkî yên serê wê, ji aliyê hacktivîstan ve hatî derxistin, şikestinek hestî, hemorrajî û edema mêjî nîşan dide, hate piştrast kirin.<ref name="medscans">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/09/19/Mahsa-Amini-s-medical-scans-show-skull-fractures-caused-by-severe-trauma-Report |sernav=Mahsa Amini's medical scans show skull fractures caused by 'severe trauma': Report |tarîx=19 îlon 2022 |malper=english.alarabiya.net |weşanger=[[Al Arabiya]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/en/202209195410 |sernav=Mahsa Amini's CT Scan Shows Skull Fractures Caused By Severe Blows |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Iran International }}</ref> == Xwepêşandan == === Li kolanan === [[Wêne:Uprising_in_Tehran,_Keshavarz_Boulvard_September_2022_(3).jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Uprising_in_Tehran%2C_Keshavarz_Boulvard_September_2022_%283%29.jpg/220px-Uprising_in_Tehran%2C_Keshavarz_Boulvard_September_2022_%283%29.jpg|thumb| Li dijî qetilkirina Mehsa Emînî li Blvra Kesawerz a Tehranê gel meşiyan]] Di 17 Îlonê 2022an de, rêza xwepêşandan li ser mirina Emînî derketin, di nav de li bajarê Mehsayê li Seqiz pêkhat.<ref name="Rudaw">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/170920221 |sernav=At least 10 demonstrators injured in Iran following death of Kurdish woman |paşnav=Sirwan |pêşnav=Dilan |tarîx=17 îlon 2022 |weşanger=[[Rudaw Media Network]] }}</ref> Hinekan jî bi qîrîna dirûşmên "mirin ji bo dîktator" dirûşmeyên femînîstên Kurd yên weke "jin, jiyan, azadî" qîriyan.<ref name="Guardian">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/iran-protests-death-kurdish-woman-mahsaa-amini-morality-police |sernav=Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police |paşnav=Strzyżyńska |pêşnav=Weronika |tarîx=17 îlon 2022 |malper=[[The Guardian]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.italy-24.com/trends/92180/the-police-open-fire-at-the-funeral.html |sernav=the police open fire at the funeral |tarîx=17 îlon 2022 |malper=Italy 24 News English |ziman=en-US }}</ref><ref name="Rudaw" /> Li derveyî nexweşxaneya Qesrayê ya li Tehranê jî xwepêşandan hatin lidarxistin û hinek ji wan ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin girtin û li dijî wan jî ava çavbirrê bikar anîn.<ref name="Guardian" /> Peyvdarê rêxistina Hengaw a Kurd li mafê mirovan re got: “Saziyên asayîşê malbata Emînî neçar kirin û di aloziya merasîma oxirkirinê de rêgirtina bê merasîmekî kirin”. Hat ragihandin ku rêxistinên civaka sivîl ên Kurd jî banga greva giştî li hemû Kurdistanê kirine.<ref name="Guardian"/> Di 18ê Îlonê 2022an de, li bajarên cuda her roj çalakî û meş belav bûn. Piştî şeva xwenîşandana li dijî cil û bergên tund ên rejîma Îslamî ya Îranê pêk hatibû, roja yekşemê kolanên bajarê [[Sine]] bi beşekî gel hatin girtin û hêzên ewlehiyê li seranserê bajêr belav bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/180920221 |sernav=Locals decry controversial death of woman in Iran |paşnav=Kaki |pêşnav=Chiya |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Rudaw }}</ref> Li gorî Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw, hêzên ewlehiyê di 19ê Îlonê de li Kurdistanê teqe li xwepêşanderan kirin û di encamê de pênc kes hatin kuştin, du kes li bajar Seqiz hatin kuştin;<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/09/20/iran-mahsa-amini-death-hijab-protest/ |sernav=Violence erupts in Iran after woman dies in 'morality police' custody |malper=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 |roja-gihiştinê=20 îlon 2022 }}</ref> du kes li bajarê Dîwanderreh û yek jî li Dehgolan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-police-calls-death-mahsa-amini-an-unfortunate-incident-fars-2022-09-19/ |sernav=Five killed in Iran during protests over death in custody - rights group |paşnav=Reuters |tarîx=19 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=20 îlon 2022 }}</ref> Xwepêşandanên gel li bajarên curbicur ên Îranê, ji wan Tehran, [[Reşt]], [[Îsfehan|Esfehan]], [[Kerec]], [[Meşhed]], [[Sine]], Seqiz, [[Îlam]] û gelek bajarên din belav bûn û polîsên taybetiyên hikûmeta Îranê bi tundî birîndar bûn û hin çalakvanên siyasî hatin girtin, herwiha xwepêşandanan re rûbirû man û di encamê de gelek kes hatin protestokirin.<ref>[https://observers.france24.com/en/middle-east/20220919-iran-morality-police-death-mahsa-amini-headscarf-protest ‘I will never wear a headscarf again’: Outrage in Iran after woman dies in custody], France24, 19 September 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-police-calls-death-mahsa-amini-an-unfortunate-incident-fars-2022-09-19/ Four killed in Iran during protests over death in custody - rights group], Reuters, 19 September 2022</ref> Di 20ê Îlonê 2022an de, xwepêşandan berdewam kir û li bajarên cuda yên wekî [[Tehran]], [[Sarî]], [[Tewrêz|Tebrîz]], [[Meşhed]], [[Qum]], [[Kirman (Îran)|Kirman]], [[Hemedan]], [[Sine]], Kîş û gelek bajarên din jî gel bi dirûşmeya li dijî hicaba ferz û prensîba hikûmeta Îslamî meşiyan. Li bajarê Sari jinan hicaba xwe derxistin û li ser agirê girseyê şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=21 îlon 2022 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=21 îlon 2022 }}</ref> Herwiha xwepêşanderan li [[Toronto]], [[Stembol|Stenbol]], London û hin bajarên din ên Ewropa û Amerîkayê kom bûn û tawanên rejîma Îslamî ya Îranê dijî jinên li Îranê şermezar kirin.<ref>[https://www.nytimes.com/2022/09/20/world/middleeast/iran-protests-mahsa-amini.html Protests Erupt in Iranian Cities After Woman’s Death in Custody], ''The Guardian''. 20 September 2022</ref> Hikûmeta Îranê piştrast kir ku di xwepêşandanan de 3 kes hatine kuştin.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/9/20/iran-confirms-first-deaths-in-protests-over-mahsa-aminis-death Iran confirms first deaths in protests over Mahsa Amini’s death], Al Jazeera, 20 September 2022</ref> Di 22ê Îlonê 2022an de, xwepêşanderan Tehran û li gelekî bajaran navendên polîsan û otomobîl şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-protesters-set-fire-police-station-unrest-over-womans-death-spreads-2022-09-22/ |sernav=Iranian protesters torch police stations as unrest over woman's death spreads |paşnav=Reuters |tarîx=22 îlon 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=22 îlon 2022 }}</ref> ==== Lêkolînî ==== Serokomar [[Îbrahîm Reîsî|Îbrahîm Raîsî]] ji Wezîrê Karên Hundir Ehmed Wehîdî xwest ku "bi lez û bez û baldariyeke taybet sedema bûyerê lêkolîn bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/iranian-president-orders-probe-womans-death-custody-90017706 |sernav=Iranian president orders probe of woman's death in custody |malper=[[ABC News]] }}</ref> == Bertek li dijî kuştina wê == === Siyasetmedar === * Hevserokê berê yê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP’ê]] [[Selahattin Demirtaş]] û hevserokê berê yê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mizrakli]] ji bo şermezarkirina qetilkirina Mehsa Emînî û ji bo piştgiriya berxwedana Îranê serê xwe kur kirin. * Hejmarek mezin ji siyasetmedarên cîhanê yên wek [[Bill Clinton]], [[Hillary Clinton]], [[Nancy Pelosi]], [[Ferah Pehlewî]], [[Mesûd Barzanî]], [[Justin Trudeau]], [[Mesûd Gharahxani]], [[Annalena Baerbock]], [[Melanie Jolie]] û gelek siyasetmedarên din ên cîhanê bertek nîşanî mirina Mehsa Emînî dan.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/225457-سەرۆک-بارزانی-سەرەخۆشی-لە-خانەوادەی-ژینا-ئەمینی-كرد President Barzani extended his condolences to the family of Zhina Amini], Kurdistan24, 2022</ref><ref>[https://en.vogue.me/culture/mahsa-amini-death-iran-hijab-police-bella-hadid-golshifteh-farahani-celebrity-reactions/ Her Imperial Majesty Empress Farah Pahlavi, Golshifteh Farahani and More React to the Brutal Death of 22-Year-Old Iranian Mahsa Amini], Vogue, 2022</ref> * [[Cewaid Rehman]], Raporterê Taybet ê Rêxistina Neteweyên Yekbûyî jî xemgîniya xwe ji reftarên Komara Îslamî ya Îranê nîşan da û got: Ev bûyer nîşana binpêkirina berfireh a mafên mirovan li Îranê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://women.ncr-iran.org/2022/09/17/mahsa-amini-mother-zhina-wake-up/ |sernav=Mahsa Amini's mother: Zhina! People have come for you! |tarîx=17 îlon 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=18 îlon 2022 }}</ref> * Wezareta Karên Derve ya Fransayê îşkenceya bû sedema mirina Mehsa Emînî şermezar kir.<ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/frances-ministry-foreign-affairs-condemns-death-mahsa-amini-2022-09-19/ France's Ministry of Foreign Affairs condemns the death of Mahsa Amini], Reuters, 2022</ref> * [[Wezîrê Derve yê Amerîkayê]] [[Antony Blinken]] kuştina di destê hêzên polîs ên Îranê de şermezar kir û daxwaza rawestandina kiryarên dewleta Îranê kir.<ref>[https://www.iranintl.com/en/202209202047 US Officials React To Death Of Young Woman, Protests In Iran], 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/us-demands-accountability-death-iranian-woman-after-hijab-arrest-2022-09-19/ US demands accountability in death of Iranian woman after hijab arrest], Al Jazeera, 19 September 2022</ref> * Di 17ê Îlonê 2022an de, [[Ayetullah Bayat-Zencanî]] yê Îranî, Dezgeha Îrşadê wekî "ne tenê saziyeke neqanûnî û dijî Îslamê, lê belê ne mentiqî jî" bi nav kir. Wî got ku ew ji alîyê qanûnên Îranê ve nayê piştgirîkirin û bi "tepisandin û kiryarên neexlaqî" tê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/17/senior-ayatollahs-say-irans-morality-police-illegal-un-islamic/ |sernav=Senior ayatollahs say Iran's morality police are 'illegal and un-Islamic' |paşnav=Vahdat |pêşnav=Ahmed |tarîx=17 îlon 2022 |malper=The Telegraph |via=www.telegraph.co.uk }}</ref> * [[Muheqeq Damad]] wiha got: "Damezrandina hêza pêşxistina fezîlet û nehiştina xirapkaran di rastiyê de bi mebesta şopandina kiryarên desthilatdaran e, ne ji bo tepeserkirina azadiyên welatiyan û dûrketina ji dersên îslamî ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/senior-ayatollahs-say-irans-morality-police-are-illegal-and-un-islamic/ar-AA11WbXA |sernav=Senior ayatollahs say Iran's morality police are 'illegal and un-Islamic' |weşanger=MSN }}</ref> * Serokomarê Şîlî [[Gabriel Borîç]] di axaftina xwe ya li Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de serxweşî li Mehsa Emînî kir û xwest ku dawî li îstîsmarkirina desthilatê ya ji alîyê desthilatdarên cîhanê ve were kirin.<ref>[https://per.euronews.com/2022/09/21/iran-mahsa-amini-death-international-reactiongerman-foregin-minister-chile-president From the German Foreign Minister to the President of Chile; "Respect for women's rights" in the heart of reactions to Mahsa Amini's death], euronews, 21 September 2022</ref> * Gelek rayedarên [[Yekîtiya Ewropayê]] mirina Mehsayê şermezar kirin.<ref name="euronews">{{Jêder-nûçe |url=https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police |sernav=Mahsa Amini: EU concern over woman who died after being stopped by morality police |tarîx=20 îlon 2022 |malper=euronews |roja-gihiştinê=21 îlon 2022 }}</ref> Josep Borell, berpirsê siyaseta derve ya Yekîtiya Ewropayê mirinê wekî "ne qebûlkirin" bi nav kir.<ref name="euronews" /> Berdevkekî daxuyaniyek da û ragihand ku tişta li Mehsa Emînî hatiye, nayê qebûlkirin û divê berpirsyarên vê kuştinê bên dîtin.<ref>[https://www.eeas.europa.eu/eeas/iran-statement-spokesperson-death-mahsa-amini%20en Iran: Statement by the Spokesperson on the death of Mahsa Amini], Official website of European Union</ref> * [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê Amerîkayê]] [[Joe Biden]] di gotara salane ya rêberên cîhanê de, li [[Neteweyên Yekbûyî]] di 21ê Îlona 2022an de, amajeya bi rewşa jinên li Îranê kir û koça dawî ya Mehsa Emînî soza hevgirtinê bi jinên Îranî da.<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/joe-biden-vows-solidarity-with-iran-women-amid-anti-hijab-protests-3365990 Joe Biden Vows Solidarity With Iran Women Amid "Anti-Hijab" Protests] Joe Biden Vows Solidarity With Iran Women Amid "Anti-Hijab'' Protests], NDTV, 2022''</ref> * Nûnerê Amerîkayê [[Robert Malley]], di karûbarên Îranê de mirina Mehsa Emînî wekî tirsonek bi nav kir û got: “Mirina Mehsa Emînî piştî birînên di girtîgehê de bi sedema hicaba “nerewa” hatiye girtin, hovane ye. Fikirên me bi malbata wê re ne. Divê Îran tundiya xwe ya li ser jinan ji bo bikaranîna mafên xwe yên bingehîn bi dawî bîne.<ref>[https://www.kurdistan24.net/en/story/29496-US-Iran-Envoy-calls-for-accountability-for-death-of-Mahsa-Amini US Iran Envoy calls for accountability for death of Mahsa Amini], Kurdistan24, 2022</ref><ref>[https://mobile.twitter.com/USEnvoyIran/status/1570826454182797312 Robert Malley Twitter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220924210047/https://mobile.twitter.com/USEnvoyIran/status/1570826454182797312 |date=2022-09-24 }}, Twitter</ref> === Navdarên din ên cîhanê === Hejmareke mezin a ji navdarên cîhanê wek [[Aryana Sayeed]], [[Reece James]], [[Hailey Bieber]], [[Mark Ruffalo]], [[Sophie Turner]], [[Bebe Rexha]], [[Gigi Hadid]], [[Jessie J]], [[Pam Hogg]], [[Margaret Atwood]], [[Ebru Gündeş]], [[Nazanin Collins]] û gelek kesayetên din ên hunerî wekî werzişî bertek nîşanî ji bo mirina Mehsa Emînî dan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/women/107619-despite-censorship-top-athletes-join-outcry-over-mahsa-aminis-death/ |sernav=Despite Censorship, Top Athletes Join Outcry Over Mahsa Amini's Death |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.vogue.me/culture/mahsa-amini-death-iran-hijab-police-bella-hadid-golshifteh-farahani-celebrity-reactions/ |sernav=Bella Hadid, Golshifteh Farahani and More React to the Brutal Death of 22-Year-Old Iranian Mahsa Amini |tarîx=2022-09-21 |malper=Vogue Arabia |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Bertekên li ser kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Siyaseta Îranê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] jnf6nzuo1ywuueecbldx9f5j8hopygq 14 134735 2083659 2053016 2026-08-04T12:31:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083659 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Serdema zêrîn a îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya ebasî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] [[Kategorî:Zargotina misirî]] 4d5rj91l9mrj0hwz0ysse2t5nh0nlsu 0 136278 2083707 1913745 2026-08-04T19:19:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Edwin Kiprotich Kiptoo''', ku bi navê '''Edwin Chiloba''' dihate naskirin, pîşesazê [[moda]]yê û [[Mafên kesên LGBT li cîhanê|çalakvanek LGBT]] yê [[kenya]]yî bû. Ew li Kenyayê bû qurbana [[Sûcên nefretê|cînayetên nefretê]] li dijî [[Hevzayendîtî|kesên LGBT]]. == Kurtejiyan == Chiloba li bajarê [[Elgeyo Marakwet]] hate dinê. Diya wî dema ku ew hê zarok bû mir, û wî di ciwantiya xwe de bavê xwe jî winda kir. Ew windabûn jê re bû çavkaniya sereke ya îlham û motîvasyona wî. Wî li Kampusa [[West University Moi]] dest bi xwendinê kir lê xwendina xwe neqedand û berê xwe da modayê. Ji ber vê yekê ew çû [[Nairobî|Nairobi]] da ku xewna xwe ya peydakirina kar di pîşesaziya modayê de li wî bajarî bişopîne. Wî dest bi xêzkirina xebatên xwe kir û hin karên xwe li ser [[medyaya civakî]] weşand. Xebatên wî li wir gelek bertekên erênî wergirtin û ev bû destpêka kariyera wî ya wek hunermendê modayê. Saya vê serkeftinê, wî biryar da ku xwe li dibistanek modayê tomar bike. Ew wekî sêwiranerek modayê ya [[Nasnameya zayendî ya nebînar|nebînar]] dihat nasîn û hewl da payîniyên kevneşopî yên ku li ser wî hatibûn danîn, hilweşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mayortunes.com/edwin-chiloba-biography-wikipedia-age-lgbtq-cause-of-death/ |sernav=Edwin Chiloba Biography, Wikipedia, Age, LGBTQ, Cause of Death |paşnav=Share |paşnav2=Whatsapp |pêşnav2=Share on |tarîx=2023-01-06 |malper=MayorTunesMedia |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |paşnav3=0 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107145625/https://mayortunes.com/edwin-chiloba-biography-wikipedia-age-lgbtq-cause-of-death/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kenyan-post.com/2023/01/who-was-edwin-chiloba-inside-the-private-life-of-the-eldoret-based-lgbt-activist-and-model/ |sernav=Who was EDWIN CHILOBA? – Inside the private life of the murdered Eldoret-based LGBTQ activist and model. |paşnav=Guru |tarîx=2023-01-06 |malper=DAILY POST |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107145627/https://kenyan-post.com/2023/01/who-was-edwin-chiloba-inside-the-private-life-of-the-eldoret-based-lgbt-activist-and-model/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whownskenya.com/edwin-chiloba-how-slain-lgbtq-activist-rose-to-become-top-model-despite-backlash-from-family/ |sernav=Edwin Chiloba: How Slain LGBTQ Activist Rose To Become Top Model Despite Backlash From Family - whownskenya |paşnav=Koech |pêşnav=Kevin |tarîx=2023-01-06 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |archive-date=2023-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106150544/https://whownskenya.com/edwin-chiloba-how-slain-lgbtq-activist-rose-to-become-top-model-despite-backlash-from-family/ |url-status=dead }}</ref> == Kuştina wî == Cenazeyê Chiloba di 4ê [[Kanûna paşîn|çileya]] [[2023]]an de li ser rêyek li parêzgeha [[Uasin Gishu]] ya li rojavayê welêt hate dîtin. Li gorî agahiyên polîsan wesayîteke bê plaqe dema ku sindoqekê dadixist hat dîtin. Memûrên ku hatin gazîkirin di sindoqê de cesedê zilamekî bi cilûbergên jinan dîtin. Hate ragihandin ku Chiloba berî bûyerê ji ber çalakiya xwe bo mafên kesên LGBT rastî êrîşan hatibû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/ausland/kenia-lgbtq-aktivist-edwin-chiloba-offenbar-brutal-getoetet-a-b76c0c7d-b5cd-4d0a-a461-d080a3622d52 |sernav=Kenianischer LGBTQ-Aktivist Edwin Chiloba offenbar brutal getötet |tarîx=2023-01-06 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=LGBTQ activist Edwin Chiloba found dead in Kenya – BBC News |url=https://www.youtube.com/watch?v=ETgrIA0nGec |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref> Kesên LGBT yên li Kenyayê gelek caran rastî cudakarî û êrîşan tên. Li welêt seksa di navbera mêran de bi awayekî fermî neqanûnî ye û bi zîndanê tê cezakirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48400801 |sernav=Gay rights in Kenya: 'Why our fight isn't over' |tarîx=2019-05-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çalakvanên LGBT]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 747xa6drv624x0b66zfwm3qy5vrqsf9 2083719 2083707 2026-08-04T20:12:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083719 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Edwin Kiprotich Kiptoo''', ku bi navê '''Edwin Chiloba''' dihate naskirin, pîşesazê [[moda]]yê û [[Mafên kesên LGBT li cîhanê|çalakvanek LGBT]] yê [[kenya]]yî bû. Ew li Kenyayê bû qurbana [[Sûcên nefretê|cînayetên nefretê]] li dijî [[Hevzayendîtî|kesên LGBT]]. == Kurtejiyan == Chiloba li bajarê [[Elgeyo Marakwet]] hate dinê. Diya wî dema ku ew hê zarok bû mir, û wî di ciwantiya xwe de bavê xwe jî winda kir. Ew windabûn jê re bû çavkaniya sereke ya îlham û motîvasyona wî. Wî li Kampusa [[West University Moi]] dest bi xwendinê kir lê xwendina xwe neqedand û berê xwe da modayê. Ji ber vê yekê ew çû [[Nairobî|Nairobi]] da ku xewna xwe ya peydakirina kar di pîşesaziya modayê de li wî bajarî bişopîne. Wî dest bi xêzkirina xebatên xwe kir û hin karên xwe li ser [[medyaya civakî]] weşand. Xebatên wî li wir gelek bertekên erênî wergirtin û ev bû destpêka kariyera wî ya wek hunermendê modayê. Saya vê serkeftinê, wî biryar da ku xwe li dibistanek modayê tomar bike. Ew wekî sêwiranerek modayê ya [[Nasnameya zayendî ya nebînar|nebînar]] dihat nasîn û hewl da payîniyên kevneşopî yên ku li ser wî hatibûn danîn, hilweşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mayortunes.com/edwin-chiloba-biography-wikipedia-age-lgbtq-cause-of-death/ |sernav=Edwin Chiloba Biography, Wikipedia, Age, LGBTQ, Cause of Death |paşnav=Share |paşnav2=Whatsapp |pêşnav2=Share on |tarîx=2023-01-06 |malper=MayorTunesMedia |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |paşnav3=0 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107145625/https://mayortunes.com/edwin-chiloba-biography-wikipedia-age-lgbtq-cause-of-death/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kenyan-post.com/2023/01/who-was-edwin-chiloba-inside-the-private-life-of-the-eldoret-based-lgbt-activist-and-model/ |sernav=Who was EDWIN CHILOBA? – Inside the private life of the murdered Eldoret-based LGBTQ activist and model. |paşnav=Guru |tarîx=2023-01-06 |malper=DAILY POST |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107145627/https://kenyan-post.com/2023/01/who-was-edwin-chiloba-inside-the-private-life-of-the-eldoret-based-lgbt-activist-and-model/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whownskenya.com/edwin-chiloba-how-slain-lgbtq-activist-rose-to-become-top-model-despite-backlash-from-family/ |sernav=Edwin Chiloba: How Slain LGBTQ Activist Rose To Become Top Model Despite Backlash From Family - whownskenya |paşnav=Koech |pêşnav=Kevin |tarîx=2023-01-06 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-07 |roja-arşîvê=2023-01-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230106150544/https://whownskenya.com/edwin-chiloba-how-slain-lgbtq-activist-rose-to-become-top-model-despite-backlash-from-family/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kuştina wî == Cenazeyê Chiloba di 4ê [[Kanûna paşîn|çileya]] [[2023]]an de li ser rêyek li parêzgeha [[Uasin Gishu]] ya li rojavayê welêt hate dîtin. Li gorî agahiyên polîsan wesayîteke bê plaqe dema ku sindoqekê dadixist hat dîtin. Memûrên ku hatin gazîkirin di sindoqê de cesedê zilamekî bi cilûbergên jinan dîtin. Hate ragihandin ku Chiloba berî bûyerê ji ber çalakiya xwe bo mafên kesên LGBT rastî êrîşan hatibû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/ausland/kenia-lgbtq-aktivist-edwin-chiloba-offenbar-brutal-getoetet-a-b76c0c7d-b5cd-4d0a-a461-d080a3622d52 |sernav=Kenianischer LGBTQ-Aktivist Edwin Chiloba offenbar brutal getötet |tarîx=2023-01-06 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=LGBTQ activist Edwin Chiloba found dead in Kenya – BBC News |url=https://www.youtube.com/watch?v=ETgrIA0nGec |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref> Kesên LGBT yên li Kenyayê gelek caran rastî cudakarî û êrîşan tên. Li welêt seksa di navbera mêran de bi awayekî fermî neqanûnî ye û bi zîndanê tê cezakirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48400801 |sernav=Gay rights in Kenya: 'Why our fight isn't over' |tarîx=2019-05-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-01-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çalakvanên LGBT]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] [[Kategorî:Mirin 2023]] iqba2ti7v68edpwsqha1badgl58x4yi 14 137730 2083665 1160622 2026-08-04T12:32:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083665 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê li gorî dewran]] [[Kategorî:2007 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2008 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2009 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2010 di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2011 di siyaseta Tirkiyeyê de]] ixgksh79043wed91odg3ngzzkumym7l 0 138152 2083703 1962419 2026-08-04T18:50:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083703 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Der Schwarm.svg }} '''Der Schwarm''' [[Roman (wêje)|romaneke]] [[zanist]]î-[[Honaka zanistî|xeyalî]] ya [[nivîskar]]ê [[alman]] [[Frank Schätzing]] e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala [[2004]]an de hate çap kirin û di demek kurt de bû [[bestseller]]. Mijara [[thriller]]a [[honaka zanistî]] xetereya hebûnê ya li ser [[Mirovahî|mirovahiyê]] ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê. == Çîrok == Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: [[Melevanî|melevan]] rastî êrişî [[Segmasî|segmasiyan]] an komên '''[[jellyfish]]''' tên, an [[keştî]] bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê [[Kanada]]yê jî [[balîna]] awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li [[Norwêc]]ê, koloniyên [[kurmik]]an qeraxa [[parzemîn]]ê bêîstîkrar dikin, û di encamê de [[Tsunamî|tsunamiyek]] çêdibe, ya ku deverên [[perav]]ê yên [[Ewropa]]yê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve. [[Tîma krîzê|Tîmek krîzê]] ya ku ji [[zanistvan]] û [[artêş]]ê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke [[navneteweyî]] tê destpêkirin. == Dîroka weşanê == ''Der Schwarm'' heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 [[ziman]]an hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |sernav=Top Movie Blog » Blog Archive » Uma Thurman bought ‘The Swarm’ movie rights |tarîx=2008-04-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080419024641/http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew ji hêla gelek [[rexnegir]] û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a [[biyolojiya deryayî]], [[erdnasî]], û [[jeofîzîk]]ê hate pesend kirin. == Adaptasyonên pirtûkê == === Fîlm === Uma Thurman û [[hilberîner]]ên alman [[Michael Souvignier]], [[Ica Souvignier]] û [[Till Grönemeyer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afternic.com/forsale/cinematical.com?utm_campaign=TDFS_SKZO&traffic_id=SITE&traffic_type=TDFS |sernav=cinematical.com |malper=www.afternic.com |roja-gihiştinê=2023-03-11 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911081700/http://www.cinematical.com/2008/05/21/a-highlander-remake-from-the-iron-man-writers/ |url-status=dead }}</ref> di gulana [[2006]]an de mafên [[fîlm]]ê yên [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]] kirîbûn. Di 9ê gulana [[2007]]an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. [[Ted Tally]] nivîsandina [[senaryo]]yê qedandiye û [[Dino De Laurentiis]] bû yek ji [[Xêrxwazî|xêrxwazên]] darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî [[2015]] hate texmîn kirin, lê heta sala [[2018]]an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0808491/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> === Rêzefîlm === [[Hevbendî|Hevbendiyek]] [[weşan]]ên giştî yên ewropî [[rêzefîlm]]ek<nowiki/>e [[Televîzyon|TV]] ya bi navê [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]], ku ji hêla [[Frank Doelger]] û [[Mark Huffam]] ve tê rêvebirin, çêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/frank-doelger-and-mark-huffam-to-produce-the-swarm-for-european-pubcasters-1203516280/ |sernav=Frank Doelger and Mark Huffam to Produce ‘The Swarm’ For European Pubcasters’ Pact The Alliance |paşnav=Vivarelli |pêşnav=Nick |tarîx=2020-02-26 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.screendaily.com/news/game-of-thrones-the-sopranos-director-alan-taylor-boards-zdf-betas-the-swarm/5138389.article |sernav='Game Of Thrones', 'The Sopranos' director Alan Taylor boards ZDF, Beta’s 'The Swarm' |paşnav=Goodfellow2019-04-08T06:00:00+01:00 |pêşnav=Melanie |malper=Screen |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsingermany.com/the-swarm-everything-about-the-german-series-highlight/ |sernav="The Swarm": Everything about the German series highlight |paşnav=Admin |tarîx=2022-12-22 |malper=News in Germany |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Tê de [[Cécile de France]], [[Sharon Duncan-Brewster]], [[Joshua Odjick]], [[Takuya Kimura]], [[Kari Corbett]], [[Jack Greenlees]], [[Lydia Wilson]], [[Krista Kosonen]], [[Takehiro Hira]] û [[Rosabell Laurenti Sellers]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/frank-schatzing-the-swarm-cast-1234967942/ |sernav=Diverse International Cast for Big-Budget Euro Series ‘The Swarm’ (Exclusive) |paşnav=Roxborough |pêşnav=Scott |tarîx=2021-06-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0808491/fullcredits |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Ew di [[sibat]] û [[adar]]a [[2023]]an de hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî]] mbrduqmybx8u9mxgae8slspudtmgdw4 2083705 2083703 2026-08-04T18:52:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083705 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Der Schwarm.svg }} '''Der Schwarm''' [[Roman (wêje)|romaneke]] [[zanist]]î-[[Honaka zanistî|xeyalî]] ya [[nivîskar]]ê [[alman]] [[Frank Schätzing]] e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala [[2004]]an de hate çap kirin û di demek kurt de bû [[bestseller]]. Mijara [[thriller]]a [[honaka zanistî]] xetereya hebûnê ya li ser [[Mirovahî|mirovahiyê]] ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê. == Çîrok == Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: [[Melevanî|melevan]] rastî êrişî [[Segmasî|segmasiyan]] an komên '''[[jellyfish]]''' tên, an [[keştî]] bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê [[Kanada]]yê jî [[balîna]] awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li [[Norwêc]]ê, koloniyên [[kurmik]]an qeraxa [[parzemîn]]ê bêîstîkrar dikin, û di encamê de [[Tsunamî|tsunamiyek]] çêdibe, ya ku deverên [[perav]]ê yên [[Ewropa]]yê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve. [[Tîma krîzê|Tîmek krîzê]] ya ku ji [[zanistvan]] û [[artêş]]ê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke [[navneteweyî]] tê destpêkirin. == Dîroka weşanê == ''Der Schwarm'' heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 [[ziman]]an hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |sernav=Top Movie Blog » Blog Archive » Uma Thurman bought ‘The Swarm’ movie rights |tarîx=2008-04-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080419024641/http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew ji hêla gelek [[rexnegir]] û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a [[biyolojiya deryayî]], [[erdnasî]], û [[jeofîzîk]]ê hate pesend kirin. == Adaptasyonên pirtûkê == === Fîlm === Uma Thurman û [[hilberîner]]ên alman [[Michael Souvignier]], [[Ica Souvignier]] û [[Till Grönemeyer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afternic.com/forsale/cinematical.com?utm_campaign=TDFS_SKZO&traffic_id=SITE&traffic_type=TDFS |sernav=cinematical.com |malper=www.afternic.com |roja-gihiştinê=2023-03-11 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911081700/http://www.cinematical.com/2008/05/21/a-highlander-remake-from-the-iron-man-writers/ |url-status=dead }}</ref> di gulana [[2006]]an de mafên [[fîlm]]ê yên [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]] kirîbûn. Di 9ê gulana [[2007]]an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. [[Ted Tally]] nivîsandina [[senaryo]]yê qedandiye û [[Dino De Laurentiis]] bû yek ji [[Xêrxwazî|xêrxwazên]] darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî [[2015]] hate texmîn kirin, lê heta sala [[2018]]an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0808491/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> === Rêzefîlm === [[Hevbendî|Hevbendiyek]] [[weşan]]ên giştî yên ewropî [[rêzefîlm]]ek<nowiki/>e [[Televîzyon|TV]] ya bi navê [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]], ku ji hêla [[Frank Doelger]] û [[Mark Huffam]] ve tê rêvebirin, çêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/frank-doelger-and-mark-huffam-to-produce-the-swarm-for-european-pubcasters-1203516280/ |sernav=Frank Doelger and Mark Huffam to Produce ‘The Swarm’ For European Pubcasters’ Pact The Alliance |paşnav=Vivarelli |pêşnav=Nick |tarîx=2020-02-26 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.screendaily.com/news/game-of-thrones-the-sopranos-director-alan-taylor-boards-zdf-betas-the-swarm/5138389.article |sernav='Game Of Thrones', 'The Sopranos' director Alan Taylor boards ZDF, Beta’s 'The Swarm' |paşnav=Goodfellow2019-04-08T06:00:00+01:00 |pêşnav=Melanie |malper=Screen |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsingermany.com/the-swarm-everything-about-the-german-series-highlight/ |sernav="The Swarm": Everything about the German series highlight |paşnav=Admin |tarîx=2022-12-22 |malper=News in Germany |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Tê de [[Cécile de France]], [[Sharon Duncan-Brewster]], [[Joshua Odjick]], [[Takuya Kimura]], [[Kari Corbett]], [[Jack Greenlees]], [[Lydia Wilson]], [[Krista Kosonen]], [[Takehiro Hira]] û [[Rosabell Laurenti Sellers]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/frank-schatzing-the-swarm-cast-1234967942/ |sernav=Diverse International Cast for Big-Budget Euro Series ‘The Swarm’ (Exclusive) |paşnav=Roxborough |pêşnav=Scott |tarîx=2021-06-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0808491/fullcredits |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Ew di [[sibat]] û [[adar]]a [[2023]]an de hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 2004an]] ip9zcqf481dm3mnd307278ajftcdcq0 2083706 2083705 2026-08-04T19:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083706 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Der Schwarm.svg }} '''Der Schwarm''' [[Roman (wêje)|romaneke]] [[zanist]]î-[[Honaka zanistî|xeyalî]] ya [[nivîskar]]ê [[alman]] [[Frank Schätzing]] e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala [[2004]]an de hate çap kirin û di demek kurt de bû [[bestseller]]. Mijara [[thriller]]a [[honaka zanistî]] xetereya hebûnê ya li ser [[Mirovahî|mirovahiyê]] ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê. == Çîrok == Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: [[Melevanî|melevan]] rastî êrişî [[Segmasî|segmasiyan]] an komên '''[[jellyfish]]''' tên, an [[keştî]] bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê [[Kanada]]yê jî [[balîna]] awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li [[Norwêc]]ê, koloniyên [[kurmik]]an qeraxa [[parzemîn]]ê bêîstîkrar dikin, û di encamê de [[Tsunamî|tsunamiyek]] çêdibe, ya ku deverên [[perav]]ê yên [[Ewropa]]yê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve. [[Tîma krîzê|Tîmek krîzê]] ya ku ji [[zanistvan]] û [[artêş]]ê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke [[navneteweyî]] tê destpêkirin. == Dîroka weşanê == ''Der Schwarm'' heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 [[ziman]]an hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |sernav=Top Movie Blog » Blog Archive » Uma Thurman bought ‘The Swarm’ movie rights |tarîx=2008-04-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080419024641/http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew ji hêla gelek [[rexnegir]] û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a [[biyolojiya deryayî]], [[erdnasî]], û [[jeofîzîk]]ê hate pesend kirin. == Adaptasyonên pirtûkê == === Fîlm === Uma Thurman û [[hilberîner]]ên alman [[Michael Souvignier]], [[Ica Souvignier]] û [[Till Grönemeyer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afternic.com/forsale/cinematical.com?utm_campaign=TDFS_SKZO&traffic_id=SITE&traffic_type=TDFS |sernav=cinematical.com |malper=www.afternic.com |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080911081700/http://www.cinematical.com/2008/05/21/a-highlander-remake-from-the-iron-man-writers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di gulana [[2006]]an de mafên [[fîlm]]ê yên [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]] kirîbûn. Di 9ê gulana [[2007]]an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. [[Ted Tally]] nivîsandina [[senaryo]]yê qedandiye û [[Dino De Laurentiis]] bû yek ji [[Xêrxwazî|xêrxwazên]] darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî [[2015]] hate texmîn kirin, lê heta sala [[2018]]an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0808491/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> === Rêzefîlm === [[Hevbendî|Hevbendiyek]] [[weşan]]ên giştî yên ewropî [[rêzefîlm]]ek<nowiki/>e [[Televîzyon|TV]] ya bi navê [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]], ku ji hêla [[Frank Doelger]] û [[Mark Huffam]] ve tê rêvebirin, çêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/frank-doelger-and-mark-huffam-to-produce-the-swarm-for-european-pubcasters-1203516280/ |sernav=Frank Doelger and Mark Huffam to Produce ‘The Swarm’ For European Pubcasters’ Pact The Alliance |paşnav=Vivarelli |pêşnav=Nick |tarîx=2020-02-26 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.screendaily.com/news/game-of-thrones-the-sopranos-director-alan-taylor-boards-zdf-betas-the-swarm/5138389.article |sernav='Game Of Thrones', 'The Sopranos' director Alan Taylor boards ZDF, Beta’s 'The Swarm' |paşnav=Goodfellow2019-04-08T06:00:00+01:00 |pêşnav=Melanie |malper=Screen |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsingermany.com/the-swarm-everything-about-the-german-series-highlight/ |sernav="The Swarm": Everything about the German series highlight |paşnav=Admin |tarîx=2022-12-22 |malper=News in Germany |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Tê de [[Cécile de France]], [[Sharon Duncan-Brewster]], [[Joshua Odjick]], [[Takuya Kimura]], [[Kari Corbett]], [[Jack Greenlees]], [[Lydia Wilson]], [[Krista Kosonen]], [[Takehiro Hira]] û [[Rosabell Laurenti Sellers]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/frank-schatzing-the-swarm-cast-1234967942/ |sernav=Diverse International Cast for Big-Budget Euro Series ‘The Swarm’ (Exclusive) |paşnav=Roxborough |pêşnav=Scott |tarîx=2021-06-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0808491/fullcredits |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Ew di [[sibat]] û [[adar]]a [[2023]]an de hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 2004an]] in26xumw7vt7ihzezfl5k8f37nzejjj 2083713 2083706 2026-08-04T19:52:02Z Avestaboy 34898 /* */ Navê janrê honaka zanistî ye . Her wiha gotar çewt û xelet hatibû girêdankirin. 2083713 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Der Schwarm.svg }} '''Der Schwarm''' [[Roman (wêje)|romaneke]] [[honaka zanistî]] ya [[nivîskar]]ê [[alman]] [[Frank Schätzing]] e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala [[2004]]an de hate çap kirin û di demek kurt de bû [[bestseller]]. Mijara thrillera [[honaka zanistî]] xetereya hebûnê ya li ser [[Mirovahî|mirovahiyê]] ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê. == Çîrok == Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: [[Melevanî|melevan]] rastî êrişî [[Segmasî|segmasiyan]] an komên '''[[jellyfish]]''' tên, an [[keştî]] bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê [[Kanada]]yê jî [[balîna]] awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li [[Norwêc]]ê, koloniyên [[kurmik]]an qeraxa [[parzemîn]]ê bêîstîkrar dikin, û di encamê de [[Tsunamî|tsunamiyek]] çêdibe, ya ku deverên [[perav]]ê yên [[Ewropa]]yê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve. [[Tîma krîzê|Tîmek krîzê]] ya ku ji [[zanistvan]] û [[artêş]]ê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke [[navneteweyî]] tê destpêkirin. == Dîroka weşanê == ''Der Schwarm'' heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 [[ziman]]an hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |sernav=Top Movie Blog » Blog Archive » Uma Thurman bought ‘The Swarm’ movie rights |tarîx=2008-04-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080419024641/http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew ji hêla gelek [[rexnegir]] û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a [[biyolojiya deryayî]], [[erdnasî]], û [[jeofîzîk]]ê hate pesend kirin. == Adaptasyonên pirtûkê == === Fîlm === Uma Thurman û [[hilberîner]]ên alman [[Michael Souvignier]], [[Ica Souvignier]] û [[Till Grönemeyer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afternic.com/forsale/cinematical.com?utm_campaign=TDFS_SKZO&traffic_id=SITE&traffic_type=TDFS |sernav=cinematical.com |malper=www.afternic.com |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080911081700/http://www.cinematical.com/2008/05/21/a-highlander-remake-from-the-iron-man-writers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di gulana [[2006]]an de mafên [[fîlm]]ê yên [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]] kirîbûn. Di 9ê gulana [[2007]]an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. [[Ted Tally]] nivîsandina [[senaryo]]yê qedandiye û [[Dino De Laurentiis]] bû yek ji [[Xêrxwazî|xêrxwazên]] darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî [[2015]] hate texmîn kirin, lê heta sala [[2018]]an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0808491/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> === Rêzefîlm === [[Hevbendî|Hevbendiyek]] [[weşan]]ên giştî yên ewropî [[rêzefîlm]]ek<nowiki/>e [[Televîzyon|TV]] ya bi navê [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]], ku ji hêla [[Frank Doelger]] û [[Mark Huffam]] ve tê rêvebirin, çêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/frank-doelger-and-mark-huffam-to-produce-the-swarm-for-european-pubcasters-1203516280/ |sernav=Frank Doelger and Mark Huffam to Produce ‘The Swarm’ For European Pubcasters’ Pact The Alliance |paşnav=Vivarelli |pêşnav=Nick |tarîx=2020-02-26 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.screendaily.com/news/game-of-thrones-the-sopranos-director-alan-taylor-boards-zdf-betas-the-swarm/5138389.article |sernav='Game Of Thrones', 'The Sopranos' director Alan Taylor boards ZDF, Beta’s 'The Swarm' |paşnav=Goodfellow2019-04-08T06:00:00+01:00 |pêşnav=Melanie |malper=Screen |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsingermany.com/the-swarm-everything-about-the-german-series-highlight/ |sernav="The Swarm": Everything about the German series highlight |paşnav=Admin |tarîx=2022-12-22 |malper=News in Germany |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Tê de [[Cécile de France]], [[Sharon Duncan-Brewster]], [[Joshua Odjick]], [[Takuya Kimura]], [[Kari Corbett]], [[Jack Greenlees]], [[Lydia Wilson]], [[Krista Kosonen]], [[Takehiro Hira]] û [[Rosabell Laurenti Sellers]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/frank-schatzing-the-swarm-cast-1234967942/ |sernav=Diverse International Cast for Big-Budget Euro Series ‘The Swarm’ (Exclusive) |paşnav=Roxborough |pêşnav=Scott |tarîx=2021-06-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0808491/fullcredits |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Ew di [[sibat]] û [[adar]]a [[2023]]an de hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 2004an]] 9zmljinz9ytmozw79vg5qz1qo3qf9hf 2083760 2083713 2026-08-05T10:47:58Z Avestaboy 34898 /* Çîrok */ Jellyfish bi kurdî pişemasî ye. 2083760 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Der Schwarm.svg }} '''Der Schwarm''' [[Roman (wêje)|romaneke]] [[honaka zanistî]] ya [[nivîskar]]ê [[alman]] [[Frank Schätzing]] e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala [[2004]]an de hate çap kirin û di demek kurt de bû [[bestseller]]. Mijara thrillera [[honaka zanistî]] xetereya hebûnê ya li ser [[Mirovahî|mirovahiyê]] ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê. == Çîrok == Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: [[Melevanî|melevan]] rastî êrişî [[Segmasî|segmasiyan]] an komên '''[[Pişemasî|pişemasiyan]]''' tên, an [[keştî]] bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê [[Kanada]]yê jî [[balîna]] awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li [[Norwêc]]ê, koloniyên [[kurmik]]an qeraxa [[parzemîn]]ê bêîstîkrar dikin, û di encamê de [[Tsunamî|tsunamiyek]] çêdibe, ya ku deverên [[perav]]ê yên [[Ewropa]]yê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve. [[Tîma krîzê|Tîmek krîzê]] ya ku ji [[zanistvan]] û [[artêş]]ê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke [[navneteweyî]] tê destpêkirin. == Dîroka weşanê == ''Der Schwarm'' heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 [[ziman]]an hatiye wergerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |sernav=Top Movie Blog » Blog Archive » Uma Thurman bought ‘The Swarm’ movie rights |tarîx=2008-04-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080419024641/http://www.topmovieblog.com/2006/05/uma-thurman-bought-the-swarm-movie-rights/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew ji hêla gelek [[rexnegir]] û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a [[biyolojiya deryayî]], [[erdnasî]], û [[jeofîzîk]]ê hate pesend kirin. == Adaptasyonên pirtûkê == === Fîlm === Uma Thurman û [[hilberîner]]ên alman [[Michael Souvignier]], [[Ica Souvignier]] û [[Till Grönemeyer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afternic.com/forsale/cinematical.com?utm_campaign=TDFS_SKZO&traffic_id=SITE&traffic_type=TDFS |sernav=cinematical.com |malper=www.afternic.com |roja-gihiştinê=2023-03-11 |roja-arşîvê=2008-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080911081700/http://www.cinematical.com/2008/05/21/a-highlander-remake-from-the-iron-man-writers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di gulana [[2006]]an de mafên [[fîlm]]ê yên [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]] kirîbûn. Di 9ê gulana [[2007]]an de hat ragihandin ku fîlmek li ser bingeha romanê di xebatan de ye. [[Ted Tally]] nivîsandina [[senaryo]]yê qedandiye û [[Dino De Laurentiis]] bû yek ji [[Xêrxwazî|xêrxwazên]] darayî yên projeyê. Dîroka serbestberdanê wekî [[2015]] hate texmîn kirin, lê heta sala [[2018]]an fîlm hîn di pêşkeftinê de bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0808491/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> === Rêzefîlm === [[Hevbendî|Hevbendiyek]] [[weşan]]ên giştî yên ewropî [[rêzefîlm]]ek<nowiki/>e [[Televîzyon|TV]] ya bi navê [[The Swarm (fîlm)|The Swarm]], ku ji hêla [[Frank Doelger]] û [[Mark Huffam]] ve tê rêvebirin, çêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/frank-doelger-and-mark-huffam-to-produce-the-swarm-for-european-pubcasters-1203516280/ |sernav=Frank Doelger and Mark Huffam to Produce ‘The Swarm’ For European Pubcasters’ Pact The Alliance |paşnav=Vivarelli |pêşnav=Nick |tarîx=2020-02-26 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.screendaily.com/news/game-of-thrones-the-sopranos-director-alan-taylor-boards-zdf-betas-the-swarm/5138389.article |sernav='Game Of Thrones', 'The Sopranos' director Alan Taylor boards ZDF, Beta’s 'The Swarm' |paşnav=Goodfellow2019-04-08T06:00:00+01:00 |pêşnav=Melanie |malper=Screen |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsingermany.com/the-swarm-everything-about-the-german-series-highlight/ |sernav="The Swarm": Everything about the German series highlight |paşnav=Admin |tarîx=2022-12-22 |malper=News in Germany |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Tê de [[Cécile de France]], [[Sharon Duncan-Brewster]], [[Joshua Odjick]], [[Takuya Kimura]], [[Kari Corbett]], [[Jack Greenlees]], [[Lydia Wilson]], [[Krista Kosonen]], [[Takehiro Hira]] û [[Rosabell Laurenti Sellers]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/frank-schatzing-the-swarm-cast-1234967942/ |sernav=Diverse International Cast for Big-Budget Euro Series ‘The Swarm’ (Exclusive) |paşnav=Roxborough |pêşnav=Scott |tarîx=2021-06-16 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=The Swarm (TV Series 2023) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0808491/fullcredits |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Ew di [[sibat]] û [[adar]]a [[2023]]an de hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên almanî]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 2004an]] gpzpqwvmhwcqbogp6u5wdftikq2ncdv 0 138153 2083762 1746443 2026-08-05T10:57:56Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2083762 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''The Swarm''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: '''Der Schwarm''') [[rêzefîlm]]eke [[Televîzyon|televizyonê]] ya honaka zanistî ya alman/[[Ewropa|ewropî]] ye ku ji hêla [[Barbara Eder]], [[Luke Watson]] û [[Philipp Stölzl]] ve hatiye çêkirin. Rêzefîlm ku ji [[Roman (wêje)|romana]] binavûdeng ya [[Frank Schätzing]] hat veguheztin, [[tekoşîn]]a [[Mirovahî|mirovahiyê]] ya li dijî hêzeke nenas ya ku di kûrahiya [[derya]]yê de dijî, vedibêje.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.berlinale.de/en/2023/programme/202313662.html |sernav=Der Schwarm {{!}} The Swarm |malper=www.berlinale.de |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Bi [[budce]]ya texmînkirî ya 40 mîlyon [[Ewro|€]] hat hilberandin, ev hilberîna TV ya almanî ya herî biha ya hemî deman e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/kultur/der-schwarm-frank-schaetzing-rechnet-mit-zdf-verfilmung-ab-a-effd3d0e-d779-4cf7-a858-7cf1de0b66eb |sernav=»Der Schwarm«: Frank Schätzing rechnet mit ZDF-Verfilmung ab |tarîx=2023-02-15 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> Rêzefîlm [[promiyer]]a xwe ya [[cîhan]]î di 73emîn [[Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê]] de di [[Berlinale Series]] de di 19ê [[sibat]]a [[2023]]an de kir. Sê beşên ewil ji 8 beşan li derveyî pêşbirkê hatin nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2023/01/berlinale-series-award-deadline-cooperation-world-premieres-1235223384/ |sernav=Berlinale Series Unveils Eight World Premieres & TV Jury |paşnav=Whittock |pêşnav=Jesse |tarîx=2023-01-16 |malper=Deadline |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> ''The Swarm'' di 1ê [[adar]]ê de li ser [[ZDF]]ê kete weşanê, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kino.de/serie/der-schwarm/news/der-schwarm-wiederholung-und-stream-alle-infos-zu-handlung-und-cast/ |sernav=TV-Ausstrahlung verpasst? Wir verraten, wo ihr "Der Schwarm" im Stream sehen könnt |tarîx=2023-03-10 |malper=KINO |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> ewê ji adarê ve li ser [[RAI]], [[France Télévisions]], [[Viaplay]], [[Movistar]], [[ORF]], [[SRF]] û [[Hulu Japonya]] jî peyda bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2023/global/festivals/the-swarm-tv-review-berlinale-series-1235529234/ |sernav=‘The Swarm’ Converts Ecological Collapse Into Pacy, Briny Pulp: Berlinale TV Review |paşnav=McCahill |pêşnav=Mike |tarîx=2023-02-20 |malper=Variety |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî yên almanî]] jkkpfik8az8c5odw36l8s1bb8ljmwf2 0 138265 2083727 2049896 2026-08-04T21:50:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Istanbul Pride''' an jî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] '''Rûmeta Stembolê''' meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana [[LGBT]] ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stembolê tê lidarxistin. Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stembolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de.<ref name="kaos">{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |sernav=19. LGBTT Onur Haftası, Onur Yürüyüşü ile Sona Erdi |paşnav=Tahaoğlu |pêşnav=Çicek |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701181746/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |sernav=Stonewall'dan Bugüne |tarîx=24 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701182430/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=homosexuals-demand-rights-at-istanbul8217s-gay-pride-march-2011-06-27 |sernav=Homosexuals demand rights at Istanbul's Gay Pride March |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! - Genel |tarîx=1970-01-01 |weşanger=ntvmsnbc.com |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref> Bo meşa serbilindiyê ya 2012, ku di 1ê Tîrmehê de pêk hat, di navbera 10,000 û 30,000 kesan de beşdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.facebook.com/EUROPRIDE.ISTANBUL.2015 |sernav=EUROPRIDE BID FOR 2015, ISTANBUL |tarîx=2012-07-04 |weşanger=Facebook |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZaOxE61Q-RQ |sernav=Gay Pride İstanbul - 01.07.2012 |tarîx=2012-07-01 |weşanger=YouTube |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}{{Cbignore}}{{Dead Youtube links|date=February 2022}}</ref> Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji giringtirîn cihên giştî yên [[Stembol|Stenbolê]] ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye.[[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|thumb|250x250px|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]]Di 30ê hezîranê 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&#93; |weşanger=Telegraaf.nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |roja-arşîvê=2017-07-28 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Xwepêşanderan tevî xwepêşanderên Parka Gezî bûn û bi vê yekê şanaziya Stembolê ya sala 2013an bû şanaziya herî mezin a ku heta niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber |weşanger=Dunya.milliyet.com.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Serbilindiya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |sernav=100.000 KİŞİ! DİLE KOLAY! |xebat=POPKEDİ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304030752/http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |sernav=Turkey 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |roja-arşîvê=2013-11-15 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-12-05 }}</ref> Roja Yekşemê 29ê hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |sernav=Turkish police use water cannon to disperse gay pride parade - by Mehmet, Caliskan and Yesmin Dikmen |tarîx=28 hezîran 2015 |roja-gihiştinê=2015-06-28 |ajans=in.reuters.com |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125000253/https://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016 de, meşa serbilindiyê ji hêla hikûmeta herêmî ve "ji bo ewlehiya welatiyên me, berî her tiştî beşdaran û ji bo nîzama giştî" hate qedexe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - BASIN DUYURUSU<!-- Bot generated title --> |malper=istanbul.gov.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181214055900/http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> Li rêxistinên LGBT’î jî destûr nedan ku daxuyaniyê bidin çapemeniyê.  Walîtiya Stembolê careke din îdia kir ku dê destûr neyê dayîn kombûna LGBT'yan.  "Di çarçoveya zagona bi hejmara 5442'an de ji ber êrîşên terorê yên li welatê me û li herêmê pêk tên ev daxwaz nehat qebûlkirin. Ji ber ku dema hesasiyetên ku di civakê de derketine ber çavan bên girtin dibe ku çalakî û bûyerên provokatîf pêk bên; û ji ber ku dibe sedema têkçûna nîzama giştî û xelkê - tevî beşdarên bûyerê- aramî, ewlehî û refahê."<ref name="autogenerated1">{{Jêder-malper |url=http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |sernav=LGBTİ+ Onur Haftası basın açıklamasına da Valilik'ten hassasiyet' yasağı! &#124; Kaos GL Haber Portalı |malper=kaosgl.org |roja-gihiştinê=2023-03-17 |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215000000/http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |url-status=dead }}</ref> Di sala 2017an de Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/governors-office-bans-lgbt-pride-march-in-istanbul.aspx?pageID=238&nID=114708&NewsCatID=339 |sernav=Governor's Office bans LGBT Pride March in Istanbul |weşanger=hurriyet }}</ref> Walîtiya Stembolê di sala 2018an de cara çaremîn bi hinceta fikara ewlehiyê û nîzama giştî Meşa Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, lê derdora 1000 kesî ev qedexe red kirin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk hatin.  11 beşdar hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/istanbul-pride-eleven-arrests-official-ban-march-parade-turkey-lgbt-a8426656.html |sernav=Eleven arrested at Istanbul Pride as march goes ahead despite official ban |tarîx=2 tîrmeh 2018 |malper=The Independent }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2018/07/02/europe/istanbul-pride-parade-intl/index.html |sernav=Istanbul pride: Hundreds of LGBTI+ campaigners defy ban |nivîskar=Sheena McKenzie |malper=CNN }}</ref> Di sala 2019an de, ji bo pêncemîn sal li pey hev Walîtiya Stembolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT qedexe kir, ji ber fikarên ewlehiyê û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |sernav=Authorities block Pride March in second Istanbul location |malper=Ahval |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210912115725/https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |roja-arşîvê=2021-09-12 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Piştre, Parlamenterê Partiya Komarî ya Gel (CHP) [[Sezgin Tanrıkulu]] yê mixalefetê, ji Alîkarê Serokkomar [[Fuat Oktay]] re pirsnameyek pêşkêşî Parlamena Tirkiyê kir û got, çima Alîkarê Waliyê Stembolê Pride ya Stenbolê qedexe kiriye.  Wî her wiha pirs kir ku çend endamên LGBT di 17 salên dawî de, dema ku partiya desthilatdar [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) bajar bi rê ve dibir, ji ber gotinên nefretê yên provokatîf hatine kuştin, û fikarên xwe li ser cihêkariya li dijî civaka LGBT anî ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stockholmcf.org/turkish-opposition-deputy-questions-govt-over-banning-pride-marches/ |sernav=Turkish opposition deputy questions gov't over banning pride marches |paşnav=SCF |tarîx=2019-06-25 |malper=Stockholm Center for Freedom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Di 29ê hezîranê de bi sedan kes li dijî qedexeyê derketin, bi gaza îsotê, mertal, gaza bîber û guleyên plastîk ên polîsan rastî wan hatin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m.bianet.org/english/lgbti/209921-police-attack-with-shields-pepper-gas-after-pride-parade-statement-read |sernav=Police Attack with Shields, Pepper Gas After Pride Parade Statement Read - Evrim Kepenek, Hikmet Adal - english }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |sernav=&#124; Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190702235421/https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/istanbul-police-use-tear-gas-to-disperse-gay-pride-march/a-49421078 |sernav=Istanbul police use tear gas to disperse gay pride march &#124; DW &#124; 30.06.2019 |malper=DW.COM }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hevzayendîtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hezîran]] [[Kategorî:Tîrmeh]] qh3mtbwkh1zpxin695syplkepipjjkq 2083728 2083727 2026-08-04T22:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2083728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Istanbul Pride''' an jî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] '''Rûmeta Stembolê''' meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana [[LGBT]] ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stembolê tê lidarxistin. Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stembolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de.<ref name="kaos">{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |sernav=19. LGBTT Onur Haftası, Onur Yürüyüşü ile Sona Erdi |paşnav=Tahaoğlu |pêşnav=Çicek |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701181746/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |sernav=Stonewall'dan Bugüne |tarîx=24 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701182430/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=homosexuals-demand-rights-at-istanbul8217s-gay-pride-march-2011-06-27 |sernav=Homosexuals demand rights at Istanbul's Gay Pride March |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! - Genel |tarîx=1970-01-01 |weşanger=ntvmsnbc.com |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref> Bo meşa serbilindiyê ya 2012, ku di 1ê Tîrmehê de pêk hat, di navbera 10,000 û 30,000 kesan de beşdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.facebook.com/EUROPRIDE.ISTANBUL.2015 |sernav=EUROPRIDE BID FOR 2015, ISTANBUL |tarîx=2012-07-04 |weşanger=Facebook |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZaOxE61Q-RQ |sernav=Gay Pride İstanbul - 01.07.2012 |tarîx=2012-07-01 |weşanger=YouTube |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}{{Cbignore}}{{Dead YouTube link|date=February 2022}}</ref> Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji giringtirîn cihên giştî yên [[Stembol|Stenbolê]] ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye.[[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|thumb|250x250px|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]]Di 30ê hezîranê 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&#93; |weşanger=Telegraaf.nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |roja-arşîvê=2017-07-28 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Xwepêşanderan tevî xwepêşanderên Parka Gezî bûn û bi vê yekê şanaziya Stembolê ya sala 2013an bû şanaziya herî mezin a ku heta niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber |weşanger=Dunya.milliyet.com.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Serbilindiya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |sernav=100.000 KİŞİ! DİLE KOLAY! |xebat=POPKEDİ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304030752/http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |sernav=Turkey 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |roja-arşîvê=2013-11-15 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-12-05 }}</ref> Roja Yekşemê 29ê hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |sernav=Turkish police use water cannon to disperse gay pride parade - by Mehmet, Caliskan and Yesmin Dikmen |tarîx=28 hezîran 2015 |roja-gihiştinê=2015-06-28 |ajans=in.reuters.com |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125000253/https://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016 de, meşa serbilindiyê ji hêla hikûmeta herêmî ve "ji bo ewlehiya welatiyên me, berî her tiştî beşdaran û ji bo nîzama giştî" hate qedexe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - BASIN DUYURUSU<!-- Bot generated title --> |malper=istanbul.gov.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181214055900/http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> Li rêxistinên LGBT’î jî destûr nedan ku daxuyaniyê bidin çapemeniyê.  Walîtiya Stembolê careke din îdia kir ku dê destûr neyê dayîn kombûna LGBT'yan.  "Di çarçoveya zagona bi hejmara 5442'an de ji ber êrîşên terorê yên li welatê me û li herêmê pêk tên ev daxwaz nehat qebûlkirin. Ji ber ku dema hesasiyetên ku di civakê de derketine ber çavan bên girtin dibe ku çalakî û bûyerên provokatîf pêk bên; û ji ber ku dibe sedema têkçûna nîzama giştî û xelkê - tevî beşdarên bûyerê- aramî, ewlehî û refahê."<ref name="autogenerated1">{{Jêder-malper |url=http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |sernav=LGBTİ+ Onur Haftası basın açıklamasına da Valilik'ten hassasiyet' yasağı! &#124; Kaos GL Haber Portalı |malper=kaosgl.org |roja-gihiştinê=2023-03-17 |roja-arşîvê=2025-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250215000000/http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017an de Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/governors-office-bans-lgbt-pride-march-in-istanbul.aspx?pageID=238&nID=114708&NewsCatID=339 |sernav=Governor's Office bans LGBT Pride March in Istanbul |weşanger=hurriyet }}</ref> Walîtiya Stembolê di sala 2018an de cara çaremîn bi hinceta fikara ewlehiyê û nîzama giştî Meşa Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, lê derdora 1000 kesî ev qedexe red kirin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk hatin.  11 beşdar hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/istanbul-pride-eleven-arrests-official-ban-march-parade-turkey-lgbt-a8426656.html |sernav=Eleven arrested at Istanbul Pride as march goes ahead despite official ban |tarîx=2 tîrmeh 2018 |malper=The Independent }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2018/07/02/europe/istanbul-pride-parade-intl/index.html |sernav=Istanbul pride: Hundreds of LGBTI+ campaigners defy ban |nivîskar=Sheena McKenzie |malper=CNN }}</ref> Di sala 2019an de, ji bo pêncemîn sal li pey hev Walîtiya Stembolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT qedexe kir, ji ber fikarên ewlehiyê û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |sernav=Authorities block Pride March in second Istanbul location |malper=Ahval |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210912115725/https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |roja-arşîvê=2021-09-12 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Piştre, Parlamenterê Partiya Komarî ya Gel (CHP) [[Sezgin Tanrıkulu]] yê mixalefetê, ji Alîkarê Serokkomar [[Fuat Oktay]] re pirsnameyek pêşkêşî Parlamena Tirkiyê kir û got, çima Alîkarê Waliyê Stembolê Pride ya Stenbolê qedexe kiriye.  Wî her wiha pirs kir ku çend endamên LGBT di 17 salên dawî de, dema ku partiya desthilatdar [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) bajar bi rê ve dibir, ji ber gotinên nefretê yên provokatîf hatine kuştin, û fikarên xwe li ser cihêkariya li dijî civaka LGBT anî ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stockholmcf.org/turkish-opposition-deputy-questions-govt-over-banning-pride-marches/ |sernav=Turkish opposition deputy questions gov't over banning pride marches |paşnav=SCF |tarîx=2019-06-25 |malper=Stockholm Center for Freedom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Di 29ê hezîranê de bi sedan kes li dijî qedexeyê derketin, bi gaza îsotê, mertal, gaza bîber û guleyên plastîk ên polîsan rastî wan hatin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m.bianet.org/english/lgbti/209921-police-attack-with-shields-pepper-gas-after-pride-parade-statement-read |sernav=Police Attack with Shields, Pepper Gas After Pride Parade Statement Read - Evrim Kepenek, Hikmet Adal - english }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |sernav=&#124; Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190702235421/https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/istanbul-police-use-tear-gas-to-disperse-gay-pride-march/a-49421078 |sernav=Istanbul police use tear gas to disperse gay pride march &#124; DW &#124; 30.06.2019 |malper=DW.COM }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hevzayendîtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hezîran]] [[Kategorî:Tîrmeh]] 2bffhcg1y5cty761vgzfgbbtxp7qqla 2083729 2083728 2026-08-04T22:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Dead YouTube link|Dead YouTube link]]}} 2083729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Istanbul Pride''' an jî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] '''Rûmeta Stembolê''' meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana [[LGBT]] ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stembolê tê lidarxistin. Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stembolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de.<ref name="kaos">{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |sernav=19. LGBTT Onur Haftası, Onur Yürüyüşü ile Sona Erdi |paşnav=Tahaoğlu |pêşnav=Çicek |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701181746/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |sernav=Stonewall'dan Bugüne |tarîx=24 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701182430/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=homosexuals-demand-rights-at-istanbul8217s-gay-pride-march-2011-06-27 |sernav=Homosexuals demand rights at Istanbul's Gay Pride March |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! - Genel |tarîx=1970-01-01 |weşanger=ntvmsnbc.com |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref> Bo meşa serbilindiyê ya 2012, ku di 1ê Tîrmehê de pêk hat, di navbera 10,000 û 30,000 kesan de beşdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.facebook.com/EUROPRIDE.ISTANBUL.2015 |sernav=EUROPRIDE BID FOR 2015, ISTANBUL |tarîx=2012-07-04 |weşanger=Facebook |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZaOxE61Q-RQ |sernav=Gay Pride İstanbul - 01.07.2012 |tarîx=2012-07-01 |weşanger=YouTube |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}{{Cbignore}}{{Dead YouTube link|tarîx=sibat 2022}}</ref> Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji giringtirîn cihên giştî yên [[Stembol|Stenbolê]] ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye.[[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|thumb|250x250px|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]]Di 30ê hezîranê 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&#93; |weşanger=Telegraaf.nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |roja-arşîvê=2017-07-28 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Xwepêşanderan tevî xwepêşanderên Parka Gezî bûn û bi vê yekê şanaziya Stembolê ya sala 2013an bû şanaziya herî mezin a ku heta niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber |weşanger=Dunya.milliyet.com.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Serbilindiya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |sernav=100.000 KİŞİ! DİLE KOLAY! |xebat=POPKEDİ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304030752/http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |sernav=Turkey 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |roja-arşîvê=2013-11-15 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-12-05 }}</ref> Roja Yekşemê 29ê hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |sernav=Turkish police use water cannon to disperse gay pride parade - by Mehmet, Caliskan and Yesmin Dikmen |tarîx=28 hezîran 2015 |roja-gihiştinê=2015-06-28 |ajans=in.reuters.com |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125000253/https://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016 de, meşa serbilindiyê ji hêla hikûmeta herêmî ve "ji bo ewlehiya welatiyên me, berî her tiştî beşdaran û ji bo nîzama giştî" hate qedexe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - BASIN DUYURUSU<!-- Bot generated title --> |malper=istanbul.gov.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181214055900/http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> Li rêxistinên LGBT’î jî destûr nedan ku daxuyaniyê bidin çapemeniyê.  Walîtiya Stembolê careke din îdia kir ku dê destûr neyê dayîn kombûna LGBT'yan.  "Di çarçoveya zagona bi hejmara 5442'an de ji ber êrîşên terorê yên li welatê me û li herêmê pêk tên ev daxwaz nehat qebûlkirin. Ji ber ku dema hesasiyetên ku di civakê de derketine ber çavan bên girtin dibe ku çalakî û bûyerên provokatîf pêk bên; û ji ber ku dibe sedema têkçûna nîzama giştî û xelkê - tevî beşdarên bûyerê- aramî, ewlehî û refahê."<ref name="autogenerated1">{{Jêder-malper |url=http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |sernav=LGBTİ+ Onur Haftası basın açıklamasına da Valilik'ten hassasiyet' yasağı! &#124; Kaos GL Haber Portalı |malper=kaosgl.org |roja-gihiştinê=2023-03-17 |roja-arşîvê=2025-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250215000000/http://kaosgl.org/sayfa.php?id=21952 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017an de Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/governors-office-bans-lgbt-pride-march-in-istanbul.aspx?pageID=238&nID=114708&NewsCatID=339 |sernav=Governor's Office bans LGBT Pride March in Istanbul |weşanger=hurriyet }}</ref> Walîtiya Stembolê di sala 2018an de cara çaremîn bi hinceta fikara ewlehiyê û nîzama giştî Meşa Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, lê derdora 1000 kesî ev qedexe red kirin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk hatin.  11 beşdar hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/istanbul-pride-eleven-arrests-official-ban-march-parade-turkey-lgbt-a8426656.html |sernav=Eleven arrested at Istanbul Pride as march goes ahead despite official ban |tarîx=2 tîrmeh 2018 |malper=The Independent }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2018/07/02/europe/istanbul-pride-parade-intl/index.html |sernav=Istanbul pride: Hundreds of LGBTI+ campaigners defy ban |nivîskar=Sheena McKenzie |malper=CNN }}</ref> Di sala 2019an de, ji bo pêncemîn sal li pey hev Walîtiya Stembolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT qedexe kir, ji ber fikarên ewlehiyê û nîzama giştî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |sernav=Authorities block Pride March in second Istanbul location |malper=Ahval |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210912115725/https://ahvalnews.com/pride-march/authorities-block-pride-march-second-istanbul-location |roja-arşîvê=2021-09-12 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Piştre, Parlamenterê Partiya Komarî ya Gel (CHP) [[Sezgin Tanrıkulu]] yê mixalefetê, ji Alîkarê Serokkomar [[Fuat Oktay]] re pirsnameyek pêşkêşî Parlamena Tirkiyê kir û got, çima Alîkarê Waliyê Stembolê Pride ya Stenbolê qedexe kiriye.  Wî her wiha pirs kir ku çend endamên LGBT di 17 salên dawî de, dema ku partiya desthilatdar [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) bajar bi rê ve dibir, ji ber gotinên nefretê yên provokatîf hatine kuştin, û fikarên xwe li ser cihêkariya li dijî civaka LGBT anî ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stockholmcf.org/turkish-opposition-deputy-questions-govt-over-banning-pride-marches/ |sernav=Turkish opposition deputy questions gov't over banning pride marches |paşnav=SCF |tarîx=2019-06-25 |malper=Stockholm Center for Freedom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Di 29ê hezîranê de bi sedan kes li dijî qedexeyê derketin, bi gaza îsotê, mertal, gaza bîber û guleyên plastîk ên polîsan rastî wan hatin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m.bianet.org/english/lgbti/209921-police-attack-with-shields-pepper-gas-after-pride-parade-statement-read |sernav=Police Attack with Shields, Pepper Gas After Pride Parade Statement Read - Evrim Kepenek, Hikmet Adal - english }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |sernav=&#124; Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190702235421/https://time.com/5617924/istanbul-police-turkey-lgbt-pride-tear-gas/ |roja-arşîvê=2 tîrmeh 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/istanbul-police-use-tear-gas-to-disperse-gay-pride-march/a-49421078 |sernav=Istanbul police use tear gas to disperse gay pride march &#124; DW &#124; 30.06.2019 |malper=DW.COM }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hevzayendîtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Hezîran]] [[Kategorî:Tîrmeh]] k6s720ptu1wxr5xl1m9riitz7hx1185 2 156563 2083752 2083644 2026-08-05T08:21:01Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2083752 wikitext text/x-wiki == 2026-08-05T08:20:59Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-04T08:21:09Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-03T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-02T08:21:03Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-08-01T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-31T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-30T12:31:09Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2082412 Qeydên kevn]''' quwtrczztkqibs879h28i4b932p5gcv 4 214165 2083756 2083646 2026-08-05T08:39:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2083756 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 841353 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15431 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3649 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} djid7cvk559x8x9zg2k8ehhmpp1rgxe 2 309907 2083809 2082443 2026-08-05T11:53:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083809 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]] [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min! Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim. Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim. Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim! == Agahiyên din di derbarê min == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] a5sxjx7n5yeezkw7864hnmm06gr64bk 0 314260 2083655 2070223 2026-08-04T12:30:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083655 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ferîdûn''' (bi [[farisî]]: فریدون, ''Fereydūn'') ku bi navê din jî '''Thraētaona''' ([[Avestayî]]: 𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀) tê zanîn, lehengekî [[dîroka mîtolojîk a Îranê]] ye û padîşahek ji [[xanedana Pîşdadî]] ye. Ew di [[edebiyata farisî]] de wekê sembolê serkeftinê, dadmendiyê û comarkiyê tê nasîn. Li gorî Abolala Soudavar, Ferîdûn qismek ji [[Kûrûşê Mezin]] (desthilatdariya 550-530 {{bz}}), padîşahê yekem ê [[haxamenîşiyan]], nîşan dide. == Bingeh == Hemû formên navî ku li jor hatine nîşandan ji [[Protoîranî]] ''*Θraitauna-'' (Avestayî ''Θraētaona-'') û [[Protoindoîranî]] ''*Traitaunas'' tên. ''Traitaunas'' derivasyona (bi paşgira mezinker ''-una/-auna'') ya ''Tritas'' e, navê xweda an lehengekî ku di Trita Vedîk û Θrita Avestayî de tê xuya kirin. == Di edebiyata zerdûştî de == [[Wêne:Faridun strikes Zahhak with the ox-headed mace.jpg|thumb|250px|Ferîdûn bi gurza serê gayî li Zahhak dixe]] Di [[Avesta]]yê de, Thraētaona kurê [[Abtîn|Aθβiya]] ye û wekî kujerê ejderhayê [[Zahhak]] (''Aži Dahāk'') tê qeyd kirin. Di nivîsarên Pehlewî de, Dahāka/Dahāg li şûna kuştinê li [[Çiyayê Demavend]] li [[Amol]]ê hate zincîr kirin. == Di Şahnameyê de == [[Wêne:King Faridun, Qajar Persia, mid-19th Century (cropped).jpg|thumb|çep|200px|Wêneyê rûn ê Ferîdûn, Îrana Qacar, nîvê sedsala 19-an]] Li gorî [[Şahname]]ya [[Firdewsî]], Ferîdûn kurê [[Abtîn]] bû, yek ji neviyên [[Cemşîd]]. Ferîdûn, bi [[Kaweyê Hesinkar|Kaweyê Asinker]] re, li dijî padîşahê zalim [[Zahhak]] rabû, ew têk bir û li [[Çiyayên Alburz]] girt. Piştî wê, Ferîdûn bû padîşah, bi [[Arnavaz]] û [[Şehrînaz]] re zewicî û, li gorî efsaneyê, bi qasî 500 sal padîşahî kir. Di dawiya jiyana xwe de, wî padîşahiya xwe li sê kurên xwe dabeş kir: [[Selm]], [[Tûr]] û [[Îrac]]. === Dabeşkirina Padîşahiyê === [[Îrac]] kurê herî ciwan û bijartî yê Ferîdûn bû û beşa herî baş a padîşahiyê, ango Îran, wergirt. [[Selm]] wergirt [[Anadolî]] ("[[Rûm]]", bi wateyê berfirehtir, [[Împeratoriya Romayê]], cîhana Yewnanî-Romayî, an tenê "Rojava"), û [[Tûr]] wergirt [[Asyaya Navîn]] ("[[Tûran]]", hemû erdên bakur û rojhilatê [[Amûderyayê]], heta [[Çîn]]ê). Ev çêkir ku hesûdiya birayên Îrac rabû, û wan teşwîq kir ku wî bikujin. Piştî kuştina Îrac, Ferîdûn neviyê Îrac, [[Manûçihr]], li ser text danî. Hewldana Manûçihr ku tolê ji kuştina bavkalê xwe hilîne, şerên [[Îranî]]-[[Tûranî]] destpêkirin. == Giringiya çandî == Ferîdûn di çanda Îranî û Kurdî de wekî sembolê adaletê û lehengê ku zordariya Zahhak bi dawî anî tê nasîn. [[Direfşa Kavyanî]], alaya Kaweyê Asinker, bi serkeftina Ferîdûn ve girêdayî ye û di hemû dîroka Îranê de wekî sembolê niştimanî ma. == Her wiha binêrin == * [[Zahhak]] * [[Kaweyê Hesinkar]] * [[Direfşa Kavyanî]] * [[Şahname]] * [[Mîtolojiya kurd]] * [[Cemşîd]] * [[Çiyayê Demavend]] == Çavkanî == * Firdewsî, ''Şahname'', sedsala 10. * Soudavar, Abolala (2012), ''The Aura of Kings''. * Tafazzoli (1999), Encyclopedia Iranica. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ejdehakuj]] [[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]] [[Kategorî:Keyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Kûruşê Mezin]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurd]] [[Kategorî:Padîşahên efsanewî]] [[Kategorî:Xanedana Pîşdadî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 9f2bzt177cggospk4a1lcvbl5vzzyyo 0 329091 2083732 2083582 2026-08-04T22:56:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2083732 wikitext text/x-wiki [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart}}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605}}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi=}}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753}}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347}}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132315/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |url-status=dead }}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en}}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046}}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US}}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.]}}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name="Smith2007">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry}}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name="Smith2007" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid=}}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en}}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[molekul]]eke hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name="Smith2007" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] c1vucqfn4n8zdewt3jazp8scz7qf9am 2083733 2083732 2026-08-04T23:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2083733 wikitext text/x-wiki [[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]] '''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.<ref name="Clayden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart }}</ref> Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne. Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.<ref name="Clayden2012" /> Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605 }}</ref> Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.<ref name="Clayden2012" /> == Tarîx == [[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]] Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî "hêzek heyatî" bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi= }}</ref> Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî "hêza jiyanî" werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753 }}</ref> Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical & Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347 }}</ref> Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en |roja-arşîvê=2018-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180321132315/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin. Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên "guleya sêrbaz" û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046 }}</ref> Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]] Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2 }}</ref> Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e. Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B₁₂ jî tê de hebin. [[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B₁₂ di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]] Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin. Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû. == Xesletdayîn == Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran. Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re "rêbazên şil" tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley & sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.] }}</ref> Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in: * Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê ¹H û ¹³C. ne. * Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn. * Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv "spec girseyê" ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe. * Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin. Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin. == Reaksiyonên organîk == [[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.<ref name="Smith2007">{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry }}</ref> Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin. Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.<ref name="Smith2007" /> Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin: : Nu− + C−X → C−Nu + X− ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e. Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî. Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza "tevgera tîran" (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid= }}</ref> == Sentezên organîk == [[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]] Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], "sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî" re sinordar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}</ref> Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[molekul]]eke hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.<ref name="Smith2007" /> Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de "retrosentez" (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare "dara sentezê" ava bike. == Binêre == * [[Kîmyaya neorganîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]] [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]] fnhrcujxhm0a6622lghalkrm0yjhsui 14 329162 2083661 2026-08-04T12:32:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2007 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083661 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2007 li Tirkiyeyê]] h8gtopgq95t8z63urtsglge27m0r156 2083674 2083661 2026-08-04T12:52:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083674 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2007 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2007 li Tirkiyeyê]] emg4zxe46whapvf64spwwkdguqktsli 14 329163 2083662 2026-08-04T12:32:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2008 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083662 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2008 li Tirkiyeyê]] remt20q9x833zt28phqx6kobqv74w3e 2083672 2083662 2026-08-04T12:52:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083672 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2008 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2008 li Tirkiyeyê]] kgprggp3cozatspf47jgpc1e9z4qvmw 14 329164 2083663 2026-08-04T12:32:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2009 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083663 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2009 li Tirkiyeyê]] keandls7wnanje4g78g5n8qm78qnvas 2083670 2083663 2026-08-04T12:52:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083670 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2009 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2009 li Tirkiyeyê]] a2tgjszf1fc3jpilq7jwqinf911apl8 14 329165 2083664 2026-08-04T12:32:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2010 in Turkish politics]] hat çêkirin 2083664 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] 8d8b4hnlqi5kgvuz2w4x7epmy3dnv9b 2083667 2083664 2026-08-04T12:52:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083667 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyaseta Tirkiyeyê de]] [[Kategorî:2010 di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2010 li Tirkiyeyê]] 8v2oov65gfnsyp2vq31a2hq7sva28at 14 329166 2083666 2026-08-04T12:52:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2010 in politics by country]] hat çêkirin 2083666 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010 li gorî welatan]] [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] s5f7ax8q2f6e9d1cf351ps79ardwaxv 2083681 2083666 2026-08-04T13:53:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083681 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2010 di siyasetê de]] [[Kategorî:2010 li gorî welatan]] d9u6pyujcm8slz1vq7ur1gpszy98u3v 14 329167 2083668 2026-08-04T12:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2000s in Turkish politics]] hat çêkirin 2083668 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î li Tirkiyeyê]] bqsyr0sqia327czvgmt2nueh4r77utv 2083677 2083668 2026-08-04T13:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083677 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2000î li Tirkiyeyê]] 0xz9sjjnq2xieyz05i7693etc5wryvg 14 329168 2083669 2026-08-04T12:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2009 in politics by country]] hat çêkirin 2083669 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2009 li gorî welatan]] [[Kategorî:2009 di siyasetê de]] gsbwlena2u7cc3n4ioapc6jiyvh1sol 2083679 2083669 2026-08-04T13:52:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083679 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2009 di siyasetê de]] [[Kategorî:2009 li gorî welatan]] q1ia0m238yo5elpqoosr6lfndb15p9l 14 329169 2083671 2026-08-04T12:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2008 in politics by country]] hat çêkirin 2083671 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2008 li gorî welatan]] [[Kategorî:2008 di siyasetê de]] 29rzuoolddgg8kbeup53b0rwwqpzdx2 2083678 2083671 2026-08-04T13:52:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083678 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2008 di siyasetê de]] [[Kategorî:2008 li gorî welatan]] hd3cme2h6t5djnyeh990lg9isvzz60k 14 329170 2083673 2026-08-04T12:52:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2007 in politics by country]] hat çêkirin 2083673 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2007 li gorî welatan]] [[Kategorî:2007 di siyasetê de]] 409dhdt72iwactuwcry9ud9l1w7ao3b 2083676 2083673 2026-08-04T13:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083676 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyasetê de li gorî welatan]] [[Kategorî:2007 di siyasetê de]] [[Kategorî:2007 li gorî welatan]] 49n6u57luoj7u5snknfybivvhqoeagw 14 329171 2083675 2026-08-04T13:52:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2000s in politics by country]] hat çêkirin 2083675 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î li gorî welatan]] [[Kategorî:2000î di siyasetê de]] fo0cpcdbro3rr5arec1oe7zyepafatl 2083684 2083675 2026-08-04T15:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083684 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2000î di siyasetê de]] [[Kategorî:2000î li gorî welatan]] pt3wb8pcdsnuy5phsoed9ceha0x9yp4 14 329172 2083680 2026-08-04T13:53:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2010 in politics]] hat çêkirin 2083680 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:2010]] [[Kategorî:2010î di siyasetê de]] [[Kategorî:Siyaset li gorî salan]] g1hpb0gsr9xtow0kw8sb0493q4war7r 2083683 2083680 2026-08-04T15:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083683 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Siyaset li gorî salan]] [[Kategorî:2010]] [[Kategorî:2010î di siyasetê de]] 8wu4s97h6ibop2ymizn5f5trpziih6t 0 329173 2083699 2026-08-04T18:02:51Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2083699 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2083700 2083699 2026-08-04T18:06:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083700 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[Molekul|molekulên]] (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[Atom|atomên]] zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. ehs7vdnju02ssun9qmo8a997cj1e9z8 2083709 2083700 2026-08-04T19:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2083709 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. pmr4pcyyqyc0hxdgim7637n4sl1j4sm 2083725 2083709 2026-08-04T21:05:31Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]] 2083725 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. [[Kategorî:Kîmya]] gymq0joj94hlrkbq7e0u1q039or4l2m 2083747 2083725 2026-08-05T07:29:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya girêdanên kovalent, pêkhateyên iyonî bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên nav-metalî bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên ne-stoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Kategorî:Kîmya]] ags4saqfcoipssczam9243nfq3bv2sc 2083748 2083747 2026-08-05T07:30:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya girêdanên kovalent, pêkhateyên iyonî bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên nav-metalî bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên ne-stoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. === . === [[Kategorî:Kîmya]] 3rxqk82un1ziod4110h1p1rvr6sewsj 2083749 2083748 2026-08-05T07:32:14Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2083749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya girêdanên kovalent, pêkhateyên iyonî bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên nav-metalî bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên ne-stoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. === . === [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "hejmara CAS" in ku ji aliyê "Chemical Abstracts Service" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê cîhanê, zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. [[Kategorî:Kîmya]] 9uzxm7c8rcmk42q8wirmxa87f4xs7kp 2083750 2083749 2026-08-05T07:32:24Z Kurê Acemî 105128 2083750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya girêdanên kovalent, pêkhateyên iyonî bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên nav-metalî bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên ne-stoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "hejmara CAS" in ku ji aliyê "Chemical Abstracts Service" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê cîhanê, zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. [[Kategorî:Kîmya]] 434sl5tjkpfsqom0ifjl0ua01jqx4nn 2083751 2083750 2026-08-05T07:33:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên nav-metalî bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên ne-stoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "hejmara CAS" in ku ji aliyê "Chemical Abstracts Service" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê cîhanê, zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. [[Kategorî:Kîmya]] 566oknjwyxq16u8rrzsn6vuwrypic8p 2083770 2083751 2026-08-05T11:06:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083770 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "hejmara CAS" in ku ji aliyê "Chemical Abstracts Service" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê cîhanê, zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. [[Kategorî:Kîmya]] 7jjdvldduz12h1r2bbrlav5zlslzk46 2083773 2083770 2026-08-05T11:07:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. [[Kategorî:Kîmya]] bcsqpramcb1d87cskrcmcgj32wzaz6j 2083775 2083773 2026-08-05T11:08:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083775 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == [[Kategorî:Kîmya]] rfd4xyqlsvipjfp3vtfe25p9lxhxfhd 2083776 2083775 2026-08-05T11:09:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083776 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[Kîmya|kîmyayî]] ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == [[Kategorî:Kîmya]] i6kr0dxludzney42k7ghitrp59hjohh 2083777 2083776 2026-08-05T11:10:47Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2083777 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[Kîmya|kîmyayî]] ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == == Çavkanî == [[Kategorî:Kîmya]] lsrqxjpy1oh1ojtdpw4oia2ts1tvf5g 2083778 2083777 2026-08-05T11:11:03Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2083778 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[Kîmya|kîmyayî]] ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kîmya]] tdzspqy3k3jmrcpwnadzx5bizxmmqtc 2083780 2083778 2026-08-05T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2083780 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 74xnocbcq7v0es9btz8lyc6ya9wqcne 2083781 2083780 2026-08-05T11:17:29Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2083781 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == Kelîmeya "pêkhatî"(bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] teepik1ghnm4ouzqwj5mrdsm3m3960a 2083782 2083781 2026-08-05T11:19:11Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2083782 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî"(bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi Aqua fortis re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] f5fxs5xfrbbraxeaahno0cdkz9v08pt 2083783 2083782 2026-08-05T11:19:24Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa konseptê */ 2083783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi Aqua fortis re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] sql4dmcz1hbris6ibvrf8kkcmehr9ex 2083784 2083783 2026-08-05T11:19:50Z Kurê Acemî 105128 2083784 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] q9d05vw7u2d60jfdl73wjpxgwmes5hh 2083785 2083784 2026-08-05T11:20:27Z Kurê Acemî 105128 2083785 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] hqev4wtaq802tc6alxk2ux3909c1k1j 2083786 2083785 2026-08-05T11:21:36Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2083786 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan" —an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] q672tyad3u444s769f92hbwzfm0g4hn 2083787 2083786 2026-08-05T11:21:51Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2083787 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] j7jiwhbd4yi8fe5i6a7h62avpa1206y 2083788 2083787 2026-08-05T11:23:07Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2083788 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, mezinahî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] jdowtkdpcchqx9e0kp3r7q4qzntmz0m 2083789 2083788 2026-08-05T11:23:44Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2083789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyewî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] b8yclno2389w5p4qjl8gzpcucno638b 2083790 2083789 2026-08-05T11:27:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2083790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] pgb4pi1zhbtwj8iga0zoo8saffjuh3o 2083791 2083790 2026-08-05T11:27:53Z Kurê Acemî 105128 /* Hûrhêkên element û pêkhateyan */ 2083791 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] t1ol5o01knig0nzy2o5ma67m9rp20av 2083792 2083791 2026-08-05T11:30:07Z Kurê Acemî 105128 /* Isaac Watts */ 2083792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 601zmfpfv7tpkw8ju1wkefy20r4d56s 2083793 2083792 2026-08-05T11:33:32Z Kurê Acemî 105128 /* Isaac Watts */ 2083793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 951ijpnvuy1i8kwllvk64m8o0pehdtz 2083794 2083793 2026-08-05T11:34:21Z Kurê Acemî 105128 2083794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 3yqaaunp1uuynfnlo7pclxr60opkfqg 2083795 2083794 2026-08-05T11:34:35Z Kurê Acemî 105128 2083795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] cahb3a3wlrmb08orjmskqboudcsdudo 2083796 2083795 2026-08-05T11:35:53Z Kurê Acemî 105128 /* Isaac Watts */ 2083796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 1vrtwfgc6szklu01rr4h08x9rcgu0pp 2083797 2083796 2026-08-05T11:37:45Z Kurê Acemî 105128 2083797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di vê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] 3n4wqyi2r4wo78op97ajqnnp0kbw3nn 2083798 2083797 2026-08-05T11:37:56Z Kurê Acemî 105128 /* Robert Boyle */ 2083798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqas ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] n9518g04o0ecttow4omyeob5t1pgnau 2083800 2083798 2026-08-05T11:38:06Z Kurê Acemî 105128 /* Robert Boyle */ 2083800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin *quintessence*), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] ah2nikayn2zyml5gpfczqf2jboc0ff0 2083802 2083800 2026-08-05T11:39:50Z Kurê Acemî 105128 /* Isaac Watts */ 2083802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} Pêkhateya kîmyayî madeyeke [[kîmya]]yî ye ku ji gelek [[molekul]]ên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî [[atom]]ên zêdetirî [[Element|elementeke kîmyayî]] dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin. Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. [[Molekul|Pêkhateyên molekulan]] bi rêya [[girêdanên kovalent]], [[Xwê (kîmya)|pêkhateyên iyonî]] bi rêya [[girêdanên iyonî]], pêkhateyên [[navmetalîk]] bi rêya [[girêdanên metalî]] û [[Kompleks (kîmya)|kompleksên koordînasyonê]] jî bi rêya [[girêdanên kovalent ên koordînasyonê]] bi hev ve girêdayî ne. [[Pêkhateyên nestoykiyometrîk]] rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin. [[Formula kîmyayî]], bi bikaranîna [[Direfşa elementê|sembolên kîmyayî]] yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "[[Hejmara CAS a qeydkirî|hejmara CAS]]" in ku ji aliyê "[[Chemical Abstracts Service]]" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin. == Tarîxa konseptê == === Robert Boyle === [[Wêne:Portret van Robert Boyle, RP-P-OB-4578 (cropped).jpg|thumb|rast|150px|Robert Boyle]] Kelîmeya "pêkhatî" (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''compund''), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba ''[[The Sceptical Chemist]]'' a [[Robert Boyle]] hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî", "pêkhateyên laşê", "laşê bi tevahî tevlihev", û "beton" bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr, serşok, civa, û şerab dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera ''pêkhatî'' û ''tevlihev'' de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera [[element]] û tevlihev de mijareke merkezî ye. {{Quote|Zîvê zindî ... bi ''Aqua fortis'' re vediguhere tozeke spî ... û bi kikirtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.}} ==== Hûrhêkên element û pêkhateyan ==== Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman", wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan: {{Quote|Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.}} === Isaac Watts === [[Wêne:Portrait of Isaac Watts, D.D..jpg|thumb|çep|150px|Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, {{derdora}} 1830ê]] Di kitêba wî ya bi navê ''Logick'' (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî [[Isaac Watts]] pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir. {{Quote|Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên [[Arîstotelês]] agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin ''quintessence''), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.}} == Tarîf == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kîmya]] kwjwkuconl3txah9p1t9tasfp7x6umx 14 329174 2083704 2026-08-04T18:52:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2004 science fiction novels]] hat çêkirin 2083704 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî salan]] tjsftf1a272unxp1q94t6xt615fw7ry 2083715 2083704 2026-08-04T19:53:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083715 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî salan]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 2000î]] 44f62e37378pr98j8gbeo5f9mp1baw9 14 329175 2083714 2026-08-04T19:53:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2000s science fiction novels]] hat çêkirin 2083714 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 2000î]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî dehsalan]] rzya0wanf283wxr5vsn776uxv1ms0ui 2083723 2083714 2026-08-04T20:53:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083723 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên 2000î]] [[Kategorî:Berhemên 2000î]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên sedsala 21ê]] fmyza0upovvz9yxhrq0rd4s3oaqftht 14 329176 2083721 2026-08-04T20:53:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2000s science fiction works]] hat çêkirin 2083721 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 2000î]] [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî li gorî dehsalan]] q5quzbg40xzqj8a371jzb5nvr5k3wmw 2083730 2083721 2026-08-04T22:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083730 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Berhemên 2000î]] 1wqpnmw0oml1el0fgz7uel76dvsmq4o 14 329177 2083722 2026-08-04T20:53:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:21st-century science fiction novels]] hat çêkirin 2083722 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî sedsalan]] 89qnvo03nhi0rdcq820efzf81fhtfkz 0 329178 2083753 2026-08-05T08:33:56Z ~2026-43159-52 173841 Rûpel bi "Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]<nowiki/>yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url..." hat çêkirin 2083753 wikitext text/x-wiki Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]<nowiki/>yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]<nowiki/>ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yaney bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''({{Kapitän}})'' ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz (Fußballspieler, 2004)|David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' <nowiki>{{</nowiki> * {{ESP|Ziel=Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Ziel=Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Ziel=Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{USA|Ziel=Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Ziel=Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Ziel=Joevin Jones}} (2021–2022) * {{USA|Ziel=Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Ziel=Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Ziel=Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Ziel=Lionel Messi}} (seit 2023) * {{ARG|Ziel=Rodrigo de Paul}} (seit 2025) * {{MEX|Ziel=Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{USA|Ziel=Luis Robles}} (2020) * {{USA|Ziel=Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez}} (seit 2024) * {{USA|Ziel=DeAndre Yedlin}} (2022–2024) <nowiki>}}</nowiki> nsjxyqgo7dsq3ba7qpzlwr9k5yukm5y 2083754 2083753 2026-08-05T08:35:53Z ~2026-43159-52 173841 /* Dîrok */ 2083754 wikitext text/x-wiki Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]<nowiki/>yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]<nowiki/>ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''({{Kapitän}})'' ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz (Fußballspieler, 2004)|David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' <nowiki>{{</nowiki> * {{ESP|Ziel=Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Ziel=Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Ziel=Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{USA|Ziel=Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Ziel=Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Ziel=Joevin Jones}} (2021–2022) * {{USA|Ziel=Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Ziel=Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Ziel=Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Ziel=Lionel Messi}} (seit 2023) * {{ARG|Ziel=Rodrigo de Paul}} (seit 2025) * {{MEX|Ziel=Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{USA|Ziel=Luis Robles}} (2020) * {{USA|Ziel=Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez}} (seit 2024) * {{USA|Ziel=DeAndre Yedlin}} (2022–2024) <nowiki>}}</nowiki> t8ufl9tpvltyjfa6neissljqdzgm5yo 2083757 2083754 2026-08-05T08:41:43Z ~2026-43159-52 173841 /* Yarîvan */ 2083757 wikitext text/x-wiki Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]<nowiki/>yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]<nowiki/>ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''({{Kapitän}})'' ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz (Fußballspieler, 2004)|David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{USA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{USA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{USA|Luis Robles}} (2020) * {{USA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{USA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) sicmzwdi7yvibi0yfkw50v25vgohaa1 2083758 2083757 2026-08-05T08:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Bêkategorî}}, --<nowiki/>, --Valahiyên nehewce.) 2083758 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez (Fußballspieler, 1987)|Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''({{Kapitän}})'' ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz (Fußballspieler, 2004)|David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} f0cclkxmbk60xm9xnmgxozp2qaa957i 2083759 2083758 2026-08-05T08:43:55Z ~2026-43159-52 173841 /* Yarîvan */ 2083759 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0uzg5h5a3ba6sdfe01zsq4u5u84z3d6 2083761 2083759 2026-08-05T10:52:30Z ~2026-43184-17 173854 2083761 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Inter Miami CF]] sifsddohi60kmorostrm7c44a57b3z7 2083779 2083761 2026-08-05T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2083779 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel <nowiki>[[Major League Soccer]]</nowiki> (MLS) e ku ji <nowiki>[[Fort Lauderdale]]</nowiki> ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî <nowiki>[[Simon Fuller]]</nowiki> û <nowiki>[[Marcelo Claure]]</nowiki> pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên <nowiki>[[Jorge Mas]]</nowiki> û <nowiki>[[Jose Mas]]</nowiki> her weha karsazê japonî <nowiki>[[Masayoshi Son]]</nowiki> jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî <nowiki>[[Miami Fusion]]</nowiki>, <nowiki>[[Tampa Bay Mutiny]]</nowiki> û <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, <nowiki>[[Paul McDonough]]</nowiki> wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, <nowiki>[[Diego Alonso]]</nowiki> hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî <nowiki>[[Los Angeles FC]]</nowiki> hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê <nowiki>[[Rodolfo Pizarro]]</nowiki> ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya <nowiki>[[MLS is Back]]</nowiki> de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser <nowiki>[[Orlando City]]</nowiki> de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek <nowiki>[[Blaise Matuidi]]</nowiki> û <nowiki>[[Gonzalo Higuaín]]</nowiki> jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, <nowiki>[[Chris Henderson]]</nowiki> bû rêvebirê werzîşê yê nû û <nowiki>[[Phil Neville]]</nowiki> bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya <nowiki>[[Eastern Conference]]</nowiki> de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, <nowiki>[[Jordi Alba]]</nowiki> û <nowiki>[[Sergio Busquets]]</nowiki> jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di <nowiki>[[Leagues Cup 2023]]</nowiki> de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de <nowiki>[[Nashville SC]]</nowiki> di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di <nowiki>[[U.S. Open Cup]]</nowiki> de gihîşt fînalê, lê li hember <nowiki>[[Houston Dynamo]]</nowiki> winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, <nowiki>[[Luis Suárez]]</nowiki> jî tevlî takîmê bû. Inter Miami <nowiki>[[ Supporter’s Shield]]</nowiki> qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê <nowiki>[[FIFA Club World Cup 2025]]</nowiki>.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, <nowiki>[[Gerardo Martino]]</nowiki> ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, <nowiki>[[Javier Mascherano]]</nowiki>, hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember <nowiki>[[Paris Saint-Germain]]</nowiki> têk çû. Lê di jêlîstina <nowiki>[[MLS Cup]]</nowiki> de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, <nowiki>[[FC Cincinnati]]</nowiki> û <nowiki>[[New York City FC]]</nowiki> ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de <nowiki>[[Vancouver Whitecaps]]</nowiki> bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li <nowiki>[[Inter Miami Stadium]]</nowiki>ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo <nowiki>[[Nu Stadium]]</nowiki>a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya <nowiki>[[Inter Miami II]]</nowiki>, were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo <nowiki>[[Miami International Autodrome]]</nowiki> dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya <nowiki>[[CONCACAF Champions Cup]]</nowiki>ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Inter Miami CF]] irk8gxw93uxoepxawwdkzakbrfkh0ls 2083803 2083779 2026-08-05T11:40:03Z ~2026-43184-17 173854 2083803 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel [[Major League Soccer]](MLS) e ku ji [[Fort Lauderdale]] ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî [[Simon Fuller]] û [[Marcelo Claure]] pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên [[Jorge Mas]] û [[Jose Mas]] her weha karsazê japonî [[Masayoshi Son]] jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî [[Miami Fusion]], <[[Tampa Bay Mutiny]] û [[Orlando City]] bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, [[Paul McDonough]] wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, [[Diego Alonso]]hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî [[Los Angeles FC]] hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê [[Rodolfo Pizarro]] ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya [[MLS is Back]] de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser [[Orlando City]] de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek [[Blaise Matuidi]] û [[Gonzalo Higuaín]] jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, [[Chris Henderson]] bû rêvebirê werzîşê yê nû û [Phil Neville]] bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya [[Eastern Conference]] de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî [[Gerardo Martino]] girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, [[Jordi Alba]] û [[Sergio Busquets]] jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di [[Leagues Cup 2023]] de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de [[Nashville SC]] di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di [[U.S. Open Cup]] de gihîşt fînalê, lê li hember [[Houston Dynamo]] winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, [[Luis Suárez]] jî tevlî takîmê bû. Inter Miami [[ Supporter’s Shield]] qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê [[FIFA Club World Cup 2025]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, [[Gerardo Martino]] ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, [[Javier Mascherano]], hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember [[Paris Saint-Germain]] têk çû. Lê di jêlîstina [[MLS Cup]] de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, [FC Cincinnati]] û [[New York City FC]] ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de [[Vancouver Whitecaps]] bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li [[Inter Miami Stadium]]ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo [[Nu Stadium]]a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya [[Inter Miami II]], were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo [[Miami International Autodrome]] dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya [[CONCACAF Champions Cup]]ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[en:Inter Miami CF]] tqreh6wwy3h66kxjqcxjzd4q7p3lkqa 2083806 2083803 2026-08-05T11:42:11Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2083806 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Club Internacional de Fútbol Miami, ku bi kurtî '''Inter Miami CF''' an jî bi gelemperî '''Inter Miami''' tê gotin, yaneyek lîga futbola profesyonel [[Major League Soccer]](MLS) e ku ji [[Fort Lauderdale]] ya herêma metropolîtan a [[Miami]]yê li eyaleta [[Florîda]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] derketiye. Ev tîm ji sezona 2020an vir ve beşdarî pêşbirkên lîgayê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-expansion-team-begin-play-2020 |sernav=Miami MLS expansion team to begin play in 2020 {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Yane di milkê komek veberhêneran de ye ku [[David Beckham]], lîstikvanê berê yê tîma neteweyî ya [[Înglistan]]ê, di nav wan de ye û rolek sereke dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Madigan |pêşnav=Nick |tarîx=2014-02-05 |sernav=Hurdles Ahead for Beckham and M.L.S. in Miami |url=https://www.nytimes.com/2014/02/06/sports/soccer/david-beckham-confirms-miami-plans-but-hurdles-remain.html |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Dîrok == Di destpêkê de koma xwediyanan yaneyê ji David Beckham, hevkarê wî yê bazirganî [[Simon Fuller]] û [[Marcelo Claure]] pêk dihat. Di Kanûna Pêşîn 2017an de, birayên [[Jorge Mas]] û [[Jose Mas]] her weha karsazê japonî [[Masayoshi Son]] jî tevlî komê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/three-new-owners-added-david-beckhams-miami-expansion-team |sernav=Three new owners added to David Beckham's Miami expansion team {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Di 29ê Çileya 2018an de, koma xwediyanan ji aliyê Major League Soccer (MLS) ve wek franchiseya 25emîn a lîgê hate pejirandin. Takîm di sezona 2020an de dest bi pêşbaziyên MLS kir. Bi vî awayî, Inter Miami piştî [[Miami Fusion]], <[[Tampa Bay Mutiny]] û [[Orlando City]] bû franchiseya çaremîn a MLSê ku li eyaleta Florida ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sports.yahoo.com/news/soccer-beckham-talking-mls-owning-team-193804208.html |sernav=Yahoo Sports: News, Scores, Video, Fantasy Games, Schedules & More - Yahoo Sports |malper=Yahoo Sports |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> Di Tebaxa 2018an de, [[Paul McDonough]] wek rêvebirê werzîşê hate tayînkirin. Di destpêka Îlona 2018an de hate ragihandin ku navê fermî yê franchiseyê dê Club Internacional de Fútbol Miami be, ku bi kurtasî wek Inter Miami tê naskirin. Ev nav ji bo nîşandana statûya Miami wek bajarê cîhanî, ku hemû çand û civakan qebûl dike, hate hilbijartin. Rengên logoyê reş, spî û pembe ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/miami-mls-hires-paul-mcdonough-sporting-director |sernav=Miami MLS hires Paul McDonough from Atlanta to be Sporting Director {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Wek yekem rahênerê sereke yê dîroka yaneyê, [[Diego Alonso]]hate peyman kirin. Yekem maça fermî ya Inter Miami di 1ê Adara 2020an de li dijî [[Los Angeles FC]] hate lîstin û bi encama 0-1 winda bû. Yekem gola dîrokî ya yaneyê jî ji aliyê [[Rodolfo Pizarro]] ve hate tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-selects-diego-alonso-first-ever-head-coach-club-history |sernav=Inter Miami CF Selects Diego Alonso as First-Ever Head Coach in Club History {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Piştre sezona 2020an ji ber nexweşiya COVID-19 hate rawestandin. Dema pêşbaziya ligê vegeriya, Inter Miami di pêşbaziya [[MLS is Back]] de tev li bû, lê hemû sê maçên komê winda kir û ji pêşbaziyê derket. Piştî destpêkeke dijwar, yaneyê yekem serkeftina fermî ya xwe bi ser [[Orlando City]] de bi encama 3-2 qezenj kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Beckham über Miami: "Real Madrid wurde auch nicht an einem Tag erbaut" |url=https://www.kicker.de/beckham_ueber_miami_real_madrid_wurde_auch_nicht_an_einem_tag_erbaut_-780118/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di sala 2020an de, stêrkên navdar wek [[Blaise Matuidi]] û [[Gonzalo Higuaín]] jî hatin veguheztin bo Inter Miami. Lêbelê, sezona debutê ya klûbê bi encamên nebaş qediya û paşê hem rêvebirê werzîşê McDonough û hem jî rahêner Alonso ji kar hatin dûrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-signs-forward-gonzalo-higua-n-designated-player |sernav=Inter Miami CF Signs Forward Gonzalo Higuaín as Designated Player {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Ji bo sezona 2021an, [[Chris Henderson]] bû rêvebirê werzîşê yê nû û [Phil Neville]] bû rahênerê sereke. Takîm nekarî bikeve jêlîstin û herweha di sezona 2022an de jî ev armanc bi dest nexistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/inter-miami-cf-appoints-chris-henderson-chief-soccer-officer-and-sporting-direct |sernav=Inter Miami CF Appoints Chris Henderson as Chief Soccer Officer and Sporting Director {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Di sezona 2023an de, Inter Miami di dawiya tabloya [[Eastern Conference]] de bû. Ji ber vê yekê Phil Neville ji kar hat dûrkirin û şûna wî [[Gerardo Martino]] girt. Di tîrmeha 2023an de, yaneyê stêrka cîhanî [[Lionel Messi]] peyman kir. Piştre hevalên wî yên berê yên Barcelona, [[Jordi Alba]] û [[Sergio Busquets]] jî tevlî takîmê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-06-07 |sernav=Lionel Messi to join Inter Miami after leaving Paris St-Germain |url=https://www.bbc.com/sport/football/65832658 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=BBC Sport |ziman=en-GB}}</ref> Bi hatina Messi, Inter Miami di [[Leagues Cup 2023]] de performansa pir baş nîşan da û di fînalê de [[Nashville SC]] di tawan têk bir. Bi vî awayî klûbê yekem sernavê dîroka xwe qezenj kir. Her weha di [[U.S. Open Cup]] de gihîşt fînalê, lê li hember [[Houston Dynamo]] winda kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lionel-messi-injury-inter-miami-d47255d121c33963017ffe5dc5ad3b6d |sernav=Without Lionel Messi, Inter Miami loses 2-1 to Houston in US Open Cup final |malper=AP News |tarîx=2023-09-27 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=Reynolds |pêşnav=Tim}}</ref> Ji bo sezona 2024an, [[Luis Suárez]] jî tevlî takîmê bû. Inter Miami [[ Supporter’s Shield]] qezenj kir û wek baştirîn takîma sezona normal a MLS hate nasîn. Ev serkeftin rê vekir ku yane bibe beşdarê [[FIFA Club World Cup 2025]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41567047/lionel-messi-goals-inter-miami-clinch-mls-supporters-shield |malper=www.espn.com |roja-gihiştinê=2026-08-05}}</ref> Di dawiya sezona 2024an de, [[Gerardo Martino]] ji karê xwe vekişiya. Ji bo sezona 2025an, [[Javier Mascherano]], hevalê berê yê Messi li Barcelona, wek rahênerê sereke hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Argentinische Connection und Beckham-Vorschusslorbeeren: Mascherano trainiert Messi |url=https://www.kicker.de/argentinische-connection-und-beckham-vorschusslorbeeren-mascherano-trainiert-messi-1070774/artikel |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=kicker |ziman=de-DE}}</ref> Di FIFA Club World Cup 2025 de, Inter Miami li hember [[Paris Saint-Germain]] têk çû. Lê di jêlîstina [[MLS Cup]] de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî ku Nashville SC, [FC Cincinnati]] û [[New York City FC]] ji pêşbaziyê derxist, di fînalê de [[Vancouver Whitecaps]] bi encama 3-1 têk bir û yekem MLS Cupa dîroka xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.com/soccer/lionel-messi-steers-inter-miami-historic-mls-cup-win-vs-thomas-mullers-whitecaps |sernav=Lionel Messi Steers Inter Miami to Historic MLS Cup Win vs. Thomas Muller's Whitecaps |malper=SI |tarîx=2025-12-06 |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en-US}}</ref> == Yarîgeh == Inter Miami di destpêkê de plan dikir ku maçên xwe yên malê di sezonên 2020 û 2021 de li [[Inter Miami Stadium]]ê li Fort Lauderdale, ku di destpêkê de 18.000 cihên rûniştinê hebûn, bilîze. Ji bo sezona 2022an, veguhastina bo [[Nu Stadium]]a nû ya li Miami, ku mezinahiya wê 25.000 temaşevanan e, hatibû plan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/its-official-major-league-soccer-awards-expansion-team-miami |sernav=It's official: Major League Soccer awards expansion team to Miami {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî van du salan, Inter Miami Stadium tenê wekî stadyuma ji bo yaneya [[Inter Miami II]], were bikaranîna. Heya wê demê Inter Miami II stadyumê bi yaneya yekem re bi hevparî bikar dianî. Ji ber ku avakirina stadyuma nû ya li Miami hêj dest pê nekiribû, Inter Miami di sezonên 2022 û 2023 de jî maçên xwe yên malê li Fort Lauderdale lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/inter-miami-comes-closer-2020-debut-demolition-lockhart-stadium |sernav=Inter Miami comes closer to 2020 debut with demolition of Lockhart Stadium {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Piştî ku Lionel Messi di tîrmeha 2023an de hat transfer kirin, li her sê goşeyên vekirî yên stadyumê temaşegeh zêde hatin avakirin. Ev temaşegeh berê ji bo [[Miami International Autodrome]] dihatin bikaranîn. Bi vî awayî mezinahiya yarîgehê bi 3.000 cihan zêde bû û gihîşt nêzîkî 21.000 temaşevanan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav=The Athletic |paşnav2=Peck |pêşnav2=Brooks |tarîx=2023-07-14 |sernav=Inter Miami building new stands at DRV PNK stadium ahead of Lionel Messi arrival |url=https://www.nytimes.com/athletic/4685854/2023/07/12/messi-inter-miami-new-stands-stadium/ |roja-gihiştinê=2026-08-05 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di îlona 2024an de, Inter Miami ragihand ku ji bo sezona 2026 dê veguhezîne Nu Stadium. Maça dawî ya MLSê ya tîmê li Inter Miami Stadium fînala MLS Cup 2025 bû, ku tîmê tê de serket. Ji ber ku yane sezona MLS 2026an bi pênc maçên derveyî malê dest pê kir, piştî wê di yarîgehê de tu maça lîgê nehat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.intermiamicf.com/news/we-re-coming-home-inter-miami-to-play-in-miami-in-2026 |sernav=We’re Coming Home: Inter Miami to Play in Miami in 2026 {{!}} Inter Miami CF |malper=intermiamicf |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=en |paşnav=intermiamicf}}</ref> Maça fermî ya dawî li Inter Miami Stadium yekserîya 1-1 li dijî Nashville SC bû, ku di maça vegerê ya qonaxa 1/8a fînalê ya [[CONCACAF Champions Cup]]ê de, di 18ê adara 2026 de hat lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kicker.de/inter-miami-gegen-nashville-2026-concacaf-champions-league-5182020/spielbericht |sernav=Messi schießt 900. Tor - und fliegt wie Müller raus |malper=kicker |roja-gihiştinê=2026-08-05 |ziman=de-DE}}</ref> == Yarîvan == '''Lîsta yarîvanan'''{{Football squad start}} {{Football squad player|no=2|pos=DF|nat=ARG|name=[[Gonzalo Luján]]}} {{Football squad player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Sergio Reguilón]]}} {{Football squad player|no=4|pos=DF|nat=ARG|name=[[Facundo Mura]]}} {{Football squad player|no=7|pos=MF|nat=ARG|name=[[Rodrigo de Paul]]}} {{Football squad player|no=8|pos=MF|nat=VEN|name=[[Telasco Segovia]]}} {{Football squad player|no=9|pos=FW|nat=URY|name=[[Luis Suárez]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[Lionel Messi]] ''(DP, IP)''}} {{Football squad player|no=13|pos=GK|nat=ARG|name=[[Luis Barraza]]}} {{Football squad player|no=16|pos=DF|nat=BRA|name=[[Micael dos Santos Silva|Micael]] ''(IP)''}} {{Football squad player|no=17|pos=DF|nat=JAM|name=[[Ian Fray]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=19|pos=FW|nat=MEX|name=[[Germán Berterame]]}} {{Football squad player|no=20|pos=MF|nat=USA|name=[[Santiago Morales]] ''(HGP)''}} {{Football squad mid}} {{Football squad player|no=21|pos=FW|nat=ARG|name=[[Tadeo Allende]]}} {{Football squad player|no=22|pos=MF|nat=ARG|name=[[David Ayala]] ''(IP, U22)''}} {{Football squad player|no=24|pos=FW|nat=ARG|name=[[Mateo Silvetti]] ''(U22)''}} {{Football squad player|no=26|pos=DF|nat=USA|name=[[Tyler Hall]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=32|pos=DF|nat=GRE|name=[[Noah Allen]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=34|pos=GK|nat=ARG|name=[[Rocco Ríos Novo]]}} {{Football squad player|no=37|pos=DF|nat=URY|name=[[Maximiliano Falcón]]}} {{Football squad player|no=41|pos=MF|nat=HON|name=[[David Ruiz]]}} {{Football squad player|no=42|pos=MF|nat=ITA|name=[[Yannick Bright]]}} {{Football squad player|no=56|pos=FW|nat=USA|name=[[Dániel Pintér]]}} {{Football squad player|no=62|pos=DF|nat=DOM|name=[[Israel Boatwright]] ''(HGP)''}} {{Football squad player|no=97|pos=GK|nat=CAN|name=[[Dayne St. Clair]]}} {{Football squad end}} '''Yarîvanên navdar:''' * {{ESP|Jordi Alba}} (2023–2025) * {{ESP|Sergio Busquets}} (2023–2025) * {{ENG|Kieran Gibbs}} (2021–2022) * {{DYA|Julian Gressel}} (2024–2025) * {{ARG|Gonzalo Higuaín}} (2020–2022) * {{TTO|Joevin Jones}} (2021–2022) * {{DYA|Jerome Kiesewetter}} (2020) * {{VEN|Josef Martínez}} (2023) * {{FRA|Blaise Matuidi}} (2020–2022) * {{ARG|Lionel Messi}} (ji 2023) * {{ARG|Rodrigo de Paul}} (ji 2025) * {{MEX|Rodolfo Pizarro}} (2020–2021, 2023) * {{DYA|Luis Robles}} (2020) * {{DYA|Brek Shea}} (2020–2022) * {{URY|Luis Suárez}} (ji 2024) * {{DYA|DeAndre Yedlin}} (2022–2024) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} cmufvtn46qgwk5jqem8vstyf7ov6y72 14 329179 2083763 2026-08-05T10:58:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083763 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083764 2083763 2026-08-05T11:00:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2083764 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka zanistî ya almanî]] rxcw8rz3g3cm8sofy0u0br59yk09cq0 2083765 2083764 2026-08-05T11:02:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2083765 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka zanistî ya almanî]] [[Kategorî:​Rêzefîlmên televîzyonê yên honaka zanistî li gorî welatan]] 7jns9te74bx3pju4pwr5qdkhewrylru 14 329180 2083766 2026-08-05T11:03:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083766 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083768 2083766 2026-08-05T11:05:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2083768 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî]] p4eo377ccvaudj6sly32vfazf883kls 2083769 2083768 2026-08-05T11:05:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2083769 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî| Welat]] 0266noctque39td3acs24jbplo5671z 2083771 2083769 2026-08-05T11:06:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2083771 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka zanistî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî| Welat]] 38imqj3hmd4q8tf05dxuv074xugqfcj 2083772 2083771 2026-08-05T11:07:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2083772 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka zanistî li gorî neteweyan|*]]] [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî| Welat]] o9fo4cypvrey1sulqxcndsngh50hi96 2083774 2083772 2026-08-05T11:07:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2083774 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka zanistî li gorî neteweyan|*]] [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî| Welat]] 0u8l8csc83s3rfzo9brospx4tv9ei5j 14 329181 2083801 2026-08-05T11:38:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083801 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 329182 2083805 2026-08-05T11:41:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2083805 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2083807 2083805 2026-08-05T11:44:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2083807 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] 049obrew4ven7bay7y02irj5pnqpeq5 2083808 2083807 2026-08-05T11:52:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2083808 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1963an]] 6b2rvvdgk3c56893blvoisxrdczja83